Tytuły oryginałów: Sense and sensibility, Emma, Northanger Abbey

Wydawca: Joanna Laprus-Mikulska
Redaktor prowadzący: Paulina Kostrzyńska
Korekta: Ewa Grabowska, Karolina Saganowska

Rozważna i romantyczna Copyright © by Paulina Maksymowicz

Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2023

ISBN 978-83-828-9384-7
Warszawa 2023

Wydawnictwo Świat Książki
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 2

Księgarnie internetowe: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin Sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki ul. Poznańska 91
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl](mailto:dystrybucja@dressler.com.pl)
tel. +48 22 733 50 31/32
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Rozważna i romantyczna

Rozdział I

Rodzina Dashwoodów mieszkała w Sussex od dawna. Ich majątek był duży, a rezydencja znajdowała się w Norland Park, w jego centralnej części, gdzie od pokoleń wiedli żywot nobliwy, zasługując w pełni na szacunek, jakim cieszyli się wśród sąsiadów. Ostatnim właścicielem majątku był stary kawaler, który dożył sędziwego wieku, przez wiele lat mając za jedyną towarzyszkę życia siostrę doglądającą jego gospodarstwa. Kiedy zmarła – na dziesięć lat przed nim – w domu zaszły wielkie zmiany. Aby zrekompensować sobie tę stratę, właściciel majątku zaprosił bowiem do siebie pana Henry’ego Dashwooda – bratanka, który miał odziedziczyć po nim Norland zgodnie z prawem oraz wolą właściciela. Starszy pan żył odtąd wygodnie, ciesząc się towarzystwem bratanka, jego żony i dzieci. Z czasem jego przywiązanie do krewnych rosło. Pan i pani Dashwood dbali o niego nadzwyczaj troskliwie, kierując się przy tym nie wyrachowaniem, ale szczerą dobrocią, która nakazywała im zapewnić stryjowi wszelką opiekę, jakiej wymagał jego wiek; zaś obecność radosnych, żywych dzieci dodawała barw jego egzystencji.

Pan Henry Dashwood miał syna z poprzedniego małżeństwa, zaś obecna jego małżonka obdarzyła go trzema córkami. Syn, rozważny i dojrzały młody człowiek, rozporządzał dużym majątkiem – z chwilą dojścia do pełnoletności przypadła mu połowa fortuny jego zmarłej matki. Wstępując niedługo później w związek małżeński, wzbogacił się tym bardziej. Nie dbał więc o Norland tak dalece jak jego siostry; ich majątek, nie licząc tego, co mogłyby dostać, gdyby ich ojciec został spadkobiercą posiadłości stryja, był bowiem bardzo skromny. Ich matka nie posiadała niczego, ojciec zaś dysponował sumą zaledwie siedmiu tysięcy funtów; pozostała część fortuny jego pierwszej żony została zapisana synowi, z zastrzeżeniem procentów przypadających dożywotnio na wdowca po zmarłej.

Wreszcie starszy pan zmarł, a jego ostatnia wola przyczyniła spadkobiercom tyleż samo radości, co rozczarowania. Nie okazał się wprawdzie tak niesprawiedliwy ani tak niewdzięczny, by pozbawić bratanka majątku, pozostawił mu go jednak na warunkach, które uczyniły spadek dużo mniej wartościowym. Pan Dashwood liczył na zapis bardziej dla żony i córek niż dla siebie czy syna; tymczasem okazało się, że majątek ma przypaść temu właśnie synowi, po którym miał go odziedziczyć jego syn, podówczas czteroletni, przy czym postanowienia testamentu uniemożliwiały spadkobiercy zabezpieczenie losu tych, które były mu najdroższe, a które najbardziej potrzebowały wsparcia, czy to przez zaciągnięcie długu, czy przez sprzedaż choćby części cennych lasów. Całość zabezpieczono na korzyść dziecka, które odwiedzając Norland z rzadka wraz z rodzicami, zdołało zdobyć serce sędziwego krewniaka w sposób właściwy dzieciom dwu- lub trzyletnim: nieporadnym gaworzeniem, uporem w stawianiu na swoim, figlami i mnóstwem hałasu – wszystko to przeważyło nad troskliwością, jaką okazywały mu przez lata żona bratanka i jej córki. Starzec nie chciał jednak okazać się niewdzięczny, i w dowód przywiązania dla każdej z trzech dziewcząt pozostawił im po tysiąc funtów.

Pan Dashwood był zrazu srodze rozczarowany; będąc jednak z natury pogodnym optymistą, zakładał, że może pożyć jeszcze wiele lat, zaś rozważne gospodarowanie pozwoli mu z pewnością nie tylko pomnożyć niemałe dochody z majątku, ale i odłożyć z nich znaczną kwotę. Jednak posiadłość, którą objął po tak długim oczekiwaniu, pozostała w jego rękach zaledwie przez rok. Tylko o tyle przeżył bowiem swego stryja, zaś wdowie i córkom pozostawił jedynie dziesięć tysięcy funtów, wliczając w to ostatnie zapisy.

Wiedząc, że zostało mu niewiele życia, pan Dashwood posłał po swego syna i zaklinał go z całą mocą, na jaką było go stać w chorobie, by zadbał o interesy macochy i sióstr przyrodnich.

Pan John Dashwood, choć mniej uczuciowy niż reszta rodziny, zdawał się jednak poruszony okolicznościami i żarliwością tej prośby, przyrzekł więc, że zrobi wszystko, co zdoła, aby zapewnić krewniaczkom wygodne życie. Ojciec uspokoił się, słysząc tę deklarację, zaś pan John Dashwood bezzwłocznie jął rozważać, w jakim stopniu jego działania w tej sprawie powinien ograniczyć zdrowy rozsądek.

Młodzieniec ten nie miał złego charakteru – o ile można określić tak człowieka raczej oschłego i skupionego na sobie – sumienność i obowiązkowość zyskały mu powszechny szacunek. Być może, gdyby ożenił się z kobietą o milszym charakterze, cieszyłby się szacunkiem tym większym, a może i sam przejawiałby sympatyczniejsze cechy; zawarł bowiem małżeństwo jako człowiek bardzo młody i ogromnie zakochany w swej wybrance. Pani Johnowa Dashwood była jednak niczym karykatura swego męża, jeszcze bardziej od niego samolubna i ograniczona.

Składając ojcu wiadomą obietnicę, w duchu obiecał sobie, że powiększy majątek sióstr, ofiarując każdej z nich po tysiąc funtów. Był przekonany, że stać go na taki gest. Perspektywa powiększenia rocznego dochodu, jaki mu przypadł po matce, o cztery tysiące funtów rocznie ogrzała mu serce i wzmogła jego szczodrość. Tak, podaruje im trzy tysiące – to piękna i szczodra decyzja! Dzięki tej kwocie będą żyły dostatnio i wygodnie. Trzy tysiące funtów! Mógł sobie pozwolić na wydanie takiej kwoty, nie odczuwając tego zbytnio. Myślał o tym przez cały dzień, a potem przez wiele kolejnych dni, i nie żałował podjętej decyzji.

Zaledwie pogrzeb jej teścia dobiegł końca, pani Johnowa Dashwood przybyła z dzieckiem i służbą do majątku, nie uprzedzając teściowej. Nikt nie mógł zakwestionować jej prawa do przyjazdu – dom należał wszak do jej męża od chwili, gdy jego ojciec zszedł z tego świata. Jednak niedelikatność tego postępku, w dodatku wobec kogoś, kto znalazł się w tak trudnej sytuacji, byłaby niemiła nawet osobie o przeciętnej wrażliwości. Tymczasem starsza pani Dashwood była ogromnie czuła na punkcie honoru i miała usposobienie tak romantyczne, że wszelką nieuprzejmość brała sobie głęboko do serca. Rodzina nigdy nie przepadała za wybranką Johna, choć dotychczas nie miała ona okazji dowieść, jak dalece potrafi zlekceważyć uczucia i wygodę innych, gdy jest jej to na rękę.

Starsza pani Dashwood odczuła to lekceważenie tak boleśnie, i powzięła do synowej tak ogromną niechęć, że była zdecydowana opuścić dom na stałe, i zrobiłaby to, gdyby nie perswazja najstarszej z córek, która zdołała przekonać ją do zmiany decyzji, jak i gorąca miłość do wszystkich trzech dziewcząt, nie chciała bowiem narażać ich na ochłodzenie stosunków z bratem.

Najstarsza z nich – Eleonora, której argumenty okazały się tak przekonujące – choć zaledwie dziewiętnastoletnia, była osóbką mądrą i powściągliwą w osądach, dzięki czemu nieraz potrafiła powstrzymać matkę przed pochopnym działaniem, które niewątpliwie miałoby opłakane skutki. Miała przy tym bardzo dobre serce, była serdeczna i szczera w uczuciach, umiała jednak nad nimi panować. Pod tym względem jej matka mogła wiele się od niej nauczyć, zaś jedna z sióstr nie rokowała nawet i takiej nadziei.

Pod wieloma względami Mariannie nie brakowało cnót Eleonory. Była rozważna i inteligentna, działała jednak zbyt pochopnie i nie znała umiaru w radości ani w rozpaczy. Była szczodra, miła w obejściu, interesująca w rozmowie; nie można też było z pewnością określić jej mianem nieśmiałej. Cechowało ją także uderzające podobieństwo do matki.

Eleonora myślała o nadmiernej egzaltacji siostry z niepokojem, panią Dashwood napawała ona jednak radością i dumą. Teraz matka i Marianna wspólnie pogrążyły się w gwałtownej rozpaczy. Przejęte początkowo nieprzepartym żalem, gdy przygasł, zaczęły podsycać go w sobie nawzajem wciąż na nowo, bez końca. Oddawały mu się całkowicie, szukając coraz to nowych powodów do smutku i znajdując je w każdej, nawet najbardziej niewinnej uwadze, zdecydowane już nigdy nie pozwolić się pocieszyć. Eleonora również cierpiała głęboko; nie zatracała jednak w bólu zdolności działania. Potrafiła zdobyć się na rozmowę z bratem, powitała bratową po jej przyjeździe i traktowała ją z należytym szacunkiem; zdołała także nakłonić matkę do przyjęcia podobnej postawy.

Trzecia z sióstr, Małgorzata, była pogodnym i uprzejmym dziewczęciem; jednak romantyzmu nie równoważył w jej przypadku rozsądek właściwy Mariannie. Miała lat trzynaście i nic nie wskazywało na to, by miała dorównać siostrom pod względem przymiotów charakteru, osiągnąwszy ich wiek.

Rozdział II

Pani Fanny Dashwood, małżonka Johna, wprowadziła się do Norland jako prawowita właścicielka majątku, zaś jej teściowa i bratowe zostały zdegradowane do roli gości. Traktowała je jednak z milczącą uprzejmością, zaś jej mąż okazywał im serdeczność na tyle, na ile potrafił żywić ciepłe uczucia wobec kogokolwiek poza sobą samym, własną żoną i synem. Nalegał stanowczo, by czuły się w Norland jak u siebie, a ponieważ pani Dashwood nie miała innego wyjścia, jak tylko pozostać we dworze do czasu, gdy znajdzie dla siebie odpowiedni dom w okolicy, propozycja ta została przyjęta.

Dalsza egzystencja w miejscu, gdzie wszystko przypominało jej minione szczęście, była jak najbardziej po jej myśli. W dawnych, lepszych czasach była znana z wesołego charakteru, jak i umiejętności ufnego i pogodnego spoglądania w przyszłość, co samo w sobie jest radością. Jednakże tak samo jak niegdyś radości dziś oddawała się rozpaczy, i nic nie mogło jej pocieszyć, tak jak dawniej żaden smutek nie był w stanie zepsuć jej nastroju.

Pani Johnowa Dashwood nie pochwalała w najmniejszym stopniu planów swego męża wobec jego sióstr. Zdawało jej się, że uszczuplenie fortuny należnej jej najdroższemu synkowi o całe trzy tysiące funtów strąci go w przepaść ubóstwa. Błagała więc małżonka, by jeszcze raz przemyślał tę kwestię. Jak będzie mógł spojrzeć sobie w oczy, jeśli obrabuje własne dziecko, w dodatku jedyne dziecko, z tak ogromnej kwoty? Panny Dashwood zaś, jedynie jego siostry przyrodnie, co ona sama uznawała za żadne pokrewieństwo, nie powinny rościć sobie prawa do aż tak wielkiej szczodrości brata. Każdy przecież wie, że dzieci tego samego mężczyzny, pochodzące z różnych małżeństw, nie żywią do siebie ciepłych uczuć, dlaczego więc miałby rujnować siebie i swego biednego, małego synka, oddając wszystkie pieniądze siostrom przyrodnim?

– Taka była ostatnia prośba mego ojca – odparł jej mąż. – Chciał, abym pomógł wdowie i sierotom po nim.

– Śmiem twierdzić, że twój ojciec nie wiedział, co mówi. Z pewnością już wtedy majaczył. Gdyby był przy zdrowych zmysłach, przez myśl by mu nie przeszło błagać cię, abyś odebrał własnemu dziecku połowę jego majątku.

– Nie wymienił konkretnej sumy, droga Fanny. Poprosił tylko ogólnie, abym im pomógł i uczynił ich życie łatwiejszym, niż on sam był w stanie to zrobić. Być może powinien był pozostawić tę kwestię wyłącznie mojemu sumieniu. Nie przypuszczał chyba, że pozwolę, aby stała im się krzywda. Ponieważ jednak domagał się przyrzeczenia, musiałem mu je dać; tak w każdym razie wówczas uznałem. Obietnica została zatem złożona i musi zostać spełniona. Należy zrobić coś dla nich, kiedy opuszczą Norland, żeby urządzić się w nowym domu.

– No cóż, zatem zróbmy coś dla nich; jednak to „coś” nie musi oznaczać trzech tysięcy funtów. Zważ – dodała – że kiedy raz rozstaniesz się z pieniędzmi, nigdy ich już nie zobaczysz. Twoje siostry wyjdą za mąż i pieniądze przepadną. Ach, gdyby można było odzyskać je dla naszego biednego maleństwa…

– No cóż, oczywiście – odparł jej mąż ponuro – to z pewnością zrobiłoby wielką różnicę. Być może przyjdzie czas, gdy Harry będzie żałował, że rozstaliśmy się z tak ogromną sumą. Gdyby, na przykład, założył liczną rodzinę, z pewnością okazałaby się nader przydatna.

– Co do tego nie ma wątpliwości.

– Być może byłoby zatem lepiej dla wszystkich, gdyby zmniejszyć tę sumę o połowę. Pięćset funtów i tak zwiększy znacznie ich stan posiadania!

– I to jeszcze jak! Żaden brat nie zrobiłby choćby połowy tego dla swoich sióstr, nawet gdyby to były jego prawdziwe siostry! Te zaś są tylko siostrami przyrodnimi! Ty jednak jesteś tak hojny!

– Nie chcę zrobić niczego niegodziwego – powiedział. – W takich przypadkach lepiej zrobić zbyt wiele niż zbyt mało. Nikt nie może w każdym razie pomyśleć, że nie zrobiłem dla nich dość dużo; nawet one nie mogłyby oczekiwać więcej.

– Nikt nie wie, czego mogłyby oczekiwać – odparła jego żona – ale nie mówimy tu o ich oczekiwaniach. Pytanie brzmi, na co możesz sobie pozwolić.

– Oczywiście; myślę więc, że mogę pozwolić sobie na to, aby dać im po pięćset funtów. Nawet gdyby nic ode mnie nie dostały, każdej z nich przypadnie około trzech tysięcy funtów z chwilą śmierci ich matki. To bardzo przyzwoita sumka dla młodej kobiety.

– Z pewnością przyzwoita; kiedy tak o tym myślę, wydaje mi się, że być może nie oczekują niczego więcej. Będą miały dziesięć tysięcy funtów do podziału. Jeżeli wyjdą za mąż, ich przyszłość będzie zabezpieczona, jeśli zaś nie, mogą całkiem wygodnie żyć z procentów od tych dziesięciu tysięcy.

– Masz całkowitą rację; wobec tego nie wiem, czy w takim razie nie lepiej byłoby wesprzeć w tej chwili ich matkę. Może na przykład dać jej dożywotnią rentę? Moje siostry także by na tym skorzystały. Sto funtów rocznie z pewnością wystarczyłoby im aż nadto.

Żona jednak zawahała się zamiast mu przyklasnąć.

– Bez wątpienia – rzekła – lepsze to, niż oddać od razu tysiąc pięćset funtów. Jeśli jednak pani Dashwood pożyje jeszcze piętnaście lat, będziemy na tym stratni.

– Piętnaście lat! Moja droga Fanny, ona nie przeżyje i połowy tego.

– Zapewne nie; można jednak zauważyć, że ludzie żyją w nieskończoność, gdy ktoś im płaci rentę, ona zaś jest krzepka i zdrowa, a do tego ledwo po czterdziestce. Renta to poważna sprawa; trzeba ją płacić co roku i nie ma sposobu, by tego uniknąć. Nie zdajesz sobie sprawy, co chcesz zrobić. Ja natomiast wiem, jak kłopotliwe bywają renty. Moja matka latami borykała się z obowiązkiem wypłacania renty trzem zgrzybiałym starcom, służącym mego ojca, który zapisał im dożywocie w testamencie, i nie wyobrażasz sobie, jak się z tym męczyła. Renty trzeba było wypłacać dwa razy do roku; już samo dostarczanie ich do adresatów nastręczało trudności. Potem przyszła wiadomość, że jeden z nich umarł, po czym okazało się, że nic takiego się nie zdarzyło. Matka miała tego najzupełniej dosyć. Mówiła, że nie może czuć się panią własnych dochodów, na które nałożono takie obciążenia; źle to świadczy o moim ojcu, w przeciwnym razie bowiem pieniądze znalazłyby się w wyłącznej dyspozycji matki bez jakichkolwiek ograniczeń. Ja natomiast nabrałam przez to wszystko wielkiej niechęci do rent dożywotnich i za żadne skarby świata nie związałabym sobie rąk ich wypłacaniem.

– Z pewnością – przyznał pan Dashwood – taki coroczny drenaż przychodów to nic przyjemnego. Twoja matka trafnie to określiła: człowiek przestaje być panem własnych pieniędzy. Związanie się obowiązkiem regularnych wypłat to nic pożądanego; to by nam odebrało całą niezależność.

– Bez wątpienia; a przy tym nikt by ci nawet nie podziękował. Uznałyby, że są zabezpieczone, że zrobiłeś to, co do ciebie należy, i że nie muszą być ci wdzięczne. Na twoim miejscu pozostawiłabym sobie całkowitą swobodę wyboru. Nie przyjęłabym żadnych corocznych zobowiązań. W niektórych latach wydanie choćby setki, a nawet pięćdziesięciu funtów może okazać się trudne.

– Z pewnością masz rację, moja droga, lepiej będzie nie wikłać się w rentę; to, co im z własnej woli ofiaruję od czasu do czasu, pomoże im na pewno bardziej niż coroczna renta, gdyby bowiem miały gwarancję wyższych dochodów, zachęciłoby je to niepotrzebnie do życia na wyższej stopie, zaś z końcem roku nie byłyby bogatsze i o sześć pensów. Bez wątpienia tak będzie najlepiej. Jeśli od czasu do czasu podaruję im po pięćdziesiąt funtów, pozwoli im to nie martwić się nigdy o pieniądze, a mnie wypełnić należycie obietnicę daną ojcu; tak przynajmniej sądzę.

– Z pewnością tak. Prawdę mówiąc, jestem przekonana, że twój ojciec w ogóle nie chciał, żebyś dawał im pieniądze. Myślę, że mówiąc o wsparciu, miał na myśli to, czego można od ciebie oczekiwać w granicach rozsądku; na przykład, abyś pomógł im znaleźć wygodny, nieduży domek, przenieść się doń ze wszystkimi rzeczami, abyś posyłał im prezenty: ryby, dziczyznę i inne specjały, stosownie do pory roku. Dałabym głowę, że nie mógł mieć na myśli nic innego; byłoby to zaiste dziwne, wręcz nierozsądne, gdyby było inaczej. Pomyśl tylko, drogi mężu, jak wygodnie twoja macocha i jej córki mogłyby żyć z odsetek od siedmiu tysięcy funtów, nie licząc tysiąca na każdą z dziewcząt, co daje im pięćdziesiąt funtów rocznie; oczywiście, mogą z tego płacić matce za swoje utrzymanie. Razem będą miały pięćset funtów rocznie, a po cóż więcej czterem kobietom? Mogą przecież żyć bardzo tanio! Nie będą ponosiły prawie żadnych kosztów. Bez powozu, bez koni, bez nadmiaru służby, bo nie będą także bywały w towarzystwie, a więc ich wydatki będą bardzo niskie! Pomyśl tylko, jak to się dobrze składa! Pięćset funtów rocznie! Trudno sobie wyobrazić, na co miałyby wydać choćby połowę tej sumy; dawać im więcej to absurd. Już prędzej to one będą mogły dać coś tobie.

– Doprawdy – powiedział pan Dashwood – sądzę, że masz zupełną rację. Mój ojciec z pewnością myślał właśnie tak, jak mówisz. Teraz doskonale to rozumiem i wypełnię swoje obowiązki, okazując im pomoc i serdeczność, tak jak to przedstawiłaś. Kiedy macocha przeniesie się do własnego domu, będę jej służył wsparciem w urządzeniu się. Z pewnością przyda jej się wówczas jakiś prezent, może coś z mebli.

– Z pewnością – odparła pani Johnowa Dashwood. – Musisz jednak pamiętać o jednej rzeczy. Kiedy twoi rodzice przeprowadzili się do Norland, meble ze Stanhill wprawdzie sprzedano, jednak cała porcelana, srebra stołowe i obrusy ocalały, teraz zaś przypadły twej macosze. Wynika z tego, że gdy znajdzie nowy dom, będzie mogła w pełni go sobie urządzić.

– To rzeczywiście zmienia postać rzeczy. Istotnie, cóż za drogocenny spadek! A przecież przynajmniej część tych nakryć doskonale by nam się tutaj przydała.

– Właśnie, a jej zastawa śniadaniowa jest dużo ładniejsza niż komplet, który mamy na wyposażeniu. O wiele za ładna, moim zdaniem, jak na miejsce, na które one będą mogły sobie teraz pozwolić. No ale tak już jest. Twój ojciec myślał tylko o nich. Muszę to powiedzieć: nie jesteś mu winien szczególnej wdzięczności ani też nie musisz tak bardzo troszczyć się o wypełnienie jego woli; wiemy doskonale, że gdyby mógł, zostawiłby im niemal wszystko.

To był argument nie do odparcia. Pod jego wpływem pan Dashwood nie wahał się dłużej z podjęciem decyzji, stwierdzając, że nie tylko nie jest konieczne, ale byłoby wręcz całkowicie niestosowne, gdyby udzielił wdowie i sierotom po swym ojcu jakiegokolwiek wsparcia ponad sąsiedzką pomoc, jak poradziła mu żona.

Rozdział III

Pani Dashwood pozostała w Norland przez kilka kolejnych miesięcy, co nie oznacza, że widok znajomych miejsc przestał budzić w niej gwałtowne wzruszenia. Gdy bowiem otrząsnęła się nieco z rozpaczy, a jej umysł stał się zdolny do czegokolwiek poza melancholijnym snuciem wspomnień, nie mogła doczekać się wyjazdu i nie ustawała w wysiłkach, by znaleźć odpowiedni dom w pobliżu Norland – bowiem osiedlenie się daleko od ukochanych zakątków było ponad jej siły. W pobliżu nie było jednak siedziby, którą uznałaby za dość wygodną, a która zarazem spełniałaby wymagania jej najstarszej córki, ta bowiem, kierując się zdrowym rozsądkiem, odrzuciła już kilka domów zbyt okazałych jej zdaniem jak na ich możliwości, choć matka nie podzielała jej opinii.

Pani Dashwood wiedziała od męża o uroczystej obietnicy, jaką złożył mu syn, zapewniając ojcu spokój w ostatnich godzinach życia. Wierzyła w szczerość jego intencji równie mocno jak on sam, i z zadowoleniem uznała, że los jej córek zostanie zabezpieczony; co do niej samej, była pewna, że bez trudu utrzyma się za odsetki od kwoty siedmiu tysięcy funtów. Obietnica pasierba cieszyła ją również jako dowód jego dobroci i wyrzucała sobie srodze niesprawiedliwość żywionego wcześniej przekonania, że młody człowiek jest niezdolny do okazania szczodrości. Jego troskliwość wobec niej samej i sióstr przyrodnich utwierdziła ją w mniemaniu, że pasierb dba solennie o ich dobro, i przez długi czas żyła wiarą w szczerość jego intencji.

Niechęć, jaką żywiła od początku znajomości dla synowej, wzrosła znacznie z czasem, gdy poznała lepiej niemiłe cechy jej charakteru, mieszkając z nią przez pół roku pod jednym dachem. Być może niechęć ta przeważyłaby nad uprzejmością i uczuciami matczynymi, sprawiając, że obie panie uznałyby dalsze przebywanie razem za niemożliwe, gdyby nie pewna szczególna okoliczność, która zdaniem pani Dashwood uzasadniała w pełni przedłużony pobyt jej córek w Norland.

Okolicznością tą stała się bliższa znajomość pomiędzy najstarszą z córek i bratem pani Johnowej Dashwood – uprzejmym i miłym młodym człowiekiem, którego przedstawiono dziewczętom niebawem po przyjeździe jego siostry do Norland, a który od tej pory spędzał w posiadłości większość czasu.

Niejedna matka zachęcałaby zapewne córkę do zacieśnienia tej znajomości ze względów czysto materialnych, ponieważ Edward Ferrars był najstarszym synem nieżyjącego już bogacza; niejedna zaś starałaby się zapewne zapobiec zbliżeniu młodych z ostrożności, ponieważ z wyjątkiem niewielkiej sumki, cała jego fortuna była uzależniona od woli jego matki. Pani Dashwood nie miała jednak na względzie żadnej z tych kwestii. Wystarczało jej w zupełności, że młody człowiek wydaje się miły, że kocha jej córkę, a Eleonora odwzajemnia jego uczucie. Założenie, że różnica w stanie majątkowym powinna rozdzielić zadurzoną w sobie młodą parę, którą łączy podobieństwo charakterów, było jej całkowicie obce, a myśl, że ktokolwiek, kto poznał Eleonorę, mógłby nie uznać jej zalet, nawet nie zaświtała w jej głowie.

Edward Ferrars nie przekonał jej do siebie szczególnym urokiem czy zaletami charakteru. Nie był przystojny, a z jego sposobem bycia trzeba było się oswoić, aby móc uznać go za przyjemny. Był zbyt nieśmiały, by umieć pokazać się z korzystnej strony, kiedy jednak przełamał wrodzoną wstydliwość, znać było, że ma otwarte i czułe serce. Miał też wrodzoną inteligencję, wyćwiczoną dzięki solidnej edukacji. Nie posiadał jednak ani zdolności, ani predyspozycji, które pozwoliłyby mu spełnić oczekiwania matki i siostry, chcących za wszelką cenę, aby się wyróżnił, choć nie miały pojęcia, w jakim charakterze. Chciały jedynie, aby w taki czy inny sposób został ważną figurą. Matka życzyła sobie, by zainteresował się polityką, dostał się do parlamentu lub nawiązał bliższą znajomość z jakimś mężem stanu. Pani Johnowa Dashwood miała podobne oczekiwania; tymczasem jednak, dopóki się one nie spełnią, byłaby zadowolona, widząc brata na koźle eleganckiego powozu. Edward nie zdradzał jednak zainteresowania mężami stanu ani powozami. Chciał jedynie cieszyć się zaciszem domowych pieleszy i spokojnym życiem. Na szczęście miał też młodszego brata, który okazał się bardziej obiecujący.

Edward przemieszkał w domu kilka tygodni, zanim pani Dashwood zwróciła na niego uwagę; była bowiem tak pochłonięta rozpaczą, że nie zauważała tego, co działo się wokół. Początkowo dostrzegła jedynie, że jest cichy i skromny, co wzbudziło jej sympatię. Nie przeszkadzał jej w rozpamiętywaniu smutku, próbując nawiązać z nią rozmowę. Po raz pierwszy zyskał jej baczniejszą uwagę i aprobatę, gdy pewnego dnia Eleonora wspomniała, jak bardzo Edward różni się od siostry. Stwierdzenie to sprawiło, że jej matka natychmiast nabrała do niego sympatii.

– Wystarczy – rzekła – powiedzieć, że nie jest taki jak Fanny. To może świadczyć jedynie na jego korzyść. Już czuję, że go kocham.

– Przypuszczam, że go polubisz – odrzekła Eleonora – gdy nieco lepiej go poznasz.

– Polubię? – odparła jej matka z uśmiechem. – Kiedy ktoś budzi moją aprobatę, obdarzam go miłością.

– Może go mama szanować.

– Do tej pory nie nauczyłam się oddzielać szacunku od miłości.

Pani Dashwood zadała sobie więc trud bliższego poznania Edwarda. Jej ujmujący sposób bycia sprawił, że młody człowiek szybko wyzbył się rezerwy. Od razu poznała się na jego zaletach, czemu sprzyjało być może przekonanie co do względów, jakie żywił dla Eleonory. Była jednak przekonana, że ma dobry charakter, i nawet jego powściągliwość, sprzeczna z wszelkimi jej wyobrażeniami o manierach młodych mężczyzn, nie wydawała się nudna, jeśli poznało się jego gorące serce i serdeczne usposobienie.

Dostrzegłszy niebawem pewne oznaki świadczące o jego uczuciu wobec Eleonory, uznała łączący ich związek za poważny i oczekiwała rychłych oświadczyn i ślubu.

– Za kilka miesięcy, moja droga Marianno – mówiła – Eleonora z pewnością ułoży sobie życie. Będziemy za nią tęsknić, ale będzie szczęśliwa.

– Och! Mamusiu, co my bez niej zrobimy?

– To nie będzie przecież prawdziwa rozłąka, kochanie. Będziemy mieszkać o kilka mil od siebie i widywać się codziennie przez całą resztę życia. A ty zyskasz brata, prawdziwego, kochającego brata. O sercu Edwarda mam jak najlepsze zdanie. Wyglądasz jednak na smutną, Marianno, czy nie pochwalasz wyboru swojej siostry?

