1

Śmierć zaplanowałam sobie starannie, w przeciwieństwie do życia, które meandrowało od przypadku do przypadku mimo słabych wysiłków z mojej strony, żeby nad nim zapanować. Moje życie jak gdyby się rozmazywało, pełne zawijasów i festonów niczym rama barokowego lustra, co wynikało z tego, że szłam po linii najmniejszego oporu. Chciałam więc, żeby dla kontrastu moja śmierć była schludna i skromna, powściągliwa, może nawet trochę surowa – jak kościół kwakrów czy prosta czarna suknia z pojedynczym sznurem pereł, tak lansowana przez żurnale, kiedy miałam piętnaście lat. Żadnych fanfar, żadnych głośników, ozdóbek, tym razem żadnego niechlujstwa. Dowcip polegał na tym, żeby zniknąć bez śladu, pozostawiając za sobą jedynie cień trupa – cień, który każdy wziąłby za rzeczywistość. Początkowo myślałam, że mi się to udało.

Nazajutrz po przyjeździe do Terremoto siedziałam na balkonie. Zamierzałam się opalać; oczyma duszy widziałam, jak na podobieństwo śródziemnomorskiego złocistobrązowego bóstwa wchodzę roześmiana do morza, wreszcie beztroska, wolna od przeszłości. Nagle przypomniałam sobie, że nie mam olejku do opalania („chroni skórę i zabezpiecza”; bez tego spiekę się na raka i wyskoczą mi piegi), przykryłam więc ramiona i uda kilkoma skąpymi ręcznikami gospodarza. Nie wzięłam ze sobą kostiumu kąpielowego; stanik i majtki wystarczą, pomyślałam, skoro balkon jest niewidoczny od ulicy.

Zawsze lubiłam balkony. Czułam, że gdybym tylko postała na jakimś dostatecznie długo, na tym właściwym oczywiście, w powłóczystej białej szacie z trenem, najlepiej podczas pierwszej kwadry Księżyca, to coś musiałoby się zdarzyć: odezwałaby się muzyka, w dole pojawiłaby się jakaś postać, gibka i ciemna, która zaczęłaby się ku mnie piąć, podczas gdy ja, przytulona płochliwie, z nadzieją i wdziękiem, do kutej poręczy, czekałabym z drżeniem. Ale ten balkon nie był szczególnie romantyczny. Miał poręcz o geometrycznych kształtach, jak w budynkach średnio zamożnych ludzi z lat pięćdziesiątych, i betonową podłogę, już tu i ówdzie wyszczerbioną. Nie był to balkon, pod którym mógłby stać mężczyzna i tęsknie grać na lutni czy wspinać się po nim z różą w zębach albo sztyletem w rękawie. Poza tym znajdował się na wysokości zaledwie półtora metra nad ziemią. Tajemniczy gość, jakiego ewentualnie mogłabym się spodziewać, zbliżałby się raczej prymitywną ścieżką od strony ulicy – żwir chrzęściłby mu pod butami, a różę czy nóż skrywałby jedynie w wyobraźni.

To by było przynajmniej w stylu Artura, pomyślałam, on by już prędzej chrzęścił, niż się wspinał. Gdybyśmy tylko mogli wrócić do tego, co było dawniej, zanim tak się zmienił... Wyobrażałam sobie, jak próbuje mnie odzyskać, jak wjeżdża krętą drogą na wzgórze wynajętym fiatem, który miałby jakiś defekt; powiedziałby mi o tym defekcie później, kiedy już padlibyśmy sobie w ramiona. Zaparkowałby jak najbliżej muru. Zanim by wysiadł, przejrzałby się jeszcze w lusterku wstecznym, dostosowując do sytuacji wyraz twarzy: nie lubił robić z siebie idioty, a nie byłby pewien, czy nie zrobi. Wygramoliłby się z wozu, zamknął go tak, żeby nikt nie ukradł jego skąpego bagażu, schował kluczyki do wewnętrznej kieszeni marynarki, spojrzał w lewo i w prawo i z tym charakterystycznym pochyleniem głowy, jakby chciał uniknąć rzuconego kamienia czy zmieścić się w niskich drzwiach, prześliznąłby się przez zardzewiałą furtkę i ruszył ostrożnie ścieżką. Artura zwykle zatrzymują na granicy. To pewnie dlatego, że porusza się ukradkiem, ale w sposób, do którego nie można się przyczepić – jak szpieg.

Na wyobrażenie wysokiego, chudego Artura, idącego ku mnie niepewnie, z kamienną twarzą, by mnie wybawić, w niewygodnych butach i sfatygowanej bawełnianej bieliźnie, na widok Artura, który nie wiedział, czy mnie tu znajdzie, czy nie, zaczęłam płakać.

Zamknęłam oczy – przede mną, za bezmiarem błękitu, w którym rozpoznałam Ocean Atlantycki, zebrali się wszyscy, których zostawiłam po tamtej stronie. Stali na plaży (widziałam wiele filmów Felliniego). Wiatr burzył im włosy, a oni uśmiechali się i machali do mnie, chociaż oczywiście nie słyszałam ich słów. Najbliżej stał Artur, za nim Jeżozwierz Królewski, znany też jako Chuck Brewer, w swojej długiej, pretensjonalnej pelerynie, potem Sam i Marlena i inni. Leda Sprott, trzepocząca na wietrze jak prześcieradło, widoczna była z boku, mignęła mi też skórzana łata na łokciu Frasera Buchanana, który krył się za nadbrzeżnymi krzakami. W głębi, moja matka w granatowym kostiumie i białym kapeluszu, przy niej ojciec, ledwie widoczny, i ciotka Lou. Ciotka Lou była jedyną osobą, która na mnie nie patrzyła. Szła plażą, oddychając głęboko, podziwiając fale i od czasu do czasu zatrzymując się, żeby wysypać piasek z butów. Wreszcie zdjęła je i szła dalej – w futrze z lisów, w kapeluszu z piórami, w samych pończochach, w kierunku odległego kiosku z hot dogami i oranżadą, który ją kusił z daleka jak kiczowaty miraż.

Ale myliłam się co do reszty. Uśmiechali się i machali do siebie nawzajem, nie do mnie. Czy to możliwe, żeby spirytyści byli w błędzie i żeby zmarli mimo wszystko nie interesowali się żywymi? Chociaż niektórzy z nich żyli, a to właśnie ja miałam nie żyć. Do tego jeszcze zamiast mnie opłakiwać, nieźle się bawili. To nie było w porządku. Usiłowałam myślami ściągnąć na tę ich plażę coś złowieszczego – jakąś ogromną skałę, upadającego konia – ale bez skutku. W gruncie rzeczy niezbyt to wszystko przypominało dzieło Felliniego, już raczej film Disneya, który oglądałam, mając osiem lat, o wielorybie, który chciał wystąpić w Metropolitan Opera. Podpłynął do statku i zaczął wyśpiewywać arie, ale marynarze rzucili w niego harpunem i wszystkie te dźwięki uleciały w postaci kolorowej duszy, która żeglując ku słońcu, śpiewała w dalszym ciągu. O wielorybie, który chciał śpiewać w Metropolitan; tak to się chyba nazywało. Okropnie wtedy płakałam.

To właśnie wspomnienie tego wieloryba tak na mnie podziałało. Nigdy nie umiałam płakać elegancko, po cichu, tak żeby perliste łzy z błyszczących oczu ściekały mi po policzkach, jak na okładkach komiksów Prawdziwa miłość, nie pozostawiając smug ani śladów. Szkoda, mogłabym wtedy płakać przy ludziach zamiast po łazienkach, ciemnych salach kinowych, krzakach, pustych sypialniach czy na łóżku, ukryta wśród palt gości. Jeśli ktoś potrafi płakać po cichu, ludzie mu współczują. A ja smarkałam, moje oczy kolorem i kształtem przypominały gotowane pomidory, z nosa mi leciało, zaciskałam pięści, jęczałam, stawałam się dla innych krępująca, a wreszcie śmieszna: postać humorystyczna co się zowie. Mój żal był za każdym razem autentyczny, ale objawiał się jako parodia żalu, przerysowana imitacja, jak neon w kształcie róży na stacjach benzynowych White Rose Gasoline, teraz już straconych na zawsze... Płacz estetyczny należał do sztuk, których nigdy nie udało mi się opanować, podobnie jak przyklejania sztucznych rzęs. Powinnam mieć guwernantkę, uczęszczać do szkoły dla dziewcząt z dobrych domów, chodzić z deską przywiązaną do pleców, uczyć się malowania akwarelami i panowania nad sobą.

