Krótka historia mszy rzymskiej

Uwe Michael Lang

przełożył
Tomasz Dekert

Wydawnictwo WAM
Dominikański Ośrodek Liturgiczny

9

Mysterium Fascinans to kolekcja ksiażek dotyczących szeroko rozumianej teologii i historii liturgii. W serii będą publikowane zarówno pozycje prezentujące wyniki najnowszych badań polskich i zagranicznych autorów, jak i tłumaczenia najważniejszych dzieł opublikowanych w XX w., które dotychczas nie były dostępne dla polskiego czytelnika. W logo serii występuje Baranek, którego tajemnice Paschy – śmierci i zmartwychwstania – w liturgii wspominamy, celebrujemy i uobecniamy. Seria Mysterium Fascinans powstała w wyniku połączenia kolekcji Myśl Liturgiczna Wydawnictwa WAM oraz Źródło i Szczyt Dominikańskiego Ośrodka Liturgicznego w Krakowie.

Składamy serdeczne podziękowania Fundacji Pro Futuro Theologiæ z Torunia za sfinansowanie tłumaczenia tej książki

Koedytorzy wydania

Przedmowa

Wierny katolik może postrzegać obrzęd mszy z wielu perspektyw: rytualnej, symbolicznej, duszpasterskiej, rubrycystycznej, socjologicznej, artystycznej, duchowej czy historycznej. Każda z nich odsłania inny aspekt nadprzyrodzonej rzeczywistości mszy obecnej w życiu Kościoła. Ojciec Uwe Michael Lang oddaje w tym względzie istotną przysługę Kościołowi i modlącym się wiernym, przedstawiając w książce Krótka historia mszy rzymskiej rzetelne, zwięzłe i zarazem wnikliwe spojrzenie na najważniejszą modlitwę Kościoła zachodniego.

Rekonstrukcja dziejów nigdy nie jest zadaniem łatwym, niezależnie od podejmowanego tematu. Odkrywaniu nowych źródeł często towarzyszy bowiem rewizja twierdzeń wcześniej uznawanych za pewne. Dobrym tego przykładem jest miejsce, jakie w dzisiejszym rycie rzymskim zajmuje tzw. Tradycja Apostolska – dokument niegdyś przypisywany św. Hipolitowi Rzymskiemu i datowany na początek III w. Tekst ten stał się podstawą kilku współcześnie używanych formuł liturgicznych, takich jak Druga modlitwa eucharystyczna czy pewne elementy obrzędów chrześcijańskiego wtajemniczenia dorosłych. Nowsze badania zakwestionowały jednak zasadnicze aspekty tego dokumentu, w tym jego autorstwo, proweniencję, a nawet integralność treści. Powstaje zatem pytanie, w jaki sposób – w świetle tych ustaleń – należy rozumieć dzisiejszą liturgię.

Podobnie powszechnie przyjmowana w okresie posoborowym narracja historyczna przedstawiała rozwój liturgii jako proces, w ramach którego po okresie wczesnochrześcijańskiego dynamizmu nastąpiło wczesnośredniowieczne zepsucie, późnośredniowieczny upadek oraz nowożytna stagnacja, przezwyciężone dopiero przez soborowe odrodzenie. Tymczasem nowsze ustalenia badawcze wskazują na obraz bardziej złożony: nawet w epokach i regionach, w których można mówić o pewnych oznakach kryzysu czy upadku, istniało zarazem intensywne życie liturgiczne. Korekty tego rodzaju domagają się refleksji nad ich znaczeniem dla współczesnego rozumienia liturgii.

Warto przy tym zauważyć, że część współczesnych komentatorów uznaje głębokie przekształcenia obrzędu mszalnego za błędne, argumentując, iż przekazany nam ryt pozostawał przez stulecia w zasadzie niezmieniony. Bardziej wnikliwa analiza pozwala jednak dostrzec zarówno trwałość jego elementów konstytutywnych – takich jak kanon mszy – jak i realną zmienność lokalnych form na przestrzeni dziejów. Msza pozostaje więc niezmienna, a zarazem podlega historycznym przekształceniom. Jak uchwycić tę złożoną relację stabilności i zmiany?

Krótka historia mszy rzymskiej ojca Langa w jasny sposób porządkuje te właśnie zagadnienia. Czyni to przy tym na tyle przystępnie, że z książki skorzystają również ci czytelnicy, którzy nie zajmowali się dotąd zawodowo badaniami historyczno-liturgicznymi. Oprócz syntetycznej narracji dziejowej autor oferuje także słownik pojęć, pomocny w lekturze i refleksji nad liturgią.

Ojciec Lang nie ogranicza się do opisu osób, wydarzeń czy kultur współtworzących historię mszy, lecz kreśli szerszy obraz życia liturgii na przestrzeni wieków. Dlaczego bowiem miałyby nas dziś interesować IV-wieczna anafora z Barcelony, VIII-wieczny Ordo Romanus czy XVI-wieczny Ordo Missae Johanna Burcharda? Ponieważ – niezależnie od naszej świadomości czy osobistych zainteresowań – współczesna wiara katolicka i jej liturgiczny wyraz wyrastają z dziedzictwa poprzednich pokoleń. Ryt rzymski, jak każda żywa tradycja, posiada własną historię, a jego rozwój przypomina wzrost drzewa, którego owoce czerpią siłę z głęboko sięgających korzeni.