– Być może – odrzekła Marianna – wydaje mi się on nieco zaskakujący. Edward jest bardzo miły i kocham go ogromnie. A jednak… To nie jest młody człowiek, który… czegoś mu brak. Jest niepozorny… brakuje mu gracji, jakiej oczekiwałabym po młodzieńcu, który zyskałby poważne zainteresowanie mej siostry. W jego oczach brakuje tego ducha, tego ognia, który znamionuje zarazem cnotę i inteligencję. Poza tym, mamo, obawiam się, że brak mu gustu. Muzyka nie budzi jego zainteresowania, a rysunki Eleonory – wprawdzie je chwali, ale nie darzy ich zachwytem człowieka, który potrafiłby docenić ich wartość. Nietrudno zauważyć, że choć często przygląda się jej w trakcie rysowania, w rzeczywistości nie ma o tym pojęcia. Podziwia jej rysunki jak człowiek zakochany, a nie jak znawca przedmiotu. Co do mnie, te cechy muszą łączyć się ze sobą, jeśli miałabym być zadowolona. Nie potrafiłabym znaleźć szczęścia u boku mężczyzny, którego gust nie byłby pod każdym względem zbieżny z moim. Musi znać wszystkie moje uczucia; zachwycać się tymi samymi książkami, tą samą muzyką. Och, mamo! Jak monotonnie i drętwo Edward czytał nam wczoraj wieczorem! Współczułam mojej siostrze z całego serca. Znosiła to jednak z takim spokojem, jakby niczego nie zauważyła. Ledwo mogłam usiedzieć na miejscu. Słuchać tych pięknych wersów, które tylekroć poruszały moją duszę, wymawianych z takim nieprzeniknionym spokojem, z taką straszliwą obojętnością!

– Z pewnością lepiej poszłoby mu czytanie prozy. Tak właśnie wczoraj pomyślałam; ale ty oczywiście musiałaś dać mu Cowpera.

– Ależ, mamo, skoro nawet Cowper nie wzbudził w nim emocji!… Cóż, musimy się pogodzić z tym, że są różne upodobania. Eleonora nie jest tak uczuciowa jak ja, a więc być może nie zwraca na to uwagi i będzie z nim szczęśliwa. Ja miałabym jednak złamane serce, gdybym go kochała, i usłyszałabym, jak czyta, nie wkładając w to ani odrobiny serca. Im więcej wiem o świecie, mamo, tym bardziej jestem przekonana, że nigdy nie znajdę mężczyzny, którego mogłabym prawdziwie pokochać. Oczekuję tak wiele! Musiałby mieć wszystkie zalety Edwarda, zarazem zaś urok osobisty i maniery zdobiące jego dobroć w każdy możliwy sposób.

– Pamiętaj, kochanie, że nie masz jeszcze siedemnastu lat. Za wcześnie, żeby tracić nadzieję, że znajdziesz swego wybranka. Dlaczego miałabyś mieć mniej szczęścia niż twoja matka? Niech tylko pod jednym względem twój los będzie odmienny od tego, który stał się moim udziałem!

Rozdział IV

– Jaka szkoda, Eleonoro – powiedziała Marianna – że Edward nie przepada za rysunkiem.

– Nie przepada za rysunkiem? – powtórzyła Eleonora. – Dlaczego tak sądzisz? Rzeczywiście, on sam nie rysuje, czerpie jednak ogromną przyjemność z obserwowania, jak robią to inni, i zapewniam cię, że nie brakuje mu naturalnego pociągu do rysowania, choć nie miał nigdy okazji doskonalić się w tym względzie. Gdyby kiedykolwiek uczył się rysować, jestem pewna, że robiłby to doskonale. Nie wierzy własnym osądom w takich kwestiach do tego stopnia, że nie lubi wydawać opinii o rysunkach; ma jednak naturalnie dobry gust i ceni prostotę, a to wystarczy w zupełności, by mógł kierować się osobistą oceną.

Marianna zamilkła, obawiając się, że powie coś, co może zabrzmieć obraźliwie; jednak opisany przez Eleonorę sposób wyrażania aprobaty dla cudzych rysunków wydał jej się zbyt daleki od energicznego zachwytu, który jej zdaniem zasługiwał na miano gustu. Choć jednak uśmiechała się w duchu na myśl o tej pomyłce, ślepa lojalność wobec Edwarda, która kazała Eleonorze mówić o nim w taki sposób, budziła jej szacunek.

– Mam nadzieję, Marianno – ciągnęła Eleonora – że nie uważasz go za człowieka pozbawionego gustu. Myślę, że zapewne nie, ponieważ zachowujesz się wobec niego serdecznie, a gdyby taka była twoja opinia, jestem pewna, że nie zdobyłabyś się wobec niego na uprzejmość.

Marianna nie wiedziała, co powiedzieć. Nie chciała urazić uczuć siostry, ale też nie chciała wyrażać opinii sprzecznej ze swoimi przekonaniami. Wreszcie odparła:

– Nie obraź się, Eleonoro, jeśli moja opinia o nim nie dorównuje twojemu przeświadczeniu o jego zaletach. Nie miałam tak wielu jak ty okazji, aby ocenić szczegółowo przymioty jego umysłu i upodobania; jestem jednak bezwzględnie przekonana o jego dobroci i rozsądku. To najzacniejszy i najmilszy człowiek, jakiego kiedykolwiek poznałam.

– Jestem pewna – odparła Eleonora z uśmiechem – że nawet najwierniejszy przyjaciel Edwarda byłby zadowolony, słysząc taką o nim opinię. Nie mogłabyś wyrazić się o nim bardziej ciepło.

Marianna ucieszyła się, widząc, jak łatwo udało jej się zadowolić siostrę.

– Jeśli chodzi o jego rozsądek i dobroć – kontynuowała Eleonora – przypuszczam, że nikt, kto widywał go na tyle często, by wdać się z nim w swobodną rozmowę, nie mógłby w nie wątpić. Jego zalety umysłowe, jak i zasady, którym jest wierny, przesłania jedynie nieśmiałość, która sprawia, że zbyt często nie zabiera głosu. Znasz go jednak dość dobrze, by przyznać mu posiadanie tych zalet. Co do zaś tych przymiotów jego umysłu, które jak się wyraziłaś, są ci mniej znane, ja miałam okazję, aby się z nimi zapoznać. Tak się złożyło, że spędziliśmy razem sporo czasu, kiedy ty, czuła i kochająca córka, byłaś bez reszty zajęta naszą matką. Widywałam go często, poznałam dobrze jego opinie na temat literatury, upodobania i gusta; mogę zatem powiedzieć, że ma umysł światły, czytanie książek sprawia mu niezwykłą przyjemność, jego wyobraźnia jest żywa, spostrzeżenia – prawe i rzetelne, zaś gust jego jest delikatny i czysty. Jego zdolności pod każdym względem zyskują przy bliższym poznaniu, podobnie jak jego maniery i postać. Na pierwszy rzut oka z pewnością nie robi wielkiego wrażenia; trudno też nazwać go przystojnym, może poza spojrzeniem jego oczu, w których odzwierciedla się dobroć jego duszy i słodycz charakteru. Obecnie znam go tak dobrze, że wydaje mi się prawdziwie przystojny, a w każdym razie – prawie. Co na to powiesz, Marianno?

– Z pewnością, Eleonoro, jeśli dotąd nie dostrzegłam, że jest przystojny, z pewnością niedługo się to stanie. Skoro tylko powiesz mi, że mam kochać go jak brata, przestanę dostrzegać niedoskonałości jego urody, podobnie jak nie dostrzegam ich już w jego sercu.

Eleonora zaniepokoiła się tym oświadczeniem, żałując żarliwości, z jaką wypowiadała się o Edwardzie. Czuła, że ma o nim bardzo wysokie mniemanie. Wierzyła, że to uczucie jest odwzajemnione; musiała jednak zdobyć w tym względzie większą pewność, aby ucieszyło ją wyrażone przez Mariannę przekonanie, że tak jest w istocie. Wiedziała, że Marianna, jak i jej matka, od przypuszczeń przechodzą płynnym krokiem do niezachwianego przekonania – że w ich przypadku życzyć sobie czegoś oznaczało mieć na to nadzieję, a mieć nadzieję – oczekiwać, że zostanie spełniona. Spróbowała nakreślić swojej siostrze prawdziwy obraz sytuacji.

– Nie próbuję zaprzeczać – rzekła – że mam o nim bardzo dobrą opinię… że ogromnie go cenię i lubię.

Marianna wydała okrzyk oburzenia.

– Cenisz go! Lubisz! Ty nie masz serca! Ach! Jeszcze gorzej! Ty wstydzisz się mówić o swoich uczuciach. Jeśli użyjesz tych słów jeszcze raz, po prostu wyjdę z pokoju.

Eleonora nie zdołała powstrzymać śmiechu.

– Wybacz – odparła – i pamiętaj, że nie chciałam cię urazić, mówiąc tak powściągliwie o moich uczuciach. Możesz być pewna, że są silniejsze, niż to zadeklarowałam; krótko mówiąc, możesz uwierzyć, że są tak mocne, jak uzasadniają to jego zalety, jak i podejrzenie… nadzieja na jego wzajemność. Nie możesz jednak posuwać się dalej. Nie mam żadnej pewności co do jego uczuć wobec mnie. Chwilami wątpię w ich siłę; a dopóki nie zyskam pewności, nie możesz się dziwić, że nie chcę umacniać się we własnym uczuciu, nazywając je lub wierząc, że jest ono czymś więcej, niż jest w istocie. W głębi serca nie mam niemal żadnych wątpliwości co do jego stosunku do mnie. Są jednak inne względy oprócz jego skłonności ku mnie, które należy tu wziąć pod uwagę. Bardzo daleko mu do niezależności. Nie wiemy, jaka jest naprawdę jego matka; sądząc jednak ze wzmianek o jej zachowaniu i opiniach, jakie wygłasza Fanny, zapewne nie zdołałybyśmy jej polubić; i raczej nie mylę się, sądząc, że Edward zdaje sobie sprawę z olbrzymich trudności, jakie pojawią się na jego drodze, jeśli zdecyduje się poślubić kobietę nieposiadającą wielkiej fortuny i znakomitego pochodzenia.

Marianna była zdumiona, stwierdziwszy, jak dalece wyobraźnia jej samej i matki wykroczyła poza rzeczywistość.

– A więc nie jesteście zaręczeni! – rzekła. – Jednak z pewnością niebawem to nastąpi. Z tego opóźnienia zaś płyną dwie korzyści. Po pierwsze, nie stracę cię niebawem; po drugie, Edward będzie miał szansę doskonalić swe upodobania w twojej ulubionej dziedzinie, co z pewnością jest warunkiem koniecznym waszego przyszłego szczęścia. Ach! Gdyby twój geniusz podziałał na niego na tyle, żeby sam zaczął rysować, jakież to byłoby wspaniałe!

Zwierzenia, jakie poczyniła Eleonora siostrze, były szczere. Nie mogła uważać wzajemności Edwarda za tak pewną, jak bezsporną zdawała się ona Mariannie. Zdarzało mu się popadać w melancholię, która zdawała się świadczyć o obojętności, a w każdym razie o kruchości jego uczuć. Gdyby wątpił w jej przywiązanie, mógł być z tego powodu co najwyżej niespokojny. Nie popadałby natomiast tak często w przygnębienie. Bardziej prawdopodobną przyczyną mogła być jego zależność od matki, która nie pozwalała mu iść za głosem serca. Eleonora wiedziała, że matka nie ma zamiaru pozwolić mu na założenie w przyszłości własnej rodziny, o ile syn nie zrobi kariery zgodnie z jej życzeniem. Mając tę wiedzę, Eleonora nie mogła uniknąć niepokoju. Daleka była od uznania wzajemności uczuć Edwarda za pewnik, jak to uczyniły jej matka i siostra. Przeciwnie – im więcej czasu spędzali razem, tym bardziej wzajemność ta jawiła jej się jako wątpliwa; niekiedy zaś, przez kilka bolesnych minut, czuła niezłomną pewność, że nie łączy ich nic oprócz przyjaźni.

Gdziekolwiek jednak przebiegały granice ich zażyłości, była ona na tyle widoczna, że zauważyła ją siostra Edwarda – wyraźnie zaniepokojona tym stanem rzeczy, zaczęła okazywać jeszcze większą niż zwykle nieuprzejmość. Korzystając z pierwszej okazji, jaka się nadarzyła, uczyniła teściowej afront, opowiadając rozwlekle o ogromnych oczekiwaniach pani Ferrars wobec obu jej synów, którzy mają za zadanie dobrze się ożenić, jak i o niebezpieczeństwach czyhających na młode kobiety, które mogłyby podjąć próbę ich „złapania”; pani Dashwood nie mogła w tej sytuacji udawać nieświadomości, nie zdołała jednak również zachować spokoju. Udzieliła synowej odpowiedzi, z której jej złość łatwo dała się wyczytać, i natychmiast opuściła pokój, postanawiając, że bez względu na niewygodę lub koszt nagłej przeprowadzki Eleonora nie może spędzić ani tygodnia dłużej w domu, w którym narażona jest na podobne insynuacje.

W tym stanie ducha odebrała dostarczony właśnie list, którego treść doskonale zbiegła się w czasie z jej potrzebami. Była to oferta wynajmu niewielkiego domku na bardzo dobrych warunkach; domek należał do krewnego pani Dashwood, zamożnego właściciela ziemskiego z hrabstwa Devon. List dżentelmena utrzymany był w tonie przyjacielskim i wyrażał chęć pomocy. Jego autor wiedział, że krewniaczka poszukuje mieszkania, i choć mógł zaoferować jej jedynie wiejski domek, zapewnił ją, że zrobi wszystko, co uzna ona za konieczne, jeśli takie rozwiązanie ją zadowoli. Podając szczegóły na temat domu i ogrodu, jego właściciel naciskał, aby pani Dashwood przyjechała wraz z córkami do Barton Park, gdzie znajdowała się jego posiadłość, aby obejrzeć położony w tej samej parafii Barton Cottage i ocenić, czy dom będzie jej odpowiadał, czy też wymaga wprowadzenia jakichkolwiek udogodnień. Wydawało się, że naprawdę mu na tym zależy, a cały list był napisany w tonie tak życzliwym, że sprawił niewątpliwą przyjemność adresatce, zwłaszcza że nadszedł w momencie, gdy cierpiała z powodu zimnego i nieczułego zachowania bliższych jej przecież krewniaków. Nie potrzebowała czasu do namysłu ani nie zadawała pytań. Podjęła postanowienie, zanim zdążyła przeczytać list do końca. Położenie Barton w oddalonym od Sussex hrabstwie Devon, które jeszcze kilka godzin wcześniej skłoniłoby ją, aby porzucić myśl o przeprowadzce, choćby nowe miejsce zamieszkania miało niezliczone zalety, teraz stało się kluczowym argumentem za przenosinami. Wyjazd z Norland przestał być w jej oczach złym rozwiązaniem; stał się błogosławieństwem w porównaniu z gościną w domu synowej, a rozstanie na zawsze z ukochanym miejscem jawiło się jako mniej bolesne niż konieczność zamieszkiwania w nim w czasie, gdy jego panią była ta kobieta. Bezzwłocznie odpisała sir Johnowi Middletonowi, dziękując mu za życzliwość i przyjmując propozycję, potem zaś pospieszyła pokazać oba listy córkom, aby zyskać ich aprobatę przed wysłaniem odpowiedzi.

Eleonora zawsze była zdania, że lepiej dla nich byłoby osiedlić się w pewnej odległości od Norland niż w najbliższej okolicy. Nie mogła więc teraz oponować przeciwko planowanym przez matkę przenosinom do hrabstwa Devon. Ponadto, jak wynikało z opisu sir Johna, dom był niezwykle skromny, a czynsz tak niewielki, że i koszt nie mógł stanowić argumentu przeciwko temu projektowi. Dlatego też, choć obecnie Eleonora wzdragała się zamieszkać tak daleko od Norland, nie podjęła żadnej próby przekonania matki do odrzucenia tej propozycji.

Rozdział V

Gdy tylko wysłano odpowiedź, pani Dashwood nie odmówiła sobie przyjemności powiadomienia pasierba i synowej, że oto znalazła dom i nie będzie korzystać z ich gościny dłużej, niż to konieczne, by przygotować się do przeprowadzki. Przyjęli tę wiadomość ze zdumieniem. Pani Johnowa Dashwood nie odezwała się ani słowem, jej mąż natomiast wyraził uprzejmie nadzieję, że panie ulokują się w pobliżu Norland. Macocha odparła z satysfakcją, że przenoszą się do hrabstwa Devon. Słysząc tę wiadomość, Edward obrócił się ku niej gwałtownie, i głosem pełnym zdumienia i troski, co nie było dla niej zaskoczeniem, powtórzył: – Do hrabstwa Devon! Doprawdy? Tak daleko! A do której jego części? – Pani Dashwood udzieliła mu tej informacji. Dom znajdował się w odległości czterech mil na północ od Exeter.

– To tylko wiejski domek – dodała – mam jednak nadzieję przyjmować tam licznych przyjaciół. Bez trudu będzie można dobudować pokój albo dwa; jeśli zaś moi bliscy nie uznają trudu podróży za zbyt wielki, goszczenie ich nie będzie żadnym kłopotem dla mnie.

Na zakończenie bardzo uprzejmie zaprosiła państwa Dashwood, aby odwiedzili ją w Barton, i to samo zaproszenie skierowała do Edwarda, zmieniając przy tym ton na jeszcze milszy. Choć ostatnia rozmowa z synową utwierdziła ją w pragnieniu wyprowadzenia się z Norland najszybciej, jak będzie to możliwe, decyzja ta nie wpłynęła ani o jotę na jej stanowisko w sprawie, która dała jej impuls do przeprowadzki. Nie miała zamiaru rozdzielać Edwarda i Eleonory; chciała też pokazać pani Johnowej Dashwood, kierując tak znaczące zaproszenie do jej brata, jak dalece lekceważy sobie jej dezaprobatę dla związku dwojga młodych.

Pan John Dashwood powtarzał bez końca, jak bardzo mu przykro, że macocha zdecydowała się przyjąć propozycję zamieszkania tak daleko od Norland, co uniemożliwi mu pomoc w przewiezieniu mebli. Istotnie czuł się z tego powodu niezręcznie, ponieważ oznaczało to, że nie wypełni nawet tego cząstkowego obowiązku, który wziął na siebie w związku ze złożoną ojcu obietnicą – meble wysłano bowiem drogą morską. W kufrach znalazły się głównie obrusy, pościel, nakrycia stołowe, porcelana i książki, a także zgrabne pianino, należące do Marianny. Pani Fanny Dashwood nadzorowała załadunek, wzdychając, nie mogła bowiem przeboleć, że mając tak niski dochód w porównaniu z jej własnym, teściowa będzie miała u siebie takie ładne rzeczy.

Dom został wynajęty na rok; był już umeblowany i gotów do zamieszkania. Warunki umowy uzgodniono bez trudu, wystarczyło więc wyekspediować z Norland resztę sprzętów i ustalić liczbę przyszłych służących przed wyruszeniem na zachód, a ponieważ wszystko, na czym jej zależało, pani Dashwood robiła bardzo szybko, uwinęła się z tymi sprawami bez zwłoki. Pozostawione jej przez męża konie sprzedała niedługo po jego śmierci, teraz zaś, za radą najstarszej córki, zdecydowała, że pozbędzie się także powozu. Mając na uwadze wygodę własną i dzieci, gdyby miała samodzielnie podejmować decyzję, zatrzymałaby go, zwyciężył jednak rozsądek Eleonory. Ta ostatnia nakłoniła również matkę, by spośród służby w Norland zabrać jedynie dwie pokojowe i jednego służącego.

Dwoje z nich wyruszyło od razu do hrabstwa Devon, aby przygotować dom na przyjęcie pani Dashwood, ponieważ ta nie znała lady Middleton, najpierw wolała udać się więc do siebie, a potem dopiero odwiedzić ją w Barton Park. Sir John opisał dom w liście tak szczegółowo, że nie czuła potrzeby oglądania go, zanim osiądzie w nim jako gospodyni. Pragnienie, by jak najszybciej opuścić Norland, było spotęgowane zachowaniem synowej, która wyraźnie cieszyła się z planowanego wyjazdu macochy; radość tę próbowała ukryć, dość ozięble proponując opóźnienie podróży. Pojawiła się też sposobność, by pasierb spełnił daną ojcu obietnicę. Ponieważ nie dopełnił tego obowiązku, przejmując majątek, wyjazd macochy wydawał się dawać najlepszą po temu sposobność. Dość szybko jednak pani Dashwood straciła nadzieję, że uzyska cokolwiek, a z ogólnego tonu rozmowy z nim wywnioskowała, że całe jego wsparcie ograniczy się do pokrycia kosztów półrocznego utrzymania jej samej i dziewcząt w Norland. Tak często mówił bowiem o rosnących kosztach utrzymania majątku i nieustannych wydatkach, na jakie narażony jest mężczyzna o jego pozycji, że wydawało się raczej, iż chętniej poprosiłby o materialne wsparcie, niż byłby skłonny go udzielić.

W ciągu zaledwie kilku tygodni od daty otrzymania pierwszego listu sir Johna Middletona, dom został przygotowany na tyle, że pani Dashwood i jej córki mogły rozpocząć podróż.

Przy pożegnaniu z ukochanym domem polały się liczne łzy.

– Drogie, drogie Norland! – powiedziała Marianna, wędrując samotnie po domu ostatniego wieczoru przed wyjazdem. – Kiedy też przestanę za tobą tęsknić! Kiedy poczuję się jak w domu w jakimkolwiek innym miejscu na ziemi! O szczęśliwy domu, gdybyś wiedział, jak cierpię, patrząc na ciebie teraz z tego miejsca, z którego być może już nigdy cię nie zobaczę! I wy, kochane drzewa! Wy się jednak nie zmienicie. Nawet jeden liść, ani jedna gałązka nie uschnie z powodu naszego wyjazdu, choć nam nie będzie już dane cieszyć się waszym widokiem! Nie. pozostaniecie tutaj, niezmienne, nieświadome radości i smutków, których jesteście przyczyną, obojętne na to, kto spaceruje w cieniu waszych koron. Ale kto tu zostanie, żeby się wami cieszyć?

Rozdział VI

Pierwsza część podróży upłynęła w nastroju zbyt melancholijnym, by można było określić ją inaczej niż jako męczącą i nieprzyjemną. Gdy jednak etap ten dobiegał końca, niechęć ustąpiła miejsca ciekawości tej krainy, w której miały obecnie zamieszkać, a widok doliny Barton napełnił ich serca radością. Ziemia była tu żyzna, pokryta przez gęste lasy i liczne pastwiska. Pokonawszy ponad milę krętą drogą, dotarły do swego domu. Znajdował się przed nim jedynie niewielki trawnik z ogrodzeniem, w którym widniała zgrabna, drewniana furtka.

Barton Cottage, choć niewielki, okazał się wygodny i dobrze urządzony, nie przypominał jednak typowej wiejskiej posiadłości – miał symetryczny kształt, dach pokryty był dachówką, okiennice nie zostały pomalowane na zielono, a ścian nie oplatał wiciokrzew. Wąskie przejście prowadziło przez dom wprost do ukrytego za nim ogrodu. Po każdej stronie wejścia znajdowała się bawialnia o powierzchni około szesnastu stóp kwadratowych; za nimi mieściły się pomieszczenia gospodarcze oraz schody. Pozostałą część domu zajmowały cztery sypialnie położone na piętrze oraz dwa pokoiki na mansardzie. Dom zbudowano niedawno i był w dobrym stanie. W porównaniu z Norland był istotnie ubogi i niewielki! – jednak łzy, wywołane wspomnieniem poprzedniej siedziby, kiedy panie wchodziły do środka, szybko wyschły. Radosne powitanie służących podniosło je na duchu, przy tym zaś każda z nich starała się ukryć smutek ze względu na pozostałe. Był bardzo wczesny wrzesień, panowała piękna pogoda, dlatego dom prezentował się korzystnie, pierwsze wrażenie mogło więc dać początek wieloletniemu przywiązaniu.

Był też dobrze usytuowany. Tuż za nim wyrastały wysokie wzgórza, okalające go również dość blisko po bokach. Niektóre grzbiety były nagie, inne zaś porośnięte lasem lub pokryte polami uprawnymi. Wioska Barton, położona na jednym ze zboczy, prezentowała się malowniczo i była widoczna z okien domu. Od frontu rozpościerał się widok na rozległą dolinę i położone za nią tereny wiejskie. Wzgórza otaczające domek zamykały dolinę na jednym jej końcu; wąski przesmyk pomiędzy najbardziej stromymi zboczami dawał początek kolejnej dolinie, noszącej odmienną nazwę i biegnącej w innym kierunku.

Umeblowanie domu okazało się całkowicie zadowalające, jakkolwiek dotychczasowy styl życia pani Dashwood przyzwyczaił ją do sprzętów, które należało dokupić. Fakt ten był dla niej jednak tylko źródłem radości, miała bowiem niezbędne fundusze, co pozwalało jej wzbogacić wyposażenie domu i nadać wnętrzom elegancji.

– Jeśli chodzi o sam dom – powiedziała – jest niewątpliwie zbyt mały dla naszej rodziny; na razie urządzimy się tu jednak jak najwygodniej, ponieważ pora roku jest zbyt późna, by myśleć teraz o pracach budowlanych. Być może na wiosnę, jeśli będę mieć dość pieniędzy, a mam nadzieję, że tak właśnie będzie, pomyślimy o budowie. Obie tutejsze bawialnie są zbyt małe na podejmowanie gości, których chciałabym tu widzieć jak najczęściej; myślę też o połączeniu jednej z nich z korytarzem i może z częścią drugiej, a wówczas pozostałą część tej drugiej można przeznaczyć na wejście; do tego da się łatwo dobudować salonik z sypialnią i mansardą ponad nim. Powstałby w ten sposób zupełnie wygodny domek. Chciałabym wprawdzie, żeby schody były ładniejsze. Nie można jednak wymagać zbyt wiele, przypuszczam zresztą, że dość łatwo dałoby się je poszerzyć. Zobaczymy, ile będę miała pieniędzy na wiosnę, i stosownie do tego zaplanujemy przeróbki.

Tymczasem, dopóki nie dało się przeprowadzić remontu z dochodów kobiety mającej wszystkiego pięćset funtów rocznie, która w dodatku nie przywykła do oszczędzania, uznały rozsądnie, że zadowolą się domem w jego obecnej postaci, i każda z nich przystąpiła do układania swoich rzeczy, książek i innych drobiazgów, by poczuć prawdziwie domową atmosferę. Pianino Marianny zostało rozpakowane i ustawione we właściwym miejscu, zaś rysunki Eleonory ozdobiły ściany bawialni.

W tych zajęciach niedługo po śniadaniu następnego dnia przeszkodziła im wizyta właściciela posesji, który postanowił powitać je w Barton oraz zapewnić, że mogą korzystać bez ograniczeń z wszelkich udogodnień oferowanych przez jego własny dom i ogród, o ile czegokolwiek im brakuje. Sir John Middleton był przystojnym mężczyzną około czterdziestki. Składał wprawdzie dawniej wizyty w Stanhill, było to jednak na tyle dawno, że młodziutkie kuzynki go nie pamiętały. Miał pogodną, dobroduszną twarz i maniery tak przyjazne, jak wskazywałby ton jego listu. Robił wrażenie szczerze ucieszonego z przyjazdu krewniaczek i istotnie troszczył się, aby niczego im nie zabrakło. Wielokrotnie podkreślał także, że zależy mu ogromnie na utrzymywaniu jak najściślejszych stosunków z rodziną, i nalegał tak usilnie, aby przychodziły do Barton Park na obiady codziennie, dopóki bardziej się nie zadomowią, że choć przekraczał niekiedy granice uprzejmości, niepodobna było obrazić się na niego. Jego serdeczność wyrażała się nie tylko słowami; zaledwie w godzinę po jego odejściu z dworu przysłano kosz pełen warzyw i owoców, późniejszym popołudniem zaś kolejny podarek w postaci porcji dziczyzny. Sir John nalegał także, aby wolno mu było przekazywać wszystkie przychodzące do pań, jak i przeznaczone do wysłania listy, a także oświadczył, że nie odmówi sobie przyjemności przesłania im codziennie gazet.

Lady Middleton natomiast przekazała im za pośrednictwem męża niezwykle uprzejmy liścik, wyrażając chęć odwiedzenia pani Dashwood, gdy tylko otrzyma wiadomość, że nie sprawi tym gospodyni kłopotu. Ponieważ od razu udzielono jej równie grzecznej odpowiedzi, wizyta zapoznawcza odbyła się już następnego dnia.

Były, rzecz jasna, ogromnie ciekawe osoby, od której zależało wszak w dużej mierze, jak ułoży się ich pobyt w Barton, i nie zawiodły się, okazała się bowiem prawdziwie elegancką damą. Lady Middleton miała dwadzieścia sześć, może dwadzieścia siedem lat, ładną twarz, była wysoka i smukła, a jej ruchy były pełne gracji. Zachowywała się też dużo wytworniej niż jej mąż. Brakowało jej natomiast jego ciepła i szczerej serdeczności; wizyta zaś była na tyle długa, aby pierwszy zachwyt nieco ostygł, wydawało się bowiem, że za zasłoną nienagannych manier kryje się osoba powściągliwa, chłodna, która ogranicza się do zadawania banalnych pytań i wygłaszania uwag niemających w sobie nic odkrywczego.

Konwersacja toczyła się jednak żywo, ponieważ sir John był bardzo rozmowny, zaś lady Middleton wzięła ze sobą roztropnie swoje najstarsze dziecko – chłopczyka około sześcioletniego, dzięki czemu panie mogły zainteresować się, ile ma lat i jak ma na imię, zająć się podziwianiem jego urody, a także zadawać mu pytania, na które odpowiadała matka, podczas gdy dziecko chowało się za nią ze spuszczoną główką – ku wielkiemu zdumieniu lady Middleton, która zapewniała obecnych, że w domu chłopiec nie jest tak nieśmiały, ale przeciwnie, czyni zawsze wiele hałasu. Dziecko sprawdza się doskonale jako element każdej formalnej wizyty, dostarczając tematu do rozmów. W tym wypadku całe dziesięć minut zajęło towarzystwu ustalenie, czy chłopiec jest podobny bardziej do ojca, czy też do matki, i pod jakimi względami, przy czym każdy zaprezentował, rzecz jasna, odmienną opinię i dziwił się wielce poglądom pozostałych.

Wszystko wskazywało na to, że panie Dashwood będą mogły niebawem omówić przymioty także pozostałych dzieci państwa Middleton, ponieważ sir John nie chciał opuścić domu, nie uzyskawszy uprzednio obietnicy, że nazajutrz panie przyjmą zaproszenie do dworu na obiad.

Rozdział VII

Posiadłość Barton Park była położona około pół mili od domku. Panie przejeżdżały obok niej, jadąc przez dolinę, była jednak zasłonięta przed ich wzrokiem przez zbocze wzgórza. Dom był duży i piękny; widać było, że Middletonowie są ludźmi zarazem gościnnymi i eleganckimi. To pierwsze było z pewnością zasługą sir Johna, drugie zaś – jego żony. Przyjaciele gościli u nich niemal zawsze, a sąsiadów przyjmowali częściej niż ktokolwiek inny w okolicy. Oboje potrzebowali tego do szczęścia; choć różnili się bardzo temperamentem i zachowaniem, byli zarazem osobliwie podobni do siebie nawzajem pod względem całkowitego braku talentów i upodobań, które dawałyby im zajęcie, niezwiązanych z obowiązkami towarzyskimi. Sir John był myśliwym, lady Middleton zaś była matką. On polował i strzelał, ona bawiła dzieci; innych zajęć nie znali. Lady Middleton miała nad mężem tę przewagę, że zajmować się dziećmi mogła przez okrągły rok, on zaś mógł uprawiać swe hobby wyłącznie w trakcie sezonu. Bogate życie towarzyskie w domu i poza nim wynagradzało im jednak wszelkie braki w charakterze i wykształceniu, pozwalając mężowi dobrze się bawić i zachować dobry humor, żonie zaś prezentować na szerszym forum swe nienaganne wychowanie.

Lady Middleton szczyciła się elegancją wydawanych przyjęć, jak i wystroju domu, co dawało jej największe zadowolenie w życiu towarzyskim. Sir John cieszył się przede wszystkim dobrym towarzystwem. Uwielbiał otaczać się młodymi ludźmi – im więcej robili hałasu, tym większa była jego radość. Okoliczna młodzież darzyła go prawdziwym uwielbieniem, ponieważ latem niestrudzenie organizował pikniki, zimą zaś urządzał bale wystarczająco liczne, by sprostać oczekiwaniom wszystkich, nie licząc piętnastoletnich panien o nienasyconych w tej materii apetytach.

Pojawienie się nowej rodziny w okolicy było dla niego zawsze radosnym wydarzeniem; był też zachwycony nowymi mieszkankami domku w Barton, które sam doń sprowadził. Panny Dashwood były młode, ładne i bezpretensjonalne. To wystarczyło, by patrzył na nie przychylnym okiem, był bowiem zdania, że naturalność to jedyna cecha, jakiej potrzeba ładnej i młodej dziewczynie, by przymioty jej umysłu stały się równie widoczne jak uroda. Serdeczny i przyjacielski z natury, z radością przyszedł z pomocą tym, których sytuacja uległa nieszczęśliwej odmianie. Jako człowiek dobrotliwy, cieszył się, mogąc okazać serdeczność kuzynkom; był też zadowolony, umieszczając w swym domku wyłącznie kobiety, ponieważ była to roztropna decyzja myśliwego. Myśliwi bowiem cenią wyłącznie tych przedstawicieli własnej płci, którzy także polują, a zapraszanie konkurentów do własnego rewiru nie wydaje się rozsądnym posunięciem.

Sir John serdecznie powitał panią Dashwood i jej córki w drzwiach Barton Park, a prowadząc je do bawialni, wyrażał – podobnie jak poprzedniego dnia – skruchę, że nie udało mu się zaprosić na spotkanie z nimi żadnych młodych ludzi. Jedynym oprócz niego mężczyzną w Barton Park był pewien przyjaciel, którego panny miały poznać nieco później; nie był jednak, niestety, ani szczególnie młody, ani też zbytnio wesoły.

Wyraził nadzieję, że kuzynki wybaczą mu brak liczniejszego towarzystwa, i zapewnił, że taka sytuacja więcej się nie powtórzy. Odwiedził tego ranka kilka rodzin w okolicy w nadziei, że zdoła kogoś zaprosić, ponieważ jednak nastała właśnie pełnia, wszyscy mieli już liczne zobowiązania towarzyskie¹. Na szczęście, zaledwie przed godziną zajechała do Barton jego teściowa – osoba niezwykle miła i wesoła, liczył więc, że młode damy nie będą zbytnio się nudzić. Panny Dashwood, podobnie jak ich matka, były całkowicie zadowolone, mając za towarzystwo jedynie dwie obce osoby, i nie pragnęły nikogo więcej poznawać.

Pani Jennings, matka lady Middleton, była pogodną, wesołą, pulchną starszą panią, która mówiła dużo, wydawała się nadzwyczaj zadowolona z życia i dość nieokrzesana. Wciąż sypała żartami i wybuchała śmiechem, a zanim obiad dobiegł końca, zdążyła wygłosić wiele dykteryjek na temat mężów i kochanków; wyraziła nadzieję, że panny nie pozostawiły serc w hrabstwie Sussex, i udawała, że dostrzega, jak się czerwienią. Marianna czuła się niezręcznie z powodu siostry, popatrywała więc na Eleonorę, sprawdzając, jak znosi te ataki z otwartością, która bolała Eleonorę dużo bardziej niż niewybredne żarty pani Jennings.

Pułkownik Brandon, przyjaciel sir Johna, na pierwszy rzut oka nadawał się na przyjaciela gospodarza nie bardziej niż lady Middleton na jego żonę, a pani Jennings na matkę tejże żony. Był milczący i posępny. Wyglądał jednak sympatycznie, jakkolwiek Marianna i Małgorzata były zdania, że jest klasycznym starym kawalerem, przekroczył już bowiem trzydziesty piąty rok życia; choć jednak niespecjalnie przystojny, miał inteligentną twarz i zachowywał się, jak przystało na prawdziwego dżentelmena.

Żadna ze zgromadzonych osób nie wydała się pannom Dashwood szczególnie interesująca, jednak zimna nijakość lady Middleton czyniła tak przykre wrażenie, że w porównaniu z nią milczący pułkownik Brandon, a nawet hałaśliwi sir John i jego teściowa zyskiwali na walorach towarzyskich. Lady Middleton wydawała się przyjemnie poruszona wyłącznie, gdy po obiedzie do jadalni weszła hałaśliwie czwórka jej dzieci, które ciągnęły ją za rękawy i za suknię oraz przerywały wszelkie rozmowy dorosłych z wyjątkiem tych, które dotyczyły ich bezpośrednio.

Wieczorem, gdy odkryto muzykalność Marianny, poproszono ją, aby zagrała. Instrument został więc otwarty, wszyscy usadowili się w oczekiwaniu, a Marianna, która pięknie śpiewała, uraczyła zebranych wykonaniem większości pieśni, których nuty lady Middleton przywiozła ze sobą w posagu, a które prawdopodobnie leżały na pianinie od tamtej pory, zważywszy, że z chwilą wyjścia za mąż ich właścicielka zrezygnowała z gry i śpiewu, choć jak twierdziła jej matka, grała kiedyś doprawdy doskonale i była wielką miłośniczką muzyki.

Występ Marianny spotkał się z gromkim aplauzem. Sir John wyrażał głośno zachwyt po każdej pieśni, choć gdy Marianna śpiewała, toczył równie głośne rozmowy. Lady Middleton wielokrotnie przywoływała go do porządku, wyrażała zdziwienie, jak można nie dać się bez reszty pochłonąć muzyce, następnie jednak poprosiła Mariannę o wykonanie pieśni, którą ta właśnie skończyła. Jedynie pułkownik Brandon słuchał śpiewu z uwagą i bez słowa. Marianna odebrała jego skupienie jako komplement, co sprawiło, że poczuła do niego pewien szacunek w odróżnieniu do pozostałych, których brak gustu muzycznego uznała za godny politowania. Przyjemność, z jaką słuchał muzyki, nie była może ekstatyczną radością zbliżoną do tej, jaką sama odczuwała, okazała się jednak warta docenienia w kontraście z przeraźliwą obojętnością pozostałych; Marianna zaś miała dość rozsądku, by uznać, że mężczyzna trzydziestopięcioletni może mieć już za sobą wielkie uniesienia, jak i zdolność do przeżywania euforii. Uznała zatem, że na przyszłość będzie brać pod uwagę w swych osądach podeszły wiek pułkownika, jak wymagają tego względy człowieczeństwa.

Rozdział VIII

Pani Jennings była wdową z dostatnią rentą dożywotnią. Miała tylko dwie córki, które wydała dobrze za mąż, teraz zaś, nie mając nic innego do roboty, mogła spokojnie zająć się swataniem całej reszty świata. Wkładała w to ogromnie dużo serca i wysiłku, nie tracąc nigdy okazji, by przepowiedzieć wesele wśród znajomej młodzieży. Z piorunującą szybkością wykrywała wszelkie przejawy uczuć, ciesząc się niepomiernie, gdy udało jej się wywołać rumieniec na twarzy młodej damy, snując insynuacje na temat wrażenia, jakie zrobiła ona na tym czy innym młodzieńcu; wnikliwość ta doprowadziła ją niebawem po przyjeździe do Barton do wniosku, że pułkownik Brandon zakochał się bez pamięci w Mariannie Dashwood. Zaczęła coś podejrzewać już pierwszego wieczoru, gdy słuchał tak uważnie jej śpiewu; kiedy zaś Middletonowie złożyli w domku rewizytę, i sytuacja się powtórzyła, pani Jennings utwierdziła się w swym przekonaniu. Tak właśnie musiało być. Była tego pewna. Byłby to zresztą doskonały związek, zważywszy, że on był bogaty, a ona piękna. Pani Jennings czyniła zabiegi, by ożenić pułkownika od czasu, gdy go poznała za pośrednictwem sir Johna; zarazem zaś nieustająco rozglądała się za dobrymi mężami dla wszystkich ładnych dziewcząt.

Ona sama czerpała z tego niewątpliwą korzyść, jaką była możliwość snucia nieustannych żartów. W Barton Park naśmiewała się z pułkownika, w Barton Cottage zaś z Marianny. Pułkownik przyjmował zapewne te pokpiwania obojętnie, przynajmniej tak długo, dopóki dotyczyły wyłącznie jego samego, Marianna natomiast początkowo nie była w stanie zrozumieć, o co chodzi, kiedy zaś wreszcie to pojęła, nie wiedziała, czy powinna skwitować śmiechem absurdalność powziętych wobec niej podejrzeń, czy też obrazić się za impertynencję, uznała je bowiem za bezduszną drwinę z podeszłego wieku pułkownika, jak i jego kawalerskiego stanu.

Pani Dashwood, która nie uważała wszak mężczyzny o pięć lat od niej młodszego za zgrzybiałego starca, jakim się on wydawał młódce, próbowała tłumaczyć panią Jennings, dowodząc, że z pewnością nie chciała zakpić z jego wieku.

– W każdym razie, mamo, nie możesz zaprzeczyć absurdalności tego oskarżenia, nawet jeśli jesteś zdania, że nie zostało sformułowane w złej wierze. Pułkownik Brandon jest z pewnością młodszy od pani Jennings, jest jednak wystarczająco dojrzały, by mógł być moim ojcem, a jeśli nawet dawniej miał w sobie dość życia, żeby się zakochać, z pewnością ma takie uniesienia już dawno za sobą. To śmieszne! W jaki sposób człowiek może zabezpieczyć się przed takim niewczesnym poczuciem humoru, skoro nie chronią go przed nim wiek i zniedołężnienie?

– Zniedołężnienie? – zawołała Eleonora. – Nazywasz pułkownika Brandona niedołężnym? Rozumiem, że wydaje ci się dużo starszy niż choćby mamie, ale nie zamierzasz chyba wmawiać sobie, że nie jest w pełni sprawny?

– Nie słyszałaś, jak narzekał na reumatyzm? A czyż nie jest to najbardziej powszechne schorzenie podeszłego wieku?

– Moje najdroższe dziecko – powiedziała matka ze śmiechem. – W takim razie żyjesz chyba w nieustannym strachu, że i ja zejdę zaraz z tego świata; zapewne wydaje ci się cudem, że dotrwałam do sędziwego wieku lat czterdziestu.

– Nie chcesz mnie zrozumieć, mamo. Wiem doskonale, że pułkownik Brandon nie osiągnął jeszcze takiego wieku, by przyjaciele musieli obawiać się, że lada chwila umrze. Może pożyć jeszcze i ze dwie dekady. Niemniej jednak trzydzieści pięć lat to nie jest wiek na zawieranie małżeństwa.

– Być może – rzekła Eleonora – mężczyzna trzydziestopięcioletni i siedemnastolatka nie powinni myśleć o zawarciu ze sobą związku małżeńskiego. Gdyby jednak zdarzyło się tak, że kobieta w wieku lat dwudziestu siedmiu byłaby panną, nie sądzę, aby fakt, że pułkownik Brandon ma lat trzydzieści pięć mógł stanowić argument przeciwko ich małżeństwu.

– Kobieta, która ma lat dwadzieścia siedem – odparła Marianna po chwili milczenia – nie może mieć nadziei, że wzbudzi w kimś miłość, a jeśli jej dom jest mały, a fortuna skromna, przypuszczam, że może zgodzić się zostać czyjąś pielęgniarką w zamian za dostatnie i bezpieczne życie w małżeństwie. Gdyby więc pułkownik oświadczył się takiej kobiecie, nie byłoby w tym nic niestosownego. Byłby to kontrakt zawarty dla obopólnej korzyści, a w tym nie ma przecież nic złego. W moich oczach jednak nie byłoby to małżeństwo. Byłaby to jedynie umowa handlowa, w której każda ze stron czerpie zyski kosztem drugiej.

– Wiem, że nie zdołam cię przekonać – odparła Eleonora – że kobieta w wieku lat dwudziestu siedem mogłaby obdarzyć mężczyznę trzydziestopięcioletniego uczuciem na tyle zbliżonym do miłości, by chcieć w nim szukać towarzysza życia. Muszę jednak zaprotestować, słysząc, jak skazujesz pułkownika Brandona i jego ewentualną żonę na życie w izbie chorych tylko dlatego, że zdarzyło mu się wczoraj wspomnieć (a dzień był wyjątkowo zimny i wilgotny), że odczuwa lekki ból reumatyczny w ramieniu.

– Mówił jednak coś o flanelowych podkoszulkach – odparowała Marianna – dla mnie zaś flanelowy podkoszulek wiąże się nierozerwalnie z bólem, skurczami, reumatyzmem i wszelkimi dolegliwościami ludzi starych i zniedołężniałych.

– Gdyby zapadł na silną gorączkę, nie traktowałabyś go tak lekceważąco. Przyznaj się, Marianno, czy nie uważasz przypadkiem wypieków, zapadniętych oczu i pulsu przyspieszonego od gorączki za pociągające?

Niedługo potem, gdy Eleonora wyszła z pokoju, Marianna zwróciła się do matki.

– Mamo – rzekła – skoro już mówimy o chorobach, muszę ci się zwierzyć, że dręczy mnie pewien niepokój. Jestem pewna, że Edward Ferrars zachorował. Od naszego przyjazdu minęły prawie dwa tygodnie, a on nie przyjechał. To znaczy, że musiał zapaść na jakąś poważną dolegliwość. Cóż innego mogłoby go zatrzymać tyle czasu w Norland?

– Czyżbyś spodziewała się go tutaj szybciej? – spytała pani Dashwood. – Ja nie miałam takich oczekiwań. Przeciwnie, jeśli w ogóle odczuwam niepokój z tym związany, to raczej na myśl o rozmowie, którą odbyłam z nim przed naszym wyjazdem. Wydało mi się, że niezbyt chętnie przyjął moje zaproszenie do Barton. Czy Eleonora się go tu spodziewa?

– Nie rozmawiałam z nią o tym, ale jestem pewna, że tak.

– Wydaje mi się, że się mylisz. Kiedy powiedziałam jej wczoraj, że musimy zrobić nowy ruszt do kominka w sypialni gościnnej, odparła, że nie ma z tym pośpiechu, zważywszy że najpewniej w tym pokoju jeszcze przez jakiś czas nikt nie będzie mieszkał.

– Coś takiego! Cóż to może znaczyć? Choć, jak się nad tym zastanowić, ci dwoje zachowują się całkiem niezrozumiale! Żegnali się ze sobą tak chłodno, tak spokojnie! A jaka sztywna była ich ostatnia rozmowa! Przy pożegnaniu Edward nie zrobił żadnej różnicy pomiędzy mną a Eleonorą: po prostu życzył nam wszystkiego dobrego jak kochający brat. Dwukrotnie zostawiłam ich samych tego ostatniego poranka i za każdym razem Edward umyślnie wychodził za mną z pokoju. Eleonora zaś, w przeciwieństwie do mnie, nie uroniła ani jednej łzy, pozostawiając za sobą Norland i Edwarda. Nadal jest zresztą tak opanowana. Czy widziałaś, żeby była przygnębiona lub pogrążona w melancholii? Kiedy ostatnio unikała towarzystwa, wydawała się niespokojna lub niezadowolona, że znajduje się wśród ludzi?

Rozdział IX

Panie Dashwood urządziły się w Barton zupełnie wygodnie. Dom i ogród oraz całe otoczenie zdawały im się teraz znajome, a zwykłe zajęcia dnia codziennego, które nadawały niegdyś Norland połowę uroku, zostały podjęte na nowo z dużo większym entuzjazmem niż kiedykolwiek w dawnym domu już po śmierci ojca. Sir John Middleton, który przez pierwsze dwa tygodnie odwiedzał je codziennie, a który nie zwykł zaprzątać sobie głowy domowymi obowiązkami, nie potrafił ukryć zdumienia, widząc je wciąż czymś zajęte.

Z wyjątkiem mieszkańców Barton Park panie rzadko miewały gości; mimo że sir John nalegał, aby zaczęły więcej bywać w miejscowym towarzystwie, i nieustannie zapewniał, że jego powóz jest zawsze do ich dyspozycji, niezależny duch pani Dashwood odniósł zwycięstwo nad potrzebą bywania wraz z córkami i była zdecydowana odmawiać odwiedzin u którejkolwiek rodziny, do której nie dało się dotrzeć piechotą. W zasięgu spaceru znajdowały się nieliczne domy, nie do wszystkich zaś można było udać się z wizytą. Około pół mili od domku, w wąskiej i krętej dolinie Allenham, wybiegającej z doliny Barton, jak to już zostało tutaj opisane, podczas jednego ze spacerów dziewczęta odkryły starą, szacowną posiadłość, która ze względu na pewne podobieństwo do Norland pobudziła ich wyobraźnię i skłoniła do odwiedzin. Jak się jednak dowiedziały, rozpytując w okolicy, właścicielka – starsza dama o nienagannej opinii – była słabego zdrowia i dlatego nigdy nie opuszczała domu.

Okolica aż prosiła się jednak o spacery. Wysokie pagórki, których zarys było widać z domku przez niemal każde okno, zachęcające, by wejść na szczyt i zaczerpnąć świeżego powietrza, dawały wytchnienie, gdy dno doliny pokrywało się błotem; pewnego pamiętnego poranka, po dwóch dniach spędzonych w domu z powodu nieustannego deszczu, Marianna i Małgorzata udały się w stronę jednego ze wzgórz, zwiedzione słabym blaskiem słońca przezierającego przez chmury. Matka i najstarsza siostra nie wykazały zainteresowania odmianą pogody na tyle, by porzucić ołówki, szkicownik i książki, mimo zapewnień Marianny, że dzień zapowiada się piękny, a wiatr rozwieje gromadzące się nad wzgórzami chmury; ostatecznie więc dwie młodsze panny wybrały się na przechadzkę same.

Wesoło pięły się pod górę, ciesząc się widokiem każdego skrawka błękitnego nieba, a kiedy w twarze uderzył im podmuch południowo-zachodniego wiatru, nie mogły odżałować, że matka i Eleonora nie zechciały doświadczyć wraz z nimi tego rozkosznego uczucia.

– Czy istnieje na ziemi większe szczęście? – wołała Marianna. – Małgorzato, zróbmy sobie co najmniej dwugodzinny spacer.

Małgorzata zgodziła się i ruszyły pod wiatr, opierając mu się ze śmiechem, gdy nagle chmury nagromadziły się nad ich głowami i spadł gwałtowny deszcz. Zdziwione i rozczarowane musiały pogodzić się z koniecznością powrotu, w pobliżu nie było bowiem żadnego schronienia. Pocieszała je jedynie myśl, że będą mogły zbiec pędem ze stromego zbocza wprost pod furtkę swego ogrodu, co w zaistniałej sytuacji wydawało się słusznym rozwiązaniem.

Ruszyły więc. Początkowo Marianna biegła szybciej, wystarczył jednak jeden fałszywy krok, by nagle runęła na ziemię – tymczasem Małgorzata, nie mogąc się zatrzymać, przebiegła obok siostry i bezpiecznie dotarła na dół.

W chwili gdy zdarzył się wypadek, o kilka jardów od Marianny znajdował się dżentelmen ze strzelbą, obskakiwany przez dwa wyżły, który zmierzał właśnie w stronę szczytu. Upuścił strzelbę i ruszył jej na ratunek. Podniosła się sama, jednak podczas upadku skręciła kostkę i nie była w stanie ustać na nogach. Dżentelmen zaoferował pomoc, uznając zaś, że konieczność sytuacji musi wziąć górę nad panieńską skromnością, wziął ją czym prędzej w ramiona i zniósł ze wzgórza. Przeszedł przez furtkę, której nie zamknęła za sobą Małgorzata, do ogrodu, a następnie wniósł ją do domu, gdzie właśnie dotarła również najmłodsza z sióstr, i wypuścił ją z objęć usadziwszy ją bezpiecznie w fotelu w salonie.

Eleonora i matka wstały, zdziwione tym wtargnięciem; obie patrzyły na nieznanego mężczyznę, zaś ich wzrok wyrażał zarazem zdumienie i sekretny podziw zarówno dla jego nienagannego wyglądu, jak i manier, gdyż przeprosił zaraz za najście, streszczając zarazem jego przyczynę, a mówił tak szczerze i wyrażał się tak elegancko, że jego niezwykle przystojna twarz nabierała dodatkowego uroku dzięki tonowi głosu i ekspresji mimiki. Choćby zresztą był brzydkim i starym prostakiem, pani Dashwood z pewnością okazałaby mu wdzięczność i uprzejmość w obliczu pomocy, jakiej udzielił jej dziecku; jednak jego młodość, uroda i elegancja budziły w niej tym żywsze uczucia.

Dziękowała mu w nieskończoność, a wreszcie z właściwym sobie wdziękiem zaprosiła go, by usiadł. Odmówił jednak, tłumacząc się, że jest zbyt brudny i mokry. Pani Dashwood nalegała więc gorąco, aby wyjawił jej, komu tyle zawdzięcza. Odparł, że nazywa się Willoughby, obecnie zaś mieszka w Allenham; wyraził też nadzieję, że jutro będzie mu wolno zjawić się z wizytą, aby dowiedzieć się, jak się miewa panna Dashwood. Skwapliwie udzielono mu na to zezwolenia, po czym wyszedł, znikając tajemniczo wśród strug ulewnego deszczu.

Jego męska uroda i nadzwyczajne maniery stały się przedmiotem zachwytu wszystkich pań, zaś okoliczności, w jakich iście po rycersku wybawił Mariannę z kłopotu – tematem ogólnych żartów.

Marianna nie obejrzała go tak dobrze jak pozostałe panie, ponieważ zażenowana i spłoniona starała się nie patrzeć na niego, kiedy wszedł do domu. Widziała jednak na tyle dużo, by dołączyć do ogólnych zachwytów z właściwą sobie żarliwością. Jego wygląd i maniery nasuwały Mariannie na myśl jej wymarzonego bohatera, a śmiałość, z jaką bezceremonialnie wniósł ją do domu, zdradzała prędkość myśli i zdecydowanie w działaniu, co wydało jej się szczególnie pociągające. Wszystko, co go dotyczyło, zdawało się interesujące. Miał dobre nazwisko, mieszkał w ich ulubionej wsi, a do tego Marianna doszła niebawem do wniosku, że ze wszystkich męskich ubiorów najbardziej twarzowa jest kurtka myśliwska. Puściła wodze wyobraźni i pogrążyła się w nader przyjemnych rozmyślaniach, zapominając całkiem o bólu skręconej kostki.

Sir John zjawił się natychmiast, gdy pogoda poprawiła się chwilowo na tyle, by umożliwić mu wyjście z domu; zrelacjonowano mu wypadek Marianny, po czym niecierpliwie dopytywano, czy zna dżentelmena o nazwisku Willoughby mieszkającego w Allenham.

– Willoughby! – zawołał sir John. – Coś podobnego! Przyjechał na wieś? To dobra wiadomość. Pojadę tam jutro i zaproszę go na obiad w czwartek.

– A zatem to znajomy? – spytała pani Dashwood.

– Znajomy! Oczywiście, że znajomy. Przyjeżdża tu co roku.

– Jaki jest ten młody człowiek?

– Najlepszy na świecie, zapewniam panią. Doskonały z niego strzelec, a przy tym jeden z najlepszych jeźdźców w Anglii.

– To wszystko, co może pan o nim powiedzieć? – zawołała Marianna z oburzeniem. – Jaki się zdaje przy bliższym poznaniu? Do czego dąży w życiu, jakie ma talenty, uzdolnienia?

Sir John okazał pewne zaskoczenie.

– Na mą duszę – rzekł. – Nie wiem o nim zbyt wiele, jeśli o to chodzi. Jest jednak przyjemnym, pogodnym człowiekiem i ma najładniejszą czarną wyżlicę, jaką widziałem w życiu. Czy mu dziś towarzyszyła?

Marianna nie była jednak w stanie udzielić mu informacji na temat koloru sierści wyżła pana Willoughby’ego, podobnie jak sir John nie potrafił powiedzieć jej wiele o stanie jego umysłu.

– Ale kto to jest? – spytała Eleonora. – Skąd pochodzi? Czy ma dom w Allenham?

W tej kwestii sir John mógł służyć bardziej szczegółowymi informacjami, wyjaśnił im więc, że pan Willoughby nie posiada majątku wiejskiego; odwiedza jedynie we dworze Allenham starszą damę, z którą jest spokrewniony i po której ma ponoć dziedziczyć.

– Tak, tak – dodał – to naprawdę świetna partia, mówię pani, panno Dashwood; ma też ładny mająteczek w hrabstwie Somerset; na pani miejscu nie oddałbym go młodszej siostrze, choćby nie wiem ile razy sturlała się z górki. Panna Marianna nie może wszak rościć sobie prawa do wszystkich mężczyzn w okolicy. Jeśli nie będzie uważała, Brandon stanie się o nią zazdrosny.

– Nie wydaje mi się – wtrąciła pani Dashwood z pogodnym uśmiechem – aby pan Willoughby padł ofiarą którejkolwiek z moich córek, usiłującej, jak się pan wyraził, „złapać” go. Nie tak je wychowałam. Mężczyźni są bezpieczni w naszym towarzystwie, choćby byli nie wiem jak bogaci. Z radością jednak wywnioskowałam z pańskiej wypowiedzi, że to przyzwoity młody człowiek i możemy bez przeszkód utrzymywać z nim znajomość.

– To prawdziwie zacny chłop, powiadam pani – powtórzył sir John. – Pamiętam, jak w zeszłe Boże Narodzenie podczas przyjęcia w Burton Park tańczył od ósmej wieczór aż do czwartej rano, nie siadając nawet na chwilę.

– Doprawdy? – wykrzyknęła Marianna, a jej oczy rozbłysły. – Czy tańczył elegancko i ze swadą?

– Tak, a już o ósmej rano był na nogach, by jechać na polowanie.

– To mi się podoba; taki właśnie powinien być każdy młodzieniec. Nieważne, jaki chce osiągnąć cel, powinien dążyć do niego bez wytchnienia, niestrudzenie.

– Tak, tak, już widzę, co to będzie – rzekł sir John. – Widzę doskonale. Zarzuci pani teraz na niego swoje sidła, nie myśląc nawet o biednym Brandonie.

– To wyrażenie, sir Johnie – rzekła Marianna dobitnie – jest mi szczególnie niemiłe. Nie cierpię tych wszystkich wyświechtanych zwrotów, pozornie dowcipnych, wśród których najgorsze to właśnie „zastawić sidła” lub „zrobić konkietę”. Są niewybredne, a nawet wręcz prostackie, jeśli zaś kiedykolwiek uważano je za żartobliwe, czas rozprawił się z nimi bezlitośnie.

Sir John nie zrozumiał wiele z tej przemowy, roześmiał się jednak z całego serca, jak to miał w zwyczaju, a potem odpowiedział:

– O tak, panna zrobisz niejedną konkietę, bez wątpienia. Biedny Brandon! Wpadł po uszy, a muszę pannie powiedzieć, że jeśli warto zastawić na kogoś sidła, to właśnie na niego, pomimo tej całej historii z turlaniem się z górki i skręconą kostką, ot co.

Rozdział X

Wybawca Marianny – jak wyszukanie, choć nie do końca trafnie określiła go Małgorzata – elegancki pan Willoughby, pojawił się w domku wcześnie rano następnego dnia, aby osobiście zapytać o samopoczucie panny. Pani Dashwood przyjęła go więcej niż uprzejmie zarówno pod wpływem opinii, jaką wyraził o nim sir John, jak i własnej wdzięczności, a cały przebieg wizyty miał upewnić go o rozsądku, elegancji, wzajemnym przywiązaniu i wytworności życia rodziny, z którą los zetknął go przypadkowo. Co do osobistego uroku pań, był o nim przekonany już od wczoraj.

Najstarsza z panien Dashwood miała delikatną cerę, regularne rysy i doskonałą figurę. Marianna była jeszcze ładniejsza. Wyższa od siostry, bardziej rzucała się w oczy; a przy tym miała buzię tak uroczą, że nadużywane często określenie „piękna dziewczyna” w jej przypadku zdawało się nie banalne, lecz trafne. Karnację miała ciemną, lecz cerę promienną, twarz prześliczną, uśmiech słodki i uroczy; w ciemnych oczach zaś błysk życia, niezłomnego ducha, energii, budzący zachwyt w każdym, na kogo spojrzała. Na Willoughby’ego początkowo starała się nie patrzeć, zażenowana wspomnieniem dnia, w którym przyszedł jej na ratunek. Kiedy jednak wstyd minął, nabrała animuszu, zaś nieskazitelność manier młodego dżentelmena, jego otwartość i żywy temperament, a nade wszystko fakt, iż przedstawił się jako wielki miłośnik muzyki i tańca, sprawiły, że spojrzała na niego z aprobatą i żywo absorbowała go rozmową aż do końca wizyty.

Wystarczyła bowiem jedna wzmianka o jednej z jej pasji, by rozwiązać jej język. Nie była w stanie milczeć, gdy rozmowa dotyczyła tej kwestii, a w dyskusji wyzbywała się wszelkiej wstydliwości i rezerwy. Szybko odkryli więc, że łączy ich miłość do tańca i muzyki, a także stwierdzili, że wypływa ona z ogólnej zgodności poglądów na wszelkie zagadnienia z nimi związane. Zachęcona tym do dalszej analizy jego opinii, jęła pytać gościa o książki; wspomniała swych ulubionych autorów i chwaliła ich tak żarliwie, że młody człowiek lat dwudziestu pięciu musiałby być całkowicie wyzbyty z uczuć, gdyby nie podzielił natychmiast jej zachwytu dla dzieł literackich, choćby nawet miał je dotąd w całkowitej pogardzie. Zbieżność ich upodobań była zaskakująca. Oboje kochali te same książki, cytowali te same fragmenty – a jeśli pojawiła się między nimi jakakolwiek niezgodność upodobań czy sprzeciw ze strony gościa – gasły one natychmiast pod naporem argumentów Marianny i blasku jej oczu. Młodzieniec przystawał chętnie na wszystkie jej decyzje, podzielał cały jej entuzjazm, a zanim wizyta dobiegła końca, rozmawiali ze sobą jak dwójka dobrych znajomych.

– No cóż, Marianno – powiedziała Eleonora, gdy gość się oddalił – jak na jeden poranek dokonałaś całkiem sporo. Zdołałaś ustalić opinię pana Willoughby’ego w niemal wszystkich ważnych sprawach. Wiesz już, co sądzi na temat Cowpera i Scotta; zyskałaś pewność, że ceni ich sobie akurat tak, jak powinien, a przy tym nie masz wątpliwości, że nie darzy Pope’a większą estymą, niż jest to stosowne. Zastanawiam się jednak, jak też uda ci się podtrzymywać tę znajomość, gdy wyczerpiesz już wszystkie tematy rozmowy? Obawiam się, że niebawem okaże się, że nie macie już o czym rozmawiać. Następnym razem zapytasz go jeszcze zapewne, co sądzi o malowniczych krajobrazach i o powtórnym małżeństwie, a potem zabraknie ci pomysłów.

– Eleonoro! – zawołała Marianna. – Jak możesz? Czy to sprawiedliwe? Sądzisz, że brakuje mi zainteresowań? Ale rozumiem, co masz na myśli. Zachowywałam się zbyt swobodnie, radośnie i szczerze. Złamałam wszelkie zasady stosownego wychowania; mówiłam otwarcie, gdy należało okazać powściągliwość, brak ducha, bezbarwność i skrytość. Powinnam była rozmawiać jedynie o pogodzie i odzywać się raz na dziesięć minut, oszczędziłabyś mi wówczas reprymendy.

– Kochanie – odezwała się jej matka – nie obrażaj się na Eleonorę; widzisz przecież, że tylko żartuje. Gdybym uznała, że istotnie chce ona pozbawić cię radości, jaką dała ci rozmowa z naszym nowym przyjacielem, sama wyraziłabym sprzeciw. – Marianna natychmiast przestała się gniewać.

Willoughby ze swej strony dawał wszelkie dowody, że cieszy go nawiązana znajomość, i nie ulegało wątpliwości, że będzie chciał ją podtrzymywać. Odwiedzał damy codziennie. Początkowo używał jako pretekstu zdrowia Marianny; jednak życzliwość, z jaką był przyjmowany, sprawiła szybko, że wymówka przestała być konieczna, co nastąpiło, zanim noga Marianny zdążyła wydobrzeć całkowicie. Skręcona kostka zmusiła ją wprawdzie do spędzenia kilku dni w domu, jednak przymus ten nie mógł być milszy. Willoughby był młodzieńcem zdolnym, o żywej wyobraźni, miał radosną, otwartą naturę i doskonałe maniery. Był niczym odpowiedź na skryte pragnienia serca Marianny – miał nie tylko ujmujący sposób bycia, ale też wrodzoną żarliwość, która pod wpływem panny Dashwood zyskała na sile, co budziło większą jej sympatię niż jakiekolwiek inne jego przymioty.

Marianna czerpała coraz większą przyjemność z jego towarzystwa. Czytali wspólnie, rozmawiali i śpiewali razem – Willoughby miał spore zdolności muzyczne, czytając zaś, wykazywał się wrażliwością i ekspresją, której tak nieszczęśliwie brakowało Edwardowi.

Pani Dashwood podzielała zachwyt Marianny; Eleonora również nie miała młodzieńcowi nic do zarzucenia prócz tego, że – podobnie jak jej siostra – mówił zbyt wiele, nie zważając przy tym na obecnych ani na okoliczności, w jakich odbywała się rozmowa. Pochopnie formułował i przedstawiał opinie o innych, poświęcając przy tym uprzejmość na rzecz niepodzielnej uwagi słuchaczy, zbyt łatwo naginał zasady dobrego wychowania; wykazywał przy tym nierozwagę, której Eleonora nie mogła pochwalać, bez względu na to, co on sam i Marianna mogliby na ten temat mieć do powiedzenia.

Marianna tymczasem zaczynała rozumieć, że rozpacz, jaka ją ogarniała w wieku lat szesnastu na myśl, że nigdy nie spotka mężczyzny, który w jej oczach osiągnąłby doskonałość, była zbyt pochopna i nieuzasadniona. Willoughby prezentował bowiem wszystkie cechy, jakie w owej nieszczęśliwej godzinie zwątpienia mogłaby wymienić jako niezbędne, by wzbudzić jej miłość; jego zachowanie wskazywało zaś, że jego życzenia pod tym względem są równie niezłomne jak jego zalety.

Również pani Dashwood, której nie przeszło nawet przez myśl spekulować o małżeństwie młodych z uwagi na przyszły majątek młodzieńca, przed końcem tygodnia zaczęła mieć nadzieję, że dojdzie do oświadczyn, w duchu zaś gratulowała sobie samej serdecznie perspektywy posiadania dwóch takich zięciów jak Edward i Willoughby.

Tymczasem Eleonora zaczęła dostrzegać oznaki uczuć, jakie żywił pułkownik Brandon dla Marianny, tak wcześnie zauważonych przez jej przyjaciół, które dla niej stały się widoczne dopiero wówczas, gdy inni przestali zwracać na nie uwagę. Pozostali skupili się bowiem na jego szczęśliwszym rywalu, zaś pokpiwania, które pułkownik musiał znosić, zanim obdarzył Mariannę uczuciem, ustały w chwili, gdy jego skłonność ku niej stała się istotnie narażona na śmieszność towarzyszącą zwykle wrażliwości. Eleonora musiała niechętnie uwierzyć, że afekt, przypisywany mu przez panią Jennings, by mieć powód do kpin, istotnie zrodził się w jego sercu, i że jest on równie silny jak uczucie wzbudzone w Willoughbym przez podobieństwo charakterów, choć w przypadku pułkownika Brandona wynika ono raczej z przyciągania się przeciwieństw. Patrzyła na to z troską, na co bowiem mógł liczyć trzydziestopięcioletni mruk, rywalizując o względy damy z elokwentnym młodzieńcem w wieku lat dwudziestu pięciu? Nie mogąc więc liczyć żadną miarą na jego powodzenie, życzyła mu z całego serca, by uczucie minęło. Lubiła go, mimo jego powagi i powściągliwości, i uważała za interesującego. Był poważny, lecz łagodny, a rezerwa, jaką okazywał, wydawała się powodowana raczej chęcią pohamowania żywego temperamentu niż wrodzoną melancholią. Sir John napomykał o przeszłych urazach i rozczarowaniach, co utwierdziło ją w przekonaniu, że ma do czynienia z człowiekiem nieszczęśliwym, traktowała go więc z tym większym szacunkiem i współczuciem.

Być może uczucia jej potęgował fakt, że zarówno Willoughby, jak i Marianna wyrażali się o nim lekceważąco tylko dlatego, że nie był ani młody, ani żywiołowy.

– Brandon to taki typ człowieka – powiedział pewnego dnia Willoughby, gdy o nim rozmawiali – o którym wszyscy mówią dobrze, a który nikogo nie obchodzi; wszyscy wyrażają radość, kiedy go zobaczą, ale nikt nie ma ochoty bawić go rozmową.

– Zgadzam się w zupełności – wykrzyknęła Marianna.

– Nie ma się czym chwalić – odparła Eleonora – ponieważ oboje oceniacie go niesprawiedliwie. Wszyscy w Barton Park cenią go wysoko, a ja osobiście, gdy go spotykam, zawsze z nim rozmawiam.

– To, że zyskał pani względy – odpowiedział Willoughby – niewątpliwie przemawia na jego korzyść; jeśli jednak chodzi o innych, ich szacunek jest wyłącznie zniewagą. Kto chciałby zasłużyć na uznanie takich kobiet jak lady Middleton i pani Jennings, gdyby potrafił zapewnić sobie powszechną obojętność?

– Może jednak nieprzychylny osąd takich osób jak pan i Marianna równoważy uznanie lady Middleton i jej matki. Jeśli ich szacunek jest zniewagą, wasze zniewagi mogą okazać się pochwałą, ponieważ wasze uprzedzenia i niesprawiedliwość dorównują brakom intelektu obu dam.

– W obronie swego faworyta umiesz, pani, zdobyć się nawet na zuchwałość.

– Mój faworyt, jak go pan nazywasz, jest człowiekiem rozsądnym; rozsądek zaś zawsze ceniłam sobie wysoko. Tak, Marianno, nawet u mężczyzny po trzydziestce. Pułkownik zwiedził kawał świata; bywał za granicą, dużo czyta, ma przenikliwy umysł. Potrafi ciekawie mówić na różne tematy i zawsze odpowiada na moje pytania z gotowością, która jest oznaką jego dobrego wychowania, i bardzo życzliwie.

– Chcesz przez to powiedzieć – zawołała Marianna złośliwie – że dowiedziałaś się od niego, że w Indiach jest gorąco, a komary są bardzo dokuczliwe.

– Nie wątpię, że powiedziałby mi o tym, gdybym zapytała, tak się jednak składa, że oba te fakty były mi już wcześniej znane.

– Być może – dodał Willoughby – posunął się do tego, że opowiedział pani o nababach, złotych monetach i palankinach.

– Mogę powiedzieć tylko tyle, że jego spostrzeżenia wydają się więcej warte niż pańska bezstronność. Dlaczego jednak darzysz go pan taką niechęcią?

– Nie jestem mu niechętny. Przeciwnie, uważam go za niezwykle szacownego dżentelmena, o którym wszyscy wyrażają się jak najlepiej, nikt jednak go nie zauważa; który ma więcej pieniędzy, niż jest w stanie wydać, więcej czasu niż zajęć, no i dwa nowe surduty co roku.

– Dodajmy także – zawołała Marianna – że nie ma ani geniuszu, ani gustu, ani temperamentu. Że jego przemyśleniom brak błyskotliwości, uczuciom żaru, a głosowi ekspresji.

– Przypisujesz mu liczne wady – odparła Eleonora – których źródłem jest jedynie twoja wyobraźnia, co sprawia, że moja opinia o nim wydaje się w porównaniu z twoją chłodna i umiarkowana. Mogę bowiem powiedzieć tylko tyle, że uważam go za człowieka rozsądnego, dobrze wychowanego i wykształconego, o łagodnym charakterze i czułym sercu.

– Panno Dashwood – zawołał Willoughby – poczyna pani sobie ze mną niegodziwie. Próbuje pani rozbroić mnie rozsądkiem i trafić mi do przekonania wbrew mej woli. Nie uda się pani jednak. Mój upór jest równie wielki jak pani zręczność w prowadzeniu dyskursu. Mam trzy niezbite powody, by nie lubić pułkownika Brandona: przepowiadał deszcz, gdy pragnąłem pięknej pogody; skrytykował zawieszenie mego karykielu², a ponadto nie mogę namówić go, by kupił ode mnie gniadą klacz. Jeśli jednak zadowoli się pani stwierdzeniem, że pod innymi względami jego charakter jawi mi się jako nieskazitelny, jestem gotów to przyznać. W zamian za to wyznanie, poczynione nie bez pewnej przykrości, nie może pani odmówić mi przywileju darzenia go taką niechęcią jak dotąd.

Rozdział XI

Pani Dashwood i jej córki nie wyobrażały sobie nawet, że w hrabstwie Devon czeka je tyle towarzyskich zobowiązań, że będą tak często podejmować gości i przyjmować zaproszenia, że pozostanie im niewiele czasu na zwykłe, codzienne zajęcia. Tak właśnie jednak było. Kiedy Marianna wydobrzała, sir John jął organizować liczne rozrywki, jak to wcześniej zapowiadał. Rozpoczęły się więc bale i pikniki, a także przyjęcia nad wodą, odbywające się na tyle często, na ile pozwalał na to deszczowy październik. Willoughby był zawsze obecny; nieformalny, swobodny charakter tych spotkań sprzyjał zacieśnianiu znajomości z paniami Dashwood, dając mu niezliczone okazje do zachwytów nad przymiotami Marianny, do zaznaczania swego dla niej uwielbienia, zaś sposób, w jaki traktowała go Marianna, mógł upewnić go niezbicie o jej wzajemności.

Eleonora nie mogła się im dziwić. Wolałaby jedynie, aby wyrażali wzajemne uczucia mniej otwarcie, i kilkakrotnie próbowała nakłonić Mariannę do większej powściągliwości. Jej siostra nie mogła jednak ścierpieć skrywania uczuć, których nie musiała wszak się wstydzić, a powściąganie afektu, w którym nie widziała nic złego, wydawało jej się nie tylko niepotrzebne, ale wręcz niechlubne jako wyraz ulegania pospolitym i mylnym poglądom. Willoughby myślał podobnie, oboje zaś swym zachowaniem nieustannie dawali wyraz swoim przekonaniom.

Gdy się pojawiał, ona nie widziała świata poza nim. Wszystko, co robił, uważała za słuszne. Wszystko, co mówił, zdawało jej się mądre. Gdy wieczorami grano w karty, on oszukiwał, aby kosztem własnym i innych graczy dać jej mocną rękę. Jeśli odbywały się tańce, ci dwoje tańczyli niemal tylko ze sobą; gdy zaś musieli opuścić parkiet, zawsze trzymali się blisko siebie i prawie nie rozmawiali z nikim innym. Oczywiście zachowaniem takim narażali się na kpiny, te jednak ich nie zawstydzały, na ogół zaś pozostawały bez odpowiedzi.

Pani Dashwood patrzyła przychylnie na oboje młodych, a wypełniająca jej serce serdeczność nie zostawiała miejsca na krytykę ich zachowania. Było ono w jej oczach naturalną konsekwencją gorących uczuć, które połączyły te dwie młode, zapalczywe głowy.

Był to dla Marianny okres wielkiego szczęścia. Oddała Willoughby’emu serce, a przywiązanie do Norland, które przywiozła ze sobą z hrabstwa Sussex, osłabło dużo szybciej, niż zdawało jej się to wcześniej możliwe, ponieważ jego towarzystwo uczyniło nowy dom dużo milszym miejscem.

Eleonora nie była tak szczęśliwa. Jej serce wypełniał niepokój, a rozrywki nie dawały jej wielkiej przyjemności. Nie znalazła bowiem towarzysza, który mógłby jej wynagrodzić to, co pozostawiła za sobą, i sprawić, że myślałaby o Norland z mniejszym niż dotąd żalem. Ani lady Middleton, ani pani Jennings nie potrafiły prowadzić z nią rozmów, za którymi tęskniła, choć ta druga potrafiła mówić bez przerwy, od początku zaś zapałała do Eleonory sympatią, czyniąc ją przez większość czasu swą pilną słuchaczką. Opowiedziała jej już historię swego życia trzy lub cztery razy, a gdyby pamięć panny Dashwood dorównywała innym jej zaletom, już na początku znajomości mogłaby ze szczegółami opowiadać o ostatniej chorobie pana Jenningsa i zacytować słowa, jakimi zwrócił się do żony na chwilę przed śmiercią. Lady Middleton dawała się lubić bardziej niż jej matka wyłącznie z tego powodu, że częściej zachowywała milczenie. Eleonora nie potrzebowała wiele czasu, by przekonać się, że jej powściągliwość wynika po prostu ze spokojnego charakteru, który jednak nie ma nic wspólnego ze zdrowym rozsądkiem. Wszystkich traktowała tak samo jak matkę i męża i nie dążyła do zawierania bliższych znajomości. To, co miała do powiedzenia danego dnia, nie różniło się niczym od sentencji wygłoszonych w dniu poprzednim. Była też zawsze tak samo pozbawiona wyrazu, nawet nastrój miała bowiem codziennie ten sam; i choć nie oponowała przeciwko przyjęciom organizowanym tak chętnie przez jej męża, pod warunkiem że wszystko odbywało się elegancko, a dwoje najstarszych dzieci mogło dołączyć do matki, wydawało się, że nie czerpie z nich większej przyjemności, niż gdyby siedziała samotnie w domu. Jej obecność zaś i rozmowa z nią dawała innym tak niewiele radości, że niekiedy przypominali sobie o niej dopiero, gdy zaczynała wyrażać troskę o swych niesfornych synków.

Jedynie w pułkowniku Brandonie znalazła Eleonora człowieka, który mógł zyskać jej szacunek swymi zdolnościami, wzbudzić zainteresowanie zawarciem przyjaźni czy też zaoferować przyjemność płynącą ze spędzania czasu w dobrym towarzystwie. O Willoughbym nawet nie myślała. Darzyła go podziwem i szacunkiem – nawet siostrzanym szacunkiem – był jednak zakochany i tak dalece zajęty Marianną, że niewiele było z niego pożytku w towarzystwie. Pułkownik Brandon na swoje nieszczęście nie mógł poświęcić się Mariannie bez reszty, a z rozmów z Eleonorą czerpał największą pociechę w obliczu obojętności jej siostry.

Jej współczucie dla niego tymczasem wzrosło, miała bowiem powód przypuszczać, że ból nieodwzajemnionej miłości dotyka go nie po raz pierwszy. Podejrzenie to zrodziło się na podstawie słów przypadkowo rzuconych pewnego wieczoru w Barton Park, gdy postanowili usiąść razem, kiedy inni tańczyli. Jego wzrok utkwiony był w Mariannie, a po kilku minutach milczenia odezwał się z bladym uśmiechem:

– Jak rozumiem, siostra pani nie pochwala powtórnych związków?

– Nie – odparła Eleonora – jest wielką romantyczką.

– A raczej, jak mi się zdaje, uważa, że w życiu nie można pokochać po raz drugi.

– Tak właśnie sądzę. Nie potrafię jednak pojąć, jak godzi to z pamięcią o własnym ojcu, który miał przecież dwie żony. Myślę, że z wiekiem zmieni poglądy, kierując się zdrowym rozsądkiem i spostrzeżeniami; wówczas być może jej samej będzie łatwiej je sprecyzować, a także uzasadnić.

– Tak zapewne będzie – odparł – a jednak jest coś urzekającego w przekonaniach młodych, do tego stopnia, że z żalem witamy chwilę, gdy zastępują je poglądy przyjęte przez ogół.

– Nie mogę zgodzić się z panem w tym względzie – odrzekła Eleonora. – Poglądy, które wyznaje moja siostra, są na tyle szkodliwe, że urok entuzjazmu i nieznajomości świata nie wystarcza, by te szkody wynagrodzić. Prowadzą bowiem do lekceważenia tego, co wypada, a gdyby lepiej poznała świat, byłoby to niewątpliwie z korzyścią dla niej.

Po krótkiej przerwie on znów podjął rozmowę.

– Czy siostra pani wprowadza rozróżnienie wśród zastrzeżeń przeciwko powtórnym związkom? Czy może uważa je wszystkie za równie naganne? Czy jej zdaniem ci, dla których pierwszy wybór okazał się rozczarowaniem, czy to z powodu niestałości obiektu ich uczucia, czy też niefortunnych okoliczności, powinni do końca życia pozostać obojętni?

– Zapewniam pana, że jej przekonania w tym względzie nie są mi znane aż tak szczegółowo. Wiem jedynie, że nigdy nie słyszałam, aby przyznała, że powtórne zakochanie nie zawsze jest niewybaczalne.

– Wiary tego rodzaju – odparł – nie da się zachować, jednak odmiana… całkowita odmiana poglądów… Nie, tego pragnąć nie należy; kiedy bowiem przychodzi nam zrezygnować z młodzieńczego romantyzmu, zbyt często zastępują go poglądy nader rozpowszechnione, a przy tym niebezpieczne! Mówię z doświadczenia. Znałem kiedyś damę, która temperamentem i umysłowością przypominała ogromnie pani siostrę; żywiła też podobne do niej przekonania, które jednak przyszło jej zmienić… pod wpływem szeregu nieszczęśliwych okoliczności… – Tu urwał gwałtownie, jakby uznał, że powiedział zbyt wiele, a wyraz jego twarzy zrodził w umyśle Eleonory podejrzenie, które zapewne w przeciwnym razie nie powstałoby w jej głowie. Wzmianka o tajemniczej damie nie dałaby zapewne pannie Dashwood do myślenia, gdyby zachowanie pułkownika nie wskazywało, że powiedział zbyt wiele. Nie musiała szczególnie wysilać wyobraźni, by powiązać jego emocje z bolesnym zapewne wspomnieniem z przeszłości. Eleonora nie pytała więcej. Marianna, znalazłszy się na jej miejscu, nie byłaby zapewne tak dyskretna. Jej żywa wyobraźnia stworzyłaby z pewnością od razu smutną historię miłosnego rozczarowania.

Rozdział XII

Następnego ranka, udawszy się wraz z Eleonorą na przechadzkę, Marianna wyjawiła jej wieść, którą – znając przecież lekkomyślność i nierozwagę siostry – Eleonora przyjęła z zaskoczeniem jako aż nazbyt jaskrawy dowód tych właśnie cech jej charakteru. Otóż, jak zdradziła Marianna, nie kryjąc przy tym największej radości, Willoughby podarował jej konia – jednego z tych, które hodował w swym majątku w hrabstwie Somerset, ułożonego specjalnie dla kobiety. Nie bacząc, że pani Dashwood nie miała zamiaru trzymać koni, a gdyby nawet miała w tym względzie zmienić zdanie, musiałaby kupić także drugiego dla służącej, a także zatrudnić stajennego, a przede wszystkim wybudować stajnię, przyjęła prezent bez wahania i z entuzjazmem opowiedziała o nim siostrze.

– Ma zamiar natychmiast wysłać po niego stajennego do Somerset – dodała – a gdy ten go przywiezie, będziemy codziennie odbywać przejażdżki. Ty także będziesz mogła go dosiadać. Wyobraź sobie tylko, droga Eleonoro, jak rozkosznie będzie galopować przez tutejsze doliny.

Nader niechętnie pogodziła się wreszcie z myślą, że to piękne marzenie nie może się spełnić z powodu nieszczęśliwego splotu różnych przyczyn; zanim to nastąpiło, przez dłuższą chwilę odmawiała przyjęcia ich do wiadomości. Co do zatrudnienia służącego, nie byłby to wszak wielki wydatek, a mama z pewnością nie miałaby nic przeciwko temu; dla służącego zresztą wystarczyłby dowolny koń; zawsze mógłby też dostać go w Barton Park, co do stajni zaś, dość byłoby wybudować byle jaką szopę. Eleonora wyraziła następnie wątpliwość, czy stosowne byłoby przyjęcie takiego prezentu od człowieka znanego tak słabo, a w każdym razie – tak krótko. Tego było już dla Marianny za wiele.

– Mylisz się, Eleonoro – rzekła zapalczywie – sądząc, że słabo znam Willoughby’ego. To prawda, że poznaliśmy się niedawno, poznałam go jednak lepiej niż jakąkolwiek istotę ludzką, nie licząc ciebie i mamy. To nie czas ani okoliczności decydują o nawiązaniu zażyłych stosunków, ale jedynie charakter człowieka. Siedmiu lat nie wystarczyłoby niektórym, by dobrze się poznać, innym zaś dość jest na to siedem dni. Nie czułabym się bardziej winna, przyjmując konia w prezencie od brata niż od pana Willoughby’ego. O Johnie wiem bardzo niewiele, mimo tylu lat spędzonych pod jednym dachem; ale o panu Willoughbym już dawno wyrobiłam sobie zdanie.

Eleonora uznała, że najmądrzej będzie zakończyć na tym rozmowę. Znała dobrze temperament swojej siostry. Sprzeciwianie się jej w tak delikatnej materii sprawiłoby jedynie, że utwierdziłaby się we własnej opinii. Jednak powołując się na jej miłość do matki, prezentując niewygody, jakie ta musiałaby wziąć na siebie, gdyby (co zapewne by nastąpiło) zgodziła się na przyjęcie prezentu, Eleonora zdołała przekonać Mariannę do swych racji oraz nakłonić do obietnicy, że nie wystawi matki na pokusę wzięcia na siebie trudów związanych z przyjęciem prezentu, a gdy spotka się z Willoughbym, poinformuje go, że jego propozycja musi zostać odrzucona.

Marianna dotrzymała słowa; gdy zaś tego dnia Willoughby zawitał do małego domku, Eleonora słyszała, jak przyciszonym głosem skarży mu się, że zabroniono jej przyjąć jego podarek. Zdradziła mu również przyczyny tego stanu rzeczy, by uniemożliwić mu dalsze nalegania. Był jednak wyraźnie rozczarowany, czemu dał wyraz, dodając równie cicho:

– Ale, Marianno, koń jest twój, nawet jeśli nie możesz na razie na nim jeździć. Zatrzymam go jedynie do czasu, gdy stanie się to możliwe. Gdy opuścisz Barton, by zamieszkać we własnym domu, przywita cię w nim królowa Mab.

Eleonora usłyszała i tę część rozmowy, a zarówno jej sens, jak i ton wypowiedzi, jak również fakt, że młody człowiek zwrócił się do jej siostry wyłącznie po imieniu upewniły ją co do stopnia zażyłości łączącego tę parę, jak również doprowadziły do wniosku, że młodzi osiągnęli już pełne porozumienie. Od tej chwili nie wątpiła, że są zaręczeni, co nie było dla niej żadnym zaskoczeniem – dziwiła się jedynie, że choć oboje są tak szczerzy i otwarci w swych uczuciach, pozwalają, by przyjaciele i rodzina dowiadywali się o tym przypadkiem.

Już następnego dnia Małgorzata opowiedziała jej o czymś, co utwierdziło ją w tym przekonaniu. Willoughby spędził z nimi cały poprzedni wieczór, zaś Małgorzata, przebywając przez jakiś czas w saloniku z nim i Marianną, miała okazję poczynić szereg spostrzeżeń, które z ważną miną przekazała siostrze, gdy tylko znalazły się same.

– Och, Eleonoro! – wykrzyknęła. – Muszę podzielić się z tobą tajemnicą na temat Marianny. Jestem pewna, że już niedługo wyjdzie za mąż za pana Willoughby’ego.

– Powtarzasz to – odrzekła Eleonora – niemal codziennie od dnia ich pierwszego spotkania na wzgórzu High Church; nie znali się jeszcze nawet od tygodnia, jak mi się zdaje, gdy nabrałaś pewności, że Marianna nosi jego portret w medalioniku na szyi, okazało się jednak, że to miniatura naszego ciotecznego dziadka.

– Ale to zupełnie co innego. Jestem pewna, że niebawem się pobiorą, ponieważ wziął od niej pukiel włosów.

– Uważaj, Małgorzato. To może być pamiątka po jakimś jego krewniaku.

– Ależ skąd, Eleonoro, włosy należą do Marianny. Jestem tego niemal pewna, bo widziałam, jak odcinał lok. Wczoraj wieczorem po herbatce, gdy ty i mama wyszłyście z pokoju, szeptali między sobą i rozmawiali pośpiesznie; zdawało mi się, że o coś błagalnie ją prosi, a po chwili wziął nożyce i odciął długi kosmyk jej włosów; widziałam, że pukle na jej karku były później rozwichrzone; ucałował pukiel, zawinął w białą kartkę i schował ją w pugilaresie.

Słysząc tak szczegółowy opis z tak wiarygodnego źródła, Eleonora nie mogła wątpić w jego prawdziwość. Nie miała zresztą zamiaru, ponieważ był on całkowicie zgodny z tym, co sama zobaczyła i usłyszała.

Spostrzegawczość Małgorzaty nie zawsze dawała Eleonorze powód do zadowolenia. Gdy pani Jennings nalegała usilnie pewnego wieczoru w Barton Park, by młodsza siostra zdradziła jej imię ukochanego Eleonory, co od dawna budziło jej szaloną ciekawość, Małgorzata spojrzała na siostrę, mówiąc:

– Nie wolno mi tego zdradzić, prawda, Eleonoro?

Oczywiście, wszyscy uznali to za niezwykle zabawne; Eleonora także próbowała się śmiać. Był to jednak dla niej bolesny wysiłek. Nie zniosłaby kpin pani Jennings z człowieka, o którym – czego była pewna – myślała wówczas Małgorzata.

Marianna najszczerzej jej współczuła i ona jednak wyrządziła siostrze więcej szkody niż pożytku, poczerwieniała bowiem i gniewnie zwróciła się do Małgorzaty:

– Nie zapominaj, że bez względu na to, jakie snujesz domysły, nie wolno ci o nich rozmawiać.

– Nie snuję domysłów – odparła Małgorzata – ty sama mi o tym powiedziałaś.

Słysząc tę ripostę, towarzystwo wybuchło tym głośniejszym śmiechem, nalegając, by Małgorzata powiedziała coś więcej.

– Doprawdy, panno Małgorzato, proszę nie trzymać nas w niewiedzy – powiedziała pani Jennings. – Jak też nazywa się ten dżentelmen?

– Nie mogę powiedzieć, proszę pani. Wiem jednak bardzo dobrze, kto to jest i wiem też, gdzie przebywa.

– Tak, tak, możemy zgadnąć, gdzie jest; z pewnością przebywa we własnym domu w Norland. Założę się, że jest wikariuszem w tamtejszej parafii.

– Nie, nie jest wikariuszem. On nie ma w ogóle żadnego zawodu.

– Małgorzato – powiedziała Marianna zapalczywie – doskonale wiesz, że wymyśliłaś sobie to wszystko, a człowiek, o którym mówisz, w ogóle nie istnieje.

– No cóż, Marianno, w takim razie musiał umrzeć ostatnio, ponieważ z pewnością żył jeszcze niedawno, zaś nazwisko jego zaczyna się od litery F.

Eleonora była bezmiernie wdzięczna lady Middleton, która w tej właśnie chwili stwierdziła, że „rozpadało się okropnie”, jakkolwiek nie miała wątpliwości, że uwaga ta była podyktowana nie tyle życzliwością dla niej samej, ile niechęcią, jaką lady żywiła wobec niestosownych rozmów, które taką radość sprawiały zarówno jej mężowi, jak i matce. Jej słowa podchwycił jednak natychmiast pułkownik Brandon, jak zawsze pełen względów dla cudzych uczuć, i oboje wdali się w długą konwersację o pogodzie. Tymczasem Willoughby otworzył pianino i poprosił Mariannę, by przy nim usiadła; i tak dzięki wysiłkom różnych osób temat został porzucony. Eleonora nieprędko jednak otrząsnęła się z uczucia niepokoju, jakie wzbudziło w niej to zdarzenie.

Tego wieczoru towarzystwo umówiło się na dzień kolejny na wycieczkę do pięknego majątku położonego o jakieś dwanaście mil od Barton, należącego do szwagra pułkownika Brandona. On sam musiał wziąć udział w wycieczce, bez niego bowiem nikt inny nie uzyskałby wstępu na teren posiadłości, ponieważ właściciel, chwilowo nieobecny, pozostawił ścisłe instrukcje w tym względzie. Miejsce to odznaczało się ponoć niezwykłą urodą, a sir John, który szczególnie je chwalił, wiedział zapewne, o czym mówi, zważywszy że organizował wycieczki do majątku dwukrotnie każdego lata przez ostatnie dziesięciolecie. Znajdowało się tam ponoć ładne jeziorko, zaplanowano więc przejażdżkę łodzią, jak również zabranie suchego prowiantu i jazdę otwartymi powozami – wszystko to, by uczynić wyprawę jak najbardziej przyjemną.

Niektórym pomysł ten wydał się nieco zbyt śmiały, zważywszy na porę roku, jak i fakt, że od dwóch tygodni deszcz padał codziennie – Eleonora namówiła więc panią Dashwood, która była przeziębiona, aby została w domu.

Rozdział XIII

Zaplanowana wycieczka do Whitwell przebiegła zupełnie inaczej, niż wyobrażała to sobie Eleonora. Spodziewała się, że przemoknie do suchej nitki, będzie zmęczona i wystraszona; rzeczywistość okazała się jeszcze gorsza, ponieważ wycieczka w ogóle się nie odbyła.

Już o dziesiątej całe towarzystwo zebrało się w Barton Park na śniadaniu. Poranek był dość ładny, choć przez całą noc padało; chmury rozpierzchły się po niebie i co chwilę przebłyskiwało przez nie słońce. Wszyscy byli w wyśmienitych nastrojach, gotowi dobrze się bawić, znosząc z dobrym humorem wszelkie trudy podróży.

Kiedy jedli śniadanie, przyniesiono listy. Wśród nich znalazł się jeden do pułkownika Brandona, który wziął kopertę, rzucił okiem na adres, zmienił się na twarzy i natychmiast opuścił jadalnię.

– Cóż to się stało Brandonowi? – zdziwił się sir John.

Nikt nie miał pojęcia.

– Mam nadzieję, że to nie jakaś zła wiadomość – powiedziała lady Middleton. – Musiało się jednak wydarzyć coś doprawdy nadzwyczajnego, skoro pułkownik zrezygnował z mojego śniadania.

Po mniej więcej pięciu minutach pułkownik powrócił.

– Mam nadzieję, że nie dostał pan złych wieści, pułkowniku – powiedziała pani Jennings, gdy wszedł do jadalni.

– Nie, pani, dziękuję.

– Czy to z Awinionu? Mam nadzieję, że nie pogorszyło się zdrowie pańskiej siostry?

– Nie, pani. List przyszedł z Londynu, a dotyczy wyłącznie interesów.

– Skąd zatem pańskie zdenerwowanie, skoro chodzi jedynie o interesy? No, no, pułkowniku, proszę powiedzieć nam prawdę.

– Mamo droga – powiedziała lady Middleton – zastanów się, co mówisz.

– A może to wiadomość, że pańska kuzynka, Fanny, wyszła za mąż? – dociekała pani Jennings, nie zwracając uwagi na córkę.

– Nie, pani.

– Ach tak? W takim razie już wiem, kto jest autorem listu, pułkowniku. Mam nadzieję, że wszystko u niej w porządku.

– Kogo masz pani na myśli? – zapytał pułkownik, czerwieniąc się lekko.

– O, wie pan dobrze, kogo mam na myśli.

– Doprawdy mi przykro – pułkownik zwrócił się do lady Middleton – że list ten przyszedł akurat dzisiaj, ponieważ sprawa, której dotyczy, wymaga mego bezzwłocznego stawienia się w Londynie.

– W Londynie! – zawołała pani Jennings. – Co takiego będzie pan robił w Londynie o tej porze roku?

– Ja sam boleję – ciągnął pułkownik – nad koniecznością opuszczenia tak miłego towarzystwa; tym bardziej że, jak się obawiam, moja obecność jest nieodzowna, aby mogli państwo zwiedzić Whitwell.

Jakiż to był cios dla wszystkich!

– Jeśli jednak napisze pan liścik do gospodyni, panie Brandon – powiedziała Marianna żarliwie – czy to nie wystarczy?

Pułkownik pokręcił głową.

– Ależ musimy jechać – upierał się sir John. – Nie odwołamy przecież wycieczki po wszystkich tych przygotowaniach. Nie możesz jechać do Londynu wcześniej niż jutro, mój drogi.

– Chciałbym, żeby to było tak proste. Nie mogę jednak zwlekać z podróżą nawet jeden dzień!

– Gdyby choć powiedział nam pan, o co chodzi – stwierdziła pani Jennings – moglibyśmy sami ocenić, czy pański wyjazd można odłożyć, czy nie.

– Nie straciłby pan więcej niż sześć godzin – zauważył Willoughby – gdyby opóźnił pan wyjazd jedynie do naszego powrotu.

– Nie mogę pozwolić sobie na stratę nawet jednej godziny.

Eleonora usłyszała, jak Willoughby mówi po cichu do Marianny:

– Niektórzy ludzie nie mogą tego znieść, że inni chcą dobrze się bawić. Brandon jest jednym z nich. Obawiał się pewnie, że się przeziębi, i wymyślił sztuczkę z listem, żeby się wymigać z wyprawy. Założę się o pięćdziesiąt gwinei, że napisał tę wiadomość sam.

– Nie mam co do tego wątpliwości – odrzekła Marianna.

– Wiem, że nie zdołam przekonać cię, byś zmienił zdanie – powiedział sir John – gdy raz już podjąłeś decyzję. Mam jednak nadzieję, że jeszcze się nad tym zastanowisz. Weź to pod uwagę, że panny Carey przybyły aż z Newton, panny Dashwood przyszły pieszo z domku, a pan Willoughby wstał dwie godziny wcześniej niż zwykle, by móc pojechać do Whitwell.

Pułkownik Brandon ponownie wyraził żal, że musi rozczarować towarzystwo, powtórzył jednak zarazem, że to nieuniknione.

– No cóż, kiedy zatem wrócisz?

– Mam nadzieję, że zobaczymy pana w Barton – dodała pani domu – gdy tylko załatwi pan swoje sprawy w Londynie. Odłożymy zatem wyprawę do Whitwell aż do pańskiego powrotu.

– To bardzo miłe. Nie mam jednak pewności, kiedy będę mógł wrócić, nie chcę więc robić państwu fałszywej nadziei.

– Ależ on musi wrócić, i ja tego dopilnuję! – zawołał sir John. – Jeśli nie będzie go tutaj do końca tygodnia, sam po niego pojadę.

– O tak, zrób to! – zawołała pani Jennings – przy okazji zaś dowiesz się może, co to była za ważna sprawa.

– Nie mam zamiaru wtykać nosa w cudze problemy. Przypuszczam, że to coś wstydliwego.

W tej chwili powiadomiono, że konie pułkownika są gotowe do drogi.

– Nie jedziesz chyba wierzchem do samego Londynu? – zapytał sir John.

– Nie. Tylko do Honiton. Stamtąd udam się w dalszą drogę dyliżansem.

– No cóż, skoro podjąłeś decyzję, życzę ci dobrej podróży. Szkoda jednak, że nie chcesz zmienić zdania.

– Zapewniam cię, że nie leży to w mojej mocy.

Pułkownik pożegnał się z towarzystwem.

– Czy mogę mieć nadzieję ujrzeć panią wraz z siostrami w Londynie tej zimy, panno Dashwood?

– Obawiam się, że nie będzie to możliwe.

– Muszę w takim razie pożegnać panie na dłużej, niżbym chciał.

Przed Marianną skłonił się tylko w milczeniu.

– Proszę, pułkowniku – zwróciła się do niego pani Jennings – nim pan odjedzie, proszę wyjawić nam, jaki jest cel pańskiej podróży.

Pułkownik życzył jej dobrego dnia, a potem wraz z sir Johnem opuścił jadalnię.

Po jego wyjściu rozległy się skargi i narzekania, od których dotąd powstrzymywano się przez wzgląd na dobre wychowanie; każdy z obecnych po wielekroć wyraził swe rozczarowanie.

– A ja się domyślam, co to za sprawa – powiedziała wreszcie pani Jennings z satysfakcją.

– Doprawdy, pani? – rozległy się głosy.

– Tak, jestem pewna, że chodzi o pannę Williams.

– Kimże jest panna Williams? – spytała Marianna.

– Coś takiego! Nie znacie panie panny Williams? Musiałyście o niej słyszeć. To krewna pułkownika, moja droga, bardzo bliska krewna. Ze względu na młode panienki nie powiem jak bliska. – Następnie, zniżając głos, szepnęła do Eleonory: – To jego nieślubna córka.

– Doprawdy!

– O tak, w dodatku podobna do niego jak dwie krople wody. Spodziewam się, że pułkownik zostawi jej cały swój majątek.

Powróciwszy do towarzystwa, sir John dołączył do ogólnych lamentów w związku z tak niefortunnym splotem okoliczności; na koniec zauważył jednak, że skoro już zebrali się wszyscy, powinni zrobić coś, co sprawi im przyjemność; po krótkiej naradzie ustalono, że jakkolwiek prawdziwie uszczęśliwić ich mógłby jedynie wyjazd do Whitwell, wycieczka na wieś będzie jednak pewnym pocieszeniem. Wydano więc polecenie przygotowania powozów; jako pierwszy ustawił się na podjeździe powóz Willoughby’ego, do którego wsiadła nieopisanie szczęśliwa Marianna. Powóz ruszył szybko i przejechał przez park, po czym znikł z oczu pozostałych; zobaczyli go dopiero, gdy wrócił – najpóźniej ze wszystkich. Zarówno Willoughby, jak i Marianna wyglądali na zachwyconych przejażdżką, powiedzieli jednak tylko tyle, że trzymali się drogi, podczas gdy reszta pojechała na wzgórza.

Ustalono również, że wieczorem odbędą się tańce i że przez cały dzień wszyscy będą bawić się doskonale. Na kolacji zjawiła się także reszta rodziny Careyów, przy stole zaś zasiadło niemal dwadzieścia osób, co sir John stwierdził z prawdziwym ukontentowaniem. Willoughby jak zwykle zajął miejsce pomiędzy dwiema starszymi pannami Dashwood. Pani Jennings usiadła po prawicy Eleonory, a po chwili przechyliła się ponad stołem, mówiąc do Marianny na tyle głośno, że usłyszeli ją także siedzący bliżej Eleonora i Willoughby:

– Na nic się zdały wasze sztuczki, odkryłam tajemnicę. Wiem, gdzie spędziliście dzisiejszy ranek.

Marianna zaczerwieniła się i odparła pośpiesznie:

– Doprawdy, a gdzie?

– Czyżby nie wiedziała pani – powiedział Willoughby – że udaliśmy się moim powozem na przejażdżkę?

– Tak, tak, panie Zuchwały, wiem o tym bardzo dobrze, postanowiłam jednak wytropić, dokąd się udaliście. Mam nadzieję, że spodobał ci się dom, panno Marianno. Jest bardzo duży, ale mam też nadzieję, że zanim się zjawię z wizytą, zdążysz go przemeblować, bo prosił się o to już przed sześciu laty, gdy go oglądałam po raz pierwszy.

Marianna odwróciła się ogromnie zmieszana. Pani Jennings śmiała się z całego serca; po chwili wyjaśniła Eleonorze, że nakazała własnej służącej dowiedzieć się wszystkiego od sługi pana Willoughby’ego; w ten sposób uzyskała informację, że państwo pojechali do Allenham i spędzili tam sporo czasu, chodząc po ogrodzie i po całym domu.

Eleonora nie dała wiary jej słowom, wydawało się bowiem wysoce nieprawdopodobne, aby Willoughby mógł zaproponować i uzyskać zgodę Marianny na wizytę w domu w czasie, gdy przebywała w nim pani Smith, której panna Dashwood nie została dotychczas przedstawiona.

Gdy wyszli z jadalni, Eleonora zapytała o to siostrę i ku jej najwyższemu zdumieniu okazało się, że pani Jennings mówiła samą prawdę. Marianna zresztą przyjęła jej niedowierzanie z pewnym oburzeniem.

– Dlaczego sądzisz, Eleonoro, że tam nie pojechaliśmy lub że nie obejrzeliśmy domu? Czy nie miałaś ochoty sama tego zrobić?

– Tak, Marianno, nie pojechałabym tam jednak, wiedząc, że pani Smith jest w domu, w dodatku mając Willoughby’ego za jedyne towarzystwo.

– Pan Willoughby jest jednak jedyną osobą uprawnioną, by kogokolwiek tam zapraszać, pojechaliśmy zaś otwartym powozem, dlatego też nie było możliwe, by ktoś nam towarzyszył. To był najprzyjemniejszy ranek w moim życiu.

– Obawiam się – rzekła Eleonora – że przyjemność płynąca z danego zajęcia nie musi stanowić potwierdzenia jego stosowności.

– Przeciwnie, Eleonoro, nic innego nie dowodzi jej równie mocno; gdyby to, co zrobiłam, było niewłaściwe, musiałabym czuć się z tym niezręcznie, ponieważ zawsze to czujemy, gdy zdarzy nam się popełnić niecny czyn, a żywiąc takie uczucie, nie mogłabym wszak odczuwać przyjemności.

– Droga Marianno, czy nawet fakt, że twoje zachowanie stało się przedmiotem impertynenckich uwag nie każe ci wątpić w słuszność twych postępków?

– Jeśli impertynenckie odzywki pani Jennings mają być dowodem niestosownego zachowania, wszyscy zachowujemy się niestosownie przez całe nasze życie. Jej przygany obchodzą mnie akurat tyle, co płynące z jej ust pochwały. Nie czuję, abym zrobiła cokolwiek złego, udając się do majątku pani Smith czy też oglądając jej dom. Pewnego dnia stanie się on własnością pana Willoughby’ego i…

– Nawet i to, że być może pewnego dnia dom ten stanie się twoim, Marianno, nie usprawiedliwia tego, co zrobiłaś.

Marianna zaczerwieniła się, słysząc te słowa; był to jednak najwyraźniej rumieniec radości; zaś po dziesięciu minutach wytężonego namysłu ponownie podeszła do siostry, mówiąc z wielkim zadowoleniem:

– Być może masz rację, Eleonoro, że popełniłam błąd, jadąc do Allenham; ale pan Willoughby ogromnie chciał pokazać mi to miejsce; dom zaś jest uroczy, zapewniam cię. Na górze znajduje się wyjątkowo śliczna bawialnia, wystarczająco duża, by stale jej używać, wystarczy tylko zmienić meble na bardziej nowoczesne. To pokój narożny, z oknami wychodzącymi na dwie strony. Z jednego z okien widać trawnik do gry w kule, za nim piękny las, po drugiej zaś kościół i wioskę, a w oddali te wspaniałe, wysokie wzgórza, które tak często podziwiamy. Z powodu umeblowania nie prezentuje się obecnie zbyt imponująco, gdyby jednak temu zaradzić… Willoughby jest zdania, że wystarczy kilkaset funtów, by uczynić z tego pokoju jeden z najprzyjemniejszych saloników letnich w całej Anglii.

Gdyby inni nie przerwali tej rozmowy, Eleonora z pewnością wysłuchałaby równie szczegółowego opisu wszystkich pomieszczeń w domu.

Rozdział XIV

Nagły wyjazd pułkownika, który tak skrzętnie ukrył przed towarzystwem jego przyczynę, nie dawał spokoju pani Jennings przez dwa lub trzy następne dni, stając się tematem jej nieustannych rozważań. Wścibska dama interesowała się bowiem żywo wszelkimi poczynaniami wszystkich swych znajomych. Teraz zastanawiała się niemal bez przerwy, dlaczego pułkownik wyjechał. Niewątpliwie otrzymał jakąś złą wiadomość, sporządziła więc całą listę nieszczęść, jakie mogły go dotknąć, zakładając, że niemożliwe jest wszak, aby uniknął ich wszystkich.

– Jestem pewna, że ogromnie się tym zasmucił – powiedziała. – Widziałam to w jego twarzy. Biedny człowiek! Boję się, że jego interesy przedstawiają się doprawdy kiepsko. Majątek w Delaford nigdy nie przynosił więcej niż dwa tysiące rocznie, a jego brat pozostawił go w bardzo marnym stanie. Jestem pewna, że chodzi o pieniądze, bo o cóż by innego? Ciekawa jestem, czy istotnie mam rację. Oddałabym wiele, żeby się tego dowiedzieć. A może jednak o pannę Williams; wyglądał wszak na zaalarmowanego, gdy wymieniłam jej nazwisko. Może zachorowała w Londynie; to bardzo możliwe, bo, jak mi się zdaje, zawsze była słabego zdrowia. Założę się o wszystko, że sprawa dotyczy panny Williams. Prawdopodobieństwo, że boryka się z kłopotami pieniężnymi, jest niewielkie, bo to człowiek nader rozważny i na pewno zdążył już ułożyć sprawy w majątku jak należy. O co też może chodzić! Być może jego siostra w Awinionie doznała pogorszenia i posłała po niego. Dlatego zapewne odjechał tak pośpiesznie. No cóż, z całego serca życzę mu, żeby uporał się z tym, co go dręczy, a do tego jeszcze, aby znalazł dobrą żonę.

Takie rozważania snuła w myślach i na głos pani Jennings. Każdy nowy pomysł, na jaki wpadała, skłaniał ją do zmiany zdania, a wszystkie możliwości jawiły jej się jako równie prawdopodobne. Eleonora, choć sama życzyła pułkownikowi z całego serca, by wiodło mu się jak najlepiej, nie potrafiła poświęcić mu całej uwagi, czego oczekiwała od niej pani Jennings; po pierwsze, była zdania, że okoliczności jego wyjazdu nie usprawiedliwiają aż tak żywego zainteresowania, po drugie zaś, zastanawiała się równie usilnie nad czymś innym. Dziwiło ją niezmiernie uporczywe milczenie jej siostry i Willoughby’ego na temat, który – jak musieli się domyślać – budził ciekawość wszystkich. Milczenie to przeciągało się, z dnia na dzień czyniąc coraz osobliwsze wrażenie, nie pasując zupełnie do zachowania obojga. Eleonora nie mogła zrozumieć, dlaczego żadne z nich nie potrafiło otwarcie wyznać matce i jej samej tego, o czym świadczył niezbicie ich wzajemny stosunek.

Mogła bez trudu wyobrazić sobie, że nie będą w stanie od razu wstąpić w związek małżeński, jakkolwiek bowiem Willoughby był człowiekiem niezależnym, nie było powodów, aby sądzić, że jest także majętny. Sir John oceniał, że jego majątek przynosi przychód w wysokości sześciuset lub siedmiuset funtów rocznie; młodzieniec żył jednak wyraźnie ponad stan, narzekając przy tym często na biedę. Upór, z jakim zachowywali swe zaręczyny w tajemnicy, która była wszak tajemnicą poliszynela, był dla niej niepojęty; był też tak sprzeczny z wyrażanymi przez nich przekonaniami, jak i zachowaniem, że niekiedy zastanawiała się w duchu, czy to możliwe, że istotnie się nie zaręczyli, a wątpliwość ta wystarczała, by powstrzymać się przed zadawaniem Mariannie jakichkolwiek pytań.

Najlepszym dowodem łączących ich uczuć był sposób, w jaki Willoughby traktował Mariannę. Okazywał jej największą czułość i troskę, zaś resztę rodziny darzył serdecznością właściwą synowi i bratu. Mały domek stał mu się najwyraźniej bliski i kochany niczym dom rodzinny; spędzał tam więcej czasu niż w Allenham, a gdy nie mieli akurat innych zobowiązań towarzyskich, wychodząc rano z domu, niemal zawsze trafiał właśnie tam, by spędzić resztę dnia z Marianną i ulubioną wyżlicą, leżącą u jej stóp.

Pewnego wieczoru, gdy od wyjazdu pułkownika Brandona upłynął mniej więcej tydzień, jego serce zdawało się jeszcze bardziej niż zwykle wypełnione przywiązaniem do wszystkiego, co go otaczało, gdy więc pani Dashwood wspomniała o planowanej na wiosnę przebudowie domku, żywo sprzeciwił się wprowadzaniu jakichkolwiek zmian w miejscu, które jemu jawiło się jako idealne.

– Co takiego?! – wykrzyknął. – Przebudowa? Nie. Na to nigdy nie wyrażę zgody. Ani jeden kamień nie powinien zostać dobudowany do tych ścian, domek nie może zostać powiększony nawet o ćwierć cala, jeśli ktokolwiek ma tu wzgląd na moje uczucia.

– Proszę się nie denerwować – odparła panna Dashwood – nic podobnego się tu nie wydarzy. Nasza matka nigdy nie będzie miała dość pieniędzy, by podjąć się takiego przedsięwzięcia.

– Doprawdy cieszy mnie to! – zawołał. – Oby na zawsze pozostała uboga, skoro nie ma lepszego pomysłu, jak wydać pieniądze.

– Dziękuję panu, Willoughby. Może pan być pewien, że nie zamieniłabym przywiązania, jakie żywi do tego domu pan albo ktokolwiek z moich bliskich, na jakiekolwiek przeróbki. Może pan być spokojny; bez względu na to, jaka suma nam zostanie, gdy rozliczymy rachunki na wiosnę, pozwolę raczej, by leżała bezużytecznie, niż rozporządzę nią w sposób tak panu niemiły. Czy rzeczywiście pokochał pan to miejsce tak, że nie dostrzega w nim żadnych wad?

– Właśnie tak – odparł. – W moich oczach to dom doskonały. Co więcej, stał się dla mnie jedynym kształtem architektonicznym, w którym można przeżywać szczęście; gdybym był bogaty, natychmiast wyburzyłbym dwór w Combe i odbudował go na wzór tego domku.

– Z ciemnymi, wąskimi schodami i dymiącą kuchnią, jak mniemam – dodała Eleonora.

– Właśnie tak! – wykrzyknął żarliwie. – Ze wszystkim, co do tego domu przynależy. Z wszelkimi jego wygodami i niewygodami, bez jakichkolwiek widocznych przeróbek. Wtedy i tylko wtedy, pod takim dachem, mógłbym może czuć się tak szczęśliwy w Combe, jak jestem w Barton.

– Przypuszczam – rzekła Eleonora – że nawet tak oczywiste wady, jak lepsze pokoje i szersze schody nie przeszkodzą panu uznać w przyszłości, że pański dom jest równie doskonały.

– Istnieją oczywiście pewne okoliczności – odparł Willoughby – które mogłyby sprawić, że tak właśnie by się stało; zawsze jednak będę kochał to miejsce bardziej niż jakiekolwiek inne.

Pani Dashwood spojrzała z zadowoleniem na Mariannę, która utkwiła oczy w Willoughbym; wyraz jej twarzy zdradzał jednoznacznie, że rozumie doskonale, co młodzieniec ma na myśli.

– Jakże często marzyłem – dodał on – spędzając czas w Allenham, by Barton Cottage został zasiedlony! Przechodząc obok, zawsze podziwiałem jego piękne położenie i nie mogłem odżałować, że nikt tu nie mieszka. Nie miałem wówczas pojęcia, że jedną z pierwszych wiadomości, jakie usłyszę od pani Smith, gdy zawitam tu następnym razem, będzie ta właśnie, że domek ma lokatorów; natychmiast poczułem zadowolenie i ciekawość, które jednak nie przepowiadały w najmniejszym stopniu, jaki ogrom szczęścia na mnie czeka… Czyż nie, Marianno? – zwrócił się do niej przyciszonym głosem. Potem ponownie zmienił ton, mówiąc: – A pani chciałaby zepsuć ten dom, pani Dashwood? Odrzeć go z prostoty wymyślnymi przeróbkami! A ten drogi salonik, w którym rozpoczęła się nasza znajomość, w którym spędziliśmy odtąd tak wiele szczęśliwych godzin, zdegradowałaby pani do roli zwykłego korytarza, przez który wszyscy będą jedynie przechodzić? Ten pokój, w którym niegdyś znajdowało się więcej przestrzeni i wygody niż w najpiękniejszych nawet apartamentach tego świata?

Pani Dashwood ponownie zapewniła go, że nikt nie myśli o wprowadzeniu takich zmian.

– Jest pani dobrą kobietą – stwierdził żarliwie. – A pani deklaracje napełniają ulgą moje serce. Proszę posunąć się tylko nieco dalej, by uczynić mnie szczęśliwym. Proszę powiedzieć, że nie zmieni pani niczego nie tylko w tym domku, ale też i pani się nigdy nie zmieni; że zawsze będzie mnie pani przyjmować z serdecznością, która sprawiła, że pokochałem wszystko, co do pani należy.

I tej obietnicy udzielono mu skwapliwie, i przez resztę wieczoru Willoughby tryskał radością i był dla wszystkich niezwykle serdeczny.

– Czy zobaczymy pana jutro na kolacji? – spytała pani Dashwood, gdy wychodził. – Nie proszę, by przyszedł pan rano, musimy bowiem przejść się do Barton Park na zaproszenie lady Middleton.

Obiecał, że zjawi się o czwartej po południu.

Rozdział XV

Wizyta pani Dashwood u lady Middleton nastąpiła nazajutrz, a towarzyszyły jej dwie córki. Marianna wymówiła się jednak pod błahym pretekstem; jej matka zaś w przekonaniu, że Willoughby musiał obiecać jej wieczorem, że zjawi się u niej pod nieobecność pozostałych dam, chętnie pozwoliła jej pozostać w domu.

Wracając z Barton Park, ujrzały przed domem powóz Willoughby’ego, przy którym stał jego służący, pani Dashwood była więc przekonana, że jej przypuszczenia okazały się słuszne. Dotychczas wszystko przebiegało zgodnie z jej przewidywaniem; kiedy jednak weszła do domu, ujrzała widok zupełnie dla niej niespodziewany. Ledwie znalazły się w sieni, z saloniku wybiegła Marianna, wyraźnie poruszona, z chusteczką przy oczach; nie zauważając ich, pobiegła na górę. Zdziwione i zaniepokojone ruszyły do pokoju, który właśnie opuściła, aby znaleźć tam jedynie Willoughby’ego, który stał samotnie oparty o gzyms kominka, tyłem do wchodzących. Odwrócił się, słysząc ich kroki, a wyraz jego twarzy świadczył, że przeżywa emocje równie silne jak Marianna.

– Czy coś jej się stało?! – zawołała pani Dashwood w drzwiach. – Czy jest chora?

– Mam nadzieję, że nie – odparł, próbując odzyskać kontenans, po czym dodał z wymuszonym uśmiechem: – To raczej ja powinienem się rozchorować, spadło na mnie bowiem ciężkie rozczarowanie!

– Rozczarowanie?

– Tak, ponieważ nie będę mógł dotrzymać złożonej paniom obietnicy. Pani Smith postanowiła dziś rano wykorzystać przewagę bogatej krewnej nad ubogim kuzynem i wysyła mnie w interesach do Londynu. Właśnie otrzymałem instrukcje i pożegnałem się już z Allenham; aby nieco poprawić sobie nastrój, przyjechałem pożegnać się także z paniami.

– Do Londynu! Wyjeżdża pan jeszcze dziś rano?

– Niemal w tej chwili.

– To bardzo przykre. Musi pan jednak postąpić zgodnie z wolą pani Smith. Mam nadzieję, że jej sprawy nie zatrzymają pana zbyt długo z dala od nas.

– Ogromnie pani łaskawa – zaczerwienił się, odpowiadając – nie spodziewam się jednak, bym miał szybko wrócić do hrabstwa Devon. Odwiedzam panią Smith jedynie raz w roku.

– Czy pani Smith jest tu jedyną pana dobrą znajomą? Czyżby Allenham było jedynym domem, w którym jest pan mile widziany? Niech się pan wstydzi, Willoughby! Czyżby czekał pan na zaproszenie do naszego domu?

Rumieniec na jego policzkach pociemniał, gdy ze wzrokiem utkwionym w posadzce odparł:

– Jest pani zbyt łaskawa.

Pani Dashwood spojrzała ze zdziwieniem na Eleonorę. Ta była równie zaskoczona. Przez kilka chwil panowała cisza. Jako pierwsza przemówiła pani Dashwood:

– Mogę jedynie dodać, drogi Willoughby, że zawsze będzie pan mile widziany w Barton Cottage; nie będę naciskać, aby powrócił pan do nas natychmiast, ponieważ tylko pan jest w stanie osądzić, czy pani Smith się to spodoba. Jeśli o to chodzi, nie wątpię w pański rozsądek, jak również nie mam wątpliwości co do pańskich chęci.

– Moje obecne zobowiązania – odparł Willoughby, wyraźnie zmieszany – są takiej natury, że… Nie śmiem sobie pochlebiać…

Umilkł nagle. Pani Dashwood była zbyt zaskoczona, by się odezwać, nastąpiła więc kolejna chwila milczenia. Przerwał ją tym razem Willoughby, mówiąc z bladym uśmiechem:

– Absurdem byłoby przeciągać to dłużej. Nie mogę cierpieć udręki pozostawania wśród przyjaciół, których towarzystwem nie mogę obecnie się cieszyć.

To mówiąc, pożegnał się pospiesznie i wyszedł. Patrzyły, jak wsiada do powozu, a po minucie straciły go z oczu.

Pani Dashwood, nie mogąc wydusić z siebie ani słowa, natychmiast wyszła z salonu, by pobyć przez chwilę w samotności i uporać się z niepokojem, jaki wzbudził w niej ten nagły odjazd.

Eleonora była wzburzona co najmniej tak samo jak jej matka. Myślała o tym, co się wydarzyło, z lękiem i nieufnością. Zachowanie Willoughby’ego, gdy się żegnał, jego zażenowanie, sztuczna wesołość, a przede wszystkim – odrzucenie zaproszenia, które skierowała do niego jej matka, tak do niego niepodobna powściągliwość napełniły ją głębokim niepokojem. Przez chwilę obawiała się, że nigdy nie miał poważnych zamiarów; potem zastanawiała się, czy między nim a jej siostrą doszło do jakiejś nieszczęśliwej sprzeczki. Wzburzenie Marianny, gdy wybiegała z pokoju, mogło świadczyć o poważnej kłótni, choć zważywszy na głębię uczucia, jakim darzyła tego człowieka, wydawało się niemal nieprawdopodobne, że mogłaby się z nim pokłócić.

Jakkolwiek przebiegło jednak ich rozstanie, nie ulegało wątpliwości, że Marianna jest bardzo zakochana; myślała więc z najczulszym współczuciem o głębokiej rozpaczy, w jakiej bez wątpienia pogrążyła się jej siostra, która zgodnie ze swoim charakterem uznała zapewne za swój obowiązek podsycać ją bez końca.

Matka wróciła mniej więcej pół godziny później; jej oczy były zaczerwienione, lecz na twarzy malował się pogodny wyraz.

– Nasz drogi Willoughby oddalił się już zapewne o kilka mil od Barton, Eleonoro – rzekła, siadając do robótki. – Z pewnością zaś odjeżdża z ciężkim sercem.

– To wszystko jest bardzo dziwne. Wyjechał tak nagle! W mgnieniu oka wszystko się zmieniło. Zeszłego wieczoru był tu z nami, taki szczęśliwy, wesoły i serdeczny… A teraz zawiadamia nas na dziesięć minut przed wyjazdem… i nie planuje powrotu! Musiało się wydarzyć coś, czego nam nie wyjawił. Mówił i zachowywał się inaczej niż zwykle. Ty także musiałaś to dostrzec. Co takiego się stało? Czyżby się pokłócili? W przeciwnym razie przecież chętnie przyjąłby zaproszenie do nas?

– Nie zabrakło mu chęci, Eleonoro, tyle widziałam wyraźnie. On nie mógł przyjąć tego zaproszenia. Przemyślałam to wszystko, zapewniam cię, i potrafię doskonale wytłumaczyć wszystko, co początkowo wydało mi się dziwne, podobnie jak tobie.

– Doprawdy?

– Tak. Wyjaśniłam to sobie w sposób najbardziej zadowalający; ty jednak, moja droga, lubisz podawać w zwątpienie wszystko, co się mówi. Dlatego ciebie to nie zadowoli, wiem o tym, jednak nie przekonasz mnie, że nie mam racji. Jestem pewna, że pani Smith podejrzewa, iż Willoughby żywi gorące uczucie do Marianny i nie jest z tego zadowolona (być może ma dla niego inną kandydatkę), dlatego też chce trzymać go z dala od nas; te sprawy, z którymi posłała go do Londynu, to zaledwie pretekst, by go stąd oddalić. Jestem pewna, że o to właśnie chodzi. Co więcej, ma tego świadomość, że krewna nie pochwala tego związku, dlatego też nie ośmiela się wyznać jej, że zaręczył się z Marianną, czuje się też w obowiązku, będąc od niej zależnym, okazywać posłuszeństwo jej planom, dlatego też postanowił na czas jakiś opuścić hrabstwo Devon. Wiem, że odpowiesz na to, że tak właśnie mogło być, lecz nie musiało; nie będę jednak słuchać żadnych argumentów, o ile nie przedstawisz mi innego, wiarygodnego wyjaśnienia całej tej sytuacji. Co więc masz mi do powiedzenia, moja droga?

– Nic, ponieważ przewidziałaś już moją odpowiedź.

– A więc rzeczywiście powiedziałabyś, że mogę się mylić. Och, Eleonoro, twoje uczucia są dla mnie niepojęte! Wolisz przypisywać ludziom zło niż dobro. Jesteś bardziej skłonna przewidywać nieszczęście Marianny i przypisać Willoughby’emu winę, niż znaleźć wymówkę dla jego zachowania. Zakładasz, że jest winny, ponieważ odjechał, żegnając się z nami nie tak serdecznie jak zwykle. Czy nie tłumaczy go roztargnienie ani też przygnębienie spowodowane niedawnym rozczarowaniem? Czy nie przyjmiesz tego, co prawdopodobne, jeśli nie możesz uznać tego za pewnik? Czy nic nie należy się od nas człowiekowi, którego miałyśmy wszelkie powody pokochać, nie mając przy tym żadnych, by o nim źle myśleć? Czy nie można przyjąć, że istnieje przyczyna tego, co się stało, która przez czas jakiś musi pozostać nieznana? I wreszcie, o co właściwie go podejrzewasz?

– Sama tego nie wiem. Nieprzyjemne podejrzenia są jednak nieuchronną konsekwencją odmiany, jakiej właśnie byłyśmy świadkami. Jednak to, co mama powiedziała na temat należnych mu względów, jest bezsprzecznie prawdą, a zresztą zależy mi i na tym, by moje sądy o ludziach były zawsze bezstronne. Niewątpliwie Willoughby miał swoje powody, by tak się zachować, mam w każdym razie taką nadzieję. Byłoby to jednak bardziej do niego podobne, gdyby je nam wyjawił. Zdarza się, że konieczne jest zachowanie tajemnicy, jednak w przypadku pana Willoughby’ego tajemniczość jest bardzo osobliwym zachowaniem.

– Nie czyń zarzutu z tego, że postąpił wbrew swojej naturze, jeśli było to akurat konieczne. Doprawdy jednak przyznajesz, że to, co powiedziałam w jego obronie, jest słuszne? W takim razie uszczęśliwiłaś mnie. Zostaje uniewinniony.

– Niezupełnie. Być może słuszne jest utrzymywanie ich zaręczyn w tajemnicy (o ile istotnie są zaręczeni) przed panią Smith, jeśli zaś tak właśnie jest, nic dziwnego, że Willoughby chce przez jakiś czas trzymać się z dala od hrabstwa Devon. Nie tłumaczy to jednak, dlaczego ukrył je przed nami.

– Ukrył przed nami! Drogie dziecko, czy naprawdę oskarżasz Mariannę i Willoughby’ego o ukrywanie czegokolwiek? To doprawdy dziwne, zważywszy że ty sama karciłaś ich dzień po dniu za nieostrożność.

– Nie potrzebuję dowodów ich uczuć – odparła Eleonora – ale dowodu zaręczyn już tak.

– Ja jestem pewna jednego, jak i drugiego.

– A jednak żadne z nich nie powiedziało dotychczas na ten temat ani słowa.

– Nie potrzebuję słów, gdy czyny przemawiają tak jaskrawo. Czy jego zachowanie wobec Marianny i nas wszystkich w ciągu co najmniej ostatnich dwóch tygodni nie powiedziało nam, że ją kocha i uważa za swą przyszłą żonę, a do nas jest przywiązany, jakby łączyły nas więzy krwi? Czy nie rozumieliśmy się nawzajem doskonale? Czy swoim wyglądem, zachowaniem, serdecznością i szacunkiem nie szukał dzień po dniu mojej aprobaty? Kochana Eleonoro, czy rzeczywiście możesz wątpić w prawdziwość ich zaręczyn? Skąd taka myśl przyszła ci do głowy? Czy wyobrażasz sobie, że pan Willoughby, wiedząc wszak doskonale o uczuciu, jakim go darzy twoja siostra, mógł wyjechać, być może na długie miesiące, mógł nie wyjawić jej, co do niej czuje, że rozstali się, nie obiecując, że będą sobie wzajem wierni?

– Przyznaję – odparła Eleonora – że wszelkie okoliczności poza jedną wskazują niezbicie, że doszło do zaręczyn; tą jedyną jest jednak ich całkowite milczenie na ten temat, a moim zdaniem fakt ten niemal przeważa nad pozostałymi.

– Coś takiego! Musisz mieć istotnie złe zdanie o Willoughbym, skoro po tym, co się działo między nimi, możesz wątpić w charakter ich wzajemnych stosunków. Uważasz, że przez cały ten czas udawał miłość do twojej siostry? Sądzisz, że w rzeczywistości jest mu zupełnie obojętna?

– Nie, nie myślę tak. Jestem pewna, że ją kocha.

– Jednak dziwna to miłość, skoro mógł zostawić ją tak obojętnie, nie myśląc wcale o przyszłości, jak mu to przypisujesz.

– Musi mama pamiętać, moja droga mamo, że nigdy nie uważałam tej sprawy za pewną. Miałam wątpliwości, przyznaję; są one słabsze niż dotychczas, a niebawem zapewne zgasną zupełnie. Jeśli okaże się, że wymieniają listy, wyzbędę się niepokoju całkowicie.

– A to dopiero ustępstwo! Gdybyś nawet zobaczyła ich przed ołtarzem, uważałabyś nadal, że nie wezmą ślubu. Niewdzięczna dziewczyno! Ja jednak nie potrzebuję dowodu. Według mnie nie stało się nic, co mogłoby uzasadniać wątpliwość; niczego nie próbowano tu trzymać w tajemnicy. Wszystko działo się otwarcie i na naszych oczach. Nie możesz wątpić w zamiary twojej siostry, a więc to Willoughby’ego podejrzewasz. Ale dlaczego? Czy nie jest człowiekiem, który ceni sobie honor i uczucia? Czy zrobił cokolwiek, co mogłoby wywołać nasz niepokój? Czy to możliwe, że nas okłamuje?

– Mam nadzieję, że nie, wierzę, że nie! – zawołała Eleonora. – Kocham Willoughby’ego szczerze; a podejrzenie, że nie jest uczciwy, jest dla mnie tak samo bolesne jak dla ciebie. Pojawiło się mimo woli i nie będę go podtrzymywać. Przyznaję, byłam zdumiona, widząc zmianę w jego zachowaniu dziś rano; mówił jak ktoś obcy, nie odwzajemnił twojej serdeczności ani jednym słowem. To można jednak być może wytłumaczyć sytuacją, w jakiej się znalazł. Pożegnał się właśnie z moją siostrą, widział, jak ona pogrąża się w rozpaczy, jeśli zaś czuł się w obowiązku, obawiając się pani Smith, przezwyciężyć pokusę szybkiego powrotu, zarazem zaś miał świadomość, że odrzucając twoje zaproszenie, mówiąc, że przez jakiś czas nie będzie mógł tu wrócić, zachował się w sposób niewdzięczny, co wzbudzi podejrzenie naszej rodziny, mógł czuć się zmieszany i zaniepokojony. W takim wypadku otwarte przyznanie się do przeżywanych trudności byłoby bardziej honorowe i licowałoby bardziej z jego charakterem. Nie będę jednak czynić nikomu zarzutów opartych na tak chwiejnej podstawie jak fakt, że inaczej niż ja ocenił sytuację lub wybrał rozwiązanie inne niż to, które ja sama uznałabym za słuszne i właściwe.

– Masz zupełną rację. Willoughby z pewnością nie zasłużył na nasze podejrzenia. Choć my znamy go od niedawna, wszak bywa tu od lat; a czy ktokolwiek wyrażał się o nim niepochlebnie? Gdyby był człowiekiem niezależnym, który może ożenić się w każdej chwili, i pozostawił nas bez słowa w ten sposób, byłoby to dziwne; tak jednak nie jest. Te zaręczyny pod pewnymi względami zostały zawarte dość nieszczęśliwie, zważywszy że perspektywa małżeństwa jest odległa i niepewna; być może więc utrzymywanie wszystkiego w tajemnicy jest istotnie najlepszym rozwiązaniem.

Te rozważania przerwało im wejście Małgorzaty; Eleonora mogła więc przemyśleć domysły snute przez matkę, ocenić je jako prawdopodobne i mieć nadzieję, że okażą się prawdą.

Marianna nie pokazała się aż do kolacji, gdy zeszła na dół i zajęła swe miejsce przy stole bez jednego słowa. Oczy miała czerwone i zapuchnięte, wydawało się też, że nadal z trudem jedynie powstrzymuje się od łez. Nie patrzyła na nikogo, nie mogła jeść ani wydusić z siebie słowa, a po dłuższej chwili, gdy matka w milczeniu uścisnęła jej dłoń z czułym współczuciem, straciła resztki opanowania, zalała się łzami i wybiegła z pokoju.

Na resztę wieczoru pogrążyła się w głębokiej rozpaczy. Nie była zdolna do żadnych działań, ponieważ nie chciała wcale ich sobie narzucić. Najmniejsza wzmianka o czymkolwiek, co wiązało się z Willoughbym, stawała się przyczyną kolejnej fontanny łez; i choć matka i siostry robiły wszystko, by poczuła się lepiej, nie były w stanie uniknąć wszystkich tematów, które w odczuciu Marianny nawiązywały do jej zakochania.

Rozdział XVI

Marianna nie wybaczyłaby sobie nigdy, gdyby pierwszą noc rozłąki z panem Willoughbym spędziła w całości pogrążona we śnie. Gdyby nie wstała z łóżka zmęczona bardziej, niż się do niego kładła, ze wstydu nie mogłaby spojrzeć w oczy rodzinie. Jednak uczucia, które nią targały, nie naraziły jej na takie niebezpieczeństwo. Przez całą noc leżała bezsennie, głównie płacząc. Wstała więc z potężnym bólem głowy, niezdolna wymówić ani słowa; odmówiła spożycia posiłku, zadając cierpienie matce i siostrom także i tym, że nie pozwalała im się pocieszyć. Doprawdy była to panna na wskroś romantyczna!

Po śniadaniu wyszła sama na przechadzkę; przez większość poranka wędrowała po Allenham, pogrążając się we wspomnieniach szczęśliwych chwil i opłakując odmianę swego losu.

Wieczór upłynął jej także na rozpamiętywaniu uczuć. Zagrała wszystkie swoje ulubione pieśni, które niegdyś grała dla Willoughby’ego, wyśpiewała każdą z arii, które zwykli śpiewać we dwoje, i siedziała długo przy instrumencie, wpatrując się w nuty, które dla niej wypisał, aż ciężar na jej sercu stał się tak nieznośny, że obezwładniający. Pogrążona w rozpaczy nie liczyła upływających dni. Spędzała długie godziny przy pianinie, na zmianę to śpiewając, to znów płacząc; w jej głosie nieustannie pobrzmiewały łzy. Czytając, również zadręczała się porównaniami dawnej radości z obecnym cierpieniem. Czytała wyłącznie te książki, które zwykła była czytywać razem z ukochanym.

Tak gwałtowna rozpacz nie mogła wszak trwać wiecznie; po kilku dniach przerodziła się w spokojniejszą melancholię, jednak Marianna codziennie oddawała się samotnym spacerom i milczącym rozmyślaniom, które od czasu do czasu prowokowały kolejne wybuchy płaczu, równie gwałtowne jak dotychczas.

Willoughby nie przysłał listu, Marianna zaś zdawała się go nie oczekiwać. Jej matka była zdziwiona, a Eleonora znów coraz bardziej niespokojna. Pani Dashwood potrafiła jednak wyjaśnić wszystko, gdy jej na tym zależało, w sposób dla siebie zadowalający.

– Sama wiesz, Eleonoro – mówiła – że sir John bardzo często zabiera nasze listy z poczty, a także je tam odnosi. Ustaliłyśmy już, że zachowanie tajemnicy jest nieodzowne, musimy więc przyjąć do wiadomości, że nie byłoby to możliwe, gdyby ich korespondencja miała trafić w ręce sir Johna.

Eleonora nie mogła temu zaprzeczyć, starała się więc uznać, że fakt ten uzasadnia milczenie obojga młodych. Istniał jednak sposób tak bezpośredni i prosty, a jej zdaniem tak słuszny, by poznać prawdę, że nie mogła powstrzymać się przed podsunięciem go matce.

– Dlaczego wreszcie nie spytamy Marianny – powiedziała – czy jest, czy też nie jest zaręczona z panem Willoughbym? Pytanie takie, zadane przez matkę, i to matkę tak dobrą i wyrozumiałą, nie może zostać przez nią odebrane jak obraza. Przeciwnie, będzie musiała uznać je za oczywisty wyraz twojej troski. Kiedyś nie miała przecież tajemnic, zwłaszcza przed tobą, mamo.

– Takiego pytania nie zadam jej za żadne skarby świata. Wyobraź sobie, jak bolesne mogłoby się okazać, jeśli rzeczywiście nie są zaręczeni! Byłoby to bardzo nieszlachetne z mojej strony. Straciłabym wszelką nadzieję, że kiedykolwiek jeszcze mi zaufa, gdybym wymusiła na niej wyznanie tajemnicy, która ma nią pozostać dla wszystkich. Serce Marianny nie ma przede mną sekretów. Wiem, jak ogromnie mnie kocha, i wiem, że nie będę ostatnią osobą, która dowie się, co jest na rzeczy, gdy okoliczności pozwolą jej wreszcie ujawnić nam prawdę. Nie mogłabym na nikim wymusić takich zwierzeń, tym mniej zaś na własnym dziecku, ponieważ poczucie obowiązku mogłoby zmusić ją do wyznania prawdy wbrew własnej woli.

Eleonora była zdania, że matka jest zanadto pobłażliwa, biorąc pod uwagę młody wiek siostry, nalegała więc dalej, lecz na próżno. Zdrowy rozsądek, zdrowa troska, zdrowa ostrożność zniknęły w odmętach romantycznej delikatności charakteru pani Dashwood.

Minęło kilka dni, nim nazwisko Willoughby’ego padło w obecności Marianny z ust kogokolwiek z jej rodziny; sir John i pani Jennings nie byli jednak tak delikatni. Ich kpinki potęgowały ból niejednej przepełnionej rozpaczą godziny. Wieczorem jednak pani Dashwood, biorąc do ręki tom dzieł Szekspira, powiedziała:

– Nie skończyłyśmy czytać Hamleta, Marianno; nasz drogi Willoughby odjechał, zanim zdążyłyśmy dobrnąć do finału. Odłożymy tę lekturę do jego powrotu… choć ten nastąpi być może dopiero za kilka miesięcy.

– Miesięcy? – wykrzyknęła Marianna z ogromnym zdumieniem. – Ależ nie.… nawet nie kilka tygodni.

Pani Dashwood pożałowała swoich słów; Eleonora jednak ucieszyła się, słysząc z ust Marianny tak jednoznaczną deklarację ufności w postępowanie Willoughby’ego i znajomości jego intencji.

Pewnego ranka, gdy od jego odjazdu minął mniej więcej tydzień, Marianna dała się namówić siostrom na wspólną przechadzkę, zamiast udać się znowu na samotny spacer. Dotychczas unikała starannie towarzystwa podczas swych ataków rozpaczy. Jeśli siostry kierowały się w stronę wzgórz, ona przemykała się ku drodze; jeśli planowały wyjście w dolinę, szybko wspinała się na wzgórza, znikając z oczu pozostałym, nim zdążyły wyruszyć w drogę. W końcu jednak Eleonora, która na samotne eskapady siostry patrzyła surowym okiem, zdołała przyłapać ją przed wyjściem. Wspólnie ruszyły drogą przez dolinę i szły w milczeniu, ponieważ nie było sposobu, aby zyskać kontrolę nad umysłem Marianny, Eleonora zaś, osiągnąwszy jedno zwycięstwo, nie próbowała zdobyć następnego. Przed wejściem do doliny, gdzie teren, choć równie mocno zarośnięty, wydawał się bardziej zagospodarowany i przyjazny, rozpostarła się przed nimi droga, którą przyjechały do Barton; zatrzymały się w tym miejscu, aby się rozejrzeć i rzucić okiem na domek z miejsca, do którego nigdy dotąd jakoś nie dotarły podczas swych spacerów.

Niebawem dostrzegły w krajobrazie jakiś ruchomy punkt, który okazał się człowiekiem na koniu zbliżającym się w ich stronę. Po kilku minutach rozpoznały w nim jadącego dżentelmena, a chwilę później Marianna wykrzyknęła gwałtownie:

– To on! Z pewnością… wiem, że to on! – I pospieszyła mu na spotkanie, choć Eleonora wołała za nią:

– Doprawdy, Marianno, jestem pewna, że się mylisz. To nie Willoughby. Ten człowiek nie jest dość wysoki, ma też inną posturę.

– To on, to on! – wołała Marianna. – Jestem pewna, że to on. To jego sylwetka, jego płaszcz, jego koń. Wiedziałam, że wróci niebawem.

Szła szybko, wydając te okrzyki; Eleonora zaś, chcąc oszczędzić Mariannie zażenowania, była bowiem niemal pewna, że to nie Willoughby, także przyspieszyła, by jej dotrzymać kroku. Po chwili od jeźdźca dzieliło je już tylko trzydzieści jardów. Marianna spojrzała znowu i serce w niej zamarło; odwróciła się gwałtownie i ruszyła pospiesznie w przeciwnym kierunku, choć siostry podniosły głosy, chcąc ją zatrzymać; po chwili dołączył do nich trzeci głos, znany jej niemal tak samo dobrze, odwróciła się więc ze zdziwieniem, by zobaczyć i powitać Edwarda Ferrarsa.

Był jedynym człowiekiem na świecie, któremu mogła w tej chwili wybaczyć, że nie jest Willoughbym, jedynym, który mógł liczyć na jej uśmiech; stłumiła więc łzy, aby uśmiechnąć się do niego, i dzieląc szczęście z siostrą, choć na chwilę zapomnieć o własnym rozczarowaniu.

Edward zsiadł z konia i przekazał lejce służącemu, a następnie pieszo udał się z nimi do Barton, dokąd właśnie wybierał się z wizytą.

Wszystkie panie powitały go bardzo serdecznie, największy entuzjazm jednak okazała Marianna, bez trudu prześcigając pod tym względem Eleonorę. Wydawało jej się, że w powitaniu Edwarda i Eleonory znów powiało niezrozumiałym chłodem, który widziała między nimi tak często jeszcze w Norland. Szczególnie Edward nie zachowywał się jak człowiek zakochany. Był zmieszany, nie okazywał radości ze spotkania, mówił niewiele, odpowiadając jedynie na ich pytania, i nie wyróżnił Eleonory nawet najmniejszą oznaką wzruszenia. Marianna patrzyła na to i słuchała go z coraz większym zdziwieniem. Zaczęła niemal odczuwać niechęć do Edwarda; w rezultacie, jak wszystko inne, i ta sytuacja zwróciła jej myśli ku Willoughby’emu, wiodąc ją ku porównaniu jakże odmiennego sposobu bycia obu młodzieńców.

Po krótkiej chwili milczenia, jaka nastąpiła, gdy minęło pierwsze zaskoczenie niespodziewaną wizytą, Marianna spytała, czy Edward przyjechał prosto z Londynu. Zaprzeczył, mówiąc, że od dwóch tygodni przebywa w hrabstwie Devon.

– Od dwóch tygodni! – krzyknęła zdziwiona, że przebywając tak długo w tym samym hrabstwie, co Eleonora, nie zdecydował się wcześniej jej odwiedzić.

Z pewną dozą przygnębienia odparł, że przebywał dotychczas u przyjaciół w pobliżu Plymouth.

– Czy był pan ostatnio w Sussex? – spytała Eleonora.

– Byłem w Norland mniej więcej miesiąc temu.

– Jak też się miewa nasze drogie Norland? – zapytała Marianna.

– Nasze drogie Norland – odparła Eleonora – wygląda zapewne akurat tak samo jak zawsze o tej porze roku. Lasy i ścieżki pokryte są grubą warstwą zeschłych liści.

– Och, jakże lubiłam przyglądać się im, gdy spadały! – zawołała na to Marianna. – Jak wspaniale było wędrować i patrzeć, jak wirują podnoszone podmuchami wiatru! Jakież uczucia budziły te liście, ta pora roku, to powietrze! Teraz nie ma tam nikogo, kto by się tym interesował. Są pewnie tylko uciążliwością, zamiataną, wyrzucaną z pola widzenia.

– Nie wszyscy – uśmiechnęła się Eleonora – podzielają twoje uwielbienie dla zwiędłych liści.

– To prawda, moje uczucia są często niezrozumiane, niepodzielane przez innych. Niekiedy jednak bywa też inaczej. – Wygłosiwszy to zdanie, pogrążyła się na dłuższą chwilę w rozmyślaniach, zaraz jednak się ocknęła. – Spójrz, Edwardzie – zwróciła się do gościa – to jest dolina Barton. Spójrz na nią, ciesząc się spokojem, jaki od niej bije. Popatrz na te wzgórza! Czy widziałeś kiedyś coś równie pięknego? Po lewej mamy Barton Park, położony wśród lasów i plantacji. Możesz stąd zobaczyć skraj dworu. A tam, pod tym najdalszym wzgórzem, które wznosi się tak majestatycznie, leży nasz domek.

– To piękna kraina – odparł – jednak zimą w dolinach z pewnością gromadzi się błoto.

– Jak możesz myśleć o błocie, mając przed sobą takie piękno?

– Ponieważ – odparł z uśmiechem – oprócz pięknego krajobrazu widzę przed sobą także niezwykle błotnistą drogę.

– Jakie to dziwne! – powiedziała do siebie Marianna, idąc dalej.

– Czy macie tu miłych sąsiadów?… Czy Middletonowie okazali się przyjemnymi ludźmi?

– Nie, zupełnie nie – odparła Marianna – nie mogłyśmy wprost trafić gorzej.

– Marianno! – zawołała jej siostra. – Jak możesz tak mówić? Jak możesz być tak niesprawiedliwa? To ogromnie szanowana rodzina, panie Ferrars; a wobec nas zachowują się zawsze niezwykle przyjaźnie. Czy zapomniałaś już, Marianno, ile pogodnych dni im zawdzięczamy?

– Nie – odparła Marianna cicho – i ile bolesnych chwil także.

Eleonora nie zwróciła na to uwagi. Skupiła się na przybyłym gościu, próbując włączyć go do rozmowy; opowiadała o nowym domu, jego zaletach, od czasu do czasu zmuszając go do zadawania pytań i wygłaszania uwag. Jego chłód i powściągliwość krępowały ją ogromnie; była zdziwiona i niemal oburzona. Postanowiła jednak w swym zachowaniu kierować się nie tym, jaki był teraz, ale jaki był dawniej, nie okazując urazy ani niezadowolenia, i traktowała go tak, jak jej zdaniem należało potraktować krewniaka.

Rozdział XVII

Pani Dashwood na widok gościa odczuła jedynie przelotne zaskoczenie, ponieważ jego przyjazd do Barton był, jej zdaniem, czymś zupełnie naturalnym. Dużo dłużej trwała jej radość z ponownego z nim spotkania. Powitała go jak najserdeczniej, a jej życzliwość nie pozostawiała miejsca dla chłodu, powściągliwości i zażenowania. Wyzbył się ich częściowo, jeszcze zanim weszli do domu, a urok pani Dashwood sprawił, że zapomniał o nich całkowicie. W istocie żaden mężczyzna nie mógł zakochać się w jednej z córek, nie przenosząc choćby części swych uczuć na ich rodzicielkę; Eleonora z radością dostrzegła w nim dawnego Edwarda. Wydawało się, że ponownie obudził w sobie życzliwość dla nich wszystkich, z nią zaś – troskę o ich dobro. Wyglądał jednak na przygnębionego – chwalił dom, podziwiał widoki, był miły i uprzejmy, jednak wyraźnie coś mu doskwierało. Dostrzegła to cała rodzina, a pani Dashwood, przypisując ten stan nieporozumieniom z matką, siadała do stołu, złorzecząc w duchu na wszystkich samolubnych rodziców tego świata.

– Jakie plany ma wobec ciebie pani Ferrars, Edwardzie? – spytała, gdy skończyli jeść kolację i usiedli wszyscy razem przy kominku. – Czy nadal jest zdania, że powinieneś wbrew swej woli zostać wielkim mówcą?

– Nie. Mam nadzieję, że matka uznała wreszcie, że nie mam ani zdolności, ani skłonności do życia publicznego!

– W jaki sposób zamierzasz zatem zdobyć sławę? Musisz wszak stać się sławny, by zadowolić rodzinę; jeśli zaś nie masz skłonności do wydawania pieniędzy, nie lubisz zawierać nowych znajomości, nie posiadasz zawodu ani pewności siebie, to może okazać się trudne.

– Nie będę nawet próbował. Nie chcę się niczym wyróżniać i mam powody żywić nadzieję, że nigdy nie będę musiał. Dzięki Bogu! Nie da się siłą zrobić z człowieka geniusza ani oratora.

– Nie masz ambicji, wiem o tym. Twoje marzenia są umiarkowane.

– Tak umiarkowane jak całej reszty świata, jak mi się zdaje. Chcę być szczęśliwy jak każdy i tak jak każdy chcę zdobywać to szczęście na swój własny sposób. Sława z pewnością mi go nie da.

– To by dopiero było! – zawołała Marianna. – Co też bogactwo czy zaszczyty mają wspólnego ze szczęściem?

– Zaszczyty może niewiele – odezwała się Eleonora – bogactwo ma z nim jednak wiele wspólnego.

– Eleonoro, wstydź się! – powiedziała Marianna. – Pieniądze mogą dać ci szczęście wyłącznie wtedy, jeśli nie daje ci go nic innego. Poza dostatkiem nie przynoszą prawdziwego zadowolenia, ponieważ nie zaspokoisz nimi najważniejszych potrzeb.

– Być może – odparła Eleonora z uśmiechem – możemy dojść do wspólnej konkluzji. To, co ty nazywasz dostatkiem, a ja bogactwem, niewiele się od siebie różni; bez nich w dzisiejszym świecie nie można mówić o wygodzie, co do tego obie chyba się zgodzimy. Twoje idee jedynie zdają się szlachetniejsze od moich. Co nazywasz dostatkiem?

– Tysiąc osiemset, może dwa tysiące funtów rocznie, nie więcej.

– Dwa tysiące rocznie!… – Eleonora się roześmiała. – Według mnie tysiąc to już bogactwo! Wiedziałam, że to się tak skończy.

– A jednak dwa tysiące rocznie daje bardzo skromny dochód – upierała się Marianna. – Nie da się utrzymać rodziny za mniejszą kwotę. Jestem pewna, że moje potrzeby nie są zbyt wygórowane. Odpowiednia liczba służby, powóz lub dwa, konie do polowań… Tego wszystkiego za mniejszą kwotę mieć nie będziesz.

Eleonora ponownie obdarzyła ją uśmiechem, słysząc, jak siostra wylicza wszelkie wydatki niezbędne w Combe Magna.

– Konie do polowań! – powtórzył Edward. – Dlaczego musisz je posiadać? Nie każdy przecież poluje.

Marianna się zarumieniła.

– Większość ludzi poluje – odparła.

– Chciałabym – odezwała się Małgorzata, tknięta nową myślą – żeby ktoś podarował każdej z nas dużą fortunę!

– Och, gdyby tak się stało! – zawołała Marianna, a jej oczy rozbłysły ożywieniem, policzki zaś zarumieniły się na samą myśl o takim szczęściu.

– Myślę, że każdy sobie tego życzy – powiedziała Eleonora – jednak bogactw nie wystarczy dla wszystkich.

– Ach! – zawołała Małgorzata. – Jaka wtedy byłabym szczęśliwa! Zastanawiam się, co bym zrobiła!

Marianna wyglądała jak osoba pozbawiona w tym względzie jakichkolwiek wątpliwości.

– Ja nie umiałabym wydawać pieniędzy na siebie – powiedziała pani Dashwood – gdyby moje dzieci stały się bogate bez mojego wsparcia.

– Wystarczyłoby zacząć przebudowę domu – zauważyła Eleonora – a problem ten niebawem przestałby istnieć.

– Jakie wspaniałe zamówienia ruszyłyby stąd do Londynu – powiedział Edward – gdyby tak się stało! Jakiż to byłby szczęśliwy dzień dla sprzedawców książek, nut, obrazów! Najstarsza z panien Dashwood zamawiałaby wciąż nowe malowidła, zaś Marianna… znając rozmach jej duszy, w Londynie nie starczyłoby nut, by ją zadowolić. A książki! Thomson, Cowper, Scott… kupowałaby je wciąż na nowo; kupiłaby każdy egzemplarz, jak sądzę, byle tylko nie wpadł w niegodne go ręce; musiałaby też mieć każdą książkę, która uczy, jak podziwiać stare, pokręcone drzewa. Czyż nie, Marianno? Wybacz mi, proszę, jeśli jestem zbyt kąśliwy. Chciałem jedynie pokazać ci, że nie zapomniałem naszych dawnych dysput.

– Uwielbiam wspominki z przeszłości, Edwardzie. Kocham wspomnienia, zarówno te smutne, jak i te wesołe. Nie urazisz mnie więc, wspominając dawne czasy. Masz absolutną rację, snując przypuszczenia, na co wydawałabym pieniądze. Z pewnością nadmiar gotówki przeznaczyłabym na wzbogacenie swej kolekcji nut i książek.

– Dużą część fortuny wydałabyś na renty dożywotnie dla pisarzy lub ich spadkobierców.

– Nie, Edwardzie, znalazłabym dla nich inne przeznaczenie.

– Być może w takim razie uczyniłabyś z nich nagrodę dla tego, kto najzręczniej obroni na piśmie twą ulubioną maksymę, że nie można kochać więcej niż raz w życiu. Jak mniemam, twoja opinia w tej kwestii pozostała niezmieniona?

– Bez wątpienia. W moim wieku ma się już ustalone poglądy. Nie sądzę, abym mogła jeszcze zobaczyć lub usłyszeć coś, co mogłoby skłonić mnie do ich zmiany.

– Marianna nic się nie zmieniła, jak pan widzi – rzekła Eleonora – jest taka jak dawniej.

– Stała się tylko może nieco poważniejsza.

– O nie, Edwardzie – zaprotestowała Marianna – nie możesz mnie tak napominać. Sam nie jesteś wszak zbytnio wesoły.

– Dlaczego tak sądzisz? – zapytał z westchnieniem. – Nigdy nie miałem przecież zbyt pogodnego charakteru.

– To samo można powiedzieć o Mariannie – stwierdziła Eleonora. – Nie nazwałabym jej dziewczyną wesołą. Jest bardzo szczera i żarliwa we wszystkim, co robi, niekiedy zdarza jej się mówić bardzo wiele i z ogromnym ożywieniem, ale rzadko bywa prawdziwie wesoła.

– Wydaje mi się, że ma pani rację – odparł – a jednak zawsze widziałem ją przede wszystkim jako bardzo żywą osóbkę.

– Mnie samej często zdarza się popełniać tę pomyłkę – zauważyła Eleonora – całkowicie błędnej oceny czyjegoś charakteru; wyobrażam sobie, że ludzie są dużo weselsi lub dużo poważniejsi, mądrzejsi lub głupsi niż w rzeczywistości, i nie bardzo umiem stwierdzić, skąd biorą się te fałszywe przekonania. Czasami kieruję się tym, co sami o sobie mówią, bardzo często zaś tym, co mówią o nich inni, zamiast poświęcić czas na własne przemyślenia i osądy.

– Ależ myślałam dotąd, że o to właśnie ci chodzi, Eleonoro – odezwała się Marianna – że uważasz za słuszne kierowanie się opiniami innych. Sądziłam, że nasze oceny powinny być zawsze podporządkowane temu, co sądzą nasi bliźni. Wydawało mi się, że taka właśnie jest twoja doktryna.

– Nie, Marianno, mylisz się. Nigdy nie uważałam, że należy podporządkować się innym w myśleniu. Jedyne, na co starałam się wpływać, to zachowanie. Nie zrozum źle tego, co mówię. Przyznaję, że często pragnęłam, byś traktowała naszych znajomych i krewnych z większym szacunkiem, jednak czy kiedykolwiek doradzałam ci, byś przyjęła ich punkt widzenia lub uznała wyższość ich zdania ponad własnym w ważnych sprawach?

– Nie zdołałaś, pani, przekonać swej siostry, aby przyjęła twoją zasadę ogólnej grzeczności – zwrócił się Edward do Eleonory. – Nie odniosłaś sukcesów w tym względzie?

– Przeciwnie – odparła, patrząc na Mariannę znacząco.

– Jeśli chodzi o mnie – ciągnął – całym sercem popieram to, co pani powiedziała; obawiam się jednak, że w praktyce plasuję się po stronie pani siostry. Nigdy nie chcę obrazić nikogo, jestem jednak tak absurdalnie nieśmiały, że często może to wyglądać na lekceważenie, choć moja powściągliwość wynika wyłącznie z wrodzonej nieśmiałości. Często zdarza mi się myśleć, że mój charakter skazuje mnie na życie wśród ludzi niższego stanu, ponieważ nawiązywanie znajomości w wyższych sferach jest dla mnie ogromnie krępujące!

– Marianna nie może tłumaczyć swego lekceważenia dla innych nieśmiałością – odparła Eleonora.

– Zbyt dobrze wie, ile jest warta, by okazywać sztuczne zażenowanie – powiedział Edward. – Nieśmiałość jest wyłącznie wynikiem poczucia niższości pod takim czy innym względem. Gdybym umiał sam siebie przekonać, że moje maniery są ujmujące i swobodne, nie odczuwałbym nieśmiałości.

– Zachowałbyś jednak powściągliwość – odrzekła na to Marianna – a to jeszcze gorsze.

Edward spojrzał na nią ze zdumieniem.

– Powściągliwość! Czy ja jestem człowiekiem powściągliwym, Marianno?

– Tak, ogromnie.

– Nie rozumiem cię – odparł, czerwieniąc się. – Powściągliwy!… Jak, pod jakim względem? Cóż mam ci powiedzieć? Co też masz na myśli?

Eleonora była zaskoczona jego reakcją; próbując jednak obrócić tę rozmowę w żart, powiedziała do niego:

– Czyżbyś pan nie znał mojej siostry wystarczająco dobrze, by zrozumieć, co ma na myśli? Czyż pan nie wiesz, że nazywa powściągliwym każdego, kto nie mówi tak szybko jak ona, i nie podziwia tak żarliwie wszystkiego, co ona sama obdarza podziwem?

Edward nie odpowiedział. Cała jego powaga i zamyślenie wróciły – na dłuższy czas popadł w milczącą zadumę.

Rozdział XVIII

Eleonora patrzyła z troską na przygnębienie przyjaciela. Jego wizyta dała jej niewiele zadowolenia, ponieważ tak mało się nią cieszył. Nie ulegało wątpliwości, że jest nieszczęśliwy; mogła jedynie życzyć sobie, by w równie oczywisty sposób wyróżniał ją nadal uczuciem, które – w co nie wątpiła – żywił do niej dawniej. Nie miała jednak żadnej pewności, że uczucie to przetrwało; zaś powściągliwość, jaką jej okazywał, zaprzeczała głębszemu znaczeniu żywych spojrzeń, które rzucał jej od czasu do czasu.

Następnego ranka dołączył do niej i do Marianny w jadalni, zanim ktokolwiek inny się obudził; Marianna, nie ustając w zabiegach o ich wspólne szczęście, szybko oddaliła się pod byle pretekstem. Zanim zdążyła jednak wejść po schodach, usłyszała, jak drzwi saloniku otwierają się, a odwracając się, zdumiona ujrzała, że Edward wychodzi.

– Idę do wioski, sprawdzić, co z moimi końmi – powiedział – skoro nie jesteście jeszcze panie gotowe, by siąść do śniadania; wrócę niebawem.

Istotnie wrócił, zachwycając się ponownie okolicznym krajobrazem – idąc do wioski, widział wiele pięknych zakątków doliny. Z samej wioski, położonej dużo wyżej niż domek, także rozciągał się piękny widok, który ogromnie mu się spodobał. Temat ten zyskał natychmiast uwagę Marianny, która jęła opisywać własny zachwyt nad miejscowym krajobrazem, wypytując go szczegółowo o jego atuty, które wzbudziły szczególne zainteresowanie Edwarda, gdy ten przerwał jej, mówiąc:

– Nie powinnaś pytać zbyt wiele, Marianno… pamiętaj, że brakuje mi wiedzy na temat malowniczości, obawiam się więc urazić cię moją ignorancją i brakiem smaku. Nazywam wzgórza stromymi, choć powinienem określić je mianem strzelistych; o zboczach powiem, że są dziwaczne lub nierówne, gdy należałoby stwierdzić, że ich linia jest nieregularna i poszarpana; odległe obiekty opiszę jako niewidoczne, choć przecież powinny prześwitywać przez miękką warstwę mgły. Musisz zadowolić się takim podziwem, jaki mogę ci szczerze dać. Nazwę ten kraj pięknym: wzgórza są tu wysokie, lasy są pełne cennego drewna, a cała dolina zdaje się wygodna i przytulna, łąki bujne, a wiejskie domki schludne. Okolica ta idealnie odpowiada moim wyobrażeniom o pięknym krajobrazie, ponieważ łączy urodę z użytecznością; powiedziałbym też o niej, że jest malownicza, ponieważ ty się nią zachwycasz; uwierzę ci bez trudu, jeśli powiesz, że pełno tu skał, wzniesień, porostów i krzewów, sam jednak ich nie zauważam. Nie wiem nic o malowniczości.

– Obawiam się, że mówisz całą prawdę – rzekła Marianna – czemu jednak uważasz, że warto się tym chwalić?

– Podejrzewam – stwierdziła Eleonora – że próbując uniknąć jednego rodzaju afektacji, Edward popada w inny. Wierzy bowiem, że wielu ludzi udaje większy podziw dla dzieł natury niż ten, który naprawdę odczuwają, i jest zdegustowany taką fałszywością, stara się więc sprawiać wrażenie bardziej obojętnego na uroki krajobrazu, niż jest nim rzeczywiście. Jako człowiek wybredny wybrał sobie swój własny sposób udawania.

– Masz zupełną rację – rzekła Marianna – mówiąc, że podziw dla piękna krajobrazu nic już dziś nie znaczy. Wszyscy udają, że go czują, i próbują opisywać go w sposób wyszukany i elegancki, jak gdyby to oni pierwsi odkryli, co oznacza malownicze piękno. Nie lubię pustych słów żadnego rodzaju, dlatego czasem zachowuję swe uczucia dla siebie, wiedząc, że nie znajdę słów, by je opisać, poza wytartymi i banalnymi stwierdzeniami, odartymi od dawna z wszelkiego sensu i znaczenia.

– Jestem przekonany – zapewnił ją Edward – że opisując piękno, oddajesz szczerze swe uczucia. Twoja siostra musi pozwolić jednak, abym czuł nie więcej, niż potrafię. Lubię piękne widoki, ale nie dostrzegam ich malowniczości. Nie lubię pokręconych, powyginanych drzew. Doceniam je znacznie bardziej, gdy są proste, strzeliste i bujne. Nie lubię też zrujnowanych, pochylonych chat. Nie robią na mnie wrażenia pokrzywy, oset ani wrzosowiska. Bardziej podoba mi się schludny wiejski domek niż wieża strażnicza, a widok szczęśliwej, czystej wioski cieszy mnie bardziej niż widok bandy najgroźniejszych korsarzy świata.

Marianna spojrzała na Edwarda z podziwem, a na swą siostrę ze współczuciem. Eleonora się roześmiała.

Na tym rozmowę zakończono; Marianna siedziała w zamyśleniu, dopóki nowa kwestia nie zaprzątnęła jej uwagi. Siedziała obok Edwarda, który biorąc od pani Dashwood przeznaczoną dla niego filiżankę z herbatą, przesunął dłonią tuż przed jej twarzą; na palcu błysnął pierścień, w którym umieszczone było pasmo włosów.

– Nie widziałam nigdy, byś nosił pierścionek, Edwardzie – zawołała. – Czy to włosy Fanny? Pamiętam, że obiecywała, że da ci pukiel swych włosów. Sądziłam jednak, że jej loki mają ciemniejszy odcień.

Marianna mówiła szczerze to, o czym myślała – widząc jednak, jak bolesne są dla Edwarda jej słowa, posmutniała bardziej niż on sam. Zaczerwienił się bardzo mocno, rzucił szybkie spojrzenie na Eleonorę, po czym odpowiedział:

– Tak, to włosy mojej siostry. W oprawie wydają się zawsze ciemniejsze.

Eleonora pochwyciła jego wzrok i także wyglądała na zażenowaną. Podobnie jak Marianna, od pierwszej chwili była przekonana, że to jej własne włosy; jedyna różnica między nimi polegała na tym, iż Marianna sądziła, że zostały mu podarowane dobrowolnie, Eleonora zaś – że zdobył je podstępem, w sposób dla niej niewiadomy. Nie miała zamiaru jednak się o to obrazić, i udając, że nie spostrzegła, co zaszło, zaczęła natychmiast mówić o czymś innym, postanawiając w duchu, że przy pierwszej okazji przyjrzy się włosom i stwierdzi ponad wszelką wątpliwość, czy mają dokładnie ten sam odcień co jej własne.

Zakłopotanie Edwarda trwało dłuższą chwilę, a po tym incydencie jego zamyślenie się pogłębiło. Przez resztę poranka zachował wielką powagę. Marianna zbeształa się w myślach surowo za niewczesne słowa; darowałaby je sobie znacznie szybciej, gdyby wiedziała, jak mało zdarzenie to obeszło Eleonorę.

Nim minęło południe, do domku zawitali sir John i pani Jennings, którzy na wieść, że u Dashwoodów pojawił się gość, postanowili zapoznać się z nim osobiście. Z niewielką pomocą teściowej sir John odkrył niebawem, że nazwisko Ferrars rozpoczyna się od litery F, co otwierało przed nim możliwość snucia niezliczonych żartów na temat stałości uczuć Eleonory; gdyby nie fakt, że znajomość z Edwardem została dopiero nawiązana, dowcipy posypałyby się natychmiast. Na razie dawali jej jedynie do zrozumienia znaczącymi spojrzeniami, że doszli do pewnych wniosków na podstawie informacji pozyskanych swego czasu od Małgorzaty.

Sir John zawsze zjawiał się w domku z zaproszeniem na obiad do Barton Park na dzień następny albo też na herbatę tego samego popołudnia. Tym razem, by zapewnić rozrywkę gościowi, którego bawić czuł się w obowiązku, zdecydował się na oba zaproszenia.

– Doprawdy musicie przyjść do nas dzisiaj na herbatę – mówił – będziemy niemal całkowicie sami… jutro zaś musicie zjawić się na obiedzie, ponieważ przyjeżdża większe towarzystwo.

Pani Jennings potwierdziła skwapliwie.

– Kto wie, może nawet będą tańce – powiedziała. – A to z pewnością cię skusi, moja panno Marianno.

– Tańce! – wykrzyknęła Marianna. – Niemożliwe! Któż będzie tańczył?

– Kto! Ależ wy, moja droga, a także Careyowie i Whitakerowie bez wątpienia. Doprawdy! Sądziłaś, że nikt nie będzie tańczył, ponieważ pewien młody człowiek, którego nazwiska nie wymówię, wyjechał?

– Jakże bym chciał – zawołał sir John – żeby Willoughby znalazł się znów pomiędzy nami.

Te słowa, jak i rumieniec oblewający policzki Marianny wzbudziły podejrzenia Edwarda.

– A któż to taki ten Willoughby? – zapytał cicho starszą pannę Dashwood, obok której siedział.

Udzieliła mu krótkiej odpowiedzi. Wyraz twarzy Marianny powiedział mu więcej. Edward zobaczył wystarczająco dużo, by zrozumieć nie tylko słowa gości, ale też zdanie wypowiedziane wcześniej przez Mariannę, które dotąd wydało mu się osobliwe. Gdy goście opuścili domek, podszedł do niej i szepnął:

– Zgaduję. Czy mam ci powiedzieć, co takiego zgadłem?

– Co masz na myśli?

– A więc mam ci powiedzieć?

– Bez wątpienia.

– No cóż, w takim razie zgadłem, że pan Willoughby jest miłośnikiem polowania.

Marianna, zaskoczona i zmieszana, nie zdołała jednak powstrzymać uśmiechu, słysząc go żartującego w ten sposób, i po chwili milczenia odparła:

– Och, Edwardzie! Jak możesz? Ale przyjdzie czas, kiedy… mam nadzieję… jestem pewna, że ci się spodoba.

– Nie mam co do tego żadnych wątpliwości – odpowiedział zdumiony jej powagą i żarliwością; gdyby bowiem przypuszczał, że chodzi o coś więcej niż tylko żart z dobrego znajomego, z którym nie łączy jej nic szczególnego, nie byłby sobie na niego pozwolił.

Rozdział XIX

Edward spędził w domku tydzień. Pani Dashwood nalegała wprawdzie, by został dłużej, jednak on, jakby pchany potrzebą samoumartwiania, postanowił najwyraźniej wyjechać akurat wtedy, gdy radość z przebywania w otoczeniu przyjaciół sięgnęła zenitu. W ciągu ostatnich kilku dni jego nastrój, choć nadal nierówny, ogromnie się poprawił – przywiązał się do domu i jego otoczenia, a o wyjeździe mówił zawsze z westchnieniem. Twierdził, że nie ma żadnych planów, a nawet wyrażał wątpliwość co do tego, gdzie powinien się udać, niemniej jednak uważał, że wyjechać musi. Nigdy jeszcze tydzień nie upłynął mu tak szybko – nie mógł wprost uwierzyć, że oto się kończy. Powtarzał to wielokrotnie; z jego ust padały też inne stwierdzenia świadczące o odmianie uczuć i stanowiące całkowite zaprzeczenie działań. Nie lubił Norland, nie cierpiał Londynu, musiał jednak pojechać albo tu, albo tam. Doceniał ogromnie życzliwość swych gospodyń i czerpał wielką radość z przebywania z nimi. Musiał jednak wyjechać z końcem tygodnia, wbrew ich życzeniom i własnym chęciom, choć nie ograniczały go żadne zobowiązania.

Eleonora przypisała osobliwość jego postępowania wymaganiom, jakie stawiała przed nim matka. Zarazem cieszyła się, że jej wiedza na temat tej kobiety jest tak ograniczona, że może swobodnie obarczać ją odpowiedzialnością za wszelkie osobliwości w zachowaniu syna. Rozczarowana, zniecierpliwiona, a niekiedy zagniewana jego nieokreślonym stosunkiem do niej samej, na ogół potrafiła zdobyć się wobec niego na wyrozumiałość, którą w przypadku Willoughby’ego umiała w sobie odnaleźć wyłącznie dzięki namowom matki. Tłumaczyła więc sobie jego przygnębienie, powściągliwość i zmienność nastrojów potrzebą zyskania niezależności, jak i faktem, że są mu lepiej znane zamysły pani Ferrars, jak i jej usposobienie. Fakt, że przyjechał na tak krótko, i upór, z jakim zaplanował wyjazd, musiały jej zdaniem również brać się z nieuniknionej konieczności liczenia się z matką.

Stary jak sam świat konflikt pomiędzy obowiązkiem i chęcią, rodzicem i dzieckiem, był praprzyczyną wszystkiego. Wiele by dała, żeby móc dowiedzieć się, kiedy trudności przeminą, a opór ustąpi – kiedy pani Ferrars zmieni się, a jej syn zyska prawo do szczęścia. Zamiast snuć próżne życzenia, musiała szukać pociechy w odnowionym zaufaniu do uczuć, jakie żywił do niej Edward, wspominając każde spojrzenie i słowo podczas jego pobytu w Barton, które mogło dowodzić jego przywiązania, a przede wszystkim – ten jeden dowód, który nieustannie nosił na palcu.

– Sądzę, Edwardzie – rzekła pani Dashwood, gdy ostatniego ranka jedli razem śniadanie – że byłbyś szczęśliwszym człowiekiem, mając zawód, któremu mógłbyś poświęcić czas, a który nadałby znaczenia twym planom i działaniom. Niewątpliwie byłoby to jednak niezbyt wygodne dla twoich przyjaciół. Nie mógłbyś bowiem poświęcać im tyle czasu jak dotychczas. A jednak – dodała z uśmiechem – twój los polepszyłby się istotnie przynajmniej pod jednym względem, a mianowicie, opuszczając przyjaciół, wiedziałbyś, dokąd się udać.

– Zapewniam panią – odparł – że myślę o tym od dawna i doszedłem do podobnych wniosków. Prawdopodobnie moim nieszczęściem jest i zawsze będzie fakt, że nie mam czym się zająć, nie mam zawodu, który pozwoliłby mi znaleźć zatrudnienie i zdobyć coś na kształt niezależności. Niestety, moje własne oczekiwania, jak i oczekiwania moich bliskich sprawiły, że jestem tym, czym jestem: próżniaczą, bezbronną istotą. W kwestii mojego zawodu nigdy nie mogliśmy dojść do porozumienia. Chciałem zostać duchownym i nadal o tym myślę. To jednak zdawało się nie dość dobre mojej rodzinie. Oczekiwali, że wstąpię do wojska. Byłby to dla mnie jednak stanowczo zbyt wielki wysiłek. Prawo uznano za właściwą profesję dla dżentelmena; wielu młodych ludzi, prowadzących swoje kancelarie w Temple, doskonale się odnajduje w najwyższych kręgach towarzyskich i jeździ po mieście wytwornymi gigami³. Mnie jednak prawo nie interesowało, nawet na tym najbardziej podstawowym poziomie, który moja rodzina uznała za właściwy. Jeśli chodzi o marynarkę, owszem, to zawsze jest modne, byłem już jednak na to za stary, gdy pierwszy raz zaczęliśmy rozmawiać na ten temat. Ostatecznie, uznając, że zdobycie przeze mnie zawodu nie jest koniecznością, mogę bowiem równie dobrze nosić się szykownie i szastać pieniędzmi, czy noszę mundur, czy ubiór cywila, stwierdzono, że nieróbstwo będzie w moim wypadku wyborem najkorzystniejszym; osiemnastolatek zaś łatwo ulega namowom przyjaciół nakłaniających go do próżniactwa. Zapisano mnie więc do Oksfordu i od tamtej pory próżnuję jak należy.

– Jak mniemam, konsekwencją tego stanu rzeczy – powiedziała pani Dashwood – zważywszy że próżniactwo nie dało ci szczęścia, będzie wychowanie twych synów tak, aby mieli nie mniej zainteresowań, zajęć zawodów i profesji niż synowie Kolumelli⁴.

– Wychowam ich tak – odparł z nagłą powagą – aby jak najmniej przypominali mnie samego. Pod względem uczuć, sposobu działania, kondycji, wszystkiego.

– Doprawdy, Edwardzie, przemawia przez ciebie jedynie złe samopoczucie. Ogarnęła cię melancholia i wyobrażasz sobie, że każdy, kto jest od ciebie inny, musi być szczęśliwszy. Pamiętaj jednak, że każdy przeżywa od czasu do czasu ból rozstania z przyjaciółmi, bez względu na swój stan i wykształcenie. Przekonaj się sam, ile masz szczęścia. Nie brak ci niczego oprócz cierpliwości, a żeby użyć bardziej frapującego słowa, niczego prócz nadziei. Z czasem matka da ci niezależność, której tak pragniesz; to jej obowiązek, który wypełni z radością, byś nie roztrwonił swoich młodych lat na użalaniu się nad sobą. Czyż nie wytrzymasz jeszcze kilku miesięcy?

– Sądzę – odparł Edward – że i dłuższy czas nie wystarczy, by spotkało mnie cokolwiek dobrego.

Jego przygnębienie nie udzieliło się pani Dashwood, dziewczęta jednak odczuły je boleśnie przy rozstaniu, które nastąpiło niebawem. Przede wszystkim pozostawiło ono ślad w uczuciach Eleonory, która potrzebowała czasu, by się uspokoić. Była jednak zdeterminowana stłumić te emocje i nie pozwolić, by rodzina dostrzegła, że cierpi bardziej od pozostałych w związku z odjazdem Edwarda. Nie uciekła się więc do metod zastosowanych przy podobnej okazji przez Mariannę, która potęgowała swe cierpienie, szukając milczenia, samotności oraz bezczynności. Podjęte przez nie środki były tak odmienne jak ich cele, i w obu przypadkach sprawdziły się bez zarzutu.

Gdy tylko Edward wyjechał, Eleonora zasiadła do swych szkiców, znajdując sobie zajęcie na cały dzień; nie szukała ani też nie unikała okazji, by wypowiedzieć jego imię, wydając się interesować tak samo jak zawsze rozmową o ogólnych sprawach dotyczących rodziny; jeśli w ten sposób nie złagodziła smutku, który ją ogarnął, to przynajmniej niepotrzebnie go nie nasiliła, zaś matka i siostry nie musiały się martwić jej stanem.

Mariannie to zachowanie, tak dla niej osobliwe, wydało się godne potępienia w przeciwieństwie do jej własnych sposobów przeżywania rozpaczy, które uważała za jedynie słuszne. Łatwo wywnioskowała, że tajemnica leży w sile uczucia – jeśli ma ono potężną moc, nie sposób się zdobyć na opanowanie, zaś przy afekcie zaledwie letnim nie jest to żadną sztuką. Nie można było zaprzeczyć, że uczucie jej siostry jest umiarkowane, choć Marianna na samą myśl o tym oblewała się rumieńcem wstydu; sama dowiodła natomiast siły swej miłości: nadal kochała i szanowała siostrę, mimo że sama rzuciła na nią tak straszne oskarżenie.

Nie odcinając się od rodziny, nie uciekając z domu w poszukiwaniu samotności, nie spędzając bezsennych nocy, Eleonora znajdowała jednak co dnia czas na myślenie o Edwardzie i o jego zachowaniu, które budziło w niej najrozmaitsze uczucia w zależności od stanu ducha, w jakim się aktualnie znajdowała – od czułości poprzez współczucie, aprobatę, krytykę po zwątpienie. Wiele było takich chwil, gdy z powodu nieobecności matki oraz sióstr albo też w wyniku ich zajęć rozmowa z nimi była niemożliwa, co dawało Eleonorze możliwość pogrążenia się we własnych rozważaniach. Jej myśl wędrowała wówczas swobodnie, skupiając się tylko na jednym zagadnieniu; myślała o przeszłości i przeszłości z nim związanej, na nim jedynie koncentrując uwagę, wspomnienia, refleksje i domysły.

Pewnego ranka, gdy w takim właśnie stanie ducha siedziała przy swym stoliku do rysowania, jej rozważania przerwało przybycie gości. Była akurat sama. Szczęk furteczki prowadzącej do ogródka skierował jej wzrok ku oknu i zobaczyła sporą gromadę ludzi, zmierzającą ku drzwiom. Byli wśród nich sir John, lady Middleton i pani Jennings, ale także jeszcze dwie osoby – dżentelmen i dama, których Eleonora nie znała. Siedziała w pobliżu okna, a sir John, gdy ją zobaczył, porzucił resztę towarzystwa, pozostawiając innym ceremoniał zapukania do drzwi. Przemierzył trawnik, pokazując, by otworzyła okno, i rozpoczął rozmowę, nie bacząc, że z powodu niewielkiej odległości pomiędzy drzwiami i oknem wszystko, co powie, będzie słyszalne dla pozostałych.

– Proszę bardzo – rzekł – przyprowadziliśmy oto dwoje nieznajomych gości. Jakże ich panna znajdujesz?

– Ciszej! Usłyszą pana.

– No i cóż z tego, jeśli usłyszą. To tylko Palmerowie. Charlotta jest bardzo piękna, powiadam pannie. Zobaczy ją panna zaraz, jeśli zerknie w tę stronę.

Eleonora wiedziała, że już za chwilę ujrzy panią Palmer, nie uciekając się do takich wybiegów, wymawiała się więc od nich usilnie.

– Gdzież to Marianna? Czyżby uciekła na nasz widok? Widzę, że jej instrument jest otwarty.

– Jak mi się zdaje, wyszła na przechadzkę.

Dołączyła do nich pani Jennings, która nie mogła ścierpieć oczekiwania, aż drzwi się otworzą i będzie mogła opowiedzieć swoją historię. Podeszła do okna, by się przywitać.

– Jak się masz, moja droga? A jak się miewa pani Dashwood? Gdzie podziały się twoje siostry? Coś takiego! Całkiem sama! Przyda ci się odrobina towarzystwa. Przyprowadziłam do ciebie mego drugiego zięcia i córkę. Przyjechali tak nagle! Zeszłego wieczoru usłyszałam turkot powozu akurat, gdy piliśmy herbatę, nie przyszło mi jednak do głowy, że to mogą być oni. Pomyślałam, że ani chybi wrócił pułkownik Brandon; rzekłam więc do sir Johna, że wydaje mi się, że słyszę powóz; może to pułkownik Brandon powrócił…

Eleonora musiała odwrócić się od niej akurat w połowie tej historii, by powitać resztę towarzystwa; lady Middleton przedstawiła jej dwójkę nieznajomych. Pani Dashwood i Małgorzata zeszły na dół akurat w tej samej chwili, po czym wszyscy usiedli, by przyjrzeć się sobie nawzajem, podczas gdy pani Jennings kontynuowała opowieść, idąc przez korytarz do salonu w towarzystwie sir Johna.

Pani Palmer była kilka lat młodsza od lady Middleton i była zupełnie do niej niepodobna. Niska i pulchna, miała śliczną twarz, na której malował się wyraz sympatycznej dobroduszności. Nie miała z pewnością tak dobrych manier jak jej siostra, jej sposób bycia był jednak dużo bardziej ujmujący. Weszła do domu z uśmiechem, który pozostał na jej twarzy przez cały czas wizyty; uśmiechała się także, odchodząc. Jej mąż był ponurym młodzieńcem dwudziestopięcio- lub sześcioletnim, który robił wrażenie o wiele bardziej światowego i statecznego od żony, lecz przy tym mniej zadowolonego z życia i najwyraźniej niedbającego o to, by zadowalać innych. Wszedł do pokoju z wyniosłą miną, ukłonił się lekko damom, nie mówiąc przy tym ani jednego słowa, a oceniwszy spojrzeniem zarówno gospodynię, jak i wnętrze, wziął ze stolika gazetę i zagłębił się w lekturze, by pozostać przy tym zajęciu aż do końca wizyty.

Pani Palmer natomiast, której natura nie poskąpiła grzecznego i uprzejmego dla innych usposobienia, zaledwie usiadłszy, zaczęła zachwycać się głośno salonikiem, jak i całym otoczeniem.

– Ach! Jaki prześliczny pokój! Nigdy nie widziałam nic bardziej uroczego. Pomyśleć tylko, mamo, ile tu się zmieniło od czasu mojej ostatniej bytności tutaj! To miejsce zawsze miało dla mnie wielki urok, droga pani – zwróciła się do pani Dashwood – pani jednak uczyniła je wprost wyjątkowym! Spójrz tylko, siostro, jakie to piękne! Ach, jakże chciałabym mieć taki domek! Co na to powiesz, mężu?

Pan Palmer nie odpowiedział ani nie podniósł wzroku znad gazety.

– On mnie nie słyszy. – Roześmiała się. – On mnie czasami w ogóle nie słyszy! To takie zabawne!

Dla pani Dashwood była to całkiem nowa koncepcja; nie przywykła upatrywać źródła uciechy w cudzej obojętności, nie powstrzymała się zatem od zdziwionego spojrzenia.

Pani Jennings tymczasem mówiła jak najgłośniej, opowiadając o niespodziance, jaką przeżyła na widok gości poprzedniego wieczora, i nie przerwała ani na chwilę, dopóki nie opowiedziała tej historii w całości. Pani Palmer zaśmiewała się z całego serca, wspominając ich zaskoczenie, i wszyscy zgodzili się, dwu- lub nawet trzykrotnie, że była to istotnie nadzwyczaj przyjemna niespodzianka.

– Byliśmy doprawdy bardzo radzi, wierz mi – dodała pani Jennings, zwracając się do Eleonory przyciszonym głosem, jak gdyby nie chcąc, by usłyszał ją ktokolwiek inny, choć siedziały po przeciwnych stronach pokoju. – Wolałabym jednak, żeby nie podróżowali tak szybko i żeby nie jechali tak długo, okrężną drogą, przez Londyn, w jakichś interesach, bo wiesz – tu skinęła głową, wskazując na córkę – w jej stanie to naprawdę niewskazane. Chciałam, żeby została dziś rano w domu i odpoczęła trochę, ale uparła się przyjść razem z nami. Tak bardzo chciała was poznać!

Pani Palmer roześmiała się, zapewniając, że nic jej się nie stanie.

– Oczekuje rozwiązania w lutym – ciągnęła pani Jennings.

Lady Middleton, nie mogąc dłużej znieść rozmowy na temat tak delikatny, spytała pana Palmera, czy znalazł w gazecie jakieś ciekawe wieści.

– Nie, zupełnie żadnych – odparł i znów zagłębił się w lekturze.

– Oto idzie Marianna! – zawołał sir John. – No, Palmer, przekonasz się zaraz, jaka z niej ślicznotka.

Natychmiast wybiegł z salonu, otworzył drzwi wejściowe i wprowadził Mariannę do środka. Gdy tylko weszła, pani Jennings spytała, czy była może w Allenham; pani Palmer wybuchnęła wówczas tak gromkim śmiechem, jakby rozumiała, o co chodzi. Pan Palmer spojrzał na wchodzącą, przyglądał jej się przez chwilę, a potem znów zajął się gazetą. Wzrok pani Palmer przyciągnęły rysunki wiszące na ścianach pokoju. Wstała, by je obejrzeć.

– Mój Boże, jakie to śliczne! Wprost przepiękne! Ależ spójrz, mamo, są doskonałe! Doprawdy są urocze; mogłabym je podziwiać bez końca. – Po chwili zaś usiadła, zapominając natychmiast o rysunkach.

Gdy lady Middleton wstała, by się pożegnać, pan Palmer także się podniósł, odłożył gazetę, przeciągnął się i rozejrzał dokoła.

– Mój drogi, czyżbyś zasnął? – spytała, śmiejąc się, jego żona.

Nie odpowiedział; po chwili zauważył jedynie, obrzuciwszy po raz kolejny salon bacznym spojrzeniem, że jest bardzo niski, a sufit jest popękany. Następnie skłonił się i odszedł za pozostałymi.

Sir John nalegał bardzo, aby wszyscy razem spędzili kolejny dzień w Barton Park. Pani Dashwood, która nie lubiła gościć u Middletonów na obiedzie częściej, niż oni bywali u niej, odmówiła we własnym imieniu, zaznaczając przy tym, że pozostawia córkom decyzję. Nie miały one jednak ochoty towarzyszyć państwu Palmer przy obiedzie ani też nie spodziewały się po tej wizycie żadnych innych przyjemności. Próbowały więc także wymówić się argumentem, że pogoda jest niepewna i należy spodziewać się deszczu. Sir John nie ustąpił jednak – obiecał, że przyśle po nie powóz, a zatem muszą przybyć. Także lady Middleton, choć nie naciskała na matkę, usilnie wywierała nacisk na córki. Pani Jennings i pani Palmer także dołączyły do tych nalegań, co sprawiało wrażenie, że wszyscy chcą uniknąć spożywania obiadu wyłącznie w rodzinnym gronie; panny nie miały zatem innego wyjścia, jak ulec.

– Dlaczego nas zapraszają? – zastanawiała się Marianna po ich wyjściu. – Czynsz za ten domek wydaje się niewielki; wynajęto go nam jednak na doprawdy twardych warunkach, skoro musimy jadać obiady w Barton Park zawsze, gdy do nich ktoś przyjedzie lub kiedy my mamy gości.

– Chcą po prostu być dla nas mili i uprzejmi – stwierdziła Eleonora – dlatego nas tak często zapraszają. Jeśli przyjęcia we dworze stały się dla nas nudne i monotonne, to nie w nich zaszła odmiana. Przyczyny musimy szukać gdzie indziej.

Rozdział XX

Gdy następnego dnia panny Dashwood weszły do bawialni w Barton Park, pani Palmer wbiegła natychmiast drugimi drzwiami, tryskając nieodmiennie doskonałym humorem. Z ogromną czułością chwyciła je za ręce, wyrażając wielką radość z ponownego spotkania.

– Tak bardzo się cieszę, że was widzę! – rzekła, siadając pomiędzy Eleonorą i Marianną. – Dzień jest tak brzydki, że obawiałam się, że nie przyjedziecie, co byłoby okropne, zważywszy że już jutro wyjeżdżamy. Musimy jechać, bowiem za tydzień mają nas odwiedzić Westonowie. Zdecydowaliśmy się zresztą na przyjazd dość nagle; ja sama dowiedziałam się o tym, gdy powóz stał już pod drzwiami, a pan Palmer spytał, czy pojadę z nim do Barton. On jest taki zabawny! Nigdy mi niczego nie mówi! Żałuję, że nie możemy zostać dłużej, choć mam nadzieję zobaczyć was niebawem w Londynie.

Panny były zmuszone rozwiać jej złudzenia w tym względzie.

– Nie wybieracie się do Londynu! – wykrzyknęła pani Palmer ze śmiechem. – Doprawdy będę rozczarowana, jeśli okaże się to prawdą. Mogłabym wynająć wam przemiły domek tuż obok nas, na Hanover Square. Doprawdy, musicie przyjechać. Będzie mi ogromnie miło zaopiekować się wami w mieście aż do czasu mego rozwiązania, jeśli pani Dashwood nie lubi pokazywać się publicznie.

Podziękowały jej, musiały jednak odmówić przyjęcia tej miłej propozycji.

– Mój najdroższy! – zawołała pani Palmer do męża, który właśnie wszedł do bawialni. – Musisz pomóc mi namówić panny Dashwood na przyjazd do Londynu jeszcze tej zimy.

Jej najdroższy nie odpowiedział na to ani słowem, zaś skłoniwszy się damom, jął narzekać na pogodę.

– Potworne! – powiedział. – Taka pogoda sprawia, że wszystko i wszyscy budzą najgłębszy niesmak. Deszcz rodzi nudę i w domu, i poza nim. Sprawia, że człowiek zaczyna darzyć nienawiścią swych najbliższych. Dlaczego, u licha, sir John nie urządził tu pokoju bilardowego? Jakże niewielu ludzi docenia prawdziwe przyjemności! Sir John jest tak samo zwariowany jak ta pogoda.

Niebawem nadeszła także reszta towarzystwa.

– Obawiam się, panno Marianno – powiedział sir John – że nie zdoła pani dziś odbyć swej zwykłej przechadzki do Allenham.

Marianna milczała z ponurą miną.

– Och, proszę nie kryć się przed nami! – zawołała pani Palmer. – O wszystkim już wiemy, zapewniam panią; doceniam ogromnie pani gust, uważam, że dżentelmen, o którym mowa, jest niezwykle przystojny. Nasze domy na wsi są położone dość blisko siebie. Niewiele ponad dziesięć mil.

– Raczej trzydzieści – wtrącił jej mąż.

– Ach! Co za różnica. Nie miałam przyjemności gościć u niego, słyszałam jednak, że jego dom jest bardzo przyjemny.

– Najgorsza dziura, jaką widziałem w życiu – mruknął pan Palmer.

Marianna zachowała niezłomne milczenie, choć wyraz jej twarzy zdradzał zainteresowanie prowadzoną rozmową.

– A więc jest brzydki? – zdziwiła się pani Palmer. – W takim razie musiałam słyszeć o jakimś innym miejscu, które jest ładne.

Gdy usiedli w jadalni, sir John zauważył z żalem, że jest ich zaledwie ośmioro.

– Moja droga – zwrócił się do żony – to okropne, że jest nas tak mało. Dlaczego nie zaprosiłaś na dziś do nas Gilbertów?

– Czy nie mówiłam ci, mój mężu, gdy mnie o to pytałeś, że to niemożliwe? Ostatnio to oni gościli u nas.

– Ty i ja, mój zięciu – wtrąciła pani Jennings – nie zwracalibyśmy uwagi na takie drobiazgi, prawda?

– Dalibyście zatem dowód złego wychowania – stwierdził pan Palmer.

– Najdroższy, nieustannie się wszystkim sprzeciwiasz – powiedziała jego żona, jak zawsze ze śmiechem. – Czyżbyś nie wiedział, że to nieuprzejme?

– Nie wydaje mi się, żebym sprzeciwiał się komukolwiek, nazywając twoją matkę osobą źle wychowaną.

– Ach, możesz mnie obrażać, ile chcesz – odparowała dobrodusznie starsza dama. – Wziąłeś ode mnie Charlottę i nie możesz jej już zwrócić. Widzisz więc sam, kto ma nad kim przewagę.

Charlotta zaśmiewała się do łez na myśl, że mąż nie może się jej pozbyć; po chwili zaś oświadczyła radośnie, że nie przejmuje się jego grubiaństwem, albowiem tak czy siak, muszą mieszkać pod jednym dachem. Nie istniała chyba na świecie osoba bardziej od niej dobroduszna lub bardziej zdeterminowana, by osiągnąć stan szczęścia. Wystudiowana obojętność, impertynencja i wieczne niezadowolenie męża nie robiły na niej wrażenia, a gdy ją łajał lub znieważał, traktowała to jak doskonały żart.

– Mój mąż jest taki zabawny! – zwróciła się szeptem do Eleonory. – Zawsze w złym humorze.

Krótka obserwacja wystarczyła, by Eleonora uznała, że pan Palmer nie jest ani tak zrzędliwy, ani tak źle wychowany, za jakiego stara się najwyraźniej uchodzić. Być może jego zgryźliwość związana była z odkryciem typowym dla przedstawicieli jego płci, że dokonując wyboru jedynie przez pryzmat urody, związał się z kobietą niezwykle głupią – wiedziała jednak, że tego rodzaju pomyłki zdarzają się zbyt często, aby mężczyzna niepozbawiony rozsądku mógł się z tego powodu zadręczać w nieskończoność. Chciał się raczej wyróżnić, jak jej się zdawało, traktując wszystkich tak samo nieuprzejmie i z pogardą. Kryła się za tym chęć okazania innym wyższości. Motyw ten był zbyt pospolity, by budzić zdziwienie, lecz środki, jakie stosował, mogły wprawdzie zapewnić mu pierwszeństwo wśród ludzi nieokrzesanych, nie miały natomiast szans obudzenia życzliwości w kimkolwiek poza jego własną żoną.

– Moja droga panno Dashwood – odezwała się pani Palmer po chwili – mam do pani oraz do pani siostry wprost ogromną prośbę… Czy zechciałyby panie przyjechać do Cleveland w Boże Narodzenie? Bardzo proszę, przyjedźcie, najlepiej wówczas, gdy będą u nas Westonowie. Nie wyobraża pani sobie nawet, jaką sprawiłaby mi tym radość! Byłoby doprawdy wspaniale! Najdroższy – zwróciła się do męża – czy nie pragnąłbyś, aby panny Dashwood przyjechały do Cleveland?

– Z pewnością – odparł, parskając szyderczo – tylko po to przyjechałem do Devon, by je zaprosić.

– Widzi pani – powiedziała jego żona – pan Palmer spodziewa się, że przyjedziecie; nie możecie więc mi odmówić.

Obie jednak stanowczo i zdecydowanie odrzuciły zaproszenie.

– Ależ musicie i przyjedziecie. Jestem pewna, że będziecie zachwycone. Będą u nas Westonowie i spędzimy czas naprawdę przyjemnie. Nie wyobrażacie sobie nawet, jak cudowne jest Cleveland; teraz zresztą zapanowało istne szaleństwo, ponieważ mój mąż ciągle jeździ po okolicy, zabiegając o głosy wyborców; gościmy więc u siebie mnóstwo nieznajomych ludzi, to coś wspaniałego! Tylko on, biedaczek, okropnie się męczy! Jest bowiem zmuszony zabiegać, by wszyscy go polubili.

Eleonora z trudem panowała nad twarzą, zgadzając się, że istotnie musi to być bardzo męczące.

– Ależ będzie świetnie, kiedy dostanie się do parlamentu! – ciągnęła Charlotta. – Czyż nie? Ależ ja się uśmieję! Jak zabawnie będzie czytać na kopertach adresowanych do niego „Poseł do parlamentu”! Wyobraźcie sobie jednak, że on twierdzi, że nie będzie frankował moich listów!⁵ Utrzymuje, że tego nie zrobi. Prawda, mój drogi?

Pan Palmer nie zwrócił na nią uwagi.

– Nie znosi pisać – ciągnęła – mówi, że to wściekle nudne.

– Nieprawda – wypalił mąż – nigdy nie wygadywałem takich bredni. Przestań obarczać mnie winą za wszystkie swoje lapsusy językowe.

– No już; widzicie, jaki on zabawny. Z nim tak zawsze! Czasami nie odzywa się do mnie przez pół dnia, a potem wyskakuje z jakimś dowcipem, nieważne na jaki temat.

Gdy wracały do bawialni, pani Palmer zaskoczyła Eleonorę pytaniem, czy pan Palmer wzbudził w niej wielką sympatię.

– Oczywiście – odparła Eleonora – wydaje się niezwykle miłym człowiekiem.

– Ach tak, w takim razie cieszę się ogromnie. Miałam nadzieję, że przypadniecie sobie do gustu, jest przecież taki zabawny! Pan Palmer także bardzo polubił panią oraz pani siostry. Nie wyobraża sobie pani nawet, jak bardzo będzie rozczarowany, jeśli nie przyjedziecie do Cleveland. Nie mam zresztą pojęcia, dlaczego miałybyście tego nie zrobić.

Eleonora ponownie była zmuszona odrzucić zaproszenie, po czym zmieniła temat w nadziei, że uniknie dalszych nalegań. Zdawało jej się prawdopodobne, że skoro mieszkają w tym samym hrabstwie, pani Palmer mogłaby powiedzieć jej więcej na temat Willoughby’ego niż Middletonowie, którzy znali go tylko powierzchownie. Była gotowa zasięgać informacji z każdego źródła, chcąc upewnić się o szlachetności jego charakteru i złagodzić nieco swój lęk o Mariannę. Na początek spytała, czy państwo Palmer często widują się z panem Willoughbym w Cleveland i czy utrzymują z nim bliższą znajomość.

– O tak, moja droga, znam go doskonale – odparła pani Palmer. – Co prawda, nigdy z nim nie rozmawiałam, widuję go jednak od lat w Londynie. Tak się jakoś złożyło, że nigdy nie byłam w Barton w czasie, gdy on przebywał w Allenham. Mama widziała go tu wcześniej jeden raz, ja jednak byłam wówczas z wujem w Weymouth. Zapewne spotykalibyśmy go często w Somerset, gdyby nie nieszczęśliwy zbieg okoliczności. Tak się bowiem złożyło, że nigdy nie byliśmy na wsi w tym samym czasie. Wydaje mi się, że on bardzo rzadko bywa w Combe; gdyby jednak nawet bywał tam częściej, pan Palmer z pewnością by go nie odwiedził, ponieważ on jest w opozycji, a przy tym to tak daleko od nas. Wiem doskonale, dlaczego pyta pani o niego; pani siostra ma wyjść za niego za mąż. Okropnie się z tego cieszę, bo dzięki temu zostanie moją sąsiadką.

– Doprawdy – odparła Eleonora – wie pani na ten temat dużo więcej ode mnie, jeśli ma pani podstawy przypuszczać, że związek taki zostanie zawarty.

– Proszę nie zaprzeczać, wie pani przecież, że wszyscy o tym mówią. Zapewniam panią, że słyszałam o tym, kiedy byliśmy przejazdem w Londynie.

– Droga pani!

– Ależ naprawdę tak było. W poniedziałek rano spotkałam pułkownika Brandona na Bond Street, tuż przed naszym wyjazdem, i on sam mi o tym powiedział.

– Doprawdy zaskoczyła mnie pani. Pułkownik Brandon powiedział pani o tym! Z pewnością musi pani się mylić. Przekazać taką wiadomość osobie, która wszak nie może być nią zainteresowana, nawet gdyby to była prawda… czegoś takiego nie spodziewałabym się po pułkowniku Brandonie.

– Ależ zapewniam panią, że tak właśnie było, i zaraz opowiem pani o tym ze szczegółami. Kiedy się spotkaliśmy, zawrócił, by pójść z nami; zaczęliśmy rozmawiać o moim bracie i siostrze, o tym i tamtym, aż wreszcie rzekłam mu: „Słyszałam, pułkowniku, że do Barton Cottage wprowadziła się nowa rodzina; wiem od mamy, że zamieszkały tam bardzo ładne panny, a jedna z nich ma zostać żoną pana Willoughby’ego z Combe Magna. Czy to prawda? Z pewnością pan wie, skoro był pan w hrabstwie Devon tak niedawno”.

– I co odpowiedział pułkownik?

– No cóż… nie powiedział wiele; wyglądał jednak, jakby wiedział, że to prawda, uznałam więc, że tak jest z pewnością. Ależ to będzie wspaniale! Kiedy ślub?

– Mam nadzieję, że pułkownik Brandon czuje się dobrze?

– O tak! Nie mógł się pani nachwalić, mówił o pani same miłe rzeczy.

– Pochlebia mi pani. To doprawdy wyjątkowy człowiek; uważam go także za niezwykle miłego.

– Ja również. Jest uroczy, taka szkoda, że przy tym jest tak ponury i nudny. Mama mówiła mi, że on także zakochał się w pani siostrze, a zapewniam panią, że to wielki komplement, ponieważ nie traci łatwo głowy dla płci pięknej.

– Czy pan Willoughby jest dobrze znany w tej części Somerset, gdzie państwo mieszkacie? – spytała Eleonora.

– O tak! I to bardzo dobrze. To znaczy, wydaje mi się, że niewiele osób utrzymuje z nim stosunki, bo Combe Magna leży na takim odludziu; wszyscy jednak uważają go za niezwykle sympatycznego, zapewniam panią. Gdziekolwiek pan Willoughby się pojawi, zyskuje powszechną sympatię, i może pani to powiedzieć swojej siostrze. Ma doprawdy ogromne szczęście, że go dostała; oczywiście, on również ma szczęście, zyskując taką partię, zważywszy, jaka jest urodziwa i miła; nic nie byłoby dla niej za dobre. Jednak nie wydaje mi się, aby była ładniejsza od pani, zapewniam; sądzę, że obie jesteście niezwykle wprost ładne, a mój mąż jest tego samego zdania, choć nie udało nam się skłonić go wczoraj, by to przyznał.

Eleonora nie dowiedziała się od pani Palmer zbyt wiele na temat Willoughby’ego, jednak każde świadectwo na jego korzyść, choćby najdrobniejsze, sprawiało jej przyjemność.

– Tak się cieszę, żeśmy się wreszcie poznały – ciągnęła Charlotta. – I mam nadzieję, że pozostaniemy wielkimi przyjaciółkami. Nie wyobraża pani sobie, jak bardzo chciałam zawrzeć tę znajomość! To wprost wspaniale, że zamieszkałyście w tym małym domku. Doprawdy sprawy nie mogły ułożyć się lepiej! I tak się cieszę, że siostra pani wychodzi wkrótce za mąż! Z pewnością będzie pani często bywać w Combe Magna. Wszyscy twierdzą, że jest tam cudownie.

– Pułkownik Brandon jest pani znajomym od dawna, czyż nie?

– Tak, od wielu lat; od czasu, gdy moja siostra wyszła za mąż. Przyjaźni się ogromnie z sir Johnem… Wydaje mi się – dodała ciszej – że z przyjemnością oświadczyłby mi się, gdyby tylko mógł. Sir John i lady Middleton bardzo sobie tego życzyli. Mama uznała jednak, że nie jest dla mnie dość dobrą partią; w przeciwnym razie sir John omówiłby to z pułkownikiem i pobralibyśmy się natychmiast.

– Czy pułkownik Brandon wiedział, że sir John złożył pani matce taką propozycję? Czy wcześniej wyznał pani swe uczucia?

– Ależ skąd; gdyby jednak mama się temu nie sprzeciwiła, jestem pewna, że właśnie tak by postąpił. Widział mnie wcześniej zaledwie dwa razy, było to bowiem zanim jeszcze skończyłam szkołę. Cieszę się jednak bardzo, że wszystko ułożyło się inaczej. Pan Palmer to mężczyzna w sam raz dla mnie.

Rozdział XXI

Państwo Palmerowie wrócili do Cleveland następnego dnia, a obie rodziny w Barton pozostały zdane, jak dotychczas, wyłącznie na własne towarzystwo. Taki stan rzeczy nie potrwał jednak długo. Gdy tylko Eleonora przestała rozmyślać o ostatnich gościach – zastanawiać się, jak to możliwe, że Charlotta jest tak szczęśliwa, nie mając po temu żadnego powodu, i dlaczego pan Palmer zachowuje się tak nieokrzesanie, a także, jak to się dzieje, że na świecie jest tyle niedobranych małżeństw – gdy sir John i pani Jennings, nieustający w wysiłkach podtrzymywania życia towarzyskiego, dostarczyli jej nowych znajomości, a co za tym idzie, tematów do rozmyślań i obserwacji.

W trakcie porannej wycieczki do Exeter spotkali dwie panie, które ku zadowoleniu pani Jennings okazały się jej krewniaczkami; to wystarczyło, by sir John zaprosił je do Barton Park, gdy tylko wypełnią zobowiązania towarzyskie w Exeter. W obliczu takiego zaproszenia panie zlekceważyły natychmiast zobowiązania w Exeter, zaś lady Middleton została postawiona w stan alarmu, gdy sir John wrócił do domu z wieścią, że niebawem Barton Park odwiedzi dwójka nieznanych jej dziewcząt, po których nie mogła spodziewać się elegancji, a choćby i śladu dobrych manier, nie polegała bowiem w tej mierze w najmniejszym stopniu na opiniach swego męża oraz matki. Fakt, że były one krewniaczkami, pogarszał tylko sprawę, a wysiłki pani Jennings, by pocieszyć córkę, spełzły na niczym, ponieważ dobrała argumenty dosyć nieszczęśliwie, twierdząc, że nie ma co wysilać się na wielkie fumy, skoro są kuzynkami i muszą, tak czy inaczej, żyć ze sobą dobrze. Ponieważ jednak przyjazdu dziewcząt nie można już było odwołać, lady Middleton pogodziła się z losem w sposób iście filozoficzny, jak przystało na kobietę dobrze wychowaną, ograniczając się jedynie do udzielania mężowi delikatnych reprymend na ten temat około pięciu do sześciu razy dziennie.

Młode damy przyjechały wreszcie; w ich wyglądzie nie można było dopatrzeć się braku gustu ani elegancji. Ubrane były bardzo modnie, ich maniery okazały się dobre, dom ogromnie im się spodobał; zachwycały się także meblami, a przy tym okazało się, że uwielbiają dzieci do tego stopnia, że opinia lady Middleton przechyliła się na ich korzyść, nim zdążyły spędzić w Barton Park choćby godzinę. Uznała je za przemiłe dziewczęta, co w ustach tej damy stanowiło nie lada komplement. Przekonanie sir Johna o słuszności jego własnych opinii wzrosło, gdy usłyszał tę pochwałę, wyruszył więc prosto do małego domku, by opowiedzieć pannom Dashwood o przyjeździe panien Steele i zapewnić je, że to najsłodsze dziewczęta na świecie. Z tego zapewnienia wynikało jednak niewiele; Eleonora wiedziała bowiem dobrze, że „najsłodsze dziewczęta na świecie” można spotkać niemal w każdej części Anglii i że miewają one najróżniejsze figury, twarze, temperamenty i cechy umysłu. Sir John chciał, by cała rodzina poszła zaraz do Barton Park, zobaczyć jego gości. Jakiż był z niego szlachetny filantrop! Chciał się z nimi dzielić nawet dalekimi kuzynkami.

– Chodźcie ze mną – nalegał – chodźcie, proszę, musicie przyjść; obiecałem wszak, że przyjdziecie; zobaczycie, że wam się spodobają. Lucy jest strasznie śliczna, a przy tym zawsze wesoła i miła! Dzieci nie odstępują jej na krok, jak gdyby znały ją od wieków. Ponadto obie chcą nade wszystko was poznać, słyszały bowiem w Exeter, że tu mieszkają najpiękniejsze panny na tej ziemi; powiedziałem im, że owszem, to wszystko prawda, a nawet i więcej. Jestem przekonany, że się nimi zachwycicie. Przywiozły pełen powóz zabawek dla dzieci. Jak możecie mi odmawiać? Przecież to jakby i wasze kuzynki. Wy jesteście moimi kuzynkami, one zaś są kuzynkami mojej żony, stąd musicie być z nimi spowinowacone.

Sir John niczego jednak nie wskórał. Udało mu się jedynie uzyskać deklarację, że panny odwiedzą Barton Park za dzień lub dwa, odszedł więc, nie mogąc się nadziwić ich obojętności, by w domu znów wysławiać w niebo ich zalety przy pannach Steele, tak jak wychwalał panny Steele przy nich.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Życie towarzyskie na wsi angielskiej kwitło podczas pełni, ponieważ światło księżyca ułatwiało znacząco podróżowanie także po zapadnięciu zmroku (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki). [wróć]

2. Karykiel (z ang. curricle) – lekki, dwukołowy pojazd spacerowy. [wróć]

3. Gig – jednokonny powozik dwukołowy. [wróć]

4. Lucjusz Juniusz Moderatus Kolumella (ur. ok. 4 r. n.e. w Gades, zm. ok. 70 n.e. w Tarentum) – rzymski autor traktatu O rolnictwie, w którym wysławiał m.in. przydatność wszechstronnego wykształcenia. [wróć]

5. Posłom do parlamentu brytyjskiego przysługiwał przywilej darmowego korzystania z poczty. [wróć]