Przeszłości nie zmienisz, jak mawiała ciotka Lou. Lecz ja bardzo chciałam; było to właściwie jedyne, czego pragnęłam. Tęsknota doprowadzała mnie do szału. Niebo było błękitne, świeciło słońce, na lewo kupka tłuczonego szkła lśniła jak kałuża, mała zielona jaszczurka z opalizującymi niebieskimi oczyma podgrzewała swoją zimną krew na poręczy, z doliny dochodziło podzwanianie, kojące muczenie, usypiający dźwięk obcych głosów. Byłam bezpieczna, mogłam zaczynać od nowa; zamiast tego siedziałam na balkonie, obok szczątków kuchennego okna, wybitego nie za moich czasów, na krześle z rurek aluminiowych i żółtych plastikowych pasków, i wydawałam chlipiące odgłosy.

Krzesło należało do gospodarza, pana Vitroniego, który lubował się w pisakach nasyconych różnokolorowymi tuszami: czerwonym, różowym, fioletowym, pomarańczowym – było to upodobanie, które podzielałam. On za pomocą swoich flamastrów dawał innym ludziom w mieście do zrozumienia, że umie pisać, ja używałam swoich do pisania różnych kartek i listów miłosnych, a czasami jednego i drugiego naraz. „Poszłam kupić trochę kawy”. Myśl o tych zaniechanych wyprawach po zakupy spotęgowała jeszcze mój żal. Koniec z grejpfrutami przekrojonymi na pół dla dwojga, z wisienką z likieru maraskino sterczącą pośrodku jak pępek, którą Artur zawsze odsuwał na bok talerzyka, koniec z owsianką, tak znienawidzoną przeze mnie, a wynoszoną pod niebiosa przez Artura, wiecznie pełną kluch i przypaloną, ponieważ nie stosowałam się do jego rad i nie używałam garnka z podwójnym dnem. Lata śniadań chybionych, zapomnianych, które już nigdy nie miały wrócić... Lata śniadań straconych – dlaczego ja to zrobiłam?

Doszłam do wniosku, że wylądowałam w miejscu najgorszym na świecie. Powinnam była pojechać gdzieś, gdzie jest świeżo i czysto, gdzie jeszcze dotychczas nie byłam. Tymczasem wróciłam do miasta, a nawet do domu, w którym spędziliśmy lato ubiegłego roku. I nic się nie zmieniło: musiałam gotować na tej samej dwupalnikowej kuchence z butlą gazową – bombola – która mi się zawsze kończyła w połowie przygotowywania posiłku, jeść przy tym samym stole, którego politurowany blat zachował białe kółka – skutek mojego beztroskiego stawiania gorących filiżanek, spać w tym samym łóżku, na materacu wygniecionym starością i ciężarem obaw wielu lokatorów. Duch Artura będzie mnie prześladował; już słyszę dochodzące z łazienki ciche gulgotanie, chrzęst szkła, kiedy odsuwał na balkonie krzesło, czekając, aż mu podam przez kuchenne okno filiżankę kawy. Gdybym otworzyła oczy i obróciła głowę, z pewnością bym go zobaczyła, jak siedzi z gazetą w odległości kilku centymetrów od twarzy, ze słownikiem kieszonkowym na kolanie, z palcem wskazującym lewej ręki (być może) w uchu – był to nieświadomy gest, do którego się nie przyznawał.

To moja głupota, moja wina. Powinnam była pojechać do Tunezji, na Wyspy Kanaryjskie czy nawet do Miami Beach, autokarem Greyhounda, z hotelem w cenie biletu, ale zabrakło mi silnej woli; potrzebowałam czegoś bardziej swojskiego. Miejsce bez żadnej podpory, żadnych drogowskazów, absolutnie żadnej przeszłości za bardzo jednak przypominałoby śmierć.

Łkałam więc już na całego w jeden z ręczników kąpielowych mojego gospodarza, z drugim zarzuconym na głowę; był to mój stary zwyczaj: płakałam z głową pod poduszką, żeby nikt mnie nie przyłapał. Ale przez ręcznik słyszałam teraz dziwne mlaskanie. Musiało się rozlegać już od jakiegoś czasu. Zaczęłam nasłuchiwać – ustało. Odchyliłam ręcznik. Mniej więcej na poziomie moich kostek, zaledwie niecały metr od nich, unosiła się w powietrzu głowa starego mężczyzny w wystrzępionym słomkowym kapeluszu. Białawe oczy gapiły się na mnie z wyrazem paniki albo potępienia; usta, zapadnięte na dziąsłach, były z jednej strony otwarte. Musiał mnie słyszeć. Może myślał, że dostałam jakiegoś ataku – w bieliźnie, przykryta ręcznikiem, na balkonie. Może uznał, że jestem pijana.

Uśmiechnęłam się smętnie, żeby go uspokoić, i przytrzymując wokół siebie ręczniki, usiłowałam wstać z aluminiowego krzesła, nieco za późno przypominając sobie o jego paskudnym zwyczaju składania się, kiedy człowiek chciał się szybko podnieść. Zanim zdołałam wycofać się do mieszkania, opadło ze mnie kilka ręczników.

Poznałam starego. Był to ten sam, który raz czy dwa razy w tygodniu przychodził po południu doglądać karczochów na spieczonym słońcem tarasie poniżej domu, usuwając co większe chwasty zardzewiałym sekatorem i obcinając skórzaste łebki karczochów, kiedy już były dojrzałe. Inaczej niż ludzie w mieście, nigdy nie odezwał się do mnie słowem ani nie odpowiedział na pozdrowienie. Na jego widok przechodziły mnie ciarki. Włożyłam sukienkę za drzwiami, niewidoczna przez duże balkonowe okno, i poszłam do łazienki przetrzeć twarz mokrą myjką, wysiąkać nos w szorstki papier toaletowy pana Vitroniego, a następnie do kuchni, zrobić sobie filiżankę herbaty.

Po raz pierwszy od przyjazdu zaczęłam odczuwać lęk. Powrót do tego miasta był więcej niż przygnębiający, był niebezpieczny. Nie ma sensu wmawiać sobie, że człowiek jest niewidzialny, skoro nie jest. Problem był prosty: jeżeli ja poznałam starego mężczyznę, to być może i on poznał mnie.

2

Usiadłam przy stole, żeby wypić herbatę. Działała kojąco i miałam nadzieję, że pomoże mi zebrać myśli, choć nie była najlepsza: śmierdziała środkami opatrunkowymi. Kupiłam ją w największym sklepie spożywczym, razem z paczką herbatników Peek Frean rodem z Anglii. Sklep zaopatrzył się w większą ilość tych artykułów w oczekiwaniu potężnej fali angielskich turystów, którzy na razie nie dopisali. Na pudełku widniał napis, który niewątpliwie podnosił na duchu: „Nadworny Producent Herbatników Jej Królewskiej Mości”. Królowa by nie chlipała, rozczulanie się jest w złym guście. Weź się w garść – usłyszałam stanowczy królewski głos. Usiadłam prosto, zastanawiając się, co robić.

Naturalnie przedsięwzięłam środki ostrożności. Występowałam pod swoim drugim nazwiskiem, a kiedy poszłam sprawdzić, czy mieszkanie u pana Vitroniego jest wolne, założyłam okulary przeciwsłoneczne, włosy zaś schowałam pod kupioną na lotnisku w Toronto japońską chustką w różowych policjantów konnych defilujących na tle fioletowych Gór Skalistych. Nosiłam workowatą kretonową sukienkę, też różową, w cukierkowe błękitne kwiatki, którą kupiłam w Rzymie na ulicy. Wolałabym wielkie czerwone róże albo pomarańczowe dalie – w tej sukience bowiem wyglądałam jak kawał tapety – lecz potrzebne mi było coś nierzucającego się w oczy. Pan Vitroni mnie nie poznał, byłam pewna. Ale ten starzec zaskoczył mnie nieubraną, a co gorsza, z odsłoniętymi włosami. W tej części kraju długie do pasa rude włosy były czymś nie do przeoczenia.