Metafora ta pozwala również lepiej zrozumieć, dlaczego historia liturgii ma znaczenie teologiczne. Dzisiejsza liturgia nie jest bowiem artefaktem sztucznie skonstruowanym, lecz owocem organicznego wzrostu zachodzącego w czasie. Aby modlić się współczesnymi kolektami, warto znać ich wcześniejsze formy; aby rozumieć gest podniesienia Hostii i kielicha, trzeba pamiętać o średniowiecznej pobożności, z której on wyrósł. Uczestnictwo w modlitwie powszechnej łączy natomiast dzisiejszych wiernych z modlitwą Kościoła sięgającą czasów św. Justyna Męczennika. Liturgia żyje, a jej życie staje się dla nas bardziej owocne, gdy jesteśmy świadomi jej długiego trwania.

Współczesne opinie na temat posoborowej formy mszy pozostają głęboko podzielone. Jedni akcentują jej nowość jako pozytywną odpowiedź na potrzeby współczesnego świata; drudzy uznają ją za zerwanie z tradycją i poważny błąd. Papież Benedykt XVI dostrzegał, że oba stanowiska – mimo przeciwstawnych ocen – popełniają ten sam błąd, interpretując Sobór Watykański Drugi w kategoriach zerwania. W słynnym przemówieniu bożonarodzeniowym z 2005 r. mówił o „hermeneutyce nieciągłości”, przeciwstawiając jej „hermeneutykę reformy”, rozumianą jako odnowę w ciągłości.

Jeśli diagnoza Benedykta XVI jest trafna, poznanie historii liturgii nie jest luksusem, lecz koniecznością. Jak zauważa ojciec Lang, debata o ciągłości i zerwaniu w rozwoju liturgii toczy się często bez wystarczającej znajomości długiej i złożonej historii rytu rzymskiego. Już z tego powodu Krótka historia mszy rzymskiej odpowiada na realną potrzebę naszych czasów.

Niezależnie więc od tego, czy msza (a na pewnym poziomie także jej reforma) są dla czytelnika źródłem sporów, jedynie religijnym obowiązkiem, czy – w najlepszym wypadku – sposobem na spotkanie z Bogiem, książka ojca Langa może pomóc w bardziej świadomym i owocnym uczestnictwie w liturgii. Msza pozostaje wielkim darem Boga dla Jego ludu – nie tylko w przeszłości, lecz także dziś. Jak pisze autor w zakończeniu: „W obliczu rewolucyjnych przemian, które od dłuższego czasu dotykają społeczeństwa zachodnie, można jednak zauważyć zdumiewającą trwałość tradycji liturgicznej rytu rzymskiego, jej ponowne odkrycie przez młodsze pokolenia katolików oraz nieustającą atrakcyjność, jaką zachowuje ona dla szerszej publiczności kulturowej”. Ostatecznym celem tej drogi, niezależnie od jej historycznych zawirowań, pozostaje świętość – ku chwale Boga.

Christopher Carstens

Wstęp

Ryt rzymski jest bez wątpienia najbardziej powszechnie używanym rytem liturgicznym w Kościele katolickim. Forma mszy, z którą dzisiaj jest zaznajomiona większość ludzi, została ukształtowana w ciągu wieków przez Stolicę Apostolską w Rzymie w ramach kontaktów i wymiany z innymi Kościołami lokalnymi. Niniejsza książka ma w swoim zamierzeniu stanowić krótkie wprowadzenie do problematyki rozwoju mszy rytu rzymskiego od jej początków aż do czasów dzisiejszych. Głębsze zrozumienie tej bogatej i złożonej historii może nie tylko pomóc księżom w pełnieniu ich sakramentalnej posługi, ale też przyczynić się do bardziej świadomego i owocnego uczestnictwa w liturgii Kościoła wszystkich wiernych.

Pomysł na tę książkę zrodził się w czasie, kiedy pracowałem nad moją ostatnią monografią, która była poświęcona historii mszy rzymskiej od początku aż do reform Soboru Trydenckiego¹. Na zaproszenie Christophera Carstensa opublikowałem serię artykułów w „AB Insight”, comiesięcznym biuletynie pisma „Adoremus”, które następnie przeredagowałem tak, aby tworzyły spójną, płynną narrację. Dziękuję Cambridge University Press za pozwolenie na ponowne wykorzystanie materiału opublikowanego w mojej monografii. Tą książką pragnę dotrzeć do szerszego grona czytelników, dlatego przedstawiam jedynie zasadniczy zarys wywodu oraz oszczędnie korzystam z przypisów.

Pracę tę dedykuję z miłością i wdzięcznością pamięci papieża Benedykta XVI, który odszedł do Pana 31 grudnia 2022 r. Jestem przekonany, że jego epokowe dzieło, które prowadził z intelektualną odwagą, duchową głębią i za cenę wielkich osobistych wyrzeczeń, dopiero zaczyna przynosić owoce i okaże się jego trwałym dziedzictwem dla Kościoła i świata.

I

Ostatnia Wieczerza

Mogłoby się wydawać rzeczą oczywistą, że opisywanie historii Eucharystii powinno się rozpocząć od Ostatniej Wieczerzy i jej formacyjnego wpływu na wczesnochrześcijańską praktykę liturgiczną. Austriacki jezuita Josef Jungmann w swojej klasycznej pracy Missarum sollemnia stwierdza: „Pierwsza msza święta została odprawiona «tej nocy, kiedy [Jezus] został wydany» (1 Kor 11,23)”². Jednak nowsze badania pokazały ogromnie wewnętrznie zróżnicowany obraz wczesnego chrześcijaństwa i radykalnie podważyły dotychczasowe przekonania na temat początków Eucharystii. Dlatego właśnie wybitny anglikański badacz liturgii Paul Bradshaw uważa, że narracja o jej ustanowieniu zapisana w ewangeliach synoptycznych ma charakter tradycji nałożonej na oryginalną relację mówiącą o zwykłym posiłku³. Jednocześnie wielu dzisiejszych egzegetów Nowego Testamentu jest raczej przekonanych o zasadniczej historyczności tradycji Ostatniej Wieczerzy⁴.

Nowa Pascha

Choć posiłki, które Jezus spożywał podczas swej publicznej działalności, tworzą szerokie tło dla Ostatniej Wieczerzy⁵, istnieje wiele cech, które czynią ją wydarzeniem wyjątkowym – przede wszystkim bezpośrednia bliskość Męki. W odróżnieniu od innych uczt opisanych w Ewangeliach w tej uczestniczy jedynie Dwunastu Apostołów. Nie odbywa się ona w ramach otwartej wspólnoty stołu, lecz w prywatnym pomieszczeniu, udostępnionym najpewniej przez zamożnego patrona. Słowa i gesty Jezusa są organicznie wpisane w tę wieczerzę, ale jednocześnie wybijają się na pierwszy plan i przekształcają ją, nadając jej zupełnie nieoczekiwany sens.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Przypisy

1 U.M. LANG, The Roman Mass: From Early Christian Origins to Tridentine Reform, Cambridge University Press, Cambridge 2022.

2 J.A. JUNGMANN, The Mass of the Roman Rite: Its Origins and Development (Missarum Sollemnia), vol. 1, trans. F.A. BRUNNER, Benziger, New York 1951, s. 7.

3 P. BRADSHAW, Reconstructing Early Christian Worship, Liturgical Press, Collegeville 2009, s. 3–19.

4 Zob. B. PITRE, Jesus and the Last Supper, William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 2015; por. też C. BLOMBERG, Contagious Holiness: Jesus’ Meals with Sinners, IVP Academic, Downers Grove 2005; R. BAUCKHAM, Jesus and the Eyewitnesses: The Gospels as Eyewitness Testimony, 2 ed., William B. Eerdmans Publishing Company, Grand Rapids 2017.

5 Zob. np. E. LAVERDIERE, Dining in the Kingdom of God: The Origin of the Eucharist according to Luke, Liturgy Training Publications, Chicago 1994.

Tytuł oryginału

A Short History of the Roman Mass

© Cambridge University Press, 2022

Chapters 1–16 appeared in expanded form in The Roman Mass: From Early Christian Origins to Tridentine Reform by Uwe Michael Lang (First edition | Cambridge; New York, NY: Cambridge University Press, 2022)

© Wydawnictwo WAM, 2026

© Dominikański Ośrodek Liturgiczny – Fundacja Dominikańska, 2026

Opieka redakcyjna: Joanna Pakuza

Redakcja: Katarzyna Solecka

Korekta: Bartosz Szpojda

Projekt okładki: Natalia Miazga

Skład: Edycja

Redaktor naukowy serii: ks. dr Krzysztof Porosło

ISBN 978-83-277-5105-8

NIHIL OBSTAT

Przełożony Prowincji Polski Południowej Towarzystwa Jezusowego, ks. Jarosław Paszyński SJ, prowincjał, Kraków, dn. 16 grudnia 2025 r.,

l.dz. 47/2025

WYDAWNICTWO WAM

ul. Kopernika 26 • 31-501 Kraków

tel. 12 62 93 200

e-mail: wam@wydawnictwowam.pl

DOMINIKAŃSKI OŚRODEK LITURGICZNY –

FUNDACJA DOMINIKAŃSKA

ul. Stolarska 6/30

31-043 Kraków

tel. 12 430 19 34, faks wew. 11

e-mail: biuro@liturgia.dominikanie.pl

DZIAŁ HANDLOWY WYDAWNICTWA WAM

tel. 12 62 93 254-255

e-mail: handel@wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA WYDAWNICTWA WAM

tel. 12 62 93 260

www.wydawnictwowam.pl

KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA

DOMINIKAŃSKIEGO OŚRODKA LITURGICZNEGO

www.dol.org.pl/sklep

Opracowanie ebooka:
Katarzyna Błaszczyk