Tytuł oryginalny: The Origins of Totalitarianism

Tłumaczenie na podstawie wydania z 1973 r. opublikowanego przez Harcourt Brace Jovanovich Inc.

Wstęp do wydania polskiego i aneks bibliograficzny: Daniel Grinberg
Wydawca: Joanna Laprus-Mikulska
Redaktor naukowy: Marcin Król
Redaktor prowadzący: Tomasz Jendryczko
Redakcja: Zofia Wiankowska, Małgorzata Wojciechowska
Korekta: Małgorzata Wojciechowska, Mirosława Kostrzyńska

The Origins of Totalitarianism by Hannah Arendt
Copyright © 1948, 1951, 1966, 1968, 1973 by Hannah Arendt
Copyright © renewed 1976 by Hannah Arendt
Copyrithg © renewed 1979 by Mary McCarthy West
Copyright © renewed 1994, 1996 by Lotte Kohler
Copyright © renewed 2001 by Jerome Kohn
Published by special arrangement with Houghton Miffilin Harcourt Publishing Company.
All rights reserved
Copyright © for the Polish translation by Mariola Szawiel, Daniel Grinberg
Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2021

ISBN: 978-83-813-9833-6
Warszawa 2021

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Od tłumaczy

Od tłumaczy

Podstawą niniejszego wydania jest ostateczna wersja The Origins of Totalitarianism przygotowana do druku przez Hannah Arendt w 1966 roku. Różni się ona nieznacznie układem treści i zawartością od edycji poprzednich: z 1951 i 1958 roku. Korzenie totalitaryzmu są zatem pełnym i wiernym tłumaczeniem wydania trzeciego. Jedyne zmiany wprowadzone przez wydawców polegają na uzupełnieniu niektórych mało precyzyjnych przypisów bibliograficznych i dodaniu kilkudziesięciu przypisów rzeczowych dostosowanych do potrzeb czytelnika polskiego. Ponadto w celu przybliżenia postaci autorki oraz problematyki, którą się zajęła, do oryginalnego tekstu książki dodano wstęp i zestawienie bibliograficzne. Czytelnikom zainteresowanym dyskusją o totalitaryzmie lub twórczości Hannah Arendt addenda te powinny ułatwić dotarcie do interesujących ich publikacji.

Kilka słów wyjaśnienia wymaga również kwestia tłumaczenia. Mimo że myśl autorki jest zazwyczaj logiczna i precyzyjna, przekład Korzeni totalitaryzmu na język polski okazał się żmudnym i niełatwym przedsięwzięciem. Była to bowiem pierwsza książka Arendt napisana po angielsku – w języku, którego nie wszystkie subtelności opanowała wówczas w stopniu dostatecznym. Daje się to odczuć zarówno w stylu pracy, przywodzącym chwilami na myśl długie, ciężkie i zawiłe zdania, w których lubuje się język niemiecki, jak i w samym słownictwie. Używana w pracy terminologia odbiega znacznie od standardowej w anglosaskim słownictwie naukowym, a sytuację komplikuje jeszcze to, że niektórym powszechnie używanym pojęciom autorka nadaje swoiste znaczenia. W efekcie dla wielu podstawowych dla książki kategorii trudno było znaleźć zwięzłe polskie odpowiedniki. Mając do wyboru albo elegancję, albo precyzję przekładu wybieraliśmy zazwyczaj to drugie, toteż styl polskiego tłumaczenia jest zbliżony do stylistyki oryginału. Pozostaje nam tylko wyrazić nadzieję, że czytelnicy zaakceptują ten punkt widzenia.

Warszawa, czerwiec 1988

Wstęp do wydania polskiego

Wstęp do wydania polskiego

Dwa zdjęcia, które utkwiły mi głęboko w pamięci. Pierwsze, z roku 1933, przedstawia 27-letnią kobietę o niebanalnej urodzie, która spogląda przed siebie wzrokiem pełnym smutku i powagi, kontrastującym z jej młodzieńczym wyglądem. Na drugim, wykonanym na krótko przed śmiercią, Hannah Arendt ma pomarszczoną twarz staruszki, lecz wciąż to samo żywe spojrzenie, w którym inteligencja miesza się z bólem. W spojrzeniu tym wyczytać można współczucie dla świata, który chłonie szeroko rozwartymi oczyma. Jedną fotografię dzielą od drugiej decydujące dla dorobku pisarskiego Hannah Arendt 42 lata życia spędzone poza niemiecką ojczyzną. W tym okresie doświadczyła osobiście, czym są faszyzm, antysemityzm, wojna, bezpaństwowość (18 lat – od 1933 do 1951 roku), emigracja i związane z nią osamotnienie. Obserwowała demokrację amerykańską i nowoczesne społeczeństwo masowe ery rewolucji technologicznej, była świadkiem wojny wietnamskiej, protestów studenckich i kampanii obywatelskiego nieposłuszeństwa. Tematy te powracają na kartach jej książek w uogólnionej, filozoficznej postaci, ale źródło inspiracji wydaje się oczywiste.

To prawda, że przeżycia tego rodzaju nie były w naszej epoce niczym wyjątkowym. W biografiach europejskich intelektualistów stanowiły raczej regułę niż wyjątek. Prawdą jest jednak również, że tylko nieliczni spośród nich potrafili stawić im czoło z równą odwagą, determinacją i przenikliwością; że w tym doborowym gronie najświetniejszych umysłów tak niewiele osób miast łatwego potępiania diabła zdobyło się na wysiłek przeanalizowania tego, co się stało.

Na tle tuzinkowych ujęć przedstawiających kondycję świata i człowieka współczesnego książki Hannah Arendt odznaczają się oryginalnością, głębią i ostrością spojrzenia, niechęcią do przyjmowania wygodnych założeń oraz przekonaniem, że źródła analizowanych zjawisk tkwią głęboko w nowożytnych dziejach ludzkości. Obojętność na zmieniające się mody intelektualne czyniła z nich dogodny przedmiot ataku ze strony wąskowyspecjalizowanych uczonych, oburzonych swobodnym wkraczaniem na zarezerwowane przez nich rewiry. Ale te same cechy sprawiły zapewne, że książki te przetrwały próbę czasu lepiej niż inne. Stwierdzenie to odnosi się szczególnie do Korzeni totalitaryzmu, które nieodmiennie figurują na sporządzanych coraz częściej, w miarę dopełniania się naszego stulecia, symbolicznych listach 100, 50 czy choćby tylko 10 najwybitniejszych dzieł XX wieku. Jeśli uświadomimy sobie, że była to jedna z pierwszych prac atakujących frontalnie centralne zagadnienia epoki, że przezwyciężyć w niej autorka musiała ograniczenia wynikające nieuchronnie z braku dystansu czasowego i z niedostatku pełnowartościowych źródeł i że problemom, którymi się zajęła, poświęcono potem tysiące studiów (a ich autorzy dysponowali nieporównanie większym zasobem informacji), tak wysoka ocena książki napisanej zaledwie w kilka lat po wojnie i jeszcze przed „rewelacjami” Chruszczowa dobitnie ukazuje wielkość i niezwykłość Hannah Arendt.

Postać autorki Korzeni totalitaryzmu nie jest obca czytelnikowi polskiemu, mimo że żadna z jej książek nie ukazała się do roku 1988 w którymkolwiek z oficjalnych wydawnictw krajowych, w oficynach podziemnych zaś w całości opublikowano bodaj tylko O przemocy. Reputacja „owocu zakazanego” sprawiała, że jej niełatwe w lekturze teksty budziły zainteresowanie środowisk akademickich na długo przed pojawieniem się pierwszych dopuszczonych do druku przekładów. Największe zasługi dla popularyzacji Hannah Arendt położyła niewątpliwie „Literatura na świecie” poświęcając jej twórczości numer specjalny (1985, nr 6), nie licząc pojedynczych przekładów z lat 1982–1983. Niemniej jednak teksty tam zamieszczone – subtelne rozważania filozoficzne i wypowiedzi o kwestii żydowskiej. – nie dają pełnego wyobrażenia o oryginalności pisarki, zwłaszcza zaś o sposobie ujmowania przez nią skomplikowanych zagadnień politycznych łączącym mistrzowską analizę socjopolityczną z intuicyjnym wglądem psychologicznym, najwyraźniej może widocznym w Korzeniach totalitaryzmu i w głośnej, aczkolwiek w Polsce do niedawna zupełnie nieznanej, książce sprowokowanej przez proces Eichmanna. Na owym charakterystycznym stylu myślenia odcisnęła się na równi z indywidualnością autorki jej powikłana biografia.

Hannah Arendt przyszła na świat 14 października 1906 r. w Hanowerze, ale dzieciństwo i wczesną młodość spędziła w Königsbergu (Królewcu), o którym Kant – jego najsłynniejszy obywatel – pisał niegdyś, że z uwagi na rozmiary kontaktów zewnętrznych oraz bujność życia w rozmaitych jego przejawach „jest odpowiednim miejscem zdobywania wiedzy dotyczącej ludzi i świata nawet bez podróżowania”. Wprawdzie w porównaniu z czasami swojej niedawnej świetności, gdy był obok Berlina głównym centrum niemieckiego Oświecenia, Królewiec początków naszego wieku miał już prowincjonalny charakter, ale jednak w dalszym ciągu stanowił naturalne miejsce styku Wschodu i Zachodu Europy. Ortodoksyjni Żydzi rosyjscy uciekający ze strefy osiedlenia mieszali się tu, w stolicy Prus Wschodnich, ze swoimi „oświeconymi” pobratymcami, lojalnymi obywatelami Cesarstwa Niemieckiego.

Rodzice pisarki – zamożni, zasymilowani już przedstawiciele wyższych sfer mieszczańskich o prusko-rosyjskim rodowodzie i postępowych przekonaniach – byli postaciami typowymi dla swojej epoki. Głęboko zakorzenieni w kulturze niemieckiej przekazali swojej córce gorące umiłowanie niemieckiego języka, poezji i filozofii. Ich związek z żydostwem był tak słaby, że Hannah długo pozostawała nieświadoma swojego pochodzenia. Od dziecka odznaczała się znakomitą pamięcią, silnym charakterem i żywą inteligencją, niemieszczącą się w sztywnym gorsecie pruskiego systemu edukacyjnego. Cechy te narażały ją na częste konflikty z otoczeniem. Jeden z takich konfliktów zakończył się relegowaniem niepokornej uczennicy z gimnazjum; w konsekwencji Hannah przygotowywała się samodzielnie do matury, zdając ją na rok przed rówieśnikami.

W 1924 r. Arendt podjęła studia filozoficzne na uniwersytecie w Marburgu, gdzie Martin Heidegger – podówczas młody, 35-letni profesor – elektryzował studentów wykładami, które złożyły się na Sein und Zeit – jedno z najdonioślejszych dokonań myśli egzystencjalnej. Przyszła autorka The Human Condition, ze swą namiętnością filozofowania oraz powagą i gruntownością myślenia, wyrażającą się w zaciekłym dążeniu do uchwycenia istoty analizowanych zjawisk, nie mogła trafić lepiej. Pomiędzy młodym profesorem i jego błyskotliwą studentką od pierwszej chwili nawiązała się bliska sympatia duchowa, która przerodziła się wkrótce w głębokie obustronne uczucie. Heidegger, mający rodzinę i obawiający się skandalu, zdecydował się jednak po roku przerwać romans. Arendt opuściła zatem Marburg i kontynuowała studia we Fryburgu u Husserla, a później w Heidelbergu na seminarium Jaspersa.

Bliski kontakt z luminarzami filozofii europejskiej nie pozostał bez wpływu na styl myślenia i osobowość młodej kobiety. Pod kierunkiem Jaspersa przygotowywała rozprawę doktorską o pojęciu miłości u św. Augustyna, a jednocześnie uwagę jej coraz bardziej pochłaniała niezwykła postać Rahel Varnhagen (której berliński salon opisuje w rozdziale 2, w części I Korzeni totalitaryzmu). To właśnie studiując biografię tej zapomnianej nieco muzy niemieckiego romantyzmu Hannah, utożsamiająca się z nią podświadomie, zainteresowała się poważnie kwestią żydowską. Nowa problematyka wymagała oderwania się od spekulatywnej filozofii i zwrócenia baczniejszej uwagi na rzeczywistość schyłkowego okresu Republiki Weimarskiej. Arendt, której postawa ulega na początku lat trzydziestych wyraźnemu upolitycznieniu, traci wiarę w dogmaty asymilacjonizmu. „W społeczeństwie generalnie wrogo nastawionym do Żydów – a takie było ich położenie we wszystkich zamieszkiwanych przez nich krajach aż po wiek XX – nie moża się zasymilować nie godząc się zarazem na antysemityzm” – konkluduje w biografii Raheli Varnhagen¹. W miarę postępów ruchu narodowosocjalistycznego zbliża się coraz bardziej do syjonizmu i w swej twórczości podejmuje krytykę niemieckiego Oświecenia z punktu widzenia tej ideologii.

Na dojście hitlerowców do władzy Arendt zareagowała wzmożoną aktywnością w żydowskich organizacjach charytatywnych. W przeciwieństwie do związanego z ruchem komunistycznym męża, Gerharda Sterna, który po pożarze Reichstagu zdecydował się emigrować, nie miała zamiaru opuszczać ojczyzny. Dopiero krótkotrwałe uwięzienie w połowie 1933 r. i wzrastające rozczarowanie postawą środowisk intelektualnych skłoniło ją do nielegalnego opuszczenia Niemiec. Jesienią 1933 r. 27-letnia Hannah Arendt-Stern znalazła się w Paryżu, gdzie rzuciła się natychmiast w wir aktywności emigracyjnej, prowadząc zarazem bujne życie towarzyskie. Stolica Francji przyciągała jak magnes elitę uciekinierów z III Rzeszy, toteż właśnie tu miała Arendt okazję zbliżyć się do takich ludzi, jak Walter Benjamin czy Bertold Brecht. Niepochłaniająca zbyt wiele czasu posada w organizacji syjonistycznej udzielającej pomocy uchodźcom pozwalała jej uczęszczać na seminarium Alexandre’a Kojeve’a w École des Hautes Études Sociales.

Po wyjeździe męża do Stanów Zjednoczonych związała się z Heinrichem Blücherem, wybitnym działaczem KPD, który w okresie procesów moskiewskich stopniowo oddalał się od komunizmu. Pozwoliło jej to wniknąć głębiej w zjawiska zachodzące w ruchu komunistycznym lat trzydziestych, choć wówczas bardziej pociągała ją jeszcze analiza ideologii ugrupowań skrajnej prawicy działających we Francji. Z niepokojem śledziła narastające z roku na rok uprzedzenia w stosunku do uchodźców, które przybierały postać urzędowych przepisów wymierzonych w „niepożądanych cudzoziemców”. Na ich podstawie w maju 1940 r., już po ślubie z Blücherem, wraz z tysiącami innych apatrydów Hannah została internowana w Gurs, gdzie przedtem mieścił się obóz dla powracających z Hiszpanii członków Brygad Międzynarodowych. Obserwacje i przeżycia z tego okresu miały istotny wpływ na jej wizję epoki współczesnej jako gruntownie odmiennej, „nowatorskiej” w stosunku do poprzednich. Już wówczas nosiła się z myślą napisania książki przedstawiającej „imperializm rasowy” jako praprzyczynę rozgrywającej się na jej oczach apokalipsy. Z tamtych lat pochodzą artykuły o traktatach mniejszościowych i Prouście, które po niewielkich modyfikacjach włączone zostały do ostatecznej wersji Korzeni totalitaryzmu.

W końcu 1940 r. Hannah Arendt i jej mąż otrzymali wizy amerykańskie i po przełamaniu piętrzących się trudności dotarli w maju 1941 r. do Nowego Jorku. Wbrew pozorom opanowanie języka angielskiego, a także oswojenie się z kulturą i cywilizacją Stanów Zjednoczonych nie przychodziło łatwo emigrantom z Niemiec, wywodzącym się ze środowisk inteligenckich. Wiele aspektów tej nowej dla nich rzeczywistości budziło początkowo ich głęboki sprzeciw. Obserwując życie Amerykanów, Arendt szybko doszła do wniosku, że „istnieje w tym kraju zasadnicza sprzeczność między wolnością polityczną a niewolą społeczną”² i opinię tę podtrzymywała do końca życia. Wśród zróżnicowanych pod wieloma względami skupisk emigrantów najbliższa jej była grupa „New World”, związana z German Jewish Club w Nowym Jorku, toteż od końca 1941 r. w piśmie „Aufbau” – organie klubu – regularnie publikowała felietony nawołujące m.in. do utworzenia odrębnej żydowskiej armii u boku sprzymierzonych.

Wzrastające zainteresowanie problemem antysemityzmu przerodziło się w projekt obszernej rozprawy o stosunku do Żydów w dwudziestowiecznej Francji – od sprawy Dreyfusa po Petaina. Gromadziła niezbędne do niej materiały, a jednocześnie energicznie, choć bez powodzenia, walczyła o wydanie powierzonych jej pieczy pism zmarłego tragicznie Waltera Benjamina. W miarę napływu informacji o zbrodniach hitlerowskich w Europie uświadamiała sobie nieodwracalność zachodzących wydarzeń i nieadekwatność wszelkich proponowanych remediów, z syjonistycznym włącznie. Jej własna koncepcja sfederowanej żydowsko-arabskiej Palestyny w ramach brytyjskiego Commonwealthu nie znajdowała popleczników.

W tej sytuacji ucieczką przed rozpaczą stała się dla niej praca w komisji zajmującej się ratowaniem dorobku kulturalnego Żydów europejskich (kierowała nią do 1952 r.) oraz w wydawnictwie Schocken Books, gdzie przeforsowała m.in. pierwszą amerykańską edycję Dzienników Kafki. Artykuły i recenzje zbliżające czytelnikom „Partisan Review” bądź „Nation” dorobek dwudziestowiecznych autorów niemieckiego obszaru językowego, słabo tu wcześniej popularyzowanych, dały Arendt przepustkę do kręgów akademickich Stanów Zjednoczonych, ale nie one pochłaniały jej uwagę w połowie lat czterdziestych. Polityczny chaos spowodowany gwałtownym rozkładem hitlerowskiej Festung Europa, troska o losy cywilizacji, wiara w uzdrawiającą moc trafnej diagnozy – wszystko to skłaniało pisarkę do konkretyzacji i modyfikacji dawniejszych planów badawczych w taki sposób, aby projektowana rozprawa obok funkcji poznawczych spełniała również rolę katartyczną, uświadamiając współczesnym przyczynę katastrofy, jej samej zaś pozwalając przezwyciężyć gnębiące wielu emigrantów poczucie bezsilności.

W ciągu trwającej prawie pięć lat pracy nad Korzeniami totalitaryzmu pierwotny zamysł autorski był wielokrotnie zmieniany i rozszerzany. Wersja ostateczna pierwszego wydania w niewielkim tylko stopniu przypomina założenia wyjściowe. Datujące się jeszcze z okresu pobytu w Niemczech zainteresowanie antysemityzmem doprowadziło Arendt do podjęcia problematyki rasizmu, ta zaś z kolei do intensywnych studiów nad zagadnieniami imperializmu. Jeszcze na początku 1945 r. planowała obszerne studium historyczne demaskujące dziewiętnastowieczne źródła kryzysu współczesnego i ułożone w klasyczną heglowską triadę. Książka nosić miała tytuł: The Elements of Shame: anti-Semitism, Imperialism, Racism lub zwięźlej The Three Pillars of Hell³ i koncentrować się na przeszłości, nim jednak została ukończona, rozpoczął się proces norymberski. Napływ materiałów źródłowych dotyczących III Rzeszy sprawił teraz, że Arendt postanowiła uzupełnić tekst analizą „nowatorskiej formy rządów” hitlerowskich Niemiec. Późną jesienią 1947 r. uznała za wskazane objąć analizą również Związek Radziecki pod rządami Stalina, mimo że jeszcze w sierpniu 1942 r. chwaliła ZSRR za likwidację antysemityzmu i trafną politykę narodowościową⁴. Relacje Davida Rousseta oraz Polaków, którzy przeszli przez radzieckie obozy, radykalnie zmieniły jej ocenę polityki Stalina, uwypuklając zasadniczą zbieżność form i metod rządzenia zastosowanych przez nazistów i bolszewików u władzy. Wzmacniały tę wizję wydarzenia rozgrywające się współcześnie w świeżo zdominowanych przez komunistów krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Pisaniu tej części pracy towarzyszyły nasilające się oznaki zimnej wojny. Autorka określała teraz książkę jako „historię totalitaryzmu” i ostatecznie zdecydowała się na tytuł The Origins of Totalitarianism, akcentujący genetyczną stronę problemu; nie była jednak z niego w pełni zadowolona. Brzmiał zbyt akademicko i sucho, przywodząc na myśl głośne dzieło Darwina The Origins of Species (O powstawaniu gatunków), fałszywie sugerował standardowe podejście historyczne, mimo że duża część rozprawy poświęcona była analizie współczesności; nie sygnalizował jej nowatorstwa formalnego i metodologicznego, zwłaszcza zaś jej filozoficzno-moralnego wymiaru. Nieprzypadkowo wydawca angielski zdecydował się na tytuł The Burden of Our Time, który akcentował tę właśnie stronę dzieła.

Kłopoty z tytułem nie były jedynym problemem, z którym borykać się musiała autorka. Nieszablonowe ujęcie tematu i bezceremonialne traktowanie aktualnych kwestii politycznych sprawiło, że książka, oddana w pośpiechu do druku wiosną 1950 r., z trudem torowała sobie drogę do czytelników. Bostońska oficyna, do której zwróciła się pierwotnie Arendt, odrzuciła maszynopis za radą swoich harwardzkich recenzentów. Na szczęście więcej zrozumienia okazała firma Harcourt, Brace and Co. Podobnie było w Europie – znalezienie niemieckiego wydawcy zabrało cały rok, we Francji zaś, gdzie mody intelektualne dyktowała lewica, okazało się to w ogóle niemożliwe; dopiero w latach siedemdziesiątych ukazały się tam tłumaczenia tomu pierwszego i trzeciego.

Pierwsze wydanie Korzeni totalitaryzmu z 1951 r. różni się nieco od wersji ostatecznej (wydanie III z 1966 r.), na której oparta jest edycja polska: poszczególne części nie były poprzedzone odrębnymi wstępami, a bezpośrednio po rozdziale XII następowały Uwagi końcowe, wyeliminowane w wydaniach późniejszych; partie poświęcone analizie imperializmu oraz totalitaryzmu nie były tak rozbudowane jak w wersji z 1966 r. Niemniej jednak już to pierwsze wydanie zawiera te wszystkie składniki, które przesądziły o niezwykłej reputacji książki: połączenie nowatorskiej analizy historycznej z problematyką filozoficzną i etyczną doby współczesnej; odrzucenie wygodnych obiegowych sądów utrudniających dotarcie do prawdy; oryginalne, choć nie wyłożone wprost założenia metodologiczne. Jak tylu innych „mistrzów podejrzeń” ostatnich stuleci Hannah Arendt zakłada, że istota rzeczy nie pokrywa się z ich zewnętrznym wyglądem. Byt kryje się za zjawiskiem⁵. Sztuka interpretacji, dotarcie do prawdy polega na odrzuceniu zwodniczych pozorów, albowiem „udawanie i zamierzone zwodzenie ze strony wykonawcy, jak też złudzenie i błąd ze strony obserwatora stanowią nieuchronny moment całej sytuacji”⁶.

W tym zaglądaniu pod powierzchnię zjawisk oprócz rzetelnej wiedzy niezbędna jest wyobraźnia, a także wrażliwość moralna. W efekcie drobny nawet szczegół, charakterystyczny cytat czy odległe skojarzenie literackie stać się mogą punktem wyjścia obszernych wywodów prowadzących do daleko idących uogólnień. Ich celem nie jest bynajmniej tworzenie wielkich systemów ani prosta rekonstrukcja faktów, lecz samo zrozumienie rozpatrywanych kwestii. W niemieckiej tradycji filozoficznej oznacza to zwykle ich myślowe „przezwyciężenie”; dla Arendt zrozumienie jakiegoś zjawiska wymaga uświadomienia sobie i przeanalizowania jego wszelkich konsekwencji, przede wszystkim w sferze politycznej i etycznej. Jej podejście jest więc zdecydowanie odmienne od typowego podejścia historyków starających się odtworzyć genezę i chronologię wydarzeń sytuowanych w łańcuchach przyczynowo-skutkowych.

W wyjaśnianiu historycznym autorka dopatruje się usprawiedliwiania, ponieważ sugeruje ono ciągły i konieczny charakter wydarzeń prowadzących do teraźniejszości. „Przyczynowość, czyli taki zdeterminowany ciąg wydarzeń, w którym zawsze jedno zdarzenie powoduje inne i może być przez nie wytłumaczone, jest prawdopodobnie kategorią zupełnie obcą i fałszywą w dziedzinie nauk historycznych i politycznych – twierdzi w wykładach z 1954 r. – Składniki totalitaryzmu tworzą jego źródła, jeśli przez źródła nie rozumiemy «przyczyn». Same w sobie składniki prawdopodobnie nigdy niczego nie powodują. Stają się źródłami wydarzeń, jeśli ulegają krystalizacji w określonych ostatecznych formach. Wtedy i tylko wtedy możemy tropić ich dzieje wstecz. Wydarzenie rzuca światło na swą przeszłość, ale nie daje się z niej nigdy wydedukować”⁷.

Jak wyjaśnia Hannah Arendt w listach do Mary Underwood, tymi „skrystalizowanymi” składnikami dojrzałego imperializmu rasowego (czyli totalitaryzmu) są takie czynniki, jak antysemityzm, rasizm, upadek państwa narodowego, idea ekspansji w imię ekspansji, sojusz kapitału z motłochem. Każdy z nich przesłania istotne, a nierozstrzygnięte problemy epoki: za antysemityzmem kryje się kwestia żydowska, za rasizmem – rozwój „plemiennego nacjonalizmu” rozbijającego poczucie jedności rodzaju ludzkiego; upadek państwa narodowego jest przejawem załamania się dotychczasowej organizacji narodów europejskich oraz oświeceniowej koncepcji praw człowieka; ekspansja w imię ekspansji przesłania zagadnienie organizacji świata na skalę globalną, przed którym stanęli Europejczycy w drugiej połowie XIX wieku⁸. Narodowy socjalizm staje się w takim ujęciu swoistym rozwiązaniem autentycznych problemów; rozwiązaniem straszliwym i fałszywym, ale przecież na swój sposób logicznym.

Streszczanie w tym miejscu poglądów wyrażonych w Korzeniach totalitaryzmu nie wydaje się potrzebne. Czytelnik może je sobie z łatwością odtworzyć zagłębiając się po prostu w lekturę. Natomiast warto uświadomić sobie, co nowego poglądy te wnosiły do toczonych wówczas dyskusji. Jeśli przyjęto je, zwłaszcza w Europie, z mieszanymi uczuciami, to nie tyle ze względu na ich merytoryczną zasadność, co z powodu płynących z nich wniosków, sprzecznych z dominującym nurtem opinii publicznej. Wbrew rozpowszechnionej w krajach zwycięskiej koalicji tezie o zbiorowej odpowiedzialności narodu niemieckiego, pozwalającej pozostałym narodom zachować dobre samopoczucie i przekonanie o własnej wyższości moralnej, Hannah Arendt interpretowała faszyzm jako „zbiorowy wstyd ludzkości”, nawet Żydów – najciężej przezeń doświadczonych – czyniła w jakimś stopniu współodpowiedzialnymi za jego powstanie. Pierwotnie zamierzała nawet umieścić w książce rozdział poświęcony krytycznej analizie współczesnego syjonizmu i postaw wpływowych środowisk żydowskich podczas II wojny światowej. Dopiero ataki na powstające państwo izraelskie skłoniły ją do rezygnacji z tego pomysłu. Tezy jej książki zostały odebrane jako próba zdjęcia z Niemców odpowiedzialności za zbrodnie wojenne, a przecież nie tego oczekiwano od niemieckiej Żydówki o zdecydowanie antyfaszystowskiej przeszłości. W sześć lat po wojnie opinia publiczna najwyraźniej nie była jeszcze przygotowana do beznamiętnej analizy zjawiska, oddzielającej informacje od ocen i rezygnującej z wygodnej wizji faszyzmu jako zbiorowego przejściowego szaleństwa milionów.

Wprawdzie już w 1942 r. Franz Neumann akcentował wewnętrzną logikę systemów totalitarnych, ale tam, gdzie dopatrywał się on ręki „Behemota”, Arendt dostrzegała konsekwencje głębokich przeobrażeń społecznych i ideologicznych ostatnich stuleci. Specyfika i zarazem nowatorstwo jej ujęcia polega na prezentacji skomplikowanych zjawisk, w rodzaju antysemityzmu czy imperializmu, jako skutku ubocznego zmian zachodzących w samym systemie społecznym, w skomplikowanej sieci powiązań łączących rozmaite warstwy i grupy społeczeństwa. W tej finezyjnej analizie powstawania i rozpadu państwa narodowego istotną rolę przypisuje się – obok czynników natury socjologicznej – czynnikom psychologicznym, rzeźbiącym świadomość zbiorową. Antysemityzm okazuje się tu czymś zgoła nieprzypadkowym, co nie znaczy, że nieuchronnym. To efekt braku identyfikacji coraz szerszych warstw społeczeństwa z państwem narodowym w okresie malejącej przydatności samych Żydów i grup tradycyjnie ich wspierających. W porównaniu z teorią „kozła ofiarnego” czy z koncepcją „wieczystego antysemityzmu” wyjaśnienie to ma wiele zalet, lecz nie uśmierza wszelkich wątpliwości. Pomija przecież zupełnym milczeniem istnienie odrębnego pod względem charakteru żydostwa środkowo-wschodnioeuropejskiego i nie tłumaczy, dlaczego na tych terenach – o tak odmiennej strukturze klasowej i etnicznej, gdzie państwo narodowe w sensie zachodnim praktycznie nigdy nie powstało, a związek Żydów z władzą był znacznie słabszy – wrogość do Żydów narastała w podobnym rytmie.

Mechanizm imperializmu ukazany w części drugiej ma analogiczne zalety i wady co wcześniejsza analiza antysemityzmu. Jest oryginalny, wielowątkowy i misterny, lecz zarazem nie w pełni przekonywający. Kapryśny dobór źródeł i ich dość swobodna interpretacja, nacisk położony na teksty literackie, polerowanie drugorzędnych niekiedy szczegółów przy jednoczesnym pomijaniu spraw zasadniczych – wszystko to przypomina nam raz jeszcze, że mamy tu do czynienia nie ze standardową pracą historyczną dochowującą wierności sztywnym regułom postępowania badawczego, ale z niekonwencjonalną i błyskotliwą analizą opartą w dużym stopniu na intuicji. Sugestywny obraz, jaki rysuje Hannah Arendt, wydaje się więc nieco dowolny i niekompletny.

Opisywane przez nią zjawiska, takie jak polityczne usamodzielnianie się burżuazji, sojusz motłochu z kapitałem, myślenie w kategoriach rasy, powstanie ruchów ponadnarodowych, osłabienie tradycyjnej koncepcji praw człowieka składają się niewątpliwie na pejzaż polityczny epoki charakteryzującej się zaostrzoną rywalizacją mocarstw, która otrzymała miano imperialistycznej, niemniej jednak ryzykowne byłoby twierdzenie, że całkowicie ją wyjaśniają. Nie jest to bowiem lista kompletna ani w pełni ukazująca stopień ważności poszczególnych czynników. Rzucając snop światła na niektóre motywacje, pozostałe pozostawia pisarka w półmroku.

Autorzy wydanych później prac na temat imperializmu stosunkowo rzadko powołują się na poglądy zawarte w drugiej części trójksięgu, a jeszcze rzadziej posługują się użytą w nim terminologią. Tylko nieliczni spośród nich aprobują tak ostre wyodrębnienie epoki między rokiem 1884 a końcem I wojny światowej jako zasadniczo odmiennej od poprzednich. Trudno wszakże odmówić pisarce racji, gdy pokazuje, jak polityczne aspiracje triumfującego mieszczaństwa, podchwycone przez motłoch i skojarzone z filozofią polityczną Hobbesa oraz nawykowym myśleniem w kategoriach ras, doprowadziły do zniszczenia stabilnego systemu partyjnego i samego państwa narodowego, stanowiącego podstawę dziewiętnastowiecznej cywilizacji europejskiej, i tym samym utorowały drogę totalitaryzmowi.

Cokolwiek powiedzielibyśmy o zaletach i wadach tak konstruowanej wizji imperializmu i antysemityzmu, nie ulega wątpliwości, że to nie im zawdzięcza książka swą sławę i popularność. Bez części trzeciej, poświęconej interpretacji dwudziestowiecznego totalitaryzmu, traktowanego jako zwieńczenie wcześniej zarysowanych przemian, pamiętałoby dziś o niej jedynie wąskie grono specjalistów. Tragiczne wydarzenia rozgrywające się niedawno przed oczyma Europejczyków znalazły dzięki Hannah Arendt frapujące wyjaśnienie, odwołujące się do najnowszych zdobyczy nauk społecznych i opatrzone przejmującym filozoficznym komentarzem.

Kluczowa dla całej konstrukcji koncepcja totalitaryzmu nie była bynajmniej jej własnym pomysłem. Pojawiła się wszak już w 1925 roku w przemówieniach samego Mussoliniego oraz jego nadwornego filozofa – Giovanniego Gentile. Obwieszczając z dumą powstanie lostato totalitario, ideolodzy włoskiego korporacjonizmu nie mieli wątpliwości, że otwierają nową wspaniałą epokę w dziejach ludzkości. Ruch faszystowski ze swą totalną koncepcją życia (la concezione totale della vita) opanował państwo włoskie nadając mu nowy, z gruntu odmienny charakter. „Faszyzm traktuje państwo jako prawdziwą rzeczywistość jednostki (…) dla faszysty wszystko jest państwem i nie istnieje nic – ludzkiego czy duchowego – nic, co miałoby jakąś wartość, poza Państwem. W tym sensie faszyzm jest totalitarny” – głosił wódz ruchu w 1932 roku⁹. W Niemczech przymiotnik totalitär – synonim totalnej mobilizacji – propagowali między innymi pisarz Ernst Jünger i słynny teoretyk prawa Carl Schmitt, ale wysocy funkcjonariusze III Rzeszy posługiwali się nim raczej rzadko. Hitler napomykał sporadycznie o „tak zwanym państwie totalitarnym”, jednakże, w przeciwieństwie do duce, wyraźnie preferował sformułowanie „państwo autorytarne”.

Dla przeciwników Mussoliniego słowo totalitaryzm od początku brzmiało złowieszczo. Posługiwali się nim zatem głównie po to, aby podkreślić swój jednoznacznie negatywny stosunek do nowego ustroju. W takim zabarwieniu emocjonalnym operował tym pojęciem np. Luigi Sturzo (Italy and Fascism, London 1926), a potem inni czołowi liberałowie kontynentalni. W słownictwie naukowym większości języków europejskich, nie wyłączając rosyjskiego, termin totalitaryzm zadomowił się na dobre dopiero w końcu lat trzydziestych, wyrażając krytyczny stosunek do systemu rządów panujących we Włoszech i w Niemczech. Sporadycznie posiłkowano się nim również w odniesieniu do ZSRR. Na zastanawiające podobieństwo Związku Radzieckiego do państw faszystowskich wskazywali m.in. Hans Kohn, Rudolf Hilferding czy Leon Trocki. W Polsce już w 1928 r. prawnik Maciej Starzewski pisał o państwach „totalnych”, mając na myśli Rosję Radziecką, Włochy oraz Turcję rządzoną przez Kemala¹⁰. Jednak w publikacjach przedwojennych kontury znaczeniowe nowego pojęcia rysowały się nader mgliście. Hermann Rauschning, były dygnitarz hitlerowski, w opublikowanej w 1939 r. pracy, uważanej za pierwszą próbę naukowej analizy niemieckiego faszyzmu, traktuje nowy system rządów jako „rewolucję nihilizmu”, nie dopatrując się w nim żadnych treści pozytywnych. Zdecydowana większość badaczy niemieckich, którzy znaleźli schronienie w Stanach Zjednoczonych, koncentrowała uwagę na psychologicznych aspektach problemu (teoria „osobowości autorytarnej” Theodora Adorno, „ucieczka od wolności” Ericha Fromma, prace Wilhelma Reicha, Abrahama Maslowa, Herberta Marcuse i Bruno Bettelheima). Jedynie Franz Leopold i Siegmund Neumannowie gotowi byli rozpatrywać państwo totalne w kategoriach wypracowanych przez socjologię i politologię, toteż oni dopiero wypełnili pojęcie totalitaryzmu konkretną treścią.

Pierwsze wydanie Behemotha F.L. Neumanna, odsłaniające „strukturę i praktykę narodowego socjalizmu”, ukazało się w 1942 roku. O ile Carl Schmitt czy Eric Voegelin rozpatrywali państwo totalitarne jako czysto teoretyczną możliwość antyliberalnego systemu rządów, znoszącego rozdział między społeczeństwem a państwem dzięki mobilizacji politycznej wszystkich obywateli, o tyle Neumann nie miał żadnych wątpliwości, że koncepcja ta znalazła już w III Rzeszy praktyczne urzeczywistnienie. Interpretuje on faszyzm jako swoisty „imperializm społeczny” oparty na totalitarnej gospodarce monopolistycznej. W narodowym socjalizmie widzi nie ideologię, lecz „nową formę bytu społecznego”, w której partia posiadająca monopol władzy rządzi amorficznymi masami stosując przemoc fizyczną i duchową (wszechobecna propaganda). Kultura sprowadza się do propagandy; treści ideowe, zmienne i nieistotne, są nierozerwalnie splecione z terrorem.

Hannah Arendt przejęła i rozwinęła wiele z tych poglądów. I ona podkreśla związek propagandy z terrorem, brak programu politycznego, bezkształtność organizacyjną; w podobny sposób – umiejętnością zorganizowania zatomizowanych uprzednio mas – tłumaczy sukcesy ruchów totalitarnych. Na tym kończą się jednak podobieństwa. Pojęciu totalitaryzmu nadaje bowiem uczennica Heideggera sens szerszy i nieco odmienny. Mieści się w nim równie dobrze Związek Radziecki pod rządami Stalina, jak państwo Hitlera. Źródeł nowego stylu rządzenia, porażającego obserwatorów równie skutecznym co bezwzględnym likwidowaniem społeczeństwa obywatelskiego oraz wszelkich form autonomii jednostek wobec państwa, doszukuje się ona w kondycji człowieka współczesnego. Silniej niż poprzednicy akcentuje rolę antysemityzmu i czynników natury psychologicznej, jednak nie te elementy stanowią o oryginalności jej koncepcji. Kluczem do zrozumienia „straszliwego nowatorstwa” totalitaryzmu czyni obozy koncentracyjne, widząc w nich laboratoria totalnego panowania pracujące nad zmianą samej istoty człowieczeństwa. Tam właśnie ujawniać się miało najwyraźniej „radykalne zło” nowych systemów. Tak ujmowany totalitaryzm jest zjawiskiem stopniowalnym i odwracalnym – zależnym od skali zinstytucjonalizowanego terroru jako głównej metody rządzenia. III Rzesza stała się w pełni totalitarna dopiero w końcu lat trzydziestych, Rosja Radziecka po roku 1928 i tylko do śmierci Stalina. Oba wcielenia upodobnia do siebie nie tylko kult wodza i wszechwładza tajnej policji, lecz także ich paradoksalny charakter: „monstrualne kłamstwo”, leżące u podłoża tych systemów, powoduje zagubienie się głównych aktorów w stworzonym przez nich świecie pozorów.

Swej specyficznej wizji totalitaryzmu, odmiennej i od Orwellowskiej „kontroli myśli”¹¹, i od „permanentnej rewolucji” Siegmunda Neumanna¹², broniła autorka Man in Dark Times praktycznie do końca życia, aczkolwiek zwiększający się dystans czasowy i spory wokół kluczowego pojęcia przyczyniły się do modyfikacji pewnych jej elementów. Zarzuty pod adresem Korzeni totalitaryzmu dotyczyły początkowo przesadnego determinizmu i ulogicznienia wywodu, inwazji hipostaz, dopatrywania się supersensu w doraźnych posunięciach dyktowanych koniecznością pominięcia duchowo-religijnych aspektów zerwania z tradycją kultury europejskiej. Krytykowano zawartą w dziele wizję historyczną sugerującą odpowiedzialność mieszczańskiej liberalnej Europy za późniejszy rozwój wydarzeń, przekonanie, że presja zewnętrzna może zmienić naturę istot ludzkich jako gatunku, brak dostatecznego uzasadnienia tezy o strukturalnym podobieństwie hitleryzmu i stalinizmu.

Ten ostatni zarzut, wynikający ze znacznej przewagi ilościowej materiałów poświęconych Niemcom, wydał się Hannah Arendt na tyle istotny, że z początkiem 1952 r. przystąpiła do pracy nad książką obrazującą intelektualne i historyczne źródła bolszewizmu. W miarę wchodzenia w tę problematykę jej uwagę coraz bardziej przykuwał sam marksizm i tradycja myślenia, która go zrodziła. Podczas gdy pisząc swoje opus magnum zdecydowała się na analizę socjopolityczną, przekonana, że filozofia europejska nie jest w stanie uporać się z istnieniem „radykalnego zła”, to teraz wyzbyła się tych obaw i właśnie filozoficzna strona zagadnienia pociągała ją coraz bardziej. W efekcie zamiast „marksistowskich elementów totalitaryzmu” powstała seria esejów, która złożyła się na tom The Human Condition, zawierający podstawowe dla myśli Arendt rozróżnienie między vita activa a vita contemplativa i między tym, co społeczne, a tym, co polityczne. Produktem ubocznym tego tomu był wszakże szkic o ideologii i terrorze, który w kolejnych wydaniach Korzeni uzupełnił analizę totalitaryzmu; szkic podkreślający nowatorstwo, wewnętrzną logikę, ale i samodestruktywność rządów opartych na kłamstwie skojarzonym z terrorem.

Dalsze uzupełnienia książki były następstwem udziału autorki w zorganizowanej w Bostonie, pod auspicjami American Academy of Arts and Sciences, specjalnej konferencji poświęconej zjawisku totalitaryzmu. Konferencja ta zbiegła się przypadkowo w czasie ze śmiercią Stalina i fakt ten zaciążył w poważnej mierze nad przebiegiem obrad. Zmianę w nastawieniu do ZSRR wpływowych kół amerykańskiej opinii publicznej dobitnie ilustrował brak sporów o istotę bolszewizmu. Czternaście lat wcześniej, kiedy konferencja amerykańskich filozofów usankcjonowała ostateczne wejście nowego pojęcia do języka nauk społecznych, 400 wybitnych przedstawicieli świata nauki i kultury potrafiło protestować na łamach „New York Timesa” przeciwko zaliczeniu Związku Radzieckiego przez Johna Deweya do grona reżimów totalitarnych¹³; teraz jednak, po rewelacjach gen. Kriwickiego i książkach rozczarowanych komunistów, po długotrwałej kampanii senatora Mc Carthy’ego, dyskusje dotyczyły jedynie sposobu rozumienia tej nazwy.

Hannah Arendt opowiadała się raczej za interpretacją polityczną, pozwalającą odróżnić totalitaryzm od tradycyjnej dyktatury. Stanowczo odrzucała pogląd, jakoby nazizm bądź stalinizm stanowiły zastępczą „świecką religię”. Kładła nacisk na zmienność i dynamikę tych systemów. Nic dziwnego, że na wydarzenia roku 1956 zareagowała politologicznym esejem Refleksje o rewolucji węgierskiej, analizującym zmiany, jakie zaszły w Związku Radzieckim i krajach satelickich po śmierci Stalina. Tekst ten włączony został – jako epilog – do drugiego wydania Korzeni totalitaryzmu z 1958 r., jednak szybka dezaktualizacja jego treści sprawiła, że pominięto go w kolejnym wydaniu.

Tym, co w Refleksjach zasługuje na szczególną uwagę, nie jest bynajmniej analiza reform zapoczątkowanych przez Chruszczowa, ale hołd złożony budapeszteńskim powstańcom ucieleśniającym triumf prawdy nad metodycznym kłamstwem, przede wszystkim zaś – fascynacja koncepcją rad robotniczych. Jeśli w 1951 r. całą, nieśmiałą zresztą, nadzieję na przezwyciężenie destruktywnych sił naszej epoki pokładała Arendt w koncepcji przyjaznych stosunków między narodami Europy (European comity of nations), to teraz, obserwując spontaniczne rodzenie się na Węgrzech form przedstawicielskich, właśnie w radach dostrzegła alternatywę istniejącego systemu partyjnego i zabezpieczenie na przyszłość przed syrenim głosem monistycznych ideologii. Pogląd ten znalazł później wyraz w zainteresowaniu koncepcjami teoretycznymi Róży Luksemburg (rady robotnicze i spontaniczna rewolucja), w poparciu udzielonym ruchowi obywatelskiego nieposłuszeństwa w Stanach Zjednoczonych w okresie wojny wietnamskiej czy w entuzjastycznej aprobacie demokracji amerykańskiej opartej na pełnej swobodzie zrzeszania się i działania w celach politycznych.

Przełamanie pesymistycznych obaw, że reżimy totalitarne są w stanie powodować nieodwracalne zmiany w umysłach swoich ofiar czy wręcz zmieniać samą istotę człowieczeństwa, widać najdobitniej w książce Eichmann in Jerusalem (Eichmann w Jerozolimie) z 1963 r., w której nieco metafizyczną koncepcję „radykalnego zła” zastąpiła zupełnie przeciwstawną ideą „banalności zła”.

Od roku 1955 aż do śmierci w grudniu 1975 r. Arendt prowadziła wykłady i seminaria na czołowych uczelniach amerykańskich (m.in. Princeton University, Columbia University, Chicago University i od 1967 r. New School for Social Research w Nowym Jorku). Zajęcia te, przede wszystkim zaś kontakty ze studentami, przyczyniły się do wzmożonego zainteresowania pisarki życiem politycznym kraju. Uwidoczniło się to szczególnie wyraźnie w publikacjach z przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Ekscentryczne, niekiedy krańcowe opinie na tematy budzące powszechne zainteresowanie (np. bardzo krytyczna ocena przymusowego dowożenia białej i kolorowej młodzieży do wspólnych szkół – akcji stanowiącej trzon kampanii przeciwko dyskryminacji rasowej prowadzonej przez administrację Kennedy’ego i Johnsona) wypowiadane tonem apodyktycznym antagonizowały czasami znaczne odłamy opinii publicznej. Odbijało się to, siłą rzeczy, na reputacji Arendt i jej książek, ale dla powikłanych losów samej koncepcji totalitaryzmu nie miało większego znaczenia. Środowiska naukowe Stanów Zjednoczonych i Europy Zachodniej (z wyjątkiem Francji, gdzie w naukach społecznych prym wiedli marksiści) kwestionowały co prawda jej wywody za spekulatywność, lecz nie podważały bynajmniej zasadności terminologii, której używała.

Kluczowe pojęcie totalitaryzmu, sprecyzowane i skodyfikowane w połowie lat pięćdziesiątych przez Carla Friedricha i Zbigniewa Brzezińskiego, zrobiło wielką karierę, nie tylko w politologii. Na „syndrom totalitarny” składać się miały następujące elementy:

1) ideologia państwowa – monopolistyczna i obowiązująca dla wszystkich obywateli;

2) jedna masowa partia zorganizowana hierarchicznie, spleciona z administracją państwową;

3) siły zbrojne wraz z całym społeczeństwem całkowicie podporządkowane partii i biurokratom;

4) zmonopolizowanie przez państwo informacji oraz środków masowego przekazu;

5) fizyczny i psychologiczny terror policyjny jako jedna z głównych metod rządzenia;

6) scentralizowane zarządzanie gospodarką.

W zestawie tym uderza całkowite pominięcie roli charyzmatycznego wodza, stonowana ocena terroru i wymienienie na pierwszym miejscu czynnika ideologicznego. Autorzy koncepcji syndromu najwyraźniej inspirowali się przede wszystkim rzeczywistością polityczną ZSRR i krajów powojennej Europy Środkowo-Wschodniej – jedynych spełniających wówczas powyższe kryteria – nie zaś historycznymi już realiami hitlerowskich Niemiec bądź Włoch Mussoliniego. Wskutek tego nieprzewidziane przez nich zmiany zachodzące w obozie komunistycznym po śmierci Stalina pociągnęły za sobą zakwestionowanie całej koncepcji wraz z towarzyszącą jej terminologią. Odwilż w ZSRR oraz wydarzenia węgierskie i polskie z 1956 r. potraktowane zostały przez krytyków tej koncepcji jako namacalny dowód błędności przyjętych założeń. Wpływy tych krytyków stopniowo wzrastały, osiągając apogeum w epoce détente z pierwszej połowy lat siedemdziesiątych, gdy w politologii weszły w modę ujęcia pluralistyczne i nawet coraz mniej liczni zwolennicy Friedricha i Brzezińskiego rewidowali pod tym kątem swoje założenia.

Zarzuty formułowane pod adresem „totalitarystów” miały bardzo różnorodny charakter. Twierdzono, że posługują się bronią ideologiczną, nie zaś terminem naukowym posiadającym jakieś empiryczne odniesienie; wykazywano podobieństwo Hitlera czy Stalina do greckich tyranów bądź orientalnych despotów znanych już w starożytności; kwestionowano ustawianie Chin Ludowych czy Związku Radzieckiego w jednym szeregu z III Rzeszą i faszystowskimi Włochami, ze względu na humanistyczny jakoby charakter ideologii legitymizującej państwa komunistyczne; atakowano uproszczoną dychotomię demokracja-totalitaryzm (odpowiadającą podziałowi na społeczeństwo otwarte i zamknięte w terminologii Karla R. Poppera), skoro analizowane reżimy cieszyły się z reguły poparciem znacznej większości społeczeństwa. Pozycje krytyków osłabiał wszakże fakt, że nie mieli do zaproponowania nic lepszego: żadnego innego pojęcia, które odnosiłoby się do skrajnych reform i metod sprawowania władzy niezależnie od towarzyszących im deklaracji ideowych. Termin „państwo faszystowskie” usuwał zupełnie z pola widzenia kwestię rządów o orientacji marksistowskiej, natomiast próby operowania pojęciem reżimów autorytarnych w odniesieniu do wszystkich krajów o ustrojach niedemokratycznych prowadziły do zacierania podstawowych różnic między nimi.

Potrzebę uściślenia i rewizji sensu pojęcia totalitaryzmu dostrzegali również jego zwolennicy; w latach sześćdziesiątych zaczęto się nim bowiem posługiwać w nader dowolnych kontekstach. Nowa Lewica atakowała za jego pomocą Stany Zjednoczone prowadzące „brudną” wojnę w Wietnamie. Herbert Marcuse – prorok młodzieżowej kontestacji – szedł jeszcze dalej, głosząc, że największym zagrożeniem totalitarnym naszych czasów jest „totalna permisywność” społeczeństw zachodnich. Nowatorski charakter złowrogich dwudziestowiecznych systemów podważały coraz częściej podejmowane próby zlokalizowania źródeł totalitaryzmu w bardzo głębokiej niekiedy przeszłości: w sposobach administrowania uzależnionymi od skali wylewów antycznymi despocjami wschodnimi (tzw. hipoteza hydrauliczna K. Wittfogela i J.N. Eisenstadta); w preindustrialnych buntach chłopskich (Barrington Moore Jr); w dziedzictwie oświecenia i romantyzmu (J. Talmon, S. Schapiro); w myśli filozofów i ideologów minionych czasów (K. Popper, G.G. Iggers); w metodach mobilizacji społeczeństw podczas konfliktów wojennych.

Dyskusje politologów ujawniały daleko idące rozbieżności w ocenie samej natury analizowanego zjawiska. Totalitaryzm bywał więc przedstawiany jako specyficzna forma rządów bądź też typ społeczeństwa; jako trwały stan bądź dynamiczny proces; jako empiryczna rzeczywistość bądź jako model teoretyczny, którego urzeczywistnienia nie jest w stanie zapewnić nawet żelazna wola bezwzględnych administratorów, pozornie nieskrępowanych żadnymi ograniczeniami. Spierano się o samą możliwość i zakres samoistnej ewolucji takich systemów, o sensowność wyodrębniania ich lewicowych i prawicowych odmian i wreszcie, a może nawet przede wszystkim, o charakter i przyczyny związków marksizmu z totalitaryzmem. W tej ostatniej kwestii znaczący wkład do dyskusji wniósł Leszek Kołakowski obnażając te aspekty myśli Marksa, które uczyniły stalinizm jedną z uprawnionych wersji jego doktryny¹⁴.

W kraju, rzecz jasna, o żadnej dyskusji na ten temat nie mogło być mowy. Z oczywistych względów cenzuralnych historycy i socjologowie polscy mogli publicznie tylko odcinać się od „niewydarzonych pomysłów” zachodnich politologów. Już samo rzeczowe poruszanie tej problematyki w niektórych publikacjach Franciszka Ryszki czy Jerzego W. Borejszy uznać wypada w tej sytuacji za dowód odwagi, choć obaj autorzy nie kryją swojego krytycyzmu wobec pojęcia totalitaryzmu i wobec użytku, jaki z niego czyniono.

Gorące dyskusje, które toczyły się ze zmiennym natężeniem od końca lat sześćdziesiątych, nie doprowadziły co prawda do pełnego uzgodnienia stanowisk, ale umożliwiły przynajmniej wyklarowanie zmodyfikowanej wizji fenomenu totalitarnego. W tej nowej wizji, wolnej od sztywnego gorsetu wielopunktowych syndromów, kładzie się nacisk na likwidację społeczeństwa obywatelskiego pochłanianego przez wszechobecne państwo, na dążenie gigantycznych monopartii do mobilizacji zatomizowanych jednostek oraz na „permanentną rewolucję”, jaką nieokiełznany aktywizm ruchu generuje we wszystkich strukturach państwa. Ideologia, propaganda czy terror traktowane są w tym ujęciu raczej jako narzędzia rządzenia niż jako cechy pierwszoplanowe. Ich wyjątkowa pozycja wynikać ma ze skali realizowanych przeobrażeń. Efektywna kontrola nad prywatnym i publicznym życiem obywateli, do czego rości sobie pretensje każde państwo totalitarne, nie jest, zdaniem większości specjalistów, możliwa bez nowoczesnych środków technicznych i zaawansowanych metod indoktrynacji. Pozwala to dość precyzyjnie oddzielić tradycyjne dyktatury od reżimów nowego typu. Jednocześnie w nowszych ujęciach zdecydowanie odchodzi się od takiego obrazu systemów totalitarnych, jaki propaganda i tajne policje tych reżimów starały się usilnie narzucić swoim ofiarom – od wizji sztywnych, niezmiennych, perfekcyjnie zorganizowanych i nieludzko sprawnych machin, wykutych z jednej bryły. W tych nowszych ujęciach akcentuje się ich zróżnicowanie, dynamizm i niestabilność; dostrzega się niekiedy w nich elementy pluralizmu czy nawet zwyczajny chaos kompetencyjny. Co więcej – dopuszcza się możliwość ewolucji ku formom mniej skrajnym bez presji albo ingerencji zewnętrznej. O ile do niedawna jeszcze słowo totalitaryzm pojmowane było dosłownie i kojarzyło się z czymś bezwzględnym, nieuchronnym, wszechogarniającym i ostatecznym, o tyle dziś rozumiane jest raczej przenośnie; oznacza nie tyle pewien stan faktyczny, co samo dążenie do jego osiągnięcia; opisuje nie znieruchomiały monolit, lecz stopniowalny i odwracalny fenomen socjopolityczny. Od typowych rządów autorytarnych różni się on trzema zasadniczymi cechami: potrzebą mobilizacji mas, istotną rolą oficjalnej ideologii oraz brakiem rozwiniętego pluralizmu w niektórych przynajmniej dziedzinach życia¹⁵.

W tym nieco rozwodnionym sensie pojęcie państwa totalitarnego przetrzymało wszelkie krytyki i poczynając od drugiej połowy lat siedemdziesiątych przeżywa prawdziwy renesans. Przyczyniła się do tego klęska teorii konwergencji zakładającej stopniowe odideologizowanie i zbliżenie się do siebie rywalizujących systemów, a także takie wydarzenia, jak krwawe rządy Czerwonych Khmerów w Kampuczy (obecnie Kambodża), agresja radziecka w Afganistanie czy wprowadzenie stanu wojennego w Polsce. Orwellowski rok 1984 przyniósł całą falę publikacji analizujących na nowo trafność niegdysiejszych ocen i prognoz. Autorzy niektórych wypowiedzi anonsowali przy tej okazji wejście w „epokę posttotalitarną”; wspominano o „upadłym totalitaryzmie” (P. Hassner) albo o „posttotalitarnym autorytaryzmie” (R. Lowenthal), niemniej jednak przeważał pogląd, że zmiany, jakie zaszły np. w Chinach Ludowych czy w ZSRR od śmierci Mao Zedonga i Stalina, nie są aż tak poważne, by usprawiedliwiać odejście od dotychczasowej terminologii. Wystarczy zresztą rzucić okiem na nagłówki gazet, aby uświadomić sobie, że płk Kaddafi, Kim Ir Sen bądź conducatore Ceauçescu to tylko nowe wcielenia Wielkiego Brata toczącego walkę o zawładnięcie umysłami poddanych. A jeśli w walce tej zepchnięty jest on dziś do defensywy, to stało się tak w znacznej mierze za sprawą owych nielicznych przenikliwych obserwatorów, którzy wzięli na siebie obowiązek głoszenia nieprzyjemnych prawd o człowieku i świecie, który sobie stworzył – takich właśnie jak George Orwell czy Hannah Arendt.

Daniel Grinberg

1. H. Arendt, Rahel Varnhagen. The Life of a Jewess, London 1958, s. 126 (wyd. pol. Rahel Varnhagen: historia życia niemieckiej Żydówki z epoki romantyzmu, Sejny 2012). [wróć]

2. E. Young-Bruehl, Hannah Arendt. For Love of the World, New Haven-London 1982, s. 166. [wróć]

3. Zob. ibid., s. 200. [wróć]

4. Zob. H. Arendt, Die Rückkehr des russischen Judentums, „Aufbau” z 28 VIII 1942, s. 18. [wróć]

5. Zob. H. Arendt, Zjawisko (przekład: H. Buczyńska-Garewicz), „Literatura na świecie” 1983, nr 3, s. 305. [wróć]

6. Ibid., s. 306. [wróć]

7. E. Young-Bruehl, op.cit. s. 201. [wróć]

8. Zob. ibid., s. 203. [wróć]

9. Hasło Fascismo, w Enciclopedia Italiana, Roma 1932, s. 326 [wróć]

10. Por. F. Ryszka, Państwo stanu wyjątkowego, wyd. II Wrocław 1985, s. 49. [wróć]

11. Zob. G. Orwell, Rok 1984 (przekład: J. Mieroszewski), Paryż 1958. [wróć]

12. Zob. S. Neumann, Permanent Revolution. The Total State in World of War, New York-London 1942. [wróć]

13. Zob. „New York Times” z 14 VIII 1939. [wróć]

14. Zob. L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu. Powstanie – Rozwój – Rozpad, t. 1–3, Paryż 1976. [wróć]

15. Por. J. Linz, Totalitarian and Authoritarian Regimes, w: Handbook of Political Sciences, t. 3, Reading, Mass. 1975. [wróć]

Heinrichowi Blücherowi

Wstęp do pierwszego wydania

Weder dem Vergangenen anheimfallen
noch dem Zukünftigen.
Es kommt darauf an gegenwärtig zu sein.

Karl Jaspers

Wstęp do pierwszego wydania

Oddzielone nieprzerwanym łańcuchem lokalnych wojen i rewolucji, dwie wojny światowe za życia jednego pokolenia, nieuwieńczone traktatem pokojowym dla zwyciężonych ani wytchnieniem dla zwycięzców, zakończyły się oczekiwaniem trzeciej wojny między pozostałymi przy życiu mocarstwami. Ta chwila oczekiwania podobna jest do ciszy, która nastaje, kiedy gaśnie wszelka nadzieja. Przestaliśmy wierzyć w możliwość przywrócenia dawnego porządku świata i dawnych tradycji lub w ponowną integrację rzesz ludzkich na pięciu kontynentach pogrążonych w chaosie spowodowanym przez gwałtowność wojen i rewolucji oraz przez postępujący rozkład tego wszystkiego, co jeszcze przetrwało. Mimo ogromnej różnorodności warunków i okoliczności lokalnych wszędzie obserwujemy narastanie tego samego zjawiska – poczucia bezdomności na nieznaną dotąd skalę, poczucia wykorzenienia o nieznanej dotąd sile.

Nasza przyszłość nigdy nie była bardziej nie do przewidzenia, nigdy nie byliśmy tak bardzo uzależnieni od sił politycznych, którym nie można ufać, że będą postępowały zgodnie z wymaganiami zdrowego rozsądku i własnego interesu – sił, które oceniane za pomocą norm minionych stuleci zdają się wcielać czyste szaleństwo. Ludzkość podzieliła się jakby na tych, którzy wierzą we wszechmoc człowieka (wierzą, że wszystko jest możliwe, jeśli się wie, jak pokierować masami), oraz tych, dla których podstawowym doświadczeniem stała się własna bezsilność.

Na poziomie uogólnień historycznych i myśli politycznej rozpowszechniony jest mało precyzyjny pogląd, że podstawowa struktura wszystkich cywilizacji weszła w fazę rozkładu. Chociaż w niektórych częściach świata może sprawiać wrażenie bardziej spójnej niż w innych, nigdzie nie widać perspektyw dla naszego stulecia ani odpowiedniej reakcji na jego okropności. Desperacka nadzieja i desperacki strach zdają się często lepiej oddawać istotę wydarzeń niż wyważone sądy oraz przemyślane analizy. O zasadniczych wydarzeniach naszej doby z równą łatwością zapominają osoby przywiązane do wiary w nieuchronność losu, jak i te, które cechuje lekkomyślny optymizm.

W książce tej staram się nie poddawać ani beztroskiemu optymizmowi, ani beznadziejnej rozpaczy. Głosi ona, że postęp i przeznaczenie to dwie strony tego samego medalu, że oba są wyrazem przesądu, a nie wiary. Została napisana z przekonaniem, że możliwe okaże się odkrycie ukrytego mechanizmu, pod wpływem którego rozpadły się wszystkie tradycyjne elementy naszego świata duchowego i politycznego, a powstał konglomerat, którego składniki utraciły swoją specyficzną wartość, stając się nierozpoznawalne i bezużyteczne dla ludzi. Podporządkowanie się owemu procesowi dezintegracji stanowi nieodpartą pokusę nie tylko dlatego, że przyobleka się w fałszywą dostojność „historycznej konieczności”, lecz także dlatego, że wszystko poza nim zaczęło wydawać się zamarłe, bezkrwiste, pozbawione znaczenia i nierzeczywiste.

Przekonanie, że wszystko, co się dzieje na ziemi, musi być zrozumiałe dla człowieka, może prowadzić do zdroworozsądkowej interpretacji dziejów za pomocą komunałów. Zrozumienie jednak to nie negowanie tego, co woła o pomstę do nieba, wnioskowanie o bezprecedensowych wydarzeniach na podstawie precedensów lub wyjaśnianie zjawisk przy użyciu takich analogii i uogólnień, że przestaje się odczuwać nacisk rzeczywistości i wstrząs wywołany przeżyciami. To raczej badanie i świadome dźwiganie ciężaru, którym obarczyły nas wydarzenia, bez zaprzeczania przy tym ich istnieniu i bez poddawania się obciążeniu z pokorą. Krótko mówiąc, zrozumienie to stawianie czoła rzeczywistości i przeciwstawianie się jej, jakakolwiek może lub mogła być.

W takim sensie musi okazać się możliwe zrozumienie i ustosunkowanie się do skandalicznego faktu, że zjawisko tak drobne (i w polityce światowej tak nieistotne), jak kwestia żydowska i antysemityzm, mogło się stać katalizatorem najpierw dla ruchu nazistowskiego, potem dla wojny światowej, a w końcu dla stworzenia fabryk śmierci. Musimy też zdobyć się na zrozumienie groteskowej niewspółmierności przyczyn i skutków na progu ery imperialistycznej, gdy trudności gospodarcze w ciągu kilkudziesięciu lat doprowadziły do głębokich przeobrażeń warunków politycznych na całym świecie; albo dziwacznej sprzeczności między jawnym, cynicznym „realizmem” ruchów totalitarnych a przejawianym przez nie lekceważeniem całej materii rzeczywistości; bądź też irytującej niezgodności między rzeczywistą potęgą współczesnego człowieka (większą niż kiedykolwiek przedtem – tak wielką, że zagraża już istnieniu jego własnego świata) a niezdolnością ludzkości do życia w stworzonych przez siebie warunkach i do zrozumienia sensu współczesnego świata.

Totalitarne dążenia do podboju całej kuli ziemskiej i nieograniczonego panowania wskazywały zgubną drogę wyjścia z pułapki. Ich realizacja mogła oznaczać zniszczenie ludzkości; gdziekolwiek dochodziły do głosu, zaczynały niszczyć samą istotę człowieczeństwa. A jednak nie ma sensu udawanie, że się nie dostrzega niszczycielskich sił działających w naszym stuleciu.

Kłopot polega na tym, że w naszej epoce doszło do takiego pomieszania dobra ze złem, iż bez imperialistycznej „ekspansji dla samej ekspansji” świat mógłby zatrzymać się w rozwoju. Bez „władzy dla samej władzy”, jako politycznego narzędzia burżuazji, być może nigdy nie ujawniłyby się zasoby ludzkiej energii; bez fikcyjnego świata totalitarnych ruchów, w których z niezrównaną jasnością znalazły wyraz niepokoje naszej doby, być może pędzilibyśmy ku przeznaczeniu nie zdając sobie w ogóle sprawy z tego, co się dzieje.

A jeśli prawdą jest, że w ostatnich stadiach totalitaryzmu ujawnia się zło absolutne (absolutne, ponieważ do jego wyjaśnienia przestają wystarczać zwykłe ludzkie motywy), prawdą jest również, że gdyby tak nie było, być może nigdy nie poznalibyśmy prawdziwych korzeni zła.

Antysemityzm (a nie zwykła nienawiść do Żydów), imperializm (a nie zwykły podbój), totalitaryzm (a nie sama dyktatura), prześcigając się w brutalności, ujawniły dobitnie, że godność ludzka potrzebuje nowych gwarancji, które można znaleźć tylko w nowej zasadzie politycznej, w nowym prawie na ziemi, którego doniosłość musi tym razem pojąć cała ludzkość, podczas gdy jego potęga musi pozostać ściśle ograniczona, musi mieć źródła w nowo określonych całościach terytorialnych i w ich ramach musi być kontrolowana.

Nie możemy sobie dłużej pozwalać na czerpanie z przeszłości tego, co było w niej dobre, i nazywanie tego po prostu dziedzictwem, a odrzucanie rzeczy złych jak martwego ciężaru, który sam czas pogrzebie w zapomnieniu. Podskórny nurt historii Zachodu wydobył się w końcu na powierzchnię i domaga się uznania go za cząstkę naszej tradycji. Oto dlaczego na nic się nie zdadzą wszystkie wysiłki zmierzające do schronienia się przed srogością teraźniejszości w nostalgii za cichą, nienaruszoną przeszłością lub w ukojeniu oczekiwanym od lepszej przyszłości.

Hannah Arendt
Lato 1950

Część pierwsza. Antysemityzm

CZĘŚĆ PIERWSZA

Antysemityzm

To niezwykłe stulecie
zaczęło się Rewolucją, a kończy je l’Affaire.
Być może kiedyś zostanie nazwane
stuleciem bzdury.

Roger Martin du Gard

Wstęp

Wstęp

Antysemityzm, świecka ideologia XIX stulecia, która z nazwy, chociaż nie z argumentacji, była nieznana do lat siedemdziesiątych, i religijna nienawiść do Żydów wzniecana przez wzajemną wrogość dwóch ścierających się wiar to oczywiście nie to samo. I nawet to, w jakim stopniu ideologia wykorzystywała argumentację oraz oddziaływanie emocjonalne religii, jest sprawą otwartą. Koncepcja nieprzerwanego ciągu prześladowań, wygnań i rzezi od schyłku Cesarstwa Rzymskiego przez średniowiecze, epokę nowożytną, aż po czasy najnowsze, często upiększona przekonaniem, że współczesny antysemityzm to po prostu zeświecczona wersja ludowych średniowiecznych przesądówK1, jest równie zwodnicza (choć oczywiście mniej szkodliwa), jak odpowiadające jej przekonanie antysemitów o istnieniu od czasów starożytnych tajnej organizacji Żydów rządzącej lub aspirującej do rządzenia światem. Z punktu widzenia dziejów kwestii żydowskiej przepaść między późniejszym średniowieczem a epoką nowożytną jest jeszcze głębsza niż między starożytnością rzymską a wiekami średnimi lub niż traktowana często jako przełomowy moment dziejów Żydów w diasporze – przepaść oddzielająca katastrofy pierwszych krucjat od wczesnego średniowiecza. Od XV w. do końca XVI w., przez prawie dwa stulecia, kiedy to stosunki żydów z chrześcijanami układały się kiepsko, obojętność Żydów na „okoliczności i wypadki świata zewnętrznego” osiągnęła niespotykane rozmiary, judaizm zaś stał się „bardziej niż kiedykolwiek przedtem zamkniętym systemem myślenia”. Wtedy właśnie Żydzi, bez żadnego wpływu z zewnątrz, doszli do wniosku, że „zasadnicza odmienność narodu żydowskiego od innych nacji nie jest skutkiem innej wiary czy religii, lecz jego wewnętrznej natury”, i że odwieczny podział na żydów i chrześcijan prawdopodobnie miał „charakter raczej rasowy niż doktrynalny”K2. Owa zmiana w ocenie odmienności narodu żydowskiego, która upowszechniła się wśród nie-Żydów znacznie później, bo dopiero w epoce Oświecenia, była, rzecz jasna, warunkiem sine qua non narodzin antysemityzmu; warto zwrócić uwagę na to, że doszło do niej najpierw wśród samych Żydów, i to mniej więcej w tym czasie, kiedy europejskie chrześcijaństwo podzieliło się na grupy etniczne, które uzyskały polityczną samodzielność w systemie nowożytnych państw narodowych.

Historia antysemityzmu, jak historia nienawiści do Żydów, to nieodłączna część długich i zawiłych dziejów relacji między chrześcijanami a żydami żyjącymi w rozproszeniu. Dzieje te nie obchodziły praktycznie nikogo aż do połowy XIX w., kiedy to zainteresowanie nimi zbiegło się z powstaniem antysemityzmu i z jego pełną wściekłości reakcją na równouprawnienie oraz asymilację Żydów – układ to najgorszy z możliwych do powstania wiarygodnej historiografiiK3. Od tej pory wspólnym błędem żydowskiej i nieżydowskiej historiografii – chociaż popełnianym przeważnie z odmiennych pobudek – było wyodrębnianie dowodów wrogości w źródłach chrześcijańskich i żydowskich oraz uwypuklanie serii katastrof, wygnań i rzezi, którymi odznaczały się dzieje Żydów, tak jak konflikty zbrojne i niezbrojne, wojny, głód i zarazy znamionowały historię Europy. Nie trzeba dodawać, że to historiografia żydowska, nastawiona zdecydowanie polemicznie i apologetycznie, poszukiwała śladów nienawiści do Żydów w dziejach chrześcijaństwa, podczas gdy antysemici skoncentrowali się na wyszukiwaniu podobnych wypowiedzi u starożytnych powag judaizmu. Kiedy wyszła na jaw owa żydowska tradycja gwałtownego niekiedy nastawienia przeciwko chrześcijanom i nie-Żydom, „żydowska opinia publiczna była nie tylko urażona, ale i szczerze zaskoczona”K4, tak skutecznie jej rzecznicy przekonywali siebie i innych o tym, co nie było prawdą, a więc o tym, że odrębność Żydów była spowodowana wyłącznie wrogością i ciemnotą nie-Żydów. Judaizm, jak twierdzili teraz na ogół żydowscy historycy, zawsze przewyższa inne religie tolerancją i wiarą w równość wszystkich ludzi. Fakt, że ta samooszukańcza teoria – której towarzyszyło przekonanie, iż Żydzi zawsze byli biernym, cierpiącym przedmiotem chrześcijańskich prześladowań, w rzeczywistości oznaczała kontynuację i uwspółcześnienie dawnego mitu narodu wybranego i wywoływała nowe, często bardzo skomplikowane formy odrębności podtrzymujące starodawną dychotomię – musi mieć zapewne ironiczną wymowę dla tych, którzy z rozmaitych powodów usiłują upiększać przeszłość i manipulowć danymi historycznymi. Bo jeśli w ogóle Żydzi mieli ze swoimi nieżydowskimi sąsiadami coś wspólnego, co podtrzymywałoby świeżo uzyskaną równość, to była tym właśnie określona przez religię wzajemnie wroga przeszłość, równie bogata w osiągnięcia kulturalne na najwyższym poziomie, jak obfitująca w przejawy fanatyzmu oraz prymitywne przesądy na poziomie nieoświeconych mas.

Jednakże nawet irytujące stereotypy tego rodzaju żydowskiej historiografii opierają się na solidniejszej podstawie faktograficznej niż przestarzałe aspiracje społeczne i polityczne Żydów europejskich w XIX i na początku XX w. Chociaż dzieje kultury żydowskiej były nieskończenie bardziej różnorodne, niż to wtedy zakładano, a przyczyny katastrofy zależne od różnych okoliczności historycznych i geograficznych, to prawdą jest, że przyczyny te były bardziej zróżnicowane w środowisku nieżydowskim niż w żydowskich wspólnotach. O fatalnych nieporozumieniach, wciąż widocznych w popularnych prezentacjach żydowskich dziejów, zadecydowały dwa bardzo istotne czynniki. Nigdzie i nigdy, od chwili zniszczenia świątyni¹, Żydzi nie mieli własnego terytorium ani własnego państwa. Ich fizyczne przetrwanie zawsze uzależnione było od ochrony nieżydowskich władz, mimo że pewne środki samoobrony – prawo noszenia broni – przyznawano „Żydom we Francji i Niemczech aż do XIII stulecia”K5. Nie oznacza to, że Żydzi zawsze byli odsunięci od władzy, ale prawdą jest, że przy każdym gwałtownym starciu, niezależnie od jego przyczyn, nie tylko byli narażeni na ataki, ale i bezsilni, toteż było zupełnie naturalne, zwłaszcza w czasach ich kompletnego odosobnienia poprzedzających przyznanie im równości politycznej, że skierowane przeciwko sobie wybuchy przemocy odczuwali jako kolejne nawroty. Co więcej, w żydowskiej tradycji katastrofy były rozpatrywane w kategoriach martyrologii, to zaś miało uzasadnienie w wydarzeniach pierwszych stuleci naszej ery, kiedy to zarówno żydzi, jak i chrześcijanie rzucili wyzwanie potędze Cesarstwa Rzymskiego, oraz w warunkach średniowiecznych, kiedy dawano Żydom możliwość wyrażenia zgody na chrzest i tym samym uniknięcia prześladowań, nawet jeśli przemoc miała wówczas podłoże polityczne i gospodarcze, a nie religijne. Taka konfiguracja faktów stworzyła złudzenie, któremu do dziś ulegają żydowscy i nieżydowscy historycy. Historiografia „zajmowała się dotychczas bardziej oddzieleniem się chrześcijan od żydów niż na odwrót”K6, zacierając ważniejszy skądinąd fakt, że dla dziejów Żydów większe znaczenie miało ich oddzielenie się od świata nie-Żydów, szczególnie od środowiska chrześcijańskiego, z tego oczywistego powodu, że samo przetrwanie narodu jako widocznej całości uzależnione było od takiej dobrowolnej separacji, a nie, jak wówczas przyjmowano, od wrogości chrześcijan i nie-Żydów. Dopiero w XIX i XX w., po równouprawnieniu i wraz z postępami asymilacji, antysemityzm zaczął odgrywać pewną rolę w utrzymywaniu spójności narodu, bo dopiero wtedy Żydzi zaczęli przejawiać chęć wejścia do nie-żydowskiego społeczeństwa.

Podczas gdy antyżydowskie uprzedzenia rozpowszechnione były szeroko wśród wykształconych Europejczyków w minionym stuleciu, to antysemityzm jako ideologia pozostał w zasadzie, z bardzo nielicznymi wyjątkami, przywilejem ekscentryków, a zwłaszcza politycznych ekstremistów i maniaków. Nawet wątpliwe produkty żydowskiej apologetyki, które nigdy nie przekonały nikogo, z wyjątkiem już przekonanych, stanowiły przykłady niebotycznej erudycji i wiedzy w porównaniu z tym, co w dziedzinie badań historycznych mieli do zaoferowania ludzie wrogo nastawieni do ŻydówK7. Kiedy po zakończeniu wojny przez ponad dziesięć lat gromadziłam materiał do tej książki, czerpiąc go z dokumentów źródłowych oraz doskonałych niekiedy monografii, nie było ani jednej książki, która przedstawiałaby temat wszechstronnie, w sposób odpowiadający elementarnym wymaganiom nauki. I od tej pory prawie nic się nie zmieniło². Jest to tym bardziej godne ubolewania teraz, kiedy zapotrzebowanie na bezstronne, uczciwe przedstawienie historii Żydów jest większe niż kiedykolwiek przedtem. Konflikty polityczne XX w. umieściły Żydów w centrum wydarzeń; kwestia żydowska oraz antysemityzm, sprawy drugorzędne z punktu widzenia polityki światowej, stały się katalizatorami rozwoju najpierw ruchu nazistowskiego i struktury organizacyjnej III Rzeszy, w której każdy obywatel musiał udowodnić, że nie jest Żydem, potem toczonej z bezprecedensowym okrucieństwem wojny światowej i wreszcie narodzin w środku zachodniej cywilizacji nieznanej dotąd zbrodni ludobójstwa. Wydało mi się oczywiste, że prócz lamentów i oskarżeń niezbędna jest także próba zrozumienia. Książka ta jest próbą zrozumienia tego, co nawet przy wnikliwszym oglądzie budziło przede wszystkim oburzenie.

Zrozumienie jednak to nie negowanie tego, co woła o pomstę do nieba, wnioskowanie o bezprecedensowych wydarzeniach na podstawie precedensów lub wyjaśnianie zjawisk przy użyciu takich analogii i uogólnień, że przestaje się odczuwać nacisk rzeczywistości i wstrząs wywołany przeżyciami. To raczej badanie i świadome dźwiganie ciężaru, którym obarczyły nas wydarzenia, bez zaprzeczania przy tym ich istnieniu i bez poddawania się obciążeniu z pokorą, tak jakby wszystko, co się przecież naprawdę zdarzyło, skądinąd nie mogło się zdarzyć. Krótko mówiąc, to stawianie czoła rzeczywistości, pozbawione³ uprzedzeń i pełne uwagi, i przeciwstawianie się jej, jakakolwiek może lub mogła być.

Warunkiem koniecznym, choć niewystarczającym, osiągnięcia takiego zrozumienia jest pewna znajomość dziejów Żydów i równoległego rozwoju antysemityzmu w dziewiętnastowiecznej Europie. W kolejnych rozdziałach zajmuję się tylko tymi zjawiskami i wydarzeniami z ubiegłego stulecia, które wiążą się bezpośrednio z „korzeniami totalitaryzmu”. Wyczerpująca historia antysemityzmu nie została jeszcze napisana i wykracza poza problematykę tej książki*. Dopóki istnieje owa luka, ten fragment książki jest usprawiedliwiony nawet z punktu widzenia wymagań nauki, jako niezależny wkład do pełniejszego ujęcia historii, mimo że pierwotnie pomyślany był jako element opisu prehistorii totalitaryzmu. Poza tym to, co jest charakterystyczne dla historiografii antysemityzmu – zdominowanie jej przez nieżydowskich szaleńców oraz żydowskich apologetów i staranne unikanie tej problematyki przez renomowanych historyków – dotyczy, mutatis mutandis, niemal wszystkich czynników, z których wykrystalizowało się później nowe zjawisko totalitaryzmu. Prawie nie dostrzegł ich świat nauki ani opinia publiczna, ponieważ należały do podskórnego nurtu historii Europy, gdzie, ukryte przed społeczeństwami i uwagą światłych ludzi, potrafiły nabrać zupełnie nieoczekiwanej zjadliwości.

Ponieważ dopiero ostateczna katastrofa ujawniła i uświadomiła ludziom obecność tych podskórnych nurtów, istniała skłonność do utożsamiania totalitaryzmu z jego składnikami i korzeniami – jak gdyby każdy wybuch antysemityzmu, rasizmu czy imperializmu można było utożsamiać z „totalitaryzmem”. Złudzenie to jest tyleż mylące przy ustalaniu prawdy historycznej, ileż szkodliwe przy ferowaniu ocen politycznych. Totalitarna polityka – nie będąc bynajmniej po prostu polityką antysemicką, rasistowską, imperialistyczną bądź komunistyczną – używa i nadużywa zaczerpniętych z rzeczywistości, wybranych elementów składowych tych ideologii, takich jak walka klasowa czy konflikt interesów między Żydami a ich otoczeniem, do chwili aż zupełnie zatracą swoją pierwotną siłę oddziaływania oraz wartość propagandową. Niedocenianie roli, jaką w Stanach Zjednoczonych odgrywał i nadal odgrywa czysty rasizm w rządzeniu południowymi stanami, byłoby na pewno poważnym błędem, lecz popełnilibyśmy jeszcze większy błąd wyciągając z tego wniosek, że przez ponad sto lat ta część kraju znajdowała się pod władzą totalitarną. Jedynym bezpośrednim i niezafałszowanym następstwem dziewiętnastowiecznych ruchów antysemickich nie był nazizm, ale przeciwnie, syjonizm, który – przynajmniej w formie ideologicznej, jaką przybrał na Zachodzie był rodzajem kontrideologii, „odpowiedzią” na antysemityzm. Nie oznacza, to nawiasem mówiąc, że samoświadomość Żydów była po prostu wytworem antysemityzmu; przecież choćby pobieżna znajomość historii Żydów, której osią, od czasów babilońskiego wygnania, było pragnienie przetrwania jako odrębnego narodu wbrew przygniatającym realiom rozproszenia, powinna wystarczyć do rozwiania tego najnowszego mitu, który stał się dość modny w kręgach intelektualnych po „egzystencjalistycznej” interpretacji Żyda przez Sartre’a jako kogoś postrzeganego i określanego jako Żyd przez innych.

Najlepszej ilustracji zarówno odrębności, jak i powiązań między pretotalitarnym i totalitarnym antysemityzmem dostarcza chyba absurdalna sprawa Protokołów mędrców Syjonu. Posługiwanie się przez nazistów tym falsyfikatem jako podręcznikiem do nauki podboju świata na pewno nie należy do dziejów antysemityzmu, ale tylko ten fakt może wyjaśnić, dlaczego ta nieprawdopodobna opowieść okazała się dostatecznie wiarygodna, aby czerpała z niej pożywkę antyżydowska propaganda. Natomiast nie może to wyjaśnić, dlaczego totalitarne roszczenia do rządów nad światem przy pomocy członków i z udziałem tajnych stowarzyszeń w ogóle stały się atrakcyjnym celem politycznym. Ta ostatnia funkcja, o wiele istotniejsza z politycznego (chociaż nie propagandowego) punktu widzenia, ma źródła w imperializmie w ogóle, w jego wybuchowej kontynentalnej wersji, szczególnie zaś w postaci „pan-ruchów” (pan movements).

Książka ta jest zatem ograniczona nie tylko w czasie i przestrzeni, ale także w zakresie przedmiotu. Zajmuje się historią Żydów w Europie Środkowej i Zachodniej, od czasów dworskich Żydów po sprawę Dreyfusa, z punktu widzenia jej znaczenia dla narodzin antysemityzmu i wpływu na niego. Przedstawia ruchy antysemickie, silnie zakorzenione w ówczesnej rzeczywistości na tle specyficznych stosunków łączących Żydów z nie-Żydami, a więc z jednej strony na tle roli, jaką Żydzi odgrywali w rozwoju państwa narodowego, a z drugiej – ich związków z nieżydowską częścią społeczeństwa. Pojawienie się pierwszych partii antysemickich w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX w. wyznacza moment, w którym sprawa wykracza poza ograniczony, konkretny konflikt interesów związany z doświadczeniem jednostek i wchodzi na drogę wiodącą do „ostatecznego rozwiązania”. Od tej chwili, w erze imperializmu, po której nastąpił okres ruchów i rządów totalitarnych, nie sposób odizolować kwestii żydowskiej lub ideologii antysemickiej od problemów zupełnie niezwiązanych z realiami nowożytnej historii Żydów. I to nie tylko dlatego ani nawet nie zasadniczo dlatego, że sprawy te odgrywały główną rolę w polityce światowej, ale dlatego, że sam antysemityzm stał się teraz narzędziem służącym do wyższych celów. Cele te zdecydowanie przerastały partykularne interesy zarówno Żydów, jak i wrogo do nich nastawionych środowisk, mimo że ich osiągnięcie wymagało, aby Żydzi występowali w roli głównych ofiar.

Imperialistyczne i totalitarne wersje dwudziestowiecznego antysemityzmu znajdzie czytelnik w drugiej i trzeciej części tej pracy.

Hannah Arendt
Lipiec 1967

1. Świątynia w Jerozolimie została zburzona w ٧٠ r. n.e. za panowania cesarza Tytusa. [Uwaga: wszystkie przypisy gwiazdkowe zamieszczone u dołu strony pochodzą od tłumaczy lub od redakcji wydania polskiego.] [wróć]

2. W ciągu 36 lat dzielących nas od pierwszej edycji Korzeni totalitaryzmu w badaniach nad dziejami Żydów dokonał się znaczny postęp. Przestarzałe prace Graetza i Dubnowa zastąpiły nowsze opracowania z fundamentalną wielotomową edycją World History of the Jewish People (Jerusalem 1964–1980) na czele. Nowożytne dzieje Żydów przedstawiają kompetentnie Paul R. Mendes-Flohr i Jehuda Reinhart w opublikowanej niedawno książce The Jew in the Modem World. A Documentary History (New York-Oxford 1980). W powodzi publikacji poświęconych tragicznym i powikłanym losom „narodu wybranego” w XX w. wyróżniają się prace: Salo Barona, The Russian Jews under Tsars and Soviets (New York 1970); Herel Fein, Accounting for Genocide (New York 1979); Paula Hilberta, The Destruction of the European Jewry (Chicago 1961); Lucy Dawidowicz, The War Aga-inst the Jews. 1933–1945 (New York 1975) oraz historie ruchu syjonistycznego pióra Waltera Laquexura i Shlomo Avineri. Interesującą polemikę z poglądami H. Arendt na temat holocaustu, zwłaszcza zaś z opiniami wyrażonymi w książce Eichmann in Jerusalem, zawiera książka Jacoba Robinsona, And Crooked Shall Be Made Straight. The Eichmann Trial and Hannah Arendt’s Narration (Philadelphia 1965). [wróć]

3. Od chwili napisania tych słów powstało kilka wybitnych prac poświęconych tej problematyce. Należą do nich książki Leona Poliakova (m.in. tłumaczona na wiele języków trzytomowa L’Histoire de l’antisémitisme)’, George’a L. Mosse’a, Towards the Final Solution. A History of European Racism (New York 1978); Normana Cohna, Warrant for Genocide. The Myth of Jewish World Conspiracy and the Protocols of the Elders of Zion (London 1967). [wróć]

Rozdział I. Antysemityzm jako zniewaga dla zdrowego rozsądku

ROZDZIAŁ I

Antysemityzm jako zniewaga dla zdrowego rozsądku

Wielu ludzi wciąż jeszcze uważa za przypadek, że rdzeniem ideologii nazistowskiej był antysemityzm, że polityka nazistów, konsekwentnie i bezkompromisowo, zmierzała do prześladowań i wreszcie do zagłady Żydów. Dopiero zgroza na widok rozmiarów katastrofy, a bardziej jeszcze bezdomność i poczucie wykorzenienia tych, którzy przetrwali, sprawiły, że „kwestia żydowska” stała się tak widoczna w życiu politycznym. To, co sami naziści uważali za swoje najważniejsze odkrycie, tj. rolę Żydów w polityce światowej, oraz dziedzinę, na której koncentrowała się ich uwaga, czyli prześladowanie Żydów na całym świecie, opinia publiczna uważała za pretekst do pozyskania mas albo za interesujący przykład demagogii.

Można zrozumieć tę niechęć do poważnego potraktowania tego, co głosili sami naziści. Trudno o aspekt historii współczesnej bardziej irytujący i niezrozumiały od faktu, że spośród wszystkich wielkich nierozstrzygniętych zagadnień politycznych naszego stulecia akurat ów pozornie drobny i nieistotny problem żydowski ma wątpliwy zaszczyt wprawienia w ruch całej tej piekielnej machiny. Taka rozbieżność przyczyny i skutków obraża nasz zdrowy rozsądek, nie wspominając już o poczuciu równowagi i harmonii historyków. W zestawieniu z samymi wydarzeniami wszystkie wyjaśnienia antysemityzmu sprawiają wrażenie pośpiesznie i przypadkowo wymyślonych dla przykrycia sprawy, która tak poważnie zagraża naszemu poczuciu proporcji i zaufaniu do rozsądku.

Jedno z tych pośpiesznych wyjaśnień polega na utożsamianiu antysemityzmu z wybujałym nacjonalizmem i jego ksenofobicznymi wybuchami. Tymczasem, niestety, współczesny antysemityzm nasilał się w miarę słabnięcia tradycyjnego nacjonalizmu, a osiągnął punkt szczytowy akurat w tym czasie, kiedy załamał się europejski system państw narodowych i ich chybotliwa równowaga.

Jak już zauważono, naziści nie byli zwyczajnymi nacjonalistami. Nacjonalistyczną propagandę kierowali do swoich sympatyków, a nie do przekonanych członków partii. Przeciwnie, tym ostatnim nigdy nie wolno było rezygnować z konsekwentnie ponadnarodowego podejścia do polityki. „Nacjonalizm” nazistów pod niejednym względem był podobny do szerzonej ostatnio propagandy nacjonalistycznej w Związku Radzieckim, również służącej wyłącznie do podtrzymywania uprzedzeń mas. Ograniczony charakter nacjonalizmu, prowincjonalizm państwa narodowego, wzbudzał u nazistów autentyczną, nigdy nieprzezwyciężoną odrazę. Wciąż powtarzali, że ich „ruch”, mający zasięg międzynarodowy, tak jak ruch bolszewicki, jest dla nich ważniejszy niż jakiekolwiek państwo związane z konieczności z określonym terytorium. Zresztą nie tylko naziści, ale i pięćdziesiąt lat dziejów antysemityzmu to dowody przeciwko utożsamianiu antysemityzmu z nacjonalizmem. Pierwsze partie antysemickie działające w ostatnich dziesięcioleciach XIX w. były zarazem jednymi z pierwszych, które nawiązywały kontakty międzynarodowe. Od samego początku zwoływały międzynarodowe kongresy i dbały o koordynację działań w skali międzynarodowej lub przynajmniej europejskiej.

Ogólne tendencje, takie jak jednoczesny schyłek państw narodowych i nasilenie się antysemityzmu, nie dają się przekonująco wyjaśnić przez wskazanie jedynej przyczyny. W takich przypadkach historyk ma zwykle do czynienia z bardzo skomplikowaną sytuacją historyczną, w której wyodrębnienie jakiegoś czynnika jako „ducha epoki” sprawia mu niesłychaną trudność. Istnieją jednak pewne przydatne zasady ogólne. Dla naszych celów najważniejszą z nich jest wielkie odkrycie przez Tocqueville’aK8 motywów gwałtownej nienawiści ludu francuskiego do arystokracji w przededniu rewolucji, nienawiści, która nasunęła Burke’owi spostrzeżenie, że rewolucja francuska dotyczyła bardziej „kondycji dżentelmena” niż instytucji króla. Zdaniem Tocqueville’a, Francuzi nienawidzili tracących władzę arystokratów bardziej niż kiedykolwiek przedtem właśnie dlatego, że gwałtownej utracie rzeczywistego znaczenia nie towarzyszył dostrzegalny upadek ich fortun. Dopóki arystokraci zachowywali ogromne wpływy w sądownictwie, byli nie tylko tolerowani, ale i szanowani. Kiedy szlachta utraciła swoje przywileje, a wśród nich przywilej wyzysku i ucisku poddanych, lud dostrzegł w niej pasożyta, niespełniającego żadnej rzeczywistej funkcji w rządzeniu krajem. Innymi słowy, nigdy sam ucisk czy wyzysk nie jest główną przyczyną niechęci; bogactwo bez widocznych funkcji jest zdecydowanie bardziej nieznośne, ponieważ nikt nie rozumie, dlaczego powinno być tolerowane.

Podobnie antysemityzm osiągnął punkt szczytowy, kiedy Żydzi utracili już funkcje publiczne i wpływy, a pozostało im tylko bogactwo. Kiedy Hitler doszedł do władzy, banki niemieckie były już prawie judenrein (a przecież w tej właśnie dziedzinie Żydzi dzierżyli kluczowe pozycje przez ponad sto lat), a niemieccy Żydzi jako całość, po długim okresie systematycznej poprawy statusu społecznego i wzrostu liczebnego, znikali tak szybko, że statystycy przewidywali ich całkowite zniknięcie w ciągu kilkudziesięciu lat. Co prawda, statystyka niekoniecznie odbija rzeczywiste procesy historyczne, jednak zastanawiające jest, że z punktu widzenia ludzi zajmujących się nią zawodowo, nazistowskie prześladowania i eksterminacje mogą sprawiać wrażenie bezsensownego procesu, który prawdopodobnie i tak by nastąpił.

To samo odnosi się do prawie wszystkich krajów Europy Zachodniej. Sprawa Dreyfusa wybuchła nie za czasów II Cesarstwa, kiedy Żydzi francuscy osiągnęli szczyty powodzenia i wpływów, lecz w III Republice, gdy właściwie zniknęli z eksponowanych stanowisk (chociaż nie ze sceny politycznej). Antysemityzm austriacki przybrał gwałtowne formy nie za rządów Metternicha i Franciszka Józefa, lecz w powojennej Republice Austriackiej, kiedy było zupełnie oczywiste, że żadna inna grupa nie odczuwa tak silnie jak Żydzi utraty wpływów i prestiżu wskutek zniknięcia monarchii habsburskiej.

Prześladowania grup odsuniętych od władzy lub tracących ją nie są zapewne zbyt miłym widowiskiem, ale nie sama nikczemność ludzka jest ich przyczyną. To właśnie sensowne przeświadczenie, że siła powinna być funkcjonalna i czemuś służyć, instynktownie nakazuje ludziom okazywać posłuszeństwo rzeczywistej władzy lub tolerować ją, a nienawidzić ludzi posiadających bogactwo bez władzy. Społeczeństwo funkcjonuje i utrzymuje swoisty porządek nawet w warunkach ucisku i wyzysku. Jedynie bogactwo bez władzy lub chłodna obojętność uprzywilejowanych wywołuje wrażenie ich zbędności, pasożytowania, a w konsekwencji nieznośności istniejącej sytuacji, gdyż wtedy przecięte zostają wszystkie nici wiążące ludzi ze sobą. Bogactwu, które nie wyzyskuje, brak nawet takich więzi jak te, które istnieją między wyzyskiwaczem a wyzyskiwanym; chłodna obojętność nie pociąga za sobą nawet minimum zainteresowania uciskającego uciskanym.

Jednak schyłek zachodnio- i środkowoeuropejskiego żydostwa stwarza jedynie atmosferę, w której rozgrywają się dalsze wypadki. Sam ten schyłek tłumaczy je w równie małym stopniu, jak fakt utraty władzy przez francuską arystokrację mógłby tłumaczyć rewolucję francuską. Znajomość takiej prawidłowości przydatna jest wyłącznie do odrzucenia zdroworozsądkowej sugestii, jakoby gwałtowną nienawiść lub nagłą rebelię mogło spowodować tylko istnienie wielkiej potęgi bądź popełnienie wielkich nadużyć i że wskutek tego zorganizowana nienawiść do Żydów musiała być reakcją na ich znaczenie i siłę.

Poważniejsze, ponieważ wydaje się słuszne bardziej wartościowym ludziom, jest inne zdroworozsądkowe złudzenie: Żydów jako całkowicie pozbawioną znaczenia grupę wplątaną w ogólne nierozwiązywalne konflikty epoki można było obciążyć odpowiedzialnością i ostatecznie przedstawić jako ukrytych sprawców wszelkiego zła. Najlepiej ilustruje i zarazem demaskuje takie wyjaśnienie, drogie sercom wielu liberałów, dowcip opowiadany po pierwszej wojnie światowej. Antysemita stwierdza, że Żydzi spowodowali wojnę. Odpowiedź brzmi: tak, Żydzi i cykliści. Dlaczego cykliści? – pyta pierwszy. A dlaczego Żydzi? – odpowiada drugi.

Z teorii, że Żydzi są zawsze kozłami ofiarnymi, wynika, iż równie dobrze mogliby nimi być i inni. Potwierdza to absolutną niewinność ofiary: niewinność, która nie tylko sugeruje, że ofiara nie wyrządziła żadnego zła, lecz że również nie zaszło w ogóle nic takiego, co mogłoby się ewentualnie wiązać z rozpatrywaną sprawą. Prawdą jest, że teoria kozła ofiarnego nigdy nie pojawia się w druku w czystej jednoznacznej postaci. Ilekroć jej wyznawcy usiłują pracowicie wyjaśnić, dlaczego jakiś określony kozioł ofiarny tak dobrze pasował do swojej roli, odchodzą od teorii i dają się wciągnąć w zwyczajne badania historyczne, z których wynika tylko to, że historia jest dziełem wielu różnych grup ludzkich i że z jakichś powodów jedna z nich została wybrana. Tak zwany kozioł ofiarny z konieczności przestaje być niewinną ofiarą, na którą świat zwala wszystkie swoje grzechy i przy pomocy której pragnie uniknąć kary. Staje się grupą ludzi wśród innych grup wciągniętych w sprawy świata i nie przestaje być za nie współodpowiedzialny również wtedy, gdy pada ofiarą niesprawiedliwości i okrucieństwa świata.

Do niedawna wewnętrzna niespójność teorii kozła ofiarnego była wystarczającym powodem do jej odrzucenia jako jednej z licznych teorii, u których podłoża tkwi eskapizm. Ale pojawienie się terroru jako potężnej broni rządów sprawiło, że jej wiarygodność stała się większa niż kiedykolwiek przedtem.

Zasadnicza różnica między współczesnymi dyktaturami a wszystkimi tyraniami z przeszłości polega na tym, że terror stosowany jest obecnie już nie jako środek niszczenia i zastraszania oponentów, lecz jako narzędzie rządzenia doskonale posłusznymi masami ludzkimi. Terror, taki jakim go dziś znamy, uderza niesprowokowany, jego ofiary są niewinne nawet z punktu widzenia prześladowców. Tak było w hitlerowskich Niemczech, gdzie pełny terror skierowano przeciwko Żydom, tj. przeciwko ludziom o pewnych szczególnych cechach niezależnych od ich konkretnego zachowania. W Rosji Radzieckiej sytuacja jest bardziej zagmatwana, ale fakty są, niestety, aż nazbyt wymowne. Z jednej strony, system bolszewicki, w odróżnieniu od nazistowskiego, nigdy nie przyznał, że mógłby stosować terror przeciwko niewinnym ludziom, i chociaż w świetle pewnych praktyk może to zakrawać na hipokryzję, jest to różnica istotna. Z drugiej strony, praktyka rosyjska jest nawet bardziej „nowoczesna” od niemieckiej. Arbitralności terroru nie ograniczają tu nawet podziały rasowe. Ponieważ dawne kategorie klasowe od dawna zarzucono, każdy obywatel może w Rosji nagle stać się ofiarą policyjnego terroru. Nie interesują nas tutaj ostateczne konsekwencje rządów za pomocą terroru – to mianowicie, że nikt, łącznie z jego wykonawcami, nie może być wolny od strachu. Zajmujemy się jedynie dowolnością doboru ofiar, a tu decydujące jest to, że obiektywnie są one niewinne, że są wybierane niezależnie od tego, co zrobiły lub czego nie zrobiły.

Na pierwszy rzut oka może to wyglądać na spóźnione potwierdzenie teorii kozła ofiarnego i prawdą jest, że ofiara współczesnego terroru ma wszystkie cechy kozła ofiarnego – jest obiektywnie i absolutnie niewinna, ponieważ nic, co zrobiła lub czego zaniechała, nie ma znaczenia i nie ma też żadnego związku z jej losem.

Istnieje zatem pokusa powrotu do wyjaśnienia, które automatycznie uwalnia ofiarę od odpowiedzialności: wydaje się to całkowicie zgodne z rzeczywistością, w której nic nie poraża nas mocniej niż kompletna niewinność jednostki wciągniętej w tryby przerażającej machiny i pozbawionej wszelkich szans na zmianę swojego losu. Jednak terror staje się formą sprawowania władzy dopiero na ostatnim szczeblu swojego rozwoju. Chcąc ustanowić rządy totalitarne, trzeba go przedstawić jako narzędzie jakiejś konkretnej ideologii, a ideologia ta musi uzyskać poparcie wielu, a nawet większości, zanim będzie można wprowadzić terror na stałe. Dla historyka istotne jest to, że zanim Żydzi stali się głównymi ofiarami współczesnego terroru, znaleźli się w centrum ideologii nazistów. A ideologia, która musi zjednywać i mobilizować ludzi, nie może dowolnie wybierać swoich ofiar. Inaczej mówiąc, jeśli w patentowane fałszerstwo w rodzaju Protokołów mędrców Syjonu wierzy tylu ludzi, że może się ono stać natchnieniem całego ruchu politycznego, zadanie historyka przestaje się sprowadzać do wykrycia fałszerstwa. Zadaniem tym nie jest zaś na pewno znalezienie wyjaśnień, które odrzucają podstawowy fakt polityczny i historyczny tej sprawy: to, że fałszerstwo jest uważane za prawdę, jest to konstatacja ważniejsza od okoliczności (drugorzędnej z punktu widzenia historyka), że mamy do czynienia z fałszerstwem.

Wyjaśnianie za pomocą kozła ofiarnego pozostaje więc jedną z typowych form ucieczki przed docenieniem powagi zjawiska antysemityzmu i znaczenia faktu, że Żydzi zostali wciągnięci w burzliwe centrum wydarzeń. Równie rozpowszechniona jest przeciwstawna doktryna „wiecznego antysemityzmu”, głosząca, że nienawiść do Żydów jest normalną i naturalną reakcją, dla której dzieje stwarzają tylko mniej lub więcej okazji. Wybuchy antysemityzmu nie wymagają żadnego wyjaśnienia, ponieważ są naturalną konsekwencją wiecznego problemu. Akceptacja tej doktryny przez zawodowych antysemitów jest sprawą oczywistą – daje najlepsze możliwe alibi dla wszelkich bestialstw. Jeśli prawdą jest, że ludzkość domagała się mordowania Żydów przez ponad dwa tysiące lat, to zabijanie ich jest normalnym, a nawet ludzkim, zajęciem, a nienawiść do Żydów w ogóle nie wymaga tłumaczenia.

W tym wyjaśnieniu, odwołującym się w założeniu do istnienia odwiecznego antysemityzmu, najbardziej zaskakuje, że przyjęło je bardzo wielu bezstronnych historyków, a nawet jeszcze większa liczba Żydów. Ta właśnie dziwna zbieżność sprawia, że teoria ta jest tak niebezpieczna i zarazem kłopotliwa. Jej eskapistyczne podłoże jest w obu przypadkach identyczne: jak ze zrozumiałych względów antysemici pragną uniknąć odpowiedzialności za swoje czyny, tak jeszcze bardziej zrozumiałe jest, że atakowani, zepchnięci do obrony Żydzi nie życzą sobie pod żadnym pozorem dyskutowania o swoim udziale w tej odpowiedzialności. Jednak w wypadku żydowskich, a często również chrześcijańskich wyznawców tej doktryny eskapistyczne tendencje oficjalnej apologetyki wynikają z istotniejszych i mniej racjonalnych pobudek.

Narodzinom oraz rozwojowi współczesnego antysemityzmu towarzyszą i są z nimi związane asymilacja i sekularyzacja Żydów, zanik dawnych duchowych i religijnych wartości judaizmu. Nowa sytuacja stworzyła dla dużej części Żydów podwójne zagrożenie – rozpadu więzi wewnętrznych oraz fizycznej likwidacji z zewnątrz. Żydzi, którym leżało na sercu przetrwanie ich ludu, w tych okolicznościach w przypływie desperacji uchwycili się dziwacznej i błędnej, ale pocieszającej idei, że mimo wszystko antysemityzm okazać się może wspaniałym środkiem utrzymującym wspólnotę. W ten sposób uznanie odwieczności antysemityzmu dawałoby gwarancję wiecznego istnienia Żydów. Ten przesąd, będący zeświecczoną wersją idei wieczności zawartej w wierze w naród wybrany i nadejście Mesjasza, został wzmocniony wskutek doświadczanej przez Żydów wielowiekowej wrogości ze strony chrześcijan, będącej potężnym czynnikiem umożliwiającym przetrwanie, zarówno duchowe, jak i polityczne. Żydzi pomylili współczesny antychrześcijański antysemityzm ze starą religijną nienawiścią do żydów. Było to tym bardziej naturalne, że asymilacja nie zbliżyła ich do kulturowych i religijnych aspektów chrześcijaństwa. Dostrzegając oczywiste symptomy osłabnięcia religii chrześcijańskiej, mogli sobie w swej niewiedzy wyobrazić powrót tak zwanych ciemnych wieków. Niewiedza czy błędne rozumienie własnej przeszłości są też częściowo odpowiedzialne za fatalne niedocenienie rzeczywistych i bezprecedensowych niebezpieczeństw, przed którymi stanęli. Nie wolno wszakże zapominać, że niedostatek umiejętności politycznych i słabość osądu były spowodowane przez sam charakter historii Żydów, historii narodu bez rządu, bez kraju i bez języka. Historia Żydów przedstawia niezwykły obraz narodu pod tym względem wyjątkowego, który zaczął swe dzieje z jasną koncepcją historii, niemal świadomie zdecydowany zrealizować dobrze obmyślany plan ziemski, a potem, nie porzucając tej koncepcji, przez dwa tysiące lat unikał wszelkich działań politycznych. W rezultacie historia polityczna Żydów, w jeszcze większym stopniu niż dzieje innych narodów, stała się igraszką nieprzewidzianych, przypadkowych czynników. I tak Żydzi odgrywali to jedną, to drugą rolę, za żadną nie przyjmując odpowiedzialności.

W obliczu ostatecznej katastrofy, która doprowadziła Żydów tak blisko całkowitej zagłady, teza o odwiecznym antysemityzmie stała się bardziej niż kiedykolwiek niebezpieczna. Dziś mogłaby rozgrzeszać ludzi nienawidzących Żydów ze zbrodni przerastających wyobraźnię naszych przodków. Antysemityzm bynajmniej nie stał się tajemną gwarancją przetrwania narodu żydowskiego, ale okazał się zagrożeniem dla jego istnienia. Podobnie jednak jak teoria kozła ofiarnego i z podobnych względów także to wytłumaczenie antysemityzmu przetrwało, mimo że zaprzeczyła mu rzeczywistość. Uwypukla ono przecież, mimo wszystko, za pomocą odmiennych argumentów, lecz z równym uporem, ową zupełną i nieludzką niewinność, w tak uderzający sposób charakteryzującą ofiary współczesnego terroru, a więc wywołującą wrażenie, że wydarzenia potwierdziły jego słuszność. Ma zaś tę przewagę nad teorią kozła ofiarnego, że udziela jakiejś odpowiedzi na nieprzyjemne pytanie: dlaczego akurat Żydzi? – choćby to była odpowiedź prosząca się o kolejne pytanie: odwieczna nienawiść.

Doprawdy musi zastanawiać fakt, że jedynie dwie teorie, które przynajmniej usiłują wyjaśnić polityczne znaczenie ruchu antysemickiego, zaprzeczają jakiejkolwiek szczególnej odpowiedzialności Żydów i odżegnują się od rozpatrywania tych spraw w konkretnych kategoriach historycznych. Zawarta w nich negacja sensowności ludzkich zachowań ogromnie upodabnia je do tych współczesnych praktyk i form sprawowania władzy, które, posługując się arbitralnym terrorem, likwidują samą możliwość ludzkich działań. Żydzi byli mordowani w obozach zagłady, jakby zgodnie z dawanym przez te teorie wyjaśnieniem powodów, dla których byli znienawidzeni: niezależnie od tego, co zrobili lub czego zaniechali, niezależnie od cnót i grzechów. Co więcej, sami mordercy wykonujący jedynie rozkazy i dumni ze swojej beznamiętnej skuteczności, zadziwiająco przypominali „niewinne” narzędzia nieludzkiego, bezosobowego biegu wydarzeń, za jakie uważano ich w myśl doktryny wiecznego antysemityzmu.

Takie zbieżności między teorią i praktyką same w sobie nie są jeszcze dowodem historycznej prawdy, chociaż wskazują na to, że takie opinie zawsze pojawiają się „w porę”, i wyjaśniają, dlaczego tak wielu ludziom wydają się słuszne. Historyka powinny interesować tylko w takim stopniu, w jakim same są cząstką badanych przez niego czasów i ponieważ stoją na drodze poszukiwania prawdy. Żyjąc sprawami swojej epoki, historyk równie łatwo jak inni może ulec ich sile przekonywania. Ostrożne podejście do ogólnie akceptowanych opinii mających pretensje do wyjaśniania wszelkich trendów dziejowych jest szczególnie ważne dla historyków czasów najnowszych, ponieważ minione stulecie stworzyło obfitość ideologii uznających się za klucze do dziejów, a w rzeczywistości będących wyłącznie desperackimi próbami ucieczki przed rzeczywistością.

Tocząc słynny spór z sofistami Platon odkrył, że ich „sztuka wymowy w ogóle jest sztuką prowadzenia dusz ludzkich za pomocą mów” (Fajdros, 261 A) i że nie ma ona nic wspólnego z prawdą. Dotyczy bowiem sądów z natury zmiennych, czegoś, co „staje się prawdziwe wtedy, kiedy się wydaje, i tak długo, jak długo się wydaje” (Teajtet, 172B). Odkrył także, że pozycja prawdy w świecie jest bardzo niepewna, gdyż liczą się opinie: „Przecież tym się ludzi przekonywa i nakłania, a nie prawdą” (Fajdros, 260A)¹. Najbardziej uderzająca różnica między starożytnymi i nowożytnymi sofistami polega na tym, że starożytni zadowalali się w dyskusji ulotnym zwycięstwem kosztem prawdy, podczas gdy nowożytni pragną trwalszych zwycięstw kosztem rzeczywistości. Inaczej mówiąc, starożytni sofiści niweczyli godność ludzkiej myśli, nowożytni zaś niweczą godność ludzkiego działania. Starożytni manipulatorzy logiki stanowili problem dla filozofów, podczas gdy nowożytni manipulatorzy faktów stają na drodze historyka. Niszczona jest sama historia, kiedy bowiem fakty przestaje się interpretować jako zasadniczą część minionego i dzisiejszego świata, a nadużywa się ich do udowodnienia takich czy innych poglądów, zagrożona jest sama możliwość rozumienia dziejów, wynikająca stąd, że historię uprawiają ludzie, a zatem i ludzie mogą ją pojąć.

Jeśli odrzuci się potoczne opinie, a tradycję przestanie się uważać za niepodważalną, to zaiste pozostanie niewiele przewodników po labiryncie nienazwanych faktów. Jednak takie zawiłości historiografii nie mają większego znaczenia, skoro się weźmie pod uwagę wielkie wstrząsy naszych czasów oraz ich skutki dla historycznych struktur świata zachodniego. Ich bezpośrednią konsekwencją było ujawnienie ukrytych przed naszym wzrokiem składników dziejów. Nie oznacza to, że to, co zaczęło się rozpadać podczas kryzysu (być może najgłębszego w dziejach Zachodu od upadku Cesarstwa Rzymskiego), było tylko fasadą, chociaż wiele z tego, co jeszcze kilkadziesiąt lat temu uważaliśmy za niezniszczalne, okazało się jedynie fasadą.

Jednoczesne osłabienie europejskich państw narodowych i nasilenie się ruchów antysemickich, zbieżność w czasie upadku Europy zorganizowanej na zasadach narodowych eksterminacji Żydów, przygotowane przez zwycięstwo antysemityzmu nad wszystkimi „izmami” rywalizującymi o przekonanie opinii publicznej, należy traktować jako poważną wskazówkę w poszukiwaniu źródeł antysemityzmu. Nowożytny antysemityzm trzeba rozpatrywać na ogólnym tle rozwoju państwa narodowego, a jednocześnie trzeba znaleźć jego źródła w pewnych aspektach historii Żydów i w szczególnych funkcjach, jakie spełniał w ostatnich stuleciach. Jeśli w końcowym stadium dezintegracji antysemickie slogany okazały się najskuteczniejszym środkiem w inspirowaniu i organizowaniu wielkich mas ludzkich do imperialistycznej ekspansji i do niszczenia dawnych form rządzenia, to historia dotychczasowych stosunków między Żydami a państwem musi zawierać podstawowe wskazówki do zrozumienia narastania wrogości między pewnymi grupami społeczeństwa i Żydami. Tymi sprawami zajmę się w następnym rozdziale.

Jeśli ponadto rozrastający się nieustannie współczesny motłoch – tj. déclassés ze wszystkich klas – wyłaniał przywódców, którzy, nie kłopocząc się pytaniem, czy Żydzi są dostatecznie ważni, aby czynić z nich jądro ideologii politycznej, raz po raz dostrzegali w nich „klucz do dziejów” i główną przyczynę wszelkiego zła, to w historii stosunków między Żydami a społeczeństwem należy szukać wyjaśnienia wrogości między motłochem a Żydami. Związki między Żydami a społeczeństwem będą omówione w rozdziale III.

Rozdział IV dotyczy sprawy Dreyfusa, czegoś w rodzaju próby generalnej do przedstawienia naszych czasów. Ponieważ stwarza ona szczególną okazję dostrzeżenia, w krótkim momencie historycznym, zazwyczaj ukrytych możliwości antysemityzmu jako potężnej broni politycznej w systemie dziewiętnastowiecznej polityki z jej stosunkowo znaczną trzeźwością osądu, sprawa ta została opisana szczegółowo.

W tych trzech rozdziałach podejmuję zaledwie wstępną analizę czynników, z których zdano sobie w pełni sprawę dopiero w momencie zmierzchu państw narodowych, gdy rozwój imperializmu wysunął się na czoło sceny politycznej.

1. Cytaty z Dialogów w przekładzie W. Witwickiego: Platon, Fajdros, Warszawa 1958; Platon, Teajtet, Warszawa 1959. [wróć]

Rozdział II. Żydzi, państwo narodowe i narodziny antysemityzmu

ROZDZIAŁ II

Żydzi, państwo narodowe i narodziny antysemityzmu

1. Dwuznaczność równouprawnienia i żydowski bankier państwowy

U szczytu swego rozwoju w wieku XIX państwo narodowe nadało ludności żydowskiej równość praw. Za abstrakcyjną i jawną sprzecznością polegającą na tym, że Żydzi otrzymali obywatelstwo od rządów, które stopniowo, na przestrzeni wieków, z narodowości uczyniły wstępny warunek obywatelstwa, a z jednorodności populacji wyróżniającą cechę państwa, kryły się jednak głębsze, starsze i donioślejsze sprzeczności.

Serii dekretów emancypacyjnych, które stopniowo i niepewnie szły w ślady francuskiego edyktu z 1792 r., towarzyszył dostrzegalny już przedtem dwuznaczny stosunek państwa narodowego do jego żydowskich mieszkańców. Załamanie się feudalnego porządku dało początek nowemu, rewolucyjnemu pojęciu równości, zgodnie z którym nie można już było tolerować „narodu wewnątrz narodu”. Ograniczenia i przywileje Żydów musiały być zniesione wraz ze wszystkimi innymi szczególnymi prawami i swobodami. Jednak ten wzrost równości uzależniony był w znacznej mierze od rozwoju niezależnej machiny państwowej, która bądź na zasadzie oświeconego despotyzmu, bądź w postaci rządu konstytucyjnego, stojąc ponad wszystkimi klasami i partiami, mogłaby w cudownej izolacji funkcjonować, rządzić i reprezentować interesy narodu jako całości. Dlatego poczynając od końca XVII w. narasta bezprecedensowe zapotrzebowanie na kredyt państwowy, a sfera gospodarczych interesów państwa znacznie się rozszerza. Tymczasem wśród ludności europejskiej nie było grupy gotowej udzielać państwu kredytów lub zaangażować się w rozwój państwowych przedsięwzięć. Stało się więc oczywiste, że zostaną wezwani na pomoc Żydzi z ich wiekowym doświadczeniem w roli udzielających pożyczek i ze względu na ich powiązania ze szlachtą europejską, której często zawdzięczali lokalną protekcję i której zwykli prowadzić interesy. W oczywistym interesie nowych przedsięwzięć państwa leżało przyznanie Żydom pewnych przywilejów i traktowanie ich jako odrębnej grupy. Państwo w żadnym wypadku nie mogło sobie pozwolić na ich całkowitą asymilację z pozostałą ludnością, odmawiającą udzielania kredytów, niechętną popieraniu i rozwijaniu interesów państwa i postępującą według utartych wzorów prywatnej przedsiębiorczości kapitalistycznej.

Równouprawnienie Żydów wprowadzone przez system państw narodowych w Europie w ciągu wieku XIX miało zatem podwójną genezę i zawsze dostrzegalny dwuznaczny sens. Z jednej strony było to skutkiem struktury politycznej i prawnej nowego państwa, która mogła funkcjonować tylko w warunkach prawnej i politycznej równości. We własnym interesie rządów leżało możliwie szybkie i całkowite usunięcie nierówności właściwych dawnemu porządkowi. Z drugiej strony było to oczywiste następstwo stopniowego rozszerzania określonych przywilejów, przyznawanych początkowo wyłącznie jednostkom, a potem dzięki nim małym grupom zamożnych Żydów; dopiero kiedy ta ograniczona grupa nie była już w stanie zaspokajać wciąż rosnących potrzeb i przedsięwzięć państwowych, przywileje te rozszerzono na wszystkich Żydów Zachodniej i Środkowej EuropyK9.

Tak więc w tym samym czasie i w tym samym kraju równouprawnienie oznaczało równość oraz przywileje, zniszczenie starych, autonomicznych wspólnot żydowskich oraz świadome zachowanie Żydów jako odrębnej grupy społecznej, zniesienie specjalnych restrykcji i specjalnych praw oraz rozszerzenie takich praw na rosnącą grupę osób. Przesłanką nowego systemu politycznego stała się równość warunków dla wszystkich obywateli państwa. Chociaż taka równość naprawdę doprowadziła do pozbawienia dawnych klas rządzących w każdym razie przywileju rządzenia, a dawnych klas uciskanych prawa do ochrony, to jednak towarzyszą tym procesom narodziny nowego społeczeństwa klasowego, które podzieliło obywateli pod względem społecznym i ekonomicznym równie skutecznie jak dawny ustrój. Równość stanów, jaką wyobrażali sobie jakobini podczas rewolucji francuskiej, urzeczywistniono tylko w Ameryce – na kontynencie europejskim zastąpiła ją czysto formalna równość wobec prawa.

Zasadnicza sprzeczność między państwem opartym na równości wobec prawa a społeczeństwem zbudowanym na nierówności podziałów klasowych uniemożliwiła postępy w działaniu republik, a również narodziny nowej hierarchii politycznej. Niedająca się przezwyciężyć nierówność warunków społecznych – przynależność klasowa była jednostce narzucona i aż do wybuchu I wojny światowej praktycznie przesądzona przez sam fakt urodzenia się w danym środowisku – mogła mimo wszystko współistnieć z równością polityczną. Tylko kraje zacofane politycznie, takie jak Niemcy, zachowały pewne pozostałości feudalizmu. Członkowie arystokracji, która zbiorowo przeobrażała się w klasę, mieli tam uprzywilejowany status polityczny, mogli zatem jako grupa zachować szczególny stosunek do państwa. Ale były to pozostałości. Tam gdzie system klasowy w pełni się ukształtował, o statusie jednostki decydowała jej przynależność klasowa i związek tej klasy z innymi, a nie pozycja w państwie lub w jego aparacie.

Żydzi byli jedynym wyjątkiem od tej ogólnej zasady. Nie tworzyli odrębnej klasy i nie należeli do innych klas w swoich krajach. Nie składali się jako grupa ani z robotników, ani z przedstawicieli klas średnich, właścicieli ziemskich czy chłopów. Bogactwo zdawało się czynić z nich cząstkę klas średnich, lecz nie brali udziału w ich kapitalistycznym rozwoju; praktycznie nie uczestniczyli w budowaniu przemysłu, a kiedy w ostatnim okresie aktywności w Europie stali się pracodawcami na dużą skalę, zatrudniali nie robotników, ale „białe kołnierzyki”. Inaczej mówiąc, ich status wyznaczał sam fakt bycia Żydami, a nie stosunek do innych klas. Szczególna opieka ze strony państwa (czy to w dawnej postaci jawnych przywilejów, czy to w formie specjalnych dekretów emancypacyjnych, których nie potrzebowała żadna inna grupa i które często trzeba było wprowadzać mimo wrogości społeczeństwa) oraz szczególne usługi wyświadczane władzom zapobiegały wtopieniu ich w system klasowy, a także przeobrażeniu w odrębną klasęK10. Ilekroć więc byli dopuszczani i wchodzili do społeczeństwa, stawali się wyraźnie określoną, samoistną grupą wewnątrz jednej z klas – arystokracji lub burżuazji.

Zainteresowanie państwa narodowego podtrzymywaniem odrębności Żydów i zapobieganiem ich asymilacji w społeczeństwie klasowym niewątpliwie zbiegało się z dążeniem Żydów do obrony własnej odrębności i do przetrwania jako grupy. Jest również bardziej niż prawdopodobne, że bez tej zbieżności usiłowania władz nie przyniosłyby rezultatów. Usilne dążenie państwa do wyrównywania sytuacji obywateli, społeczeństwa zaś do włączenia każdej jednostki w system klasowy, co łącznie nieuchronnie pociągało za sobą całkowitą asymilację Żydów, mogło być powstrzymane tylko przez połączenie interwencji rządu z dobrowolnym współdziałaniem zainteresowanych. Mimo wszystko oficjalna polityka w stosunku do Żydów nie zawsze była tak spójna i tak niezachwiana, jak moglibyśmy sądzić rozpatrując tylko jej ostateczne rezultatyK11. Doprawdy zdumiewająca jest konsekwencja, z jaką Żydzi odrzucali szansę prowadzenia normalnych kapitalistycznych przedsięwzięć i biznesuK12. Ale bez zainteresowania i różnych zabiegów ze strony władz Żydzi nie byliby w stanie zachować tożsamości jako grupa.

W przeciwieństwie do wszystkich innych grup pozycję i charakter Żydów określała struktura polityczna państwa. Ponieważ jednak brakowało jej społecznego odniesienia, Żydzi znajdowali się w społecznej próżni. Ich nierówność społeczna była zupełnie odmienna od nierówności systemu klasowego. Także to wynikało głównie z ich stosunku do państwa. Sam fakt urodzenia się Żydem mógł oznaczać albo nadmiar przywilejów, czyli specjalną opiekę władz, albo ich niedobór, czyli brak pewnych praw i możliwości, których odmówiono Żydom, aby zapobiec ich asymilacji.

Schematyczny zarys równoczesnego rozkwitu i schyłku europejskiego systemu państw narodowych oraz europejskiego żydostwa obejmuje w przybliżeniu następujące etapy:

1. W XVII i XVIII stuleciu następował powolny rozwój państw narodowych pod kuratelą monarchów absolutnych. Wszędzie wydobywają się z mroku pojedynczy Żydzi obejmując czasem świetne, a zawsze wpływowe stanowiska dworskich Żydów finansujących interesy państwowe i przeprowadzających transakcje finansowe swoich książąt. Wpływ tych przemian na masy, żyjące nadal w ramach mniej lub bardziej feudalnego porządku, był równie nikły, jak na Żydów jako całość.

2. Po rewolucji francuskiej, która gwałtownie zmieniła sytuację polityczną na całym kontynencie europejskim, pojawiło się państwo narodowe we współczesnym rozumieniu, którego transakcje finansowe wymagały znacznie większych kapitałów i kredytów niż te, które stawiali do tej pory do dyspozycji książąt dworscy Żydzi. Tylko połączone bogactwo zamożniejszej warstwy zachodnio- i środkowoeuropejskiego żydostwa, przekazane w tym celu czołowym żydowskim bankierom, mogło zaspokoić nowe, zwiększone zapotrzebowanie rządów. W tym też okresie zamożnym Żydom, którym w ciągu XVIII w. udało się osiąść w najważniejszych ośrodkach miejskich i finansowych, nadano przywileje potrzebne do tej pory tylko Żydom dworskim. W końcu we wszystkich ukształtowanych już państwach narodowych wprowadzono równouprawnienie. Nie przyznano go tylko w tych krajach, gdzie z powodu małej liczebności i ogólnego zacofania regionu Żydzi nie byli w stanie zorganizować się w specjalne własne grupy, których ekonomiczną funkcją było udzielanie pomocy finansowej rządowi.

3. Ponieważ bliski związek rządu państwa narodowego z Żydami wynikał z ogólnego braku zainteresowania burżuazji polityką, a finansami kraju w szczególności, w końcu XIX w. położyły mu kres narodziny imperializmu, kiedy to rozwój kapitalistycznych interesów nie był już możliwy bez aktywnej pomocy politycznej i interwencji państwa. Jednocześnie zaś imperializm podkopywał podstawy państwa narodowego i kurtuazyjne stosunki narodów europejskich zamącił duchem rywalizacji gospodarczej. W pierwszych dziesięcioleciach tego okresu Żydzi stracili uprzywilejowaną pozycję w finansach państwa na rzecz biznesmenów o imperialistycznej mentalności, stracili na znaczeniu jako grupa, chociaż pojedynczy Żydzi zachowali wpływy jako doradcy finansowi i ogólnoeuropejscy pośrednicy. Tym Żydom jednak, w przeciwieństwie do dziewiętnastowiecznych bankierów państwowych, wspólnota żydowska, pomimo jej bogactwa, była jeszcze mniej potrzebna niż dworskim Żydom z XVII i XVIII w. i dlatego często się od niej zupełnie odcinali. Zanikło współdziałanie finansowe wewnątrz gmin żydowskich i mimo że pojedynczy Żydzi zajmujący eksponowane pozycje w oczach nie-Żydów uosabiali całe żydostwo, miało to bardzo mało wspólnego z rzeczywistością.

4. Jako grupa, zachodnie żydostwo, tak jak i państwo narodowe, uległo rozkładowi w ciągu dziesięcioleci poprzedzających wybuch I wojny światowej. W gwałtownie osłabionej powojennej Europie Żydzi tworzący zatomizowaną grupę zamożnych jednostek pozbawieni już byli dawnej siły. Ich bogactwo straciło na znaczeniu w epoce imperializmu; dla Europy o zachwianej równowadze sił między uczuciami narodowymi a ogólnoeuropejską solidarnością, ponadnarodowi, ogólnoeuropejscy Żydzi stali się przedmiotem powszechnej nienawiści z powodu swojego bezużytecznego bogactwa i przedmiotem pogardy ze względu na brak władzy.

Zapotrzebowanie rządów na regularne dochody i bezpieczne finanse zrodziło się w monarchiach absolutnych, które patronowały powstaniu państw narodowych. Feudalni książęta i królowie także potrzebowali pieniędzy, a nawet kredytu, ale tylko na szczególne cele i do jednorazowych operacji. Jeszcze w XVI w. Fuggerowie, oddając swój kredyt do dyspozycji państwa, nie myśleli o stworzeniu specjalnego kredytu państwowego. Monarchowie absolutni początkowo zaspokajali swoje potrzeby finansowe po części za pomocą starych metod: wojny i grabieży, po części zaś posługując się nowym środkiem – monopolem podatkowym. W ten sposób podważyli potęgę i zrujnowali fortuny szlachty nie uśmierzając narastającej wrogości poddanych.

Monarchowie absolutni przez wiele lat szukali w społeczeństwie klasy, na której mogliby polegać równie niezawodnie, jak feudalni monarchowie polegali na szlachcie. Od XV w. toczyła się we Francji nieustanna walka między gildiami a monarchią, pragnącą wcielić je do systemu państwowego. Niewątpliwie najbardziej interesującym eksperymentem był rozwój merkantylizmu oraz podejmowane przez państwo absolutne próby zdobycia absolutnego monopolu w przemyśle i finansach. Jak wiadomo, skończyło się to katastrofą i bankructwem spowodowanym przez zgodny opór rodzącej się burżuazjiK13.

Przed wydaniem dekretów znoszących nierówność każda rodzina książęca i każdy europejski monarcha miał już dworskiego Żyda prowadzącego jego interesy. W ciągu XVII i XVIII w. ci dworscy Żydzi jako pojedyncze osoby zawsze mieli powiązania europejskie i zawsze dysponowali europejskim kredytem. Nie tworzyli jednak odrębnego organizmu finansowego w skali międzynarodowejK14. Charakterystyczna dla tych czasów, w których pojedynczy Żydzi oraz pierwsze drobne skupiska zamożnych Żydów były potężniejsze niż kiedykolwiek w XIX stuleciuK15, była szczerość, z jaką dyskutowano o ich uprzywilejowanym statusie oraz ich prawach do niego. Ścisły związek tych przywilejów z wyświadczanymi usługami nie budził najmniejszych wątpliwości. Nadawanie uprzywilejowanym Żydom tytułów szlacheckich, wskutek czego nawet zewnętrznie byli czymś więcej niż po prostu bogatymi ludźmi, uchodziło we Francji, Bawarii, Austrii i Prusach za rzecz zupełnie oczywistą. Sygnałem, że okres ten dobiega końca, były długotrwałe starania Rotszyldów o tytuł u władz austriackich (zakończone sukcesem w 1817 r.).

Do końca XVIII w. stało się jasne, że żaden stan ani żadna z klas w różnych krajach nie przejawia gotowości ani zdolności do tego, by stać się nową klasą rządzącą, to znaczy utożsamiać się z władzą, tak jak to czyniła od wieków szlachtaK16. Niepowodzenie zabiegów monarchów absolutnych o znalezienie w społeczeństwie grupy, która by ją zastąpiła, doprowadziło do pełnego rozwoju państwa narodowego przypisującego sobie charakter ponadklasowej, zupełnie niezależnej od społeczeństwa i jego partykularnych interesów, jedynej i prawdziwej reprezentacji całego narodu. Spowodowało to zarazem pogłębienie podziału między państwem a społeczeństwem, podziału charakteryzującego polityczny byt narodu. Bez tego nie byłoby potrzeby ani nawet możliwości wprowadzenia Żydów na równych prawach do historii Europy.

Kiedy zawiodły wszystkie próby sprzymierzenia się z którąś z wielkich klas społecznych, państwo postanowiło zorganizować się jako ogromny końcem przemysłowo-handlowy Miało to jakoby zaspokajać tylko potrzeby administracyjne, lecz już począwszy od końca XVIII w. zasięg oraz koszty przedsięwzięć finansowych i innych były tak znaczne, że trzeba było uznać istnienie odrębnej sfery interesów państwowych. U podstaw ich niezależnego rozwoju tkwił konflikt z potęgami finansowymi epoki – z burżuazją, która obrała drogę prywatnych inwestycji, unikała wszelkich form interwencji państwowej i odmawiała finansowego udziału w tym, co wydawało się bezproduktywnym przedsięwzięciem. Żydzi byli więc jedyną grupą ludności gotową finansować państwo i wiążącą swój los z jego dalszym rozwojem. Kredyt oraz powiązania międzynarodowe dawały im wspaniałe możliwości udzielenia pomocy państwu narodowemu w przekształcaniu się w jednego z największych przedsiębiorców i pracodawców tamtych czasówK17.

Ceną za spełnianie takich usług, a jednocześnie nagrodą za ponoszone ryzyko, musiały być wielkie przywileje i zasadnicze zmiany w warunkach życia Żydów. Największym przywilejem była równość. Kiedy Münzjuden Fryderyka pruskiego lub dworscy Żydzi cesarza Austrii dzięki „ogólnym przywilejom” i „patentom” otrzymali ten sam status co pół wieku później wszyscy pruscy Żydzi w ramach równouprawnienia, kiedy w końcu XVIII w. berlińscy Żydzi będący u szczytu powodzenia zdołali zapobiec napływowi Żydów z prowincji wschodnich, ponieważ nie chcieli dzielić się „równością” ze swoimi biedniejszymi współplemieńcami, których nie uważali za równych sobie, kiedy wreszcie w czasach Zgromadzenia Narodowego we Francji Żydzi z Bordeaux i Awinionu gwałtownie zaprotestowali przeciwko zrównaniu ich z Żydami ze wschodnich prowincji – stało się jasne, że przynajmniej Żydzi nie myślą o równych prawach, lecz o przywilejach i specjalnych swobodach. I naprawdę nie jest zaskakujące, że uprzywilejowani Żydzi związani bezpośrednio z przedsięwzięciami rządowymi, w pełni świadomi charakteru i warunków swojego statusu, niechętnie akceptowali podarunek wolności dla wszystkich Żydów. Zdając sobie sprawę, że oni sami otrzymali ją za cenę usług, uważali, że wolność nie powinna być powszechnym prawemK18.

Dopiero w końcu XIX w., wraz z rozwojem imperializmu, klasy posiadające zaczęły rewidować swoją ocenę przedsięwzięć państwowych, które pierwotnie uważały za bezproduktywne. Imperialistyczna ekspansja, a równocześnie udoskonalenie i zmonopolizowanie przez państwo narzędzi przemocy sprawiło, że państwo stało się atrakcyjnym partnerem w interesach. Oznaczało to oczywiście, że Żydzi stopniowo, ale automatycznie, tracili swoją wyjątkową monopolistyczną pozycję.

Okres powodzenia, który umożliwił Żydom wyniesienie się z niebytu do ważnej pozycji politycznej, zakończyłby się zresztą jeszcze wcześniej, gdyby w rozwijających się państwach narodowych ograniczyli się oni do spełniania funkcji wyłącznie finansowej. W połowie ubiegłego stulecia niektóre państwa zjednały sobie wystarczające zaufanie, aby radzić sobie bez wspierania i finansowania przez Żydów pożyczek rządowychK19. Co więcej, upowszechnianie się wśród obywateli świadomości wzrastającego uzależnienia ich prywatnych losów od losów państwa wpływało na ich gotowość do udzielania rządom niezbędnych kredytów. Symbolicznym wyrazem równości była powszechna dostępność wszystkich rządowych obligacji, w których dostrzeżono teraz najbezpieczniejszą formę inwestycji kapitałowych, po prostu dlatego, że państwo mogące prowadzić wojnę było jedynym czynnikiem gwarantującym ochronę własności swoich obywateli. Poczynając od połowy XIX w. Żydzi mogli zachować wyróżnioną pozycję tylko dzięki powierzeniu im innej, jeszcze ważniejszej i brzemiennej w następstwa roli, również wiążącej ich bezpośrednio z losami państwa. Nie posiadając własnego terytorium ani rządu, Żydzi byli zawsze elementem ogólnoeuropejskim. Państwo narodowe z konieczności utrzymywało ten ich międzynarodowy status, gdyż właśnie dzięki temu Żydzi mogli świadczyć usługi finansowe. Nawet jednak wtedy, kiedy wyczerpała się już ekonomiczna użyteczność Żydów, ich ponadnarodowy status miał ogromne znaczenie w czasach konfliktów międzynarodowych i wojen.

Podczas gdy zapotrzebowanie państw narodowych na żydowskie usługi narastało powoli i logicznie, mając źródła w ogólnym kontekście historii Europy, to znaczenie polityczne i ekonomiczne Żydzi osiągnęli nagle i nieoczekiwanie, zarówno dla nich samych, jak i dla ich sąsiadów. Do końca średniowiecza żydowscy lichwiarze całkowicie utracili posiadane wcześniej wpływy, a na początku XVI w. wyganiano ich już z miast i ośrodków handlowych do wsi i miasteczek, co sprawiło, że ujednoliconą ochronę odległych wysokich urzędników zastąpił niepewny status przyznany im przez drobną szlachtę lokalnąK20. Punktem zwrotnym była wojna trzydziestoletnia, kiedy właśnie ze względu na swoje rozproszenie ci drobni, niewiele znaczący lichwiarze potrafili zagwarantować niezbędne zaopatrzenie dla najemnych armii w odległych krajach i przy pomocy drobnych dostawców wykupywać żywność na obszarze całych prowincji. Ponieważ wojny były wtedy na wpół feudalnymi, mniej lub bardziej prywatnymi przedsięwzięciami książąt, ani nie wzbudzającymi zainteresowania innych klas, ani nie uzyskującymi pomocy ludu, położenie Żydów uległo tylko nieznacznej i mało widocznej poprawie. Wzrosła jednak liczba Żydów dworskich, ponieważ stali się teraz potrzebni w każdej siedzibie feudalnej.

Dopóki ci dworscy Żydzi obsługiwali drobnych feudałów, którzy jako członkowie stanu szlacheckiego nie aspirowali do reprezentowania jakiejkolwiek władzy scentralizowanej, byli oni na usługach wyłącznie jednej grupy społecznej. Własność, którą operowali, pożyczane pieniądze, zakupione produkty – wszystko to uważano za prywatną własność ich panów, wskutek czego działalność, jaką prowadzili, nie mogła ich wciągnąć w politykę. Znienawidzeni czy faworyzowani, nie mogli nabrać politycznego znaczenia.

Kiedy jednak zmieniała się pozycja feudała, kiedy przeobrażał się on w księcia czy króla, zmieniały się także zadania jego dworskiego Żyda. Jako obcy element, niezbyt zainteresowany takimi zmianami w swoim otoczeniu, Żydzi zazwyczaj jako ostatni uświadamiali sobie podwyższenie swojego statusu. W dalszym ciągu załatwiali prywatne interesy, a ich lojalność była ich sprawą osobistą, niezwiązaną ze względami politycznymi. Lojalność oznaczała uczciwość, a nie zajmowanie stanowiska w konflikcie lub wierność z pobudek politycznych. Zaopatrywanie, ubieranie i żywienie armii, pożyczanie pieniędzy na wynajęcie żołnierzy oznaczało jedynie zainteresowanie pomyślnością wspólnika.

Te swoiste związki Żydów z arystokracją były jedynymi związkami, które kiedykolwiek wiązały ich jako grupę z inną warstwą społeczną. Związków tych, które zanikły na początku XIX w., nie zastąpiły już inne kontakty. Jedyną ich pozostałością u Żydów (szczególnie austriackich i francuskich) było upodobanie do arystokratycznych tytułów, a u nie-Żydów pewna odmiana liberalnego antysemityzmu traktującego jednakowo Żydów i arystokrację z powodu ich rzekomego sojuszu finansowego wymierzonego w rosnącą potęgę burżuazji. Dopóki nie doszło do całkowitego równouprawnienia Żydów, takie argumenty, rozpowszechnione w Prusach i Francji, zawierały pewną dozę prawdopodobieństwa. Przywileje dworskich Żydów rzeczywiście bardzo wyraźnie przypominały prawa i swobody arystokracji. Żydzi także, równie mocno jak arystokraci, obawiali się utraty przywilejów i używali identycznych argumentów przeciwko równości. Wiarygodność tej interpretacji wzrosła jeszcze w XVIII w., kiedy to najbardziej uprzywilejowanym nadano drugorzędne tytuły, oraz na początku XIX w., kiedy bogaci Żydzi, którzy zerwali więź z żydowskimi gminami, w poszukiwaniu nowego statusu społecznego zaczęli się wzorować na arystokracji. Lecz to wszystko nie miało większego znaczenia, przede wszystkim dlatego, że stan szlachecki chylił się ku upadkowi, podczas gdy Żydzi – przeciwnie – nieustannie zyskiwali na znaczeniu, a również dlatego, że sama arystokracja (zwłaszcza pruska) była pierwszą klasą, która stworzyła ideologię antysemityzmu.

Żydzi byli dostawcami wojennymi i sługami królów, ale nie angażowali się bezpośrednio w konflikty ani tego od nich nie oczekiwano. Kiedy te konflikty przerodziły się w wojny narodowe, wciąż pozostawali pierwiastkiem międzynarodowym, którego znaczenie i użyteczność wynikały właśnie z niewiązania się ze sprawą któregokolwiek narodu. Odsunięci od funkcji dostawców wojennych i bankierów państwa (ostatnią wojną finansowaną przez Żydów była wojna austriacko-pruska 1866 r., podczas której Bleichröder wspomógł Bismarcka, kiedy pruski parlament odmówił mu kredytu), Żydzi stali się doradcami finansowymi i pomocnikami przy zawieraniu traktatów pokojowych, a także, w mniej zorganizowany i bardziej nieokreślony sposób, dostarczycielami wiadomości. Traktat Kongresu Wiedeńskiego był ostatnim, który zredagowano bez pomocy Żydów. Rola Bleichrödera w negocjacjach pokojowych między Niemcami a Francją w 1871 r. była już bardziej znacząca niż jego finansowy wkład w wojnęK21, a jeszcze ważniejsze usługi oddał w końcu lat siedemdziesiątych, kiedy dzięki powiązaniom z Rotszyldami umożliwił Bismarckowi pośredni kontakt z Benjaminem Disraelim. Po raz ostatni Żydzi odegrali istotną rolę jako doradcy przy zawieraniu traktatu wersalskiego. Ostatnim Żydem zawdzięczającym rozgłos na scenie narodowej swoim międzynarodowym powiązaniom był Walther Rathenau. Nieszczęsny minister spraw zagranicznych Republiki Weimarskiej zapłacił życiem (jak to ujął po jego śmierci jeden z przyjaciół) za to, że swój prestiż w kołach między na rodowej finansjery oraz poparcie Żydów całego świataK22 oddał do dyspozycji ministrów nowej republiki, zupełnie nieznanych na arenie międzynarodowej.

Oczywiste jest, że antysemickie rządy nie mogłyby posługiwać się Żydami do prowadzenia wojen i negocjacji. Lecz usunięcie Żydów ze sceny międzynarodowej wiąże się z czymś ogólniejszym i istotniejszym niż antysemityzm. Właśnie dlatego, że posługiwano się Żydami jako czynnikiem międzynarodowym, okazywali się oni przydatni w czasie wojny i pokoju tylko dopóty, dopóki wszyscy walczący starali się świadomie zachować szanse na pokój, dopóki celem wszystkich był kompromisowy pokój i przywrócenie modus vivendi. Gdy tylko zatriumfowała koncepcja „zwycięstwo albo śmierć”, a celem wojny stało się całkowite zniszczenie przeciwnika, Żydzi stracili wszelką użyteczność. Ta koncepcja oznaczała ich zniszczenie, przynajmniej jako wspólnoty, mimo że zniknięcie ze sceny politycznej, a nawet zanik specyficznego stylu zbiorowego życia niekoniecznie musiały prowadzić do ich fizycznej eksterminacji. Jednak powtarzany często argument, że Żydzi staliby się nazistami z równą łatwością jak ich niemieccy współobywatele, gdyby tylko pozwolono im przystąpić do ruchu, podobnie jak wstępowali do włoskiej partii faszystowskiej, zanim faszyzm włoski wprowadził ustawodawstwo rasowe, jest słuszny tylko częściowo. Jest prawdziwy wyłącznie z punktu widzenia psychologii indywidualnych Żydów, nieodbiegającej rzecz jasna zasadniczo od psychologii ich otoczenia, natomiast jest jawnie fałszywy z historycznego punktu widzenia. Nazizm nawet bez antysemityzmu zadałby śmiertelny cios istnieniu Żydów w Europie; pogodzenie się z tym oznaczałoby samobójstwo, niekoniecznie dla poszczególnych osób pochodzenia żydowskiego, ale dla Żydów jako narodu.

Do pierwszej sprzeczności, która przesądziła o losach europejskiego żydostwa w ostatnim stuleciu, czyli do sprzeczności między równością a uprzywilejowaniem (a raczej równością przyznaną w formie przywileju w celu uprzywilejowania), należy dodać drugą sprzeczność: Żydom, jedynemu bezpaństwowemu narodowi w Europie, bardziej niż innym narodom zagroził nagły upadek państw narodowych. Jest to sytuacja mniej paradoksalna, niż może się wydawać na pierwszy rzut oka. Reprezentantów narodu, czy to jakobinów od Robespierre’a po Clemenceau, czy to przedstawicieli reakcyjnych rządów środkowoeuropejskich od Metternicha po Bismarcka, łączyło jedno: wszystkim im naprawdę zależało na „równowadze sił” w Europie. Oczywiście usiłowali naruszyć tę równowagę na rzecz swoich krajów, ale nigdy nie marzyli o poddaniu swej władzy całego kontynentu ani o całkowitym zniszczeniu sąsiadów. Żydami można się było posługiwać nie tylko w interesie zachowania tej niestabilnej równowagi; stali się oni nawet swoistym symbolem wspólnoty interesów narodów Europy.

Dlatego trudno uznać za przypadek, że katastrofalne klęski narodów Europy rozpoczęły się od katastrofy Żydów. Wyjątkowo łatwo było zapoczątkować naruszanie chwiejnej równowagi sił w Europie od zniszczenia Żydów, wyjątkowo zaś trudno zrozumieć, że w tym dziele zniszczenia wchodziło w grę coś więcej niż niezwykle okrutny nacjonalizm czy jakieś, odnowione zupełnie nie w porę, „dawne uprzedzenia”. Kiedy nadeszła katastrofa, los Żydów uznano za „przypadek szczególny”, którego historia podlegała wyjątkowym prawom i który zatem ostatecznie nie miał żadnego ogólnego znaczenia. To załamanie się europejskiej solidarności natychmiast znalazło odzwierciedlenie w załamaniu się solidarności Żydów w całej Europie. Kiedy zaczęły się prześladowania Żydów niemieckich, Żydzi z innych krajów europejskich uznali los tamtych za wyjątkowy i zupełnie niepodobny do ich własnego. Podobnie upadek żydostwa niemieckiego poprzedziło jego rozbicie na niezliczone grupy, z których każda wierzyła i miała nadzieję, że jej podstawowe prawa ludzkie będą chronione przez specjalne przywileje – dla weteranów I wojny światowej, dla dzieci weteranów, dla dumnych synów ojców zabitych w akcji. Sprawiało to wrażenie, jakby likwidację wszystkich ludzi pochodzenia żydowskiego poprzedziło bezkrwawe zniszczenie i samorozpadnięcie się narodu żydowskiego, jakby Żydzi zawdzięczali swoje istnienie wyłącznie innym narodom i ich nienawiści.

Jednym z wciąż jeszcze najbardziej poruszających aspektów historii Żydów jest to, że ich wejście do historii Europy spowodowane było przez ich ogólnoeuropejski nienarodowy charakter w świecie powstających i już istniejących narodów zorganizowanych w państwa. Ta rola okazała się trwalsza i ważniejsza od ich funkcji bankierów państwowych, co do pewnego stopnia tłumaczy szczególną aktywność nowożytnych Żydów w sztuce i nauce. Coś w rodzaju historycznej sprawiedliwości można dostrzec w jednoczesności ich upadku oraz zburzenia systemu i struktury politycznej, która mimo innych swoich słabości potrzebowała elementu czysto europejskiego i potrafiła go tolerować.

Dostojność tego trwale europejskiego bytowania nie powinna pójść w zapomnienie z powodu licznych, niewątpliwie mniej atrakcyjnych, aspektów żydowskiej historii w ciągu ostatnich wieków. Ci nieliczni autorzy europejscy, którzy byli świadomi tego aspektu „kwestii żydowskiej”, nie mieli szczególnej sympatii dla Żydów, ale kierowali się bezstronną oceną sytuacji ogólnoeuropejskiej. Należeli do nich: Diderot, jedyny osiemnastowieczny filozof francuski, który nie był do Żydów uprzedzony i dostrzegał w nich pożyteczne ogniwo łączące Europejczyków różnych narodowości, Wilhelm von Humboldt, który będąc świadkiem równouprawnienia Żydów w okresie rewolucji francuskiej zauważył, że zatracą uniwersalny charakter, kiedy staną się FrancuzamiK23, i wreszcie Fryderyk Nietzsche, który z pogardy dla Bismarckowskiej Rzeszy Niemieckiej ukuł pojęcie „dobrego Europejczyka”, umożliwiające prawidłową ocenę roli Żydów w historii Europy i ratujące go przed wpadnięciem w pułapkę taniego filosemityzmu lub protekcjonalnych postaw „postępowych”.

Ta ocena, chociaż zupełnie poprawna, pomija jednak najpoważniejszy paradoks tkwiący w dziwnej historii politycznej Żydów. Spośród wszystkich narodów Europy Żydzi byli jedynym pozbawionym własnego państwa i dlatego właśnie tak chętnym i nadającym się do zawierania sojuszów z rządami i państwami, niezależnie od tego, co sobą reprezentowały. Jednocześnie jednak nie mieli oni żadnej tradycji politycznej ani politycznego doświadczenia i równie słabo zdawali sobie sprawę z napiętych stosunków między społeczeństwem a państwem, jak z oczywistego ryzyka i zakresu władzy związanej z ich nową rolą. Ta zaś skromna wiedza, czy raczej tradycyjna praktyka, jaką wnieśli do polityki, wywodziła się z Cesarstwa Rzymskiego, gdzie „ochraniał” ich rzymski żołnierz, a później ze średniowiecza, gdy szukając obrony przed miejscową ludnością i lokalnymi władcami znajdowali protektorów na odległych dworach monarszych i biskupich. W jakiś sposób z tych doświadczeń wyciągnęli wniosek, że władza, szczególnie na najwyższych szczeblach, jest do nich nastawiona przychylnie, natomiast niżsi urzędnicy, a zwłaszcza prości ludzie, stanowią dla nich zagrożenie. To przeświadczenie, które wyrażało konkretną prawdę historyczną, ale już nie odpowiadało nowym warunkom, było głęboko zakorzenione i podświadomie podzielała je ogromna większość Żydów, tak jak odpowiednie przeświadczenia na temat Żydów były rozpowszechnione wśród nie-Żydów.

Historia stosunków między Żydami i rządami obfituje w przykłady błyskawicznego przestawiania się żydowskich bankierów z popierania jednego rządu na popieranie innego, i to nawet po rewolucji. W 1848 r. francuscy Rotszyldowie w ciągu niecałej doby zerwali z Ludwikiem Filipem i zaoferowali swoje usługi krótkotrwałej republice, a potem równie szybko Napoleonowi III. To samo, nieco wolniej, powtórzyło się po upadku II Cesarstwa i ustanowieniu III Republiki. W Niemczech ową łatwość i nagłość zmian symbolizowały po rewolucji w 1918 r., z jednej strony, finansowa polityka Warburgów, z drugiej zaś – zmienne ambicje polityczne Walthera RathenauK24.

W tym typie zachowania uwidocznia się coś więcej niż tylko zwykły mieszczański stereotyp, że nic nie przynosi większego powodzenia niż sukcesK25. Gdyby Żydzi byli przedstawicielami burżuazji w zwykłym znaczeniu tego określenia, mogliby właściwie oszacować wspaniałe możliwości udziału we władzy związane z ich nowymi funkcjami i przynajmniej spróbować odgrywać ową zmyśloną rolę tajnej potęgi światowej ustanawiającej i obalającej rządy, którą i tak przypisywali im antysemici. Rzeczywistość była jednak krańcowo odmienna. Żydzi, nie znający władzy i wcale nią nie zainteresowani, nigdy nie myśleli o przedsiębraniu środków mocniejszych niż łagodny nacisk w drugorzędnych sprawach związanych z samoobroną. Ten brak ambicji później oburzał zasymilowanych synów żydowskich bankierów i biznesmenów. Podczas gdy część z nich, jak Disraeli, marzyła o tajnym żydowskim stowarzyszeniu, do którego mogliby należeć, a które nigdy nie istniało, inni, lepiej poinformowani, wyżywali się w na wpół antysemickich tyradach wymierzonych w zamożnych kupców niemających ani władzy, ani wysokiego statusu społecznego.

Niewinności tych poczynań nigdy w pełni nie zrozumieli nieżydowscy politycy i historycy. Z drugiej zaś strony, dla żydowskich przedstawicieli i autorów to oddzielenie od władzy było czymś tak oczywistym, że właściwie o tym nie wspominali, jeśli pominąć wyrazy zaskoczenia absurdalnymi podejrzeniami, jakie kierowano pod ich adresem. W pamiętnikach ubiegłowiecznych polityków znajdujemy wiele wzmianek o tym, że nie dojdzie do wojny, ponieważ nie życzą jej sobie Rotszyldowie londyńscy, paryscy lub wiedeńscy. Nawet tak trzeźwy i godny zaufania historyk jak J.A. Hobson potrafił jeszcze w 1905 r. oświadczyć: „Czy ktokolwiek poważnie zakłada, że któryś z krajów europejskich mógłby rozpocząć wielką wojnę albo rozpisać wielką pożyczkę rządową, gdyby sprzeciwiali się temu Rotszyldowie i powiązane z nimi osoby?”K26. Ten błąd w ocenie jest równie zabawny w swoim naiwnym założeniu, że wszyscy myślą tak samo, jak szczere przekonanie Metternicha, że „dynastia Rotszyldów odegrała we Francji większą rolę niż jakikolwiek obcy rząd”, czy jego ufna przepowiednia adresowana do wiedeńskich Rotszyldów niedługo przed rewolucją 1848 r.: „Gdybym miał być rzucony psom na pożarcie, wy pójdziecie ze mną”. Prawda zaś wyglądała tak, że Rotszyldowie, tak jak i pozostali żydowscy bankierzy, nie mieli żadnego określonego programu politycznego, nie wspominając już o sprecyzowanym celu, który mógłby, choćby pośrednio, stwarzać zagrożenie dla pokoju. Przeciwnie, idąc za przykładem rodaków, nigdy nie sprzymierzali się z konkretnymi rządami, lecz raczej z władzą jako taką. Jeśli przedkładali i wtedy, i później rządy monarchiczne nad republikańskie, to tylko dlatego, że słusznie podejrzewali, iż republiki są bardziej uzależnione od woli ludu, któremu instynktownie nie ufali.

Jak głęboka była wiara Żydów w państwo i jak niewiarygodnie słabo znali rzeczywiste warunki panujące w Europie, okazało się w ostatnich latach Republiki Weimarskiej, kiedy Żydzi, już mocno wystraszeni rysującymi się perspektywami, chociaż raz spróbowali samodzielnej działalności politycznej. Przy pomocy kilku nie-Żydów założyli wówczas partię klas średnich, którą nazwali „partią państwową” (Staatspartei). Już w samej tej nazwie tkwiła sprzeczność. Naiwne przekonanie Żydów, że owa „partia” mająca reprezentować ich interesy społeczne i polityczne powinna być samym państwem, było tak silne, że nigdy nie uświadomili sobie istoty stosunków między partią a państwem. Gdyby ktoś zadał sobie trud poważnego potraktowania tej partii szacownych i zdezorientowanych dżentelmenów, doszedłby niechybnie do wniosku, że lojalność za wszelką cenę była fasadą, za którą złowrogie siły knuły przewrót państwowy.

Podobnie jak zupełnie nieświadomi byli Żydzi rosnącego napięcia między państwem a społeczeństwem, jako ostatni zdali sobie także sprawę z tego, że okoliczności postawiły ich w centrum konfliktu. Toteż nigdy nie potrafili właściwie ocenić antysemityzmu czy raczej przeoczyli moment, w którym dyskryminacja społeczna przekształciła się w argument polityczny. Przez ponad sto lat, powoli i stopniowo, antysemityzm torował sobie drogę do prawie wszystkich warstw w zdecydowanej większości krajów europejskich, zanim objawił się nagle jako jedyna kwestia pozwalająca osiągnąć niemal pełną zgodność poglądów. Prawo rządzące tym procesem było proste: każda klasa społeczna wchodząca w konflikt z państwem jako takim stawała się antysemicka, ponieważ Żydzi byli jedyną grupą społeczną, która zdawała się reprezentować państwo. Jedyną zaś klasą, która okazała się prawie niewrażliwa na propagandę antysemicką, byli robotnicy. Zaabsorbowani walką klasową i uzbrojeni w marksistowską interpretację dziejów, nigdy nie znaleźli się w bezpośrednim konflikcie z państwem, lecz tylko z inną klasą społeczną – burżuazją, której Żydzi z pewnością nie reprezentowali i której ważną częścią nigdy nie byli.

*

Polityczne równouprawnienie Żydów w niektórych krajach na przełomie XVIII i XIX w., a także dyskusje na ten temat na pozostałym obszarze Europy Środkowej i Zachodniej spowodowały przede wszystkim zasadniczą zmianę ich postawy wobec państwa, której jakby symbolicznym wyrazem była kariera dynastii Rotszyldów. Nowa polityka tych dworskich Żydów, którzy jako pierwsi stali się państwowymi bankierami w pełnym znaczeniu tego określenia, ujawniła się w chwili, kiedy przestało ich zadowalać obsługiwanie jakiegoś konkretnego księcia czy rządu za pośrednictwem międzynarodowych powiązań z dworskimi Żydami z innych krajów i postanowili działać na skalę międzynarodową, obsługując równocześnie i równolegle rządy w Niemczech, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech i Austrii. Ten bezprecedensowy zwrot był w dużej mierze reakcją Rotszyldów na niebezpieczeństwa kryjące się w rzeczywistej emancypacji, która wraz z równością stwarzała groźbę unarodowienia żydostwa w poszczególnych krajach i zniszczenia tych właśnie międzynarodowych ułatwień, od których zależała pozycja żydowskich bankierów. Stary Meyer Amschel Rotszyld, założyciel dynastii, zrozumiał zapewne, że ponadnarodowy status Żydów jest zagrożony i że najlepiej zrobi, starając się zapewnić swojej rodzinie wyjątkową pozycję międzynarodową. Osadzenie pięciu synów w pięciu centrach finansowych Europy – we Frankfurcie, Paryżu, Londynie, Neapolu i Wiedniu – było pomysłową odpowiedzią na kłopotliwe równouprawnienie ŻydówK27.

Rotszyldowie zaczęli swoją zadziwiającą karierę od usług finansowych dla Kurfürsta Hesji, czołowego lichwiarza epoki, który nauczył ich prowadzenia interesów i podsunął im licznych klientów. Ogromne korzyści przyniosło im zamieszkiwanie we Frankfurcie, jedynym wielkim mieście, z którego Żydów nigdy nie wygnano i gdzie na początku XIX w. stanowili blisko 10% ludności. Jako dworscy Żydzi nie byli poddani jurysdykcji ani księcia, ani Wolnego Miasta, lecz bezpośrednio podporządkowani odległemu cesarzowi w Wiedniu. W ten sposób łączyli wszystkie korzyści średniowiecznego oraz nowożytnego statusu Żydów i w znacznie mniejszym stopniu niż inni Żydzi dworscy uzależnieni byli od szlachty lub od innych lokalnych władz. Późniejsza działalność finansowa dynastii, zgromadzona przez nią fortuna i jeszcze większa symboliczna sława towarzysząca jej od początku XIX w. to fakty znane wystarczająco dobrzeK28. Na scenę wielkiego biznesu wkroczyli Rotszyldowie pod koniec wojen napoleońskich, kiedy w latach 1811–1816 przeszła przez ich ręce prawie połowa angielskich subwencji dla mocarstw kontynentalnych. Gdy po klęsce Napoleona na całym kontynencie pojawiło się zapotrzebowanie na wielkie pożyczki rządowe na reorganizację machiny państwowej, Rotszyldowie stali się niemal monopolistami w obsłudze pożyczek państwowych. Utrzymali tę pozycję przez trzy pokolenia, bijąc na tym polu wszystkich żydowskich i nieżydowskich konkurentów. Jak to ujął CapefigueK29: „Dynastia Rotszyldów stała się głównym skarbnikiem Świętego Przymierza”.

Międzynarodowy charakter dynastii Rotszyldów i jej nagłe wybicie się ponad wszystkich innych bankierów żydowskich zmieniły całą strukturę żydowskich interesów państwowych. Minął czas przypadkowych, niezaplanowanych i niezorganizowanych przedsięwzięć pozwalających pojedynczym Żydom, mającym dość sprytu, by wykorzystać wyjątkowe okazje, często w ciągu jednego życia osiągać szczyty bogactwa i spadać na dno nędzy; minął czas, w którym taki bieg wydarzeń właściwie nie wpływał na losy Żydów jako całości, jeśli te jednostki nie były zarazem protektorami albo jałmużnikami dalekich skupisk żydowskich; minął wreszcie czas, kiedy niezależnie od liczby zamożnych lichwiarzy i zakresu wpływów pojedynczych Żydów dworskich nie było oznak rozwoju Żydów jako wyodrębnionej grupy korzystającej zbiorowo z pewnych przywilejów i oddającej określone usługi. To właśnie monopol Rotszyldów na puszczanie w obieg rządowych pożyczek sprawił, że możliwe i konieczne stało się szerokie wykorzystywanie żydowskiego kapitału oraz skierowanie poważnej części żydowskich bogactw do przedsięwzięć państwowych, stwarzając tym samym naturalną podstawę dla nowej wspólnoty Żydów Europy Środkowej i Zachodniej. To, co w XVIII i XIX w. sprowadzało się do niezorganizowanych powiązań między pojedynczymi Żydami z różnych krajów, zostało teraz zastąpione bardziej systematycznym wykorzystywaniem tych rozproszonych okazji przez jedną firmę obecną fizycznie we wszystkich ważnych stolicach europejskich, pozostającą w ciągłym kontakcie ze wszystkimi warstwami żydostwa, mającą wszystkie istotne informacje oraz wszelkie możliwości organizacyjneK30.

Wyjątkowa pozycja dynastii Rotszyldów w pewnym stopniu zastąpiła Żydom tradycyjne więzy o charakterze religijnym i duchowym, których stopniowe słabnięcie wskutek oddziaływania zachodniej kultury po raz pierwszy zagroziło samemu istnieniu Żydów. Dla świata zewnętrznego ta jedna rodzina stała się także symbolem prawdziwości żydowskiego internacjonalizmu w świecie państw narodowych i narodów zorganizowanych w państwa. Doprawdy, gdzie można szukać lepszego potwierdzenia fantastycznej koncepcji żydowskich rządów nad światem, niż w tej rodzinie złożonej z obywateli pięciu różnych krajów, wszędzie odgrywających wybitną rolę, ściśle współdziałających przynajmniej z trzema różnymi rządami (francuskim, austriackim i brytyjskim), których częste konflikty ani na chwilę nie naruszyły solidarności przedsięwzięć ich bankierów państwowych? Żadna propaganda nie stworzyłaby symbolu bardziej przydatnego w polityce niż ten, który stworzyła sama rzeczywistość.

Powszechne przekonanie, że Żydzi – w przeciwieństwie do innych narodów – byli ściśle powiązani przez pokrewieństwo i związki rodzinne, podsycane było w poważnej mierze przez obraz tej jednej rodziny, tak idealnie unaoczniającej polityczne i gospodarcze znaczenie Żydów. Zgubną tego konsekwencją było to, że kiedy, z powodów niemających z kwestią żydowską nic wspólnego, problemy rasowe wysunęły się na czoło sceny politycznej, Żydzi wspaniale pasowali do wszystkich ideologii i doktryn określających ludzi na podstawie związków krwi i cech rodzinnych.

Na ukształtowanie się takiego obrazu Żydów wpłynął również inny, mniej przypadkowy, fakt. W przetrwaniu Żydów rodzina odegrała daleko większą rolę niż w jakiejkolwiek zachodniej grupie politycznej czy społecznej, z wyjątkiem szlachty. Związki rodzinne należały do najsilniejszych i najtrwalszych czynników, za pomocą których Żydzi opierali się asymilacji i rozpadowi. Jak upadający europejski stan szlachecki zaostrzył swoje kodeksy małżeńskie i dynastyczne, tak w okresie duchowego i religijnego rozkładu Żydzi zachodnioeuropejscy stali się bardziej wyczuleni na sprawy rodziny. Pozbawieni dawnej wiary w odkupienie przez Mesjasza i solidnego zakorzenienia w ludowej tradycji, przesadnie odczuwali obcość, a czasem wrogość środowiska, w którym udało im się przetrwać. We własnym kręgu rodzinnym zaczęli upatrywać ostatniej fortecy, a swoich rodaków traktować tak, jakby byli członkami wielkiej rodziny. Innymi słowy, stworzony przez antysemitów obraz Żydów jako jednej rodziny ściśle zespolonej więzami krwi miał coś wspólnego z wyobrażeniami Żydów na własny temat.

Taka sytuacja w istotny sposób wpłynęła na powstanie i rozwój antysemityzmu w XIX w. O tym, która grupa ludności w jakimś kraju stanie się antysemicka w określonym momencie historycznym, decydowały wyłącznie ogólne okoliczności skłaniające ją do gwałtownego przeciwstawienia się swojemu rządowi. Jednak zastanawiające podobieństwo powtarzających się spontanicznie, raz po raz, argumentów i wyobrażeń, wiązało się ściśle z prawdą, którą zniekształcały. Żydzi przedstawiani są w nich zawsze jako międzynarodowa organizacja handlowa, ogólnoświatowy koncern rodzinny, który ma wszędzie identyczne interesy, jako stojąca za tronami ukryta siła, spychająca wszystkie widzialne władze do roli fasady lub marionetek pociąganych za sznurki spoza sceny. Z powodu bliskich kontaktów z ośrodkami władzy państwowej Żydów nieustannie utożsamiano z władzą, a z powodu ich stronienia od społeczeństwa i zamykania się w wąskim kręgu rodzinnym stale podejrzewano ich o planowanie zniszczenia wszystkich struktur społecznych.

2. Wczesny antysemityzm

Oczywista, choć rzadko pamiętana reguła uczy, że nastroje antyżydowskie nabierają politycznego znaczenia tylko w połączeniu z poważną kwestią polityczną lub w przypadku jawnej sprzeczności interesów między Żydami a jedną z ważnych klas społecznych. Współczesny antysemityzm, taki jaki znamy z krajów Europy Środkowej i Zachodniej, ma podłoże raczej polityczne niż ekonomiczne, natomiast gwałtowna ludowa nienawiść do Żydów, charakterystyczna dla Polski i Rumunii, jest wynikiem skomplikowanych stosunków klasowych. Wskutek niezdolności rządów do rozwiązania kwestii agrarnej i stworzenia minimum równości przez wyzwolenie chłopów, ziemiaństwo w tych krajach nie tylko utrzymało dominację polityczną, lecz także uniemożliwiło normalny rozwój mieszczaństwa. Tamtejsi Żydzi, liczebnie silniejsi, ale słabi pod innymi względami, pozornie spełniali niektóre funkcje klas średnich, ponieważ na ogół byli kupcami i sklepikarzami, a jako grupa znajdowali się między ziemiaństwem a klasami pozbawionymi własności. Drobni posiadacze mogą jednak z równym powodzeniem istnieć w gospodarce feudalnej, jak i w kapitalistycznej. I tutaj, tak jak w innych krajach, Żydzi nie byli w stanie lub nie chcieli wejść na drogę przemysłowego kapitalistycznego rozwoju, toteż rezultatem ich działalności było powstanie rozproszonej i nieefektywnej organizacji spożycia, której nie towarzyszył odpowiedni system produkcji. Żydzi stanowili przeszkodę w normalnym kapitalistycznym rozwoju, ponieważ właśnie od nich spodziewano się, że będą działać w tym kierunku, a nie byli w stanie zaspokoić tych oczekiwań. Wydawało się zatem, że istnieje konflikt interesów między Żydami a tymi warstwami społeczeństwa, z których zazwyczaj wyrastała klasa średnia. Natomiast rządy bez większego przekonania udzielały poparcia burżuazji, nie likwidując szlachty i ziemiaństwa. Zdobyły się tylko na podcięcie ekonomicznych podstaw bytu Żydów. Było to w pewnej mierze ustępstwo na rzecz opinii publicznej, ale także konsekwencja faktu, że Żydzi w gruncie rzeczy nadal byli częścią starego feudalnego porządku. Przez wieki byli pośrednikami między szlachtą a chłopami, teraz tworzyli klasę średnią, nie spełniając jej funkcji produkcyjnych i będąc, prawdę mówiąc, jedną z przeszkód na drodze do uprzemysłowienia i wprowadzenia stosunków kapitalistycznychK31. Mimo że te warunki panujące w Europie Wschodniej miały kluczowe znaczenie dla żydowskich mas, to jednak z interesującego nas punktu widzenia są one raczej mało ważne. Znaczenie polityczne tego typu warunków ograniczało się do krajów zacofanych, w których wszechobecny antysemityzm uniemożliwiał wykorzystywanie ich do konkretnych celów.

Antysemityzm po raz pierwszy wybuchnął w Prusach bezpośrednio po porażce zadanej im przez Napoleona w 1807 r., kiedy to reformatorzy¹ zmienili strukturę polityczną do tego stopnia, że szlachta utraciła swoje przywileje, a klasy średnie uzyskały swobodę rozwoju. Ta reforma, będąca „odgórną rewolucją”, przekształciła na wpół feudalną strukturę Prus oświeconego despotyzmu w mniej więcej nowoczesne państwo narodowe, którego ostatnim stadium była Rzesza Niemiecka w kształcie z 1871 roku.

Chociaż bankierzy berlińscy w tamtych czasach w większości byli Żydami, pruskie reformy nie wymagały od nich poważniejszej pomocy finansowej. Szczera sympatia pruskich reformatorów i opowiedzenie się przez nich za równouprawnieniem Żydów, to konsekwencja świeżej równości wszystkich obywateli, zniesienia przywilejów i wprowadzenia wolnego handlu. Nie byli oni zainteresowani zachowaniem Żydów jako Żydów dla specjalnych celów. Na argument, że w warunkach równości „Żydzi mogą przestać istnieć”, zawsze odpowiadano: „Cóż z tego? Jakie ma to znaczenie dla rządu, który pragnie tylko tego, aby stali się dobrymi obywatelami?”K32. Ponadto emancypacja była stosunkowo nieszkodliwa, ponieważ Prusy straciły właśnie prowincje wschodnie, gdzie żyło wielu Żydów, z reguły ubogich. Dekret o równouprawnieniu z 1812 r. dotyczył tylko zamożnych i użytecznych środowisk żydowskich, którym już wcześniej przyznano większość praw obywatelskich i które, wskutek powszechnego zniesienia przywilejów, silnie odczułyby obniżenie statusu. Dla tych grup emancypacja znaczyła niewiele więcej niż ogólne prawne potwierdzenie status quo.

Ale prożydowskie sympatie praskich reformatorów były czymś więcej niż logiczną konsekwencją ich ogólnych aspiracji politycznych. Kiedy prawie dziesięć lat później, w klimacie narastającego antysemityzmu, Wilhelm von Humboldt stwierdził: „Naprawdę kocham Żydów tylko en masse; en detail raczej ich unikam”K33, przeciwstawiał się dominującej modzie faworyzowania pojedynczych Żydów i pogardzania Żydami jako narodem. Jako prawdziwy demokrata, pragnął wyzwolić uciskany lud, a nie obdarzać przywilejami jednostki. Był to również pogląd zgodny z tradycją pruskich urzędników, którzy, na co często zwracano uwagę, domagali się uparcie przez cały wiek XVIII poprawy warunków życia i lepszej edukacji Żydów. Ich poparcie wynikało nie tylko z racji stanu czy rachub ekonomicznych, lecz także z naturalnej sympatii dla jedynej grupy społecznej również wyalienowanej ze społeczeństwa i znajdującej się, choć z zupełnie innych przyczyn, w sferze oddziaływania państwa. Wykształcenie kadr urzędników, lojalnych wobec państwa, i to niezależnie od tego, kto jest u władzy, oderwanych od własnej klasy, było jednym ze świetniejszych osiągnięć dawnego państwa pruskiego. Urzędnicy ci odgrywali decydującą rolę w osiemnastowiecznych Prusach i byli prawdziwymi poprzednikami reformatorów. Pomimo znacznej utraty wpływów na rzecz arystokracji po Kongresie Wiedeńskim, przez cały wiek XIX pozostali ostoją machiny państwowejK34.

W postawie reformatorów, a zwłaszcza w dekrecie o równouprawnieniu z 1812 r., w osobliwy sposób przejawiło się szczególne zainteresowanie państwa Żydami. Minęło dawne szczere uznanie ich użyteczności jako Żydów (Fryderyk II, król pruski, wykrzyknął na wiadomość o możliwości masowej konwersji: „Mam nadzieję, że zaniechają tego diabelskiego pomysłu!”)K35. Równouprawnienie przyznano w imię zasad i – zgodnie z mentalnością epoki – każda aluzja do specjalnych usług spełnianych przez Żydów byłaby świętokradztwem. Chociaż szczególne okoliczności, które doprowadziły do równouprawnienia, znane były doskonale wszystkim zainteresowanym, teraz je ukrywano, jak gdyby stanowiły wielką i straszliwą tajemnicę. Sam dekret przedstawiano jako najbłyskotliwsze osiągnięcie w procesie przechodzenia od państwa feudalnego do państwa narodowego i społeczeństwa, w którym nie będzie żadnych specjalnych przywilejów.

Nagły i nieoczekiwany wybuch antysemityzmu był jedną z form gorzkiej reakcji arystokracji, klasy, która została uderzona najsilniej. Czołowy rzecznik antysemityzmu, Ludwig von der Marwitz (wyróżniający się współtwórca ideologii konserwatywnej) przedłożył władzom rozwlekłą petycję, w której stwierdzał, że Żydzi będą jedyną uprzywilejowaną grupą, i mówił o „przeobrażeniu się starej, budzącej postrach monarchii pruskiej w nowomodne państwo żydowskie”. Atak polityczny był sprzężony z bojkotem towarzyskim, który zmienił niemal z dnia na dzień oblicze berlińskiej socjety. Bo to arystokraci jako jedni z pierwszych nawiązali przyjazne stosunki z Żydami i rozsławili w końcu stulecia salony żydowskich dam, w których przez krótki czas zbierało się prawdziwie mieszane towarzystwo. To prawda, ten brak przesądów był w jakimś stopniu efektem usług wyświadczanych im przez żydowskich lichwiarzy, którzy przez stulecia byli wyłączeni z większych transakcji i jedyną okazję znaleźli w udzielaniu bezproduktywnych ekonomicznie, ale ważnych towarzysko pożyczek ludziom mającym skłonności do życia ponad stan. Godne uwagi jest jednak to, że te kontakty zostały przerwane w czasach, kiedy monarchie absolutne, dysponujące większymi możliwościami finansowymi, uczyniły z prywatnych pożyczek i z drobnego pojedynczego Żyda dworskiego zabytki przeszłości. Naturalna niechęć szlachcica do wyzbywania się cennego źródła pomocy w nagłych przypadkach skłaniała go raczej do poślubienia Żydówki mającej zamożnego ojca, niż do nienawiści skierowanej przeciwko Żydom.

1. Termin odnosi się do barona Heinricha Friedricha von Steina, księcia Karla von Hardenberga oraz generała Gerharda von Schankorsta, projektodawców najistotniejszych reform. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Najnowszym przykładem takiego poglądu jest książka Normana Cohna Warrant for Genocide. The Myth of the Jewish World-conspiracy and the „Protocols of the Elders of Zion”, New York 1966. W przyjętym założeniu, autor w ogóle neguje istnienie czegoś takiego jak historia Żydów. Żydami są w jego ujęciu „ludzie (…) rozproszeni po całej Europie od kanału La Manche po Wołgę, których łączyło bardzo niewiele poza pochodzeniem od wyznawców religii mojżeszowej” (s. 15). Antysemici, przeciwnie, mogą się powołać bezpośrednio na utrzymującą się nieprzerwanie od średniowiecza tradycję dopatrywania się w Żydach „narzędzi Szatana, czcicieli diabła, demonów w ludzkiej postaci” (s. 41), a jedyną podstawą tak daleko idących uogólnień, na jakie decyduje się uczony autor Pursuit of the Millenium, jest wyłączne zainteresowanie „najskrajniejszym rodzajem antysemityzmu, takim, który doprowadza do rzezi i prób ludobójstwa” (s. 16). Autor ten stara się również wykazać, że „ludność Niemiec w swojej masie w rzeczywistości nigdy nie uległa antyżydowskiemu fanatyzmowi” i że eksterminację „zorganizowali i zasadniczo przeprowadzali fachowcy z SD i SS”, organizacji, które „w żadnym razie nie reprezentują typowego przekroju społeczeństwa niemieckiego” (s. 212 i n.). Jak bardzo chciałoby się, aby to stwierdzenie było zgodne z faktami! Skutek jest taki, że książkę czyta się tak, jak gdyby została napisana jakieś 40 lat temu przez nazbyt pomysłowego członka nieszczęsnej pamięci Verein zur Bekämpfung des Antisemitismus. [wróć]

2. Cytaty pochodzą z książki J. Katza, Exclusiveness and Tolerance. Jewish-Gentile Relations in Medieval and Modem Times, New York 1962 (rozdz. 12), całkowicie oryginalnej pracy na najwyższym poziomie, która powinna była doprawdy podważyć, jak głosi obwoluta, „wiele złudzeń współczesnych Żydów”, lecz nie dokonała tego wskutek prawie zupełnego braku omówień w prasie. Katz należy do młodszego pokolenia żydowskich historyków, z których wielu wykłada na Uniwersytecie Jerozolimskim i publikuje po hebrajsku. Pozostaje dla mnie tajemnicą, dlaczego ich prace nie są szybciej tłumaczone i publikowane w Stanach Zjednoczonych. Wraz z nimi definitywnie skończyło się „łzawe” przedstawianie żydowskich dziejów, przeciwko czemu blisko 40 lat temu protestował Salo W. Baron. [wróć]

3. Warto zauważyć, że pierwszy nowożytny historyk żydowski, J.M. Jost, piszą cy w Niemczech w połowie XIX w., był znacznie mniej podatny na przesądy świeckiej historiografii niż jego sławniejsi następcy. [wróć]

4. J. Katz, op. cit., s. 196. [wróć]

5. Ibid., s. 6. [wróć]

6. Ibid., s. 7. [wróć]

7. Jedynym wyjątkiem jest antysemicki historyk Walter Frank, stojący na czele Reichsinstitut für Geschichte des Neuen Deutschland, wydawca dziewięciu tomów Forschungen zur Judenfrage (1937–1944). Zwłaszcza jego własne arty kuły wciąż jeszcze mogą przynieść korzyść czytającym. [wróć]

8. Zob. A. de Tocqueville, Dawny ustrój i rewolucja, tłum. A. Wolska, Warszawa 1970, ks. II, rozdz. 1. [wróć]

9. Prawa i swobody przyznane dworskim Żydom w ciągu XVII i XVIII w. mogą się wydawać współczesnym historykom zaledwie zwiastunami równości: dworscy Żydzi mogli mieszkać, gdzie im się podobało, mogli swobodnie podróżować w granicach władania suwerena, mogli nosić broń i mieli prawo do specjalnej ochrony ze strony władz lokalnych. W rzeczywistości ci dworscy Żydzi, w Prusach noszący charakterystyczną nazwę Generalprivilegierte Juden, nie tylko mieli lepsze warunki od swoich rodaków, nadal poddanych niemal średniowiecznym restrykcjom, ale też wiodło im się lepiej niż ich nieżydowskim sąsiadom. Standardem życiowym przewyższali wyraźnie ówczesne klasy średnie; ich przywileje były na ogół większe od tych, które przyznano kupcom. Taka sytuacja nie mogła ujść uwagi współczesnych. Christian Wilhelm Dohm – wybitny rzecznik równouprawnienia Żydów w osiemnastowiecznych Prusach – skarżył się na wprowadzoną przez Fryderyka Wilhelma I praktykę udzielania bogatym Żydom wszelkiego typu faworów i wsparcia, często „kosztem i z pominięciem pracowitych, legalnych (tj. nieżydowskich) obywateli”. Ch.W. Dohm, Denkwürdigkeiten meiner Zeit, Lemgo 1814–1819, t. IV, s. 487. [wróć]

10. Jacob Lestschinsky w jednej z wczesnych analiz kwestii żydowskiej wska zał, że Żydzi nie należą do żadnej klasy społecznej, i pisał o Klasseneinschiebsel („Weltwirtschafts Archiv” 1929, t. 30, s. 123), ale dostrzegał wy łącznie ujemne strony tej sytuacji w Europie Wschodniej, a nie jej wielkie pozytywy w krajach Europy Zachodniej i Środkowej. [wróć]

11. Na przykład za panowania Fryderyka II, po wojnie siedmioletniej, pod jęto w Prusach zdecydowane wysiłki, aby wprowadzić dla Żydów swoisty system handlowy. Dotychczasowe, ogólne przepisy w sprawie Żydów z 1750 r. zastąpiono systemem zezwoleń wydawanych wyłącznie tym mieszkańcom, którzy zainwestują poważną część swoich fortun w nowe manufaktury. Ale i w Prusach, jak wszędzie, tego typu przedsięwzięcia zakończyły się klęską. [wróć]

12. Felix Priebatsch, Die Judenpolitik des fürstlichen Absolutismus im 17. und 18. Jahrhundert, „Forschungen und Versuche zur Geschichte des Mittela lters und der Neuzeit” 1915, przy tacza ty pow y przyk ład z początku XVIII w.: „Kiedy subsydiowana przez administrację wytwórnia luster w Neuhaus w Dolnej Austrii przestała produkować, Żyd Wertheimer dał cesarzowi pieniądze na jej kupno. Gdy Wertheimera poproszono, aby za kupił wytwórnię, ten odmówił, oświadczając, że ma czas zupełnie zajęty prowadzeniem transakcji finansowych”.
Zob. też M. Köhler, Beiträge zur neueren jüdische Wirtschaftsgeschichte. Die Juden in Halberstadt und Umgebung, „Studien zur Geschichte der Wirtschaft und Geisenkultur” 1927, t. 3.
Zgodny z tą tradycją powstrzymywania się bogatych Żydów od zajmowania naprawdę ważnych pozycji władzy w kapitalizmie jest fakt, że w 1911 r. paryscy Rotszyldowie sprzedali grupie Royal Shell swój udział w polach naftowych w Baku, a przecież przedtem byli, poza Rockefellerem, największymi potentatami naftowymi na świecie. O tym incydencie wspomina R. Lewinsohn, Wie sie gross und reich wurden, Berlin 1927.
Za ogólnie obowiązującą regułę można przyjąć takie oto stwierdzenie André Sayona (Les Juifs, „Revue Economique Internationale” 1923) w polemice z Wernerem Sombartem, który Żydów utożsamiał z rozwojem kapitalizmu: „Rotszyldowie i inni Izraelici, którzy przecież głównie byli zaangażowani w udzielanie pożyczek państwowych i w międzynarodowe obroty kapitałem, wcale nie próbowali (…) stworzyć wielkiego przemysłu”. [wróć]

13. Nie sposób jednak przecenić wpływów tych eksperymentów na dalszy bieg wydarzeń. Francja była jedynym krajem, który konsekwentnie eksperymentował z systemem merkantylistycznym, co doprowadziło do wczesnego rozkwitu manufaktur zawdzięczających istnienie ingerencji państwa. Po tym doświadczeniu nigdy już nie doszła do siebie. W erze wolnej przedsiębiorczości francuska burżuazja wystrzegała się nieekonomicznego inwestowania w rodzime zakłady wytwórcze, podczas gdy biurokracja francuska, będąca również produktem systemu merkantylistycznego, przeżyła jego upadek. Mimo utraty wszystkich funkcji produkcyjnych, jeszcze i dziś biurokracja jest dla Francji bardziej charakterystyczna i stanowi większą przeszkodę w poprawie położenia kraju niż burżuazja. [wróć]

14. Tak było w Anglii od czasów Marrano, bankiera królowej Elżbiety, i w przypadku żydowskich finansistów na usługach armii Cromwella, do chwili gdy jeden z dwunastu żydowskich maklerów do puszczonych do londyńskiej giełdy przejął czwartą część wszystkich ówczesnych pożyczek rządowych. (Zob. też S.W. Baron, A Social and Religious History of the Jews, New York 1937, t. II: Jews and Capitalism). Tak było również w Austrii, gdzie w ciągu zaledwie czterdziestu lat (1695–1739) Żydzi udzielili władcom kredytów na sumę ponad 35 mln florenów i gdzie śmierć Samuela Oppenheimera w 1703 r. spowodowała ciężki kryzys finansowy państwa i cesarza. W Bawarii w 1808 r. Żydzi żyrowali i negocjowali 80% wszystkich pożyczek rządowych (zob. M. Grunwald, Samuel Oppenheimer und sein Kreis, Wien 1913). We Francji warunki szczególnie sprzyjały Żydom; już Colbert zachwalał ich użyteczność dla państwa (zob. S.W. Baron, op. cit.), a w połowie XVIII w. wdzięczny król nadał tytuł barona niemieckiemu Żydowi, Liefmanowi Calmerowi, doceniając jego usługi i lojalność wobec „Naszego państwa i Naszej Oso by” (zob. R. Anchel, Un baron juif français au 18e siècle, Liefman Calmer, „Souvenir et Science” 1930, 1.I, s. 52–55). Podobnie było w Prusach, gdzie Münzjuden Fryderyka II otrzymywali tytuły i gdzie w końcu XVIII w. czterysta żydowskich rodzin tworzyło jedną z najbogatszych grup w Ber linie. (Jeden z najlepszych opisów Berlina i roli Żydów w społeczeństwie u schyłku XVIII w. można znaleźć w: W. Dilthey, Das Leben Schleierma- chers, w: Gesammelte Schriften, t. 2, Stuttgart 1970, s. 182 i n.) [wróć]

15. Na początku XVIII w. Żydom austriackim udało się zakazać druku Ent- decktes Judentum Eisenmengera z 1703 r., a w końcu tego stulecia berlińskie przedstawienia Kupca weneckiego musiały być poprzedzane małym prologiem, przepraszającym żydowskich widzów (jeszcze nierówno-uprawnionych). [wróć]

16. Jedynym i nieistotnym wyjątkiem mogą być poborcy podatków, nazywa ni we Francji fermiers-généraux, którzy wydzierżawili od państwa prawo do ściągania podatków, gwarantując władzom stałe dochody. Swoje wielkie fortuny zawdzięczali monarchii absolutnej, od której byli bezpośrednio uzależnieni. Byli jednak zbyt wąską grupą i zbyt odosobnionym zjawiskiem, aby odgrywać samodzielną rolę w gospodarce kraju. [wróć]

17. Niezbędność i pilną potrzebę powiązań między przedsiębiorcami państwowymi a Żydami można najwyraźniej dostrzec w tych wypadkach, kiedy decyzje leżały w rękach urzędników o zdecydowanie antyżydowskim nastawieniu. I tak Bismarck miał w młodości na koncie kilka antysemickich wystąpień, aby jako kanclerz Rzeszy stać się bliskim przyjacielem Bleichrödera i niezawodnym obrońcą Żydów przed ruchem berlińskich antysemitów, kierowanym przez kapelana nadwornego – Stoeckera. Wilhelm II, który jako następca tronu i przedstawiciel nastawionej antysemicko szlachty pruskiej miał bardzo przyjazny stosunek do ruchów antysemickich z lat osiemdziesiątych, wstąpiwszy na tron w jednej chwili zmienił poglądy i odżegnał się od swych protegowanych – antysemitów. [wróć]

18. Już w XVIII w., gdziekolwiek grupy Żydów stawały się dostatecznie za możne, aby być przydatne dla państwa, uzyskiwały przywileje i były oddzielane od swoich mniej zamożnych i użytecznych braci w tym samym kraju. Tak jak Schutzjuden w Prusach, Żydzi z Bordeaux i Bajonny we Francji cieszyli się równością na długo przed rewolucją francuską i proszono ich nawet o przedstawienie swoich skarg i propozycji razem z innymi Stanami Generalnymi w Convocation des Etats Généraux w 1787 roku. [wróć]

19. Jean Capefigue, Histoire des grandes opérations financières, t. III: Banque, Bourses, Emprunts, Paris 1855, sugeruje, że za monarchii lipcowej jedynie Żydzi, zwłaszcza dynastia Rotszyldów, zapobiegli powstaniu silnego kredytu państwowego opartego na Banku Francji. Twierdzi także, że wydarzenia z 1848 r. uczyniły Rotszyldów zbędnymi. Raphael Strauss, The Jews in the Economic Evolution of Central Europe, „Jewish Social Studies” 1941, t. III, nr 1, też uważa, że po 1830 r. „kredyt publiczny stał się już mniej ryzykowny i wobec tego obsługiwały go w coraz większym stopniu banki chrześcijańskie”. Przeciwko tej interpretacji przemawiają doskonałe stosunki Rotszyldów z Napoleonem III, mimo że nie ma wątpliwości co do ogólnych tendencji ujawniających się w tamtych czasach. [wróć]

20. Zob. F. Priebatsch, op. cit. [wróć]

21. Według pewnej anegdoty przekazywanej przez wszystkich biografów, natychmiast po pokonaniu Francuzów w 1871 r. Bismarck miał powiedzieć: „Przede wszystkim Bleichröder musi się udać do Paryża, aby spotkać się z tamtejszymi Żydami i omówić to [5 mld franków kontrybucji – H.A.] z bankierami”. Zob. O. Joechlinger, Bismarck und die Juden, Berlin 1921. [wróć]

22. Zob. W. Frank, Walther Rathenau und die blonde Rasse, „Forschungen zur Judenfrage”, t. I V, 1940. Mimo oficjalnej pozycji u nazistów Frank zachował pewną staranność w doborze źródeł i metod. W cytowanym artykule powołuje się na nekrologi Rathenaua z „Israelitisches Familien- blatt” (Hamburg, 6 lipca 1922), „Die Zeit” (czerwiec 1922) i „Berliner Tageblatt” (31 maja 1922). [wróć]

23. W. von Humboldt, Tagebücher (oprac. Leitzmann), Berlin 1916–1918, t. I, s. 475.
W artykule Juif w: Encyclopedie, 1751–1765, t. IX, napisanym prawdopodobnie przez Diderota, czytamy: „I tak rozproszeni w naszych czasach (…) [Żydzi – H.A.] stali się pośrednikami w komunikacji między najodleglejszymi krajami. Są jak koła zębate i gwoździe potrzebne przy wielkiej budowli do złączenia i utrzymania razem wszystkich części”. [wróć]

24. Walther Rathenau, minister spraw zagranicznych Republiki Weimarskiej w 1921 r. i jeden z wybitnych reprezentantów świeżych dążeń Niemiec do demokracji, jeszcze w 1917 r. rozgłaszał swoje „głęboko monarchiczne przekonania”, zgodnie z którymi krajem rządzić powinien tylko człowiek „namaszczony”, a nie żaden „parweniusz, któremu się powiodło”. Zob. W. Rathenau, Von kommenden Dingen, Berlin 1917, s. 247. [wróć]

25. Nie powinniśmy jednak zapominać o tym mieszczańskim wzorcu. W sferze indywidualnych motywów oraz wzorów postępowania metody dynastii Rotszyldów nie różniły się zbytnio od metod ich chrześcijańskich kolegów. Na przykład bankier Napoleona, Ouvrard, dostarczywszy mu środków finansowych na prowadzenie „studniowej” wojny, niezwłocznie zaoferował swoje usługi powracającym Burbonom. [wróć]

26. J. A. Hobson, Imperialism, London 1905; cyt. z niepoprawionego wydania, London 1938, s. 57. [wróć]

27. O tym, jak dobrze znali Rotszyldowie źródła swojej siły, świadczy obowiązujące ich pierwotnie prawo dynastyczne, zgodnie z którym córki wraz z mężami były wyłączane z interesów rodziny. Dziewczętom pozwalano poślubiać nieżydowskich arystokratów (a po 1871 r. wręcz je do tego zachęcano); męscy potomkowie musieli żenić się wyłącznie z Żydówkami i jeśli to możliwe (jak było w pierwszym pokoleniu) z członkiniami rodziny. [wróć]

28. Zob. zwłaszcza E. Cesar Conte Corti, The Rise of the House of Rotschild, New York 1927. [wróć]

29. J. Capefigue, op. cit. [wróć]

30. Nigdy nie można było się przekonać, w jakim stopniu Rotszyldowie korzystali z żydowskich kapitałów dla własnych interesów i jak daleko sięgała ich kontrola nad żydowskimi bankierami. Rodzina nigdy nie dopuściła badaczy do swoich archiwów. [wróć]

31. J.W. Parkes, The Emergence of the Jewish Problem, 1878–1939, b.m. 1946, w rozdziałach IV i VI zwięźle i bezstronnie przedstawia te warunki. [wróć]

32. Ch.W. Dohm, Über die bürgerliche Verbesserung der Juden, Berlin-Stettin 1781,1.I, s. 174. [wróć]

33. Wilhelm und Caroline von Humboldt in ihren Briefen, Berlin 1900, t. V, s. 236. [wróć]

34. Doskonały opis tych urzędników, zasadniczo nieróżniących się od urzędników z innych krajów, podaje H. Pirenne, A History of Europe from the Invasion to the XVI Century, London 1939, s. 361-362: „Wolni od uprzedzeń klasowych i wrodzy przywilejom wielkich panów, którzy nimi gardzili (…) to nie król przemawiał przez nich, ale anonimowa monarchia, stojąca ponad wszystkim, poddająca wszystko swojej władzy”. [wróć]

35. Zob. Kleines Jahrbuch des Nützlichen und Angenehmen für Israeliten, 1847. [wróć]