Herbatniki były twarde jak gips i smakowały półką. Zjadłam ostatniego, maczając go w herbacie i żując bezwiednie, zanim się zorientowałam, że skończyłam całą paczkę. Zły znak, będę musiała zwrócić na to uwagę.

Zdecydowałam, że powinnam coś zrobić z włosami. Stanowiły dowód rzeczowy – ich długość i kolor były jak znak firmowy. W każdym wycinku z gazety, przyjaznym bądź wrogim, wspominano o włosach; w gruncie rzeczy poświęcono im sporo miejsca: włosy u kobiety to rzecz ważniejsza niż talent czy jego brak. „Tryskająca życiem Joan Foster, słynna autorka Pani Wyroczni, która świeżością przypomina portrety Rosettiego, zahipnotyzowała widownię swoim nieziemskim...” („The Toronto Star”). „Powieściopisarka-poetka Joan Foster ze swoimi rudymi rozwianymi włosami i w zielonej sukni wyglądała jak wspaniała Junona; niestety, prawie jej nie było słychać...” („The Globe” i „Mail”). Te moje włosy znajdą znacznie łatwiej niż mnie samą. Powinnam je obciąć, a to, co zostanie, ufarbować, chociaż nie miałam pojęcia, gdzie w tym mieście dostanę farbę do włosów. Może będę musiała jechać po nią do Rzymu. Powinnam sobie sprawić perukę, pomyślałam, to było przeoczenie.

Poszłam do łazienki i z zamykanej na suwak kosmetyczki wygrzebałam nożyczki do paznokci. Były za małe, ale mogłam jedynie wybierać pomiędzy nimi a jednym z tępych noży kuchennych pana Vitroniego. Sporo czasu zajęło mi ścięcie wszystkich włosów kosmyk po kosmyku. Usiłowałam temu, co zostało, nadać jakiś kształt, ale włosy robiły się coraz krótsze, a wcale nie równiejsze, aż się zorientowałam, że wyglądam jak więzień obozu koncentracyjnego. Za to moja twarz przeczyła temu obrazowi – mogłam uchodzić za sekretarkę na urlopie.

Sterty i pukle włosów zalegały umywalkę. Chciałam je ratować; przez chwilę pomyślałam, że schowam je do szuflady sekretery. Ale jak się z nich wytłumaczę, jeśli zostaną znalezione? Zaczną szukać nóg i rąk, i reszty ciała. Muszę się pozbyć włosów. Chciałam je spuścić w klozecie, ale było ich za dużo, a pożeracz śmieci zaczął już działać, puszczając bańki gazu bagiennego i plując strzępami rozkładającego się papieru toaletowego.

Wyniosłam włosy do kuchni, zapaliłam gaz i pasemko po pasemku składałam je w ofierze. Kurczyły się, czerniały, wiły jak garść owsików, topiły i dopiero na koniec płonęły, trzeszcząc jak lont. Ich smród, podobny do woni opalanego indyka, był potworny.

Z oczu płynęły mi łzy; nie ulegało wątpliwości, że jestem sentymentalna, i to w najckliwszym wydaniu. Chodziło o to, że Artur miał zwyczaj mnie czesać, i to wspomnienie całkiem mnie rozczuliło – chociaż nigdy nie robił tego delikatnie i szarpał boleśnie jak diabli. Za późno, za późno... Nigdy nie potrafiłam wzbudzić w sobie właściwych emocji we właściwym czasie – złości, kiedy powinnam być zła, łez, kiedy powinnam płakać; nic tu nie pasowało.

W połowie wrzucania do ognia pukli włosów usłyszałam kroki na żwirowej ścieżce. Serce podeszło mi do gardła, zamarłam: ścieżka prowadziła tylko tutaj, a w domu oprócz mnie nie było nikogo, pozostałe dwa mieszkania stały puste. Jakim cudem Artur mógł mnie tak prędko znaleźć? Mimo wszystko może miałam co do niego rację. Chyba że to nie jest Artur, tylko jedno z tamtych... Panika, na którą nie pozwoliłam sobie przez cały ubiegły tydzień, przewaliła się lodowoszarą falą przez moją głowę, przynosząc kształty mojego strachu: martwe zwierzę, złowrogie tchnienie telefonu, listy zabójcy wycięte z żółtych kartek książki telefonicznej, rewolwer, złość... Twarze formowały się i rozpadały w mojej wyobraźni. Nie miałam pojęcia, kogo się spodziewać. Czego oni ode mnie chcą? Pytanie, na które nigdy nie znajdowałam odpowiedzi. Miałam ochotę krzyczeć, rzucić się do łazienki, gdzie było wysoko umieszczone kwadratowe okienko, przez które może mogłabym się przecisnąć, a potem pobiegłabym na wzgórze i odjechała swoim samochodem. Kolejna szybka ucieczka. Usiłowałam sobie przypomnieć, co zrobiłam z kluczykami.

Rozległo się pukanie do drzwi, powolne, spokojne pukanie, i jakiś głos zawołał:

– Halo, czy pani jest w domu?

Odzyskałam oddech. To tylko pan Vitroni, signore Vitroni, Reno Vitroni od szerokiego uśmiechu, dokonujący obchodu swojej posiadłości. Była to jego jedyna własność, o ile wiedziałam, co nie przeszkadzało, że uchodził za jednego z najbogatszych ludzi w miasteczku. A jeśli zechce zajrzeć do kuchni, co pomyśli o ofiarnych włosach? Zgasiłam gaz i wepchnęłam włosy do papierowej torby, której używałam na śmieci.

– Już idę, jedną chwileczkę. – Nie chciałam, żeby wchodził do środka: łóżko było niezasłane, ubranie i bielizna porozrzucane na oparciach krzeseł i podłodze, na stole i w zlewie piętrzyły się brudne naczynia. Zarzuciłam na głowę jeden z ręczników, a przechodząc koło stołu, złapałam ciemne okulary.

– Właśnie myłam głowę – wyjaśniłam, otwierając drzwi.

Był zdziwiony widokiem ciemnych okularów: trochę, nie bardzo. Cudzoziemki, jak się zorientował, odprawiają przedziwne obrządki związane z urodą. Uśmiechnął się i wyciągnął rękę. Podałam mu swoją, pan Vitroni uniósł ją, jakby miał zamiar ucałować, ale zamiast tego tylko nią potrząsnął.

– Jestem niesłychanie miły, że panią widzę – powiedział, strzelając obcasami w dziwnym, wojskowym ukłonie. Kolorowe flamastry zdobiły jego pierś jak medale. Musiał się dorobić na wojnie; teraz, kiedy już było po wszystkim, nikt takich rzeczy nie kwestionował. Przy okazji nauczył się trochę angielskiego i liznął też kilku innych języków. Ciekawe, dlaczego przyszedł do mnie wczesnym wieczorem, w porze z pewnością nieodpowiedniej na składanie wizyt młodej cudzoziemce – ten szacowny pan w średnim wieku, z odpowiednią beczułkowatą żoną i licznymi wnukami? Miał coś pod pachą i patrzył ponad moim ramieniem, jakby zamierzał wejść.

– Pani może coś gotuje? – Poczuł swąd palonych włosów. Bóg jeden wie, co ci ludzie jadają, niemal słyszałam jego słowa. – Mam przyjemność nie przeszkadzać?

– Broń Boże – zapewniłam gorąco. Stałam twardo w samych drzwiach.

– Dobrze się pani dzieje? Światło znowu się pali?

– Tak, tak, oczywiście – odparłam, kiwając głową skwapliwiej, niż było trzeba. Kiedy się wprowadzałam, nie było światła, ponieważ ostatni lokator nie zapłacił rachunku. Ale pan Vitroni użył swoich wpływów.

– Jest dużo słońca, nie?

– Bardzo dużo. – Usiłowałam nie dać po sobie poznać zniecierpliwienia. Stał stanowczo za blisko.

– Tak jest dobrze. – Nareszcie przechodził do rzeczy. – Mam tu coś dla pani. Żeby się pani poczuła więcej... – Uniósł wolną rękę dłonią do góry, szerokim, powitalnym, zapraszającym do środka gestem. – Żeby... Żeby pani poczuła się u nas więcej jak w domu.

Jakaż niezręczna sytuacja, pomyślałam, przyniósł mi prezent, żeby mi było u nich przytulniej. Ciekawe, czy to taki zwyczaj? Co powinnam powiedzieć?

– To naprawdę bardzo miło z pana strony – powiedziałam – ale...

Pan Vitroni machnięciem ręki skwitował moją wdzięczność. Spod pachy wyciągnął kanciaste zawiniątko, położył je na plastikowym krześle i zaczął rozwiązywać sznurki. Przy ostatnim węzełku przerwał dla spotęgowania napięcia, jak sztukmistrz. Brązowy papier rozchylił się, odsłaniając pięć czy sześć malowideł wykonanych – o Boże! – na czarnym aksamicie, w złoconych gipsowych ramkach. Wyjmował obrazki jeden po drugim i podsuwał mi pod nos. Wszystkie przedstawiały historyczne rzymskie budowle – każdą w innym kolorze. Koloseum było na przykład wściekle czerwone, Panteon bladofioletowy, Łuk Konstantyna mgliście żółty, Bazylika Świętego Piotra różowa jak ciastko z kremem. Zmarszczyłam czoło na ich widok niczym prawdziwy rzeczoznawca.

– Podoba się? – zapytał sugerująco. Jestem cudzoziemką, tego rodzaju rzeczy powinny mi się podobać i on je przyniósł dla mnie w prezencie, żeby mi zrobić przyjemność. Posłusznie okazałam zadowolenie; nie potrafiłabym zranić jego uczuć.

– To bardzo miłe – powiedziałam. Miałam na myśli nie obrazki, tylko jego gest.

– Jeszcze jak – odparł. – Syn mojego brata, on ma geniusz.

Oboje patrzyliśmy na obrazki w milczeniu. Stały teraz szeregiem na parapecie, jarząc się jak znaki drogowe w świetle złoto zachodzącego słońca. Kiedy tak na nie patrzyłam, zaczęły nabierać jakiejś straszliwej energii, a może zaczęły nią emanować, jak zamknięte drzwi ogromnych pieców czy grobowców.

Byłam nie dość szybka dla pana Vitroniego.

– Którego pani lubi? – zapytał. – Tego?

Jak miałam wybierać, nie wiedząc, czemu ten wybór ma służyć? Język to tylko jeden problem, pozostawał jeszcze drugi: co wypada, a co nie. Jeżeli przyjmę obrazek, to czy będę musiała zostać jego kochanką? Czy taki wybór coś znaczy, czy stanowi jakąś próbę?

– Może to... – powiedziałam nieśmiało, wskazując na neonowe Koloseum.

– Dwieście pięćdziesiąt tysięcy lirów – odparł bez wahania. Odczułam natychmiastową ulgę. W prostych transakcjach, opartych na zasadach finansowych, nie ma nic tajemniczego, łatwo sobie z tym poradzić. Naturalnie autorem obrazków w żadnym wypadku nie jest jego bratanek, pomyślałam; musiał je kupić w Rzymie od handlarza ulicznego, a teraz je odprzedaje z zyskiem.

– Świetnie – powiedziałam. Wprawdzie nie mogłam sobie na ten zakup pozwolić, ale nigdy nie umiałam się targować, a poza tym bałam się go obrazić. Nie chciałam się też pozbawiać elektryczności. Poszłam po portmonetkę.

Kiedy pan Vitroni schował pieniądze, zaczął składać pozostałe obrazki.

– Dwa by pani wzięła? By rodzinie posłać?

– Nie, dziękuję. Ten jest uroczy.

– Mąż niedługo przyjedzie też?

Uśmiechnęłam się i niewyraźnie skinęłam głową. Coś podobnego dałam mu do zrozumienia, kiedy wynajmowałam mieszkanie. Wolałam, żeby w miasteczku wiedziano, że mam męża, nie chciałam mieć kłopotów.

– Polubi on te obrazki – stwierdził, jakby nie miał wątpliwości.

Zaczęłam się zastanawiać. Czyżby mnie jednak rozpoznał – mimo ciemnych okularów, ręcznika i innego nazwiska? Był całkiem zamożny, nie ulegało wątpliwości, że nie musiał uprawiać domokrążnego handlu tanimi obrazkami przeznaczonymi dla turystów. Cała ta historia mogła służyć stworzeniu pozorów, ale jakich? Miałam uczucie, że podczas rozmowy wydarzyło się znacznie więcej, niż potrafiłam zrozumieć, co nie byłoby niczym niezwykłym. Artur mówił, że jestem tępa.

Kiedy już pan Vitroni oddalił się na bezpieczną odległość, zaczęłam szukać miejsca, w którym mogłabym powiesić obrazek. Powinno być odpowiednie: z powodu mojej matki najważniejsze przedmioty w moim pokoju musiały się znajdować we właściwym wzajemnym stosunku, a ten obrazek – czy mi się podobał, czy nie – miał być jednym z najważniejszych przedmiotów. Był bardzo czerwony. Ostatecznie powiesiłam go na gwoździu na lewo od drzwi; w ten sposób mogłam siedzieć plecami do niego. Mój zwyczaj przestawiania mebli nagle, bez uprzedzenia, zawsze irytował Artura. Nigdy nie rozumiał, po co to robię, twierdził, że otoczenie powinno być człowiekowi obojętne.

Ale pan Vitroni się mylił. Arturowi nie podobałby się ten obrazek. Nie należał do rzeczy, które mu się podobały. Należał do rzeczy, które w pojęciu Artura podobały się mnie. Bardzo stosowne, powiedziałby: Koloseum w krwawej czerwieni na ordynarnym tle z czarnego aksamitu, ze złotą ramką, krzyk, tumult, wiwatujące tłumy, śmierć na piasku, ryki i warczenie dzikich zwierząt, wrzaski i szlochy ukrytych za kulisami ofiar szykujących się na śmierć, a przede wszystkim emocje, strach, wściekłość, śmiech i łzy – widowisko, którym syci się tłum. Podejrzewałam, że taka jest jego koncepcja mojego życia wewnętrznego, chociaż nigdy nie powiedział mi tego wprost. A gdzie było jego miejsce w tym ogólnym zamieszaniu? Z pewnością pośrodku pierwszego rzędu. Widziałam, jak siedzi bez ruchu, uśmiechając się jedynie – bo wiele trzeba, żeby go zadowolić – i od czasu do czasu wykonując nieznaczne gesty, które miały decydować o ułaskawieniu lub śmierci: kciuk w górę albo kciuk w dół. Teraz, pomyślałam, jesteś w tym spektaklu jedynym aktorem, musisz się skupić na własnych uczuciach. Dość mam tej gry, krew stała się zbyt realna.

Byłam na niego wściekła, a nie miałam nic, czym mogłabym ciskać, poza talerzami, które należały do pana Vitroniego, i nikogo, w kogo mogłabym ciskać, poza samym panem Vitronim, obecnie wdrapującym się niewątpliwie pod górę, z zadyszką – to przez te jego krótkie nogi i brzuch wielki jak poducha. Co by sobie pomyślał, gdybym w ataku furii pobiegła za nim, rzucając talerzami? Zawołałby policjanta, aresztowaliby mnie, przeszukali mieszkanie i znaleźli papierową torbę pełną rudych włosów, moją walizkę...

Szybko wrócił mi zdrowy rozsądek. Walizka leżała pod dużą pseudobarokową komodą z odłażącym fornirem i intarsjami z macicy perłowej. Wyciągnęłam ją i otworzyłam. W środku były moje mokre rzeczy w zielonej plastikowej torbie. Cuchnęły moją śmiercią, jeziorem Ontario, oliwą, zdechłymi mewami, maleńką srebrną rybką wyrzuconą na brzeg, aby tam gniła. Dżinsy i granatowa trykotowa koszulka, mój grzebalny strój, moja poprzednia osobowość, zmoczona i zmięta, z której uleciały wielokolorowe dusze. Nigdy nie mogłabym nosić takiego ubrania w Terremoto, nawet gdyby nie stanowiło obciążającego dowodu. W pierwszej chwili pomyślałam, żeby wyrzucić te ciuchy do śmietnika, ale uświadomiłam sobie, że dzieciaki często grzebią w pojemnikach na śmieci, zwłaszcza tam, gdzie mieszkają cudzoziemcy.

Po drodze do Terremoto, dość uczęszczanej, też nie było jak się ich pozbyć. Powinnam to zrobić na lotnisku w Toronto albo w Rzymie, ale ubranie porzucone na lotnisku to również podejrzana sprawa.

Chociaż zapadł już zmierzch, było wciąż na tyle widno, że zdecydowałam się zakopać ubranie. Zgniotłam zieloną torbę i wsadziłam pod pachę. Ubranie należało do mnie, nie robiłam nic złego, a mimo to czułam się tak, jakbym się pozbywała trupa, ciała kogoś, kogo zabiłam. Idąc ścieżką koło domu, ślizgałam się na kamieniach w moich podzelowanych skórą sandałach, aż znalazłam się na dole wśród karczochów. Ziemia była twarda jak kamień, a ja nie miałam łopaty; wykluczone, żebym mogła wykopać dół. Poza tym ów staruszek zauważyłby natychmiast, gdybym naruszyła jego ogród. Zbadałam fundament domu. Na szczęście był tandetny i cement popękał w kilku miejscach. Znalazłam ruchomy kawałek i wydłubałam go za pomocą płaskiego kamienia. Pod warstwą cementu była zwykła ziemia; dom został wbudowany w zbocze wzgórza. Wygrzebałam dziurę, zwinęłam torbę w jak najmniejszy tobołek, wcisnęłam w szczelinę i zatkałam wyłupanym kawałkiem cementu. Może za kilkaset lat ktoś wyciągnie moje dżinsy i koszulkę i wysnuje stąd wniosek o jakimś zapomnianym obrządku, o zamordowaniu dziecka czy grobie zastępczym. Przypadł mi do gustu ten pomysł. Wyrównałam nogą ziemię dokoła, żeby nikt nie zauważył tego miejsca.

Z uczuciem ulgi wróciłam na balkon. Jeszcze tylko ufarbuję włosy, tym samym pozbywając się wszystkich obciążających dowodów, i mogę zacząć być kimś innym, całkowicie inną osobą.

Poszłam do kuchni i dokończyłam palenie włosów. Następnie wyciągnęłam butelkę cinzano, którą ukryłam w kredensie za talerzami. Nie chciałam, żeby pomyśleli, że popijam po cichu, czego zresztą nie robiłam, po prostu nie istniało miejsce, w którym mogłabym się napić otwarcie. Tutaj nie było przyjęte, żeby kobiety samotnie popijały w barach. Nalałam sobie niedużą szklaneczkę i wzniosłam toast.

– Za życie. – Zaniepokoiłam się, że powiedziałam to głośno. Obym tylko nie zaczęła mówić do siebie.

W szpinaku, który kupiłam poprzedniego dnia, były mrówki. Żyły w ścianie na zewnątrz, a szpinak i mięso stanowiły dla nich jedyną pokusę; wszystko inne lekceważyły, jeśli tylko zostawiło im się na spodku wodę z cukrem. Znalazły już swój przysmak i teraz patrzyłam, jak kursują tam i z powrotem między talerzykiem a gniazdem: cienkie, kiedy szły w stronę spodka, a grube w drodze powrotnej, napełniały się jak miniaturowe cysterny. Otoczyły wodę wianuszkiem, a te, które weszły za daleko, utonęły.

Nalałam sobie jeszcze jedną szklaneczkę, a potem umoczyłam palec w wodzie z cukrem i wypisałam na parapecie swoje inicjały. Czekałam, aż moje imię zostanie wypisane mrówkami: żywa legenda.

3

Kiedy obudziłam się nazajutrz rano, nie było śladu po mojej euforii. Nie żebym miała kaca, ale wstałam z trudem. Butelka po cinzano stała na stole – pusta; groźne w tym wszystkim wydało mi się to, że nie pamiętałam, abym ją kończyła. Artur mi mówił, żebym tyle nie piła. Sam pił niewiele, ale od czasu do czasu przynosił do domu jakiś alkohol i zostawiał w widocznym miejscu. Myślę, że byłam dla niego czymś w rodzaju małego chemika: w głębi ducha lubił przyprawiać mnie o zmieszanie, bo sądził, że wyniknie z tego coś ciekawego. Chociaż nigdy nie wiedział, co ani czego w gruncie rzeczy oczekuje; gdybym przynajmniej ja to wiedziała, wszystko byłoby łatwiejsze.

Na dworze mżyło, a ja nie miałam płaszcza od deszczu. Mogłam sobie kupić w Rzymie, ale tutejszy klimat zachowałam w pamięci jako niezmącony błękit i ciepłe noce. Nie wzięłam ani płaszcza, ani parasolki, ani wielu innych rzeczy, ponieważ nie chciałam zostawiać po sobie zbyt oczywistych śladów pakowania. Teraz zaczynałam żałować mojej garderoby: czerwono-złotego sari, haftowanego kaftana, morelowej aksamitnej sukienki z oberwanym zakładem. Tylko gdzie ja bym to wszystko tutaj nosiła? W każdym razie leżałam w łóżku, tęskniąc za wachlarzem z pawich piór, w którym brakowało tylko jednego pióra, za wieczorową torebką z niebieskimi paciorkami – prawdziwym antykiem.

Artur miał dziwny stosunek do mojej garderoby. Żałował mi pieniędzy na ubranie; uważał, że nas nie stać, więc początkowo mówił, że to czy tamto nie pasuje do moich włosów albo że wyglądam w czymś za grubo. Później, kiedy w akcie samoudręczenia zaczął popierać Ruch Wyzwolenia Kobiet, wmawiał mi, że nie powinnam nosić tego rodzaju ciuchów, że to woda na młyn wyzyskiwaczy. Ale było w tym coś więcej – traktował moje ubieranie się jako afront, coś w rodzaju osobistej obrazy, będąc tym jednocześnie zafascynowany, tak jak wszystkimi innymi związanymi ze mną sprawami, których nie akceptował. Podejrzewam, że moje ciuchy musiały go podniecać, i to go irytowało.

Wreszcie doprowadził do tego, że prawie przestałam nosić długie sukienki w miejscach publicznych. Zamykałam więc drzwi do sypialni, owijałam się jedwabiami i aksamitami i wyciągałam wszystkie wiszące złote kolczyki, łańcuchy i bransolety, jakie tylko mogłam znaleźć. Perfumowałam się, zdejmowałam pantofle i tańczyłam przed lustrem, obracając się powoli w walcu z niewidzialnym partnerem – wysokim mężczyzną w stroju wieczorowym, pelerynie i z płonącym wzrokiem. Kiedy tak ze mną wirował, od czasu do czasu potrącając o róg toaletki czy łóżka, szeptał zwykle: „Zabiorę cię stąd. Będziemy tańczyli razem, na zawsze”. Bardzo mnie to kusiło, mimo że nie był prawdziwy.

Artur nigdy nie chciał ze mną tańczyć, nawet kiedy byliśmy sami. Twierdził, że nie umie.

Leżałam w łóżku, patrząc, jak pada. Z jakiegoś zakątka miasta dochodziło żałosne muczenie, schrypnięte, metaliczne, niczym głos żelaznej krowy. Zrobiło mi się smutno, a w mieszkaniu nie znajdowałam niczego na pocieszenie. Mieszkanie – właściwe słowo. W dziale ogłoszeń na ostatniej stronie angielskiej gazety nazwaliby to willą, ale były to zaledwie dwa pokoje i ciasna kuchnia ze ścianami pokrytymi surowym tynkiem, poplamionym i pożyłkowanym przez wilgotne zacieki. Przez sufit biegły gołe drewniane belki – pan Vitroni najwyraźniej uważał, że są po wiejsku malownicze – dając schronienie stonogom, które z nich czasem spadały, zwykle w nocy. W szczelinach pomiędzy ścianami i podłogą, a nierzadko i w małej wannie, gnieździły się średniej wielkości brunatne skorpiony, podobno niejadowite. Lał deszcz, było ciemno i zimno, gdzieś ciurkała woda, co odbijało się echem jak w grocie – dwa mieszkania nade mną w dalszym ciągu były puste. Dawniej mieszkała nad nami rodzina z Ameryki Południowej; do późna w nocy grali na gitarach, zawodzili i tupali, tak że kawałki tynku spadały nam na głowy jak grad. Nieraz miałam ochotę iść na górę pośpiewać z nimi i potupać, ale Artur uważał, że takie nawiązywanie znajomości to namolność. On wychował się w Fredericton w Nowym Brunszwiku.

Przewróciłam się na łóżku i goła sprężyna wbiła mi się w kręgosłup. Sterczała pośrodku, ale wiedziałam, że jeśli odwrócę materac na drugą stronę, czekają tam na mnie cztery inne. Był to ten sam materac, z tymi samymi górami, dolinami i zasadzkami, które nie uległy zmianom przez rok używania go przez innych. Kochaliśmy się na nim w pośpiechu przywodzącym na myśl pokoje w motelach. Artura podniecały stonogi, którym zawdzięczaliśmy atmosferę zagrożenia (dobrze znany afrodyzjak, czego dowodem czarna śmierć). Lubił też mieszkać na walizkach. Czuł się pewnie jak zbieg polityczny, co prawdopodobnie było jednym z jego urojeń, chociaż nigdy się do niego nie przyznał.

W dodatku mógł sobie wyobrażać, że się dokądś przenosimy, w jakieś lepsze miejsce. I rzeczywiście, ilekroć gdzieś przyjeżdżaliśmy, zawsze to nowe miejsce uważał za lepsze, przynajmniej przez pewien czas. Potem wydawało mu się zaledwie inne, a wreszcie zaledwie takie samo. Ale złudę przemijania cenił znacznie wyżej niż złudę trwałości, tak więc całe nasze małżeństwo realizowało się jakby w duchowej stacji kolejowej. Być może miało to coś wspólnego ze sposobem, w jaki się poznaliśmy. Skorośmy zaczęli od pożegnania, zdążyliśmy się do niego przyzwyczaić. Nawet kiedy Artur szedł na róg po papierosy, patrzyłam za nim tak, jakby to miał być ostatni raz. A teraz rzeczywiście miałam go więcej nie zobaczyć.

Wybuchnęłam płaczem i nakryłam głowę poduszką. Następnie zdecydowałam, że dość tego dobrego. Nie mogę pozwolić, żeby Artur wciąż decydował o moim życiu, zwłaszcza z takiej odległości. Byłam teraz kimś innym, prawie kimś innym. Ludzie mówili mi często: „Wyglądasz zupełnie inaczej niż na fotografiach” i była to prawda, tak więc po dokonaniu kilku zmian będę mogła minąć Artura na ulicy i mnie nie pozna. Wyplątałam się z prześcieradeł – z prześcieradeł pana Vitroniego, cienkich i starannie poreperowanych – poszłam do łazienki i zmoczyłam myjkę zimną wodą, żeby zrobić okład na spuchniętą twarz, w porę spostrzegając małego brunatnego skorpiona ukrytego w fałdach materiału. Trudno było przywyknąć do tych pułapek. Gdyby był tutaj Artur, z pewnością narobiłabym wrzasku. Tymczasem rzuciłam myjkę na ziemię i rozgniotłam skorpiona dnem puszki z proszkiem do czyszczenia, również dostarczonej przez pana Vitroniego. Dobrze wyposażył mieszkanie w środki czystości, jak mydło, płyn odkażający do klozetu, szczotki, za to do gotowania miałam tylko jedną patelnię i dwa garnki, w tym jeden bez uszu.

Powlokłam się do kuchni i zapaliłam gaz. Rano, przed poranną kawą, zawsze byłam do niczego. Musiałam łyknąć coś ciepłego, żeby mieć poczucie bezpieczeństwa; na parapecie stały ekspres do kawy i mleko w trójkątnym tekturowym pojemniku. Nie było lodówki, ale mleko jeszcze nie skwaśniało. Tak czy siak należało je zagotować. Wszystko tu wymagało gotowania.

Siedziałam przy stole z filiżanką gorącej kawy, zostawiając na politurze jeszcze jeden biały krążek, pogryzając herbatniki i usiłując zorganizować sobie życie. Spokojnie, po troszeczku, powiedziałam sobie. Na szczęście kupiłam kilka pisaków; zrobię listę. „Farba do włosów” – napisałam na samej górze na zielono. Muszę pojechać po farbę do Tivoli albo raczej do Rzymu, im prędzej, tym lepiej. A kiedy już ufarbuję włosy, nic mnie nie będzie łączyło z tamtym życiem, poza odciskami palców. A przecież nikogo nie interesują odciski palców kobiety oficjalnie uznanej za zmarłą.

Napisałam „pieniądze” i podkreśliłam podwójną linią. Pieniądze były ważne. Miałam ich mniej więcej na miesiąc, gdybym była oszczędna. Myśląc realnie, na dwa tygodnie. Czerwone Koloseum pogorszyło moją sytuację. Z konta nie mogłam wziąć wiele, bo podjęcie poważniejszej sumy dzień przed śmiercią wyglądałoby dziwnie. Gdybym miała więcej czasu, mogłabym to jakoś załatwić przez moje drugie konto, zawodowe. O ile coś na nim było. Niestety, większość wpływów przelewałam zaraz na prywatne konto. Zastanawiałam się, komu te pieniądze przypadną; najprawdopodobniej Arturowi.

„Pocztówka do Sama” – napisałam. Kartkę już kupiłam, na lotnisku w Rzymie. Przedstawiała krzywą wieżę w Pizie. Zielonymi drukowanymi literami wypisałam uzgodniony tekst:

BAWIMY SIĘ CUDOWNIE. BAZYLIKA ŚWIĘTEGO PIOTRA

JEST WSPANIAŁA. DO ZOBACZENIA WKRÓTCE.

CAŁUJEMY, MITZI I FRED

W ten sposób będzie wiedział, że dojechałam bezpiecznie. Gdyby były jakieś komplikacje, napisałabym:

JEST ZIMNO I FRED MA BIEGUNKĘ.

BOGU DZIĘKI JEST ENTEROVIOFORM!

CAŁUJEMY, MITZI I FRED

Postanowiłam najpierw wysłać kartkę, a dopiero potem martwić się o pieniądze i farbę do włosów. Dopiłam kawę, zjadłam ostatniego herbatnika, przebrałam się w drugą z moich dwóch nowych workowatych sukienek, białą w szare i fiołkowe romby. Zauważyłam, że moja nocna koszula jest rozdarta na szwie w okolicy uda. Ciekawe, czy jeśli nikt nie będzie na mnie patrzył i wytykał mi tych małych wykroczeń, to stanę się niechlujna? Dlaczego o siebie nie zadbasz? – odezwał się głos. Czy nie chcesz wyglądać jak człowiek? „Igły i nici” – dopisałam.

Owinęłam głowę chustką w różowych policjantów i włożyłam ciemne okulary. Już nie padało, ale w dalszym ciągu było szaro; w tych okularach będę wyglądała głupio, ale nic na to nie mogłam poradzić. Szłam wijącą się pod górę wąską brukowaną uliczką, która wiodła do rynku, pomiędzy dwoma rzędami starych kobiet dzień w dzień przesiadujących na przyzbach swoich agresywnie zabytkowych kamiennych domostw, kobiet z wielkimi, tłustymi biustami wciśniętymi w czarne sukienki jakby na znak żałoby, z nogami niby wzdęte kiełbasy obciągnięte wełną. Były to te same stare kobiety, które mnie lustrowały wczoraj po południu, te same, które tu były rok i dwa tysiące lat temu. One się nie zmieniały.

Buongiorno – mówiły, kiedy je mijałam, a ja kłaniałam im się z uśmiechem, powtarzając to słowo. Nie robiły wrażenia specjalnie zainteresowanych moją osobą. Wiedziały już, gdzie mieszkam, jaki mam samochód, że jestem cudzoziemką, i o każdym moim zakupie na rynku też będą wiedziały. Co więcej trzeba wiedzieć o cudzoziemcu? Jedyne, co mogłoby je zaintrygować, to fakt, że mieszkam sama: to by im się wydało nienaturalne. Tak jak i mnie.

Poczta mieściła się od frontu jednego z wilgotnych zabytkowych budynków. Na jej wyposażenie składały się ławka, kontuar i tablica ogłoszeń z poprzyczepianymi zdjęciami, które przypominały listy gończe: gburowaci mężczyźni z profilu i en face. Na ławce siedziało rozwalonych paru policjantów – czy może byli to żołnierze – w mundurach jeszcze z czasów Mussoliniego: wysokie, sztywne buty, lampasy, snopki pszenicy na klapach kieszeni. Dreszcz przebiegł mi po plecach, kiedy stojąc przy kontuarze, usiłowałam wytłumaczyć kobiecie, że chcę wysłać kartkę pocztą lotniczą. Przychodziło mi na myśl tylko par avion – ale to nie ten język. Zaczęłam wymachiwać rękoma jak skrzydłami; czułam się idiotycznie, ale to jakoś chwyciło. Za plecami usłyszałam śmiech policjantów. Oczywiście zauważą mój paszport, który jarzył się przez skórzaną torbę jak roztopione żelazo, jak syrena, każą mi go pokazać, zaczną mnie wypytywać, zawiadomią władze... I co te władze zrobią?

Kobieta siedząca za kontuarem wzięła kartkę przez otwór w okienku. Kiedy tylko Sam ją dostanie, będzie mógł mnie zawiadomić, w jakim stopniu nam się powiodło. Wyszłam ścigana spojrzeniami błyszczących, chrabąszczowatych oczu policjantów.

Plan był jednak dobry, byłam zadowolona z siebie, że go wymyśliłam. I nagle zapragnęłam, żeby Artur się dowiedział, jaka jestem inteligentna. Jego zdaniem byłam niedostatecznie zorganizowana na to, żeby obmyślić wydostanie się z domu, a co dopiero z kraju. To przecież ja potrafiłam wyruszyć na zakupy ze starannie sporządzoną, głównie przez niego, listą i zapomnieć torebki, wrócić i zapomnieć kluczyków do samochodu, pojechać i zapomnieć listy, albo wrócić z dwiema puszkami kawioru, paczką krakersów i małą butelką szampana, a następnie wmawiać mu, że te skarby kupiłam właśnie na wyprzedaży, co było kłamstwem za każdym razem, poza pierwszym. Sprawiłoby mi dziką rozkosz, gdyby mógł się dowiedzieć, że przeprowadziłam skomplikowany i niebezpieczny plan, nie popełniwszy żadnego błędu. Zawsze marzyłam o tym, żeby zrobić coś takiego, co by Artur podziwiał.

Na wspomnienie o kawiorze poczułam głód. Przeszłam przez rynek do największego sklepu spożywczego, gdzie można było dostać puszki i inne produkty, i kupiłam jeszcze jedną paczkę peek freanów, trochę sera i makaronu. Na zewnątrz koło kawiarni stała stara ciężarówka z warzywami, to widocznie jej klakson musiałam wcześniej słyszeć. Otaczały ją tłuste gospodynie domowe w kretonowych podomkach i z gołymi nogami, wykrzykując zamówienia i wymachując zwitkami banknotów. Sprzedawca warzyw był młody, z wypomadowaną czupryną, stał w głębi skrzyni ciężarówki, napełniając koszyki i żartując z kobietami. Kiedy podeszłam, wyszczerzył do mnie zęby i krzyknął coś do kobiet, co wywołało śmiechy i wrzaski. Zaproponował mi kiść winogron, wywijając nimi sugestywnie, ale nie nastawiałam się na winogrona, mój słownik był za skromny, poszłam więc do straganu z warzywami. Towar może nie był taki świeży, ale ze starym, uprzejmym sprzedawcą mogłam się lepiej dogadać, pokazując, o co mi chodzi.

U rzeźnika kupiłam dwa drogie, cienkie jak papier plastry wołowiny, która z reguły była bez smaku. Mięso pochodziło z roczniaków, nikogo nie było stać na to, by dłużej trzymać krowę, a poza tym nigdy nie nauczyłam się tego mięsa właściwie przyrządzać – zawsze przypominało winyl.

Zeszłam z zakupami ze wzgórza. Mój czerwony wóz wynajęty u Hertza stał zaparkowany naprzeciwko kutej żelaznej bramy, która prowadziła do ścieżki. Wynajęłam go na lotnisku i już zdążyłam zarysować na jednej z ulic Rzymu, która okazała się jednokierunkowa, senso unico. Miejscowe dzieciaki otaczały go kręgiem, wypisując palcami różne rzeczy na pokrytej warstwą kurzu karoserii, zaglądając przez okno niemal z lękiem, głaszcząc zderzaki. Na mój widok cofnęły się i zbiły w gromadkę, szepcząc coś między sobą.

Uśmiechnęłam się do nich, myśląc, jakie są czarujące, z brązowymi okrągłymi oczami, czujnymi jak u wiewiórki. Kilkoro miało włosy blond, co było zaskakujące przy śniadej cerze. Przypomniałam sobie, jak mi mówiono, że dziesięć czy piętnaście wieków temu przechodzili tędy barbarzyńcy i że dlatego wszystkie miasta zostały zbudowane na wzgórzach.

– Buongiorno – powiedziałam dzieciakom. Zachichotały zawstydzone. Wjechałam w bramę i z chrzęstem opon ruszyłam w dół. Dwie nędzne kury, kolorem przypominające poszarpaną tekturę, pierzchły mi sprzed kół. W połowie drogi zatrzymałam się: usiłowałam sobie przypomnieć, czy zamknęłam drzwi do mieszkania, czy nie. Mimo poczucia pozornego bezpieczeństwa nie mogłam sobie pozwolić na nieuwagę czy lenistwo. Było w tym coś irracjonalnego, ale miałam wrażenie, że w mieszkaniu ktoś jest – że siedzi przy oknie i na mnie czeka.

4

Nie było jednak nikogo. Prawdę powiedziawszy, mieszkanie było bardziej puste niż kiedykolwiek. Ugotowałam lunch bez żadnych przygód – nic mi nie wybuchło, nic nie wykipiało – i zjadłam przy stole. Jeszcze trochę, pomyślałam, a będę jadła w kuchni na stojąco, prosto z garnków i patelni. Tak to bywa z ludźmi, którzy żyją samotnie. Uznałam, że powinnam spróbować ustanowić coś w rodzaju codziennej rutyny.

Po lunchu przeliczyłam pieniądze, które miałam częściowo w gotówce, a częściowo w czekach podróżnych. Było mniej, niż myślałam – jak zwykle; będę się musiała wziąć do pracy i coś zarobić. Podeszłam do komody, wysunęłam szufladę z bielizną i zaczęłam w niej grzebać, zastanawiając się, co mi strzeliło do głowy, żeby kupić czerwone majtki bikini z wyhaftowanym na czarno słowem „Niedziela”. To oczywiście przez Jeżozwierza Królewskiego; poza wszystkim innym był jeszcze zboczony na punkcie bielizny. Majtki stanowiły część kompletu weekendowego – miałam też „Piątek” i „Sobotę”, obie pary dwujęzyczne. Kiedy wyjęłam je z celofanowych opakowań, Jeżozwierz Królewski powiedział: „Włóż Niedzielę/Dimanche”; lubował się w tworzeniu obrazów pogwałconej niewinności. Włożyłam. „Dynamit – stwierdził. – A teraz się odwróć”. Rzucił się na mnie i skończyło się lubieżną kotłowaniną na łóżku. W szufladzie był jeszcze stanik w cielistym kolorze, z zapięciem z przodu. „Tylko dla kochanków” – głosiła ulotka reklamowa, dokupiłam go więc dla kochanka. Byłam skończoną idiotką, jeśli chodziło o reklamy, zwłaszcza te, które obiecywały szczęście.

Wzięłam ze sobą tę obciążającą bieliznę, bo bałam się, że Artur odkryje ją po mojej „śmierci” i stwierdzi, że nigdy do tej pory jej nie widział. Za mojego życia nigdy by nie zajrzał do tej szuflady; unikał bielizny, uważając, że jego duch przebywa w wyższych rejonach, co – trzeba mu oddać sprawiedliwość – było najczęściej zgodne z prawdą. Używałam więc szuflady z bielizną jako skrytki, co siłą przyzwyczajenia robiłam w dalszym ciągu.

Wyjęłam czarny notes Frasera Buchanana. Pod nim na dnie, owinięty w halkę, spoczywał rękopis, nad którym pracowałam właśnie w chwili śmierci.

Charlotte w dalszym ciągu stała w pokoju, tam gdzie ją zostawił, bezwiednie ściskając w rękach szkatułkę z klejnotami. W obszernym kominku trzaskał ogień, rzucając ciepły blask na marmurowe herby rodzinne, które zdobiły bogato rzeźbione obramowanie kominka, ale dziewczynie było zimno. Mimo to policzki jej płonęły. Ciągle jeszcze miała przed oczami jego wywiniętą wargę, cynicznie uniesione brwi w ciemnej, ale zniewalającej twarzy, surowe usta, wąskie i drapieżne... Pamiętała, jak jego oczy szacowały krągłości jej młodego, jędrnego ciała, jedynie częściowo ukryte pod tanią, niezgrabną czarną suknią z krepy. Była wystarczająco obyta ze szlachtą, żeby wiedzieć, jak tacy panowie patrzą na podobne jej kobiety, które nie ze swojej winy były zmuszone zarabiać na życie. A on nie będzie lepszy od innych. Jej pierś zafalowała pod czarną krepą, kiedy Charlotte pomyślała o upokorzeniach, jakie znosiła. Kłamcy i hipokryci – wszyscy co do jednego! Już go zaczynała nienawidzić. Skończy ze szmaragdami i opuści dwór Redmond jak najszybciej. W tym przepastnym domostwie czai się jakaś groźba, niemal ją czuła. Przyszły jej na myśl zaskakujące słowa stangreta Toma, wypowiedziane, kiedy niezbyt zręcznie pomagał jej wysiąść.

– Panienko, panienka się nie zbliża do labiryntu, taka jest moja rada – powiedział. Był to ponury, podobny do szczura mężczyzna z zepsutymi zębami, który patrzył spode łba.

– Do jakiego labiryntu? – zapytała Charlotte.

– Bardzo szybko sama się panienka przekona – odparł z chichotem. – Niejedna młoda dziewczyna napytała sobie biedy w labiryncie. – Ale odmówił dalszych wyjaśnień.

Zza oszklonych drzwi dobiegł srebrzysty śmiech; był to śmiech kobiety... Któż mógłby spacerować po tarasie o tej godzinie, i to w listopadzie? Charlotte wzdrygnęła się na wspomnienie kroków, które słyszała w tym samym miejscu poprzedniego wieczoru; ale kiedy z okna swojej sypialni spojrzała wtedy na taras, nie zobaczyła nic poza światłem księżyca i cieniami krzewów kołysanych przez wiatr.

Ruszyła ku drzwiom, zamierzając wejść po schodach do swojego pokoiku, który znajdował się na tym samym piętrze co pomieszczenia dla pokojówek. Oto, jak wysoko mnie Redmond ceni, pomyślała z pogardą. Mogła być równie dobrze guwernantką – jeden stopień wyżej niż pokojówka – albo kucharką, ale w żadnym razie damą. A przecież była równie dobrze urodzona jak i on, gdyby tylko prawda wyszła na jaw.

Przed drzwiami salonu Charlotte zatrzymała się zaskoczona. U podnóża schodów, zagradzając jej drogę, stała wysoka kobieta w płaszczu z soboli. Odrzucony kaptur ukazywał płomień rudych włosów, głęboki dekolt szkarłatnej sukni odsłaniał wzgórki białych piersi. W jej stroju widać było cały kunszt najmodniejszych i najdroższych krawców z Bond Street, a jednak ten polor i wyrafinowanie kryły ciało, które poruszało się ze zmysłowością drapieżnego zwierzęcia. Była zachwycająco piękna.

Spojrzała na Charlotte ponuro, a jej zielone oczy miotały ognie w świetle świec ze srebrnego świecznika zdobnego w kupidyny i kiście winogron, który trzymała w lewej ręce.

– Kim pani jest i co pani robi w tym domu? – zapytała władczym tonem. Zanim Charlotte zdążyła odpowiedzieć, wzrok kobiety padł na szkatułkę. – Moje klejnoty! – krzyknęła i uderzyła Charlotte w twarz dłonią w rękawiczce.

– Spokojnie, Felicio – dało się słyszeć głos Redmonda, który we własnej osobie wyłonił się z cienia. – Odświeżenie twoich klejnotów miało być niespodzianką na powitanie. Tymczasem to ty mi sprawiłaś niespodziankę, przyjeżdżając wcześniej. – Zaśmiał się sucho i ironicznie.

Kobieta nazwana Felicią obróciła się w jego stronę – jej płomienny wzrok był władczy, a prowokacyjny uśmiech odsłaniał małe, białe, doskonale równe zęby. Redmond z galanterią uniósł do ust jej dłoń w rękawiczce.

Brakowało ośmiu stron, pierwszych ośmiu stron. Przez chwilę pomyślałam, że zostały w domu, gdzie Artur znajdzie je bez trudu. Ale to niemożliwe, nie mogłam być aż tak roztargniona. Musiał je wziąć Fraser Buchanan – wsunął kartki do rękawa marynarki, a potem poskładał i schował do kieszeni, zanim go dopadłam. Ale ja miałam jego czarny notes i mój fant był lepszy.

Odtworzenie pierwszych stron nie przedstawiałoby większego problemu. Charlotte jechałaby właśnie rozległym, łukowatym podjazdem pod sklepieniem lip, siedząc w powozie Redmonda – drugim co do wytworności – który wysłano by po nią na stację. Otuliłaby się skromnym szalem, ubolewając nad ubóstwem własnego stroju i sfatygowanego kuferka spoczywającego w bagażniku powozu: czy służba będzie z niej szydzić? A potem zobaczyłaby dwór o przysadzistych kobiecych kształtach, z męskimi strzelistymi wieżyczkami i wszechobecną atmosferą zła. Zostałaby zaprowadzona przez pełnego pogardy lokaja do biblioteki, dokąd – przetrzymawszy ją niefrasobliwie dłuższą chwilę – pan domu przybyłby na rozmowę. Wyraziłby zdumienie, że renowator biżuterii przysłał kobietę, i dałby jej do zrozumienia, że się do tego nie nadaje. A ona odpowiedziałaby mu stanowczo, nawet trochę zaczepnie. Dostrzegłby wyzwanie w jej błyszczących błękitnych oczach i zauważył, że we własnym interesie nie powinna okazywać nadmiernej niezależności. „Osoba w mojej sytuacji, sir – odpowiedziałaby nie bez pewnej goryczy – musi być niezależna”. Charlotte była naturalnie sierotą. Jej ojciec, młodszy syn szlachetnego rodu, został wydziedziczony za poślubienie jej matki, pełnej słodyczy młodej osoby, tancerki w operze. Oboje rodzice zmarli podczas epidemii ospy. Charlotte wyszła z tego jedynie z kilkoma niewielkimi bliznami, które tylko dodały pikanterii jej urodzie. Wychował ją wuj, rodzony brat matki, człowiek bogaty, ale skąpy, który zmusił siostrzenicę do wyuczenia się jej obecnego zawodu, zanim zmarł na żółtą febrę. Nienawidząc Charlotte całe życie, nie zostawił jej ani centa, a szlachetna rodzina ojca nie chciała mieć z nią nic wspólnego. Pragnęła, by Redmond wiedział, że nie znalazła się w jego domu, w jego mocy, z wyboru, lecz z konieczności. Ostatecznie każdy musi jeść.

Potrzebny mi był tytuł roboczy. Pan na Redmond, pomyślałam, albo może lepiej: Strach w Redmond. Strach to była jedna z moich specjalności, druga to historyczne detale. A może jeszcze lepiej – coś ze słowem „miłość”. Miłość to przynajmniej samograj, jeśli chodzi o sprzedaż. Latami usiłowałam połączyć strach i miłość w jednym tytule, ale nie było to proste. Miłość i strach w Redmond byłoby o wiele za długie i zanadto przypominałoby Bliźnięta Bobbsey na Sunset Beach. Moja miłość to strach – za bardzo trąci Mickeyem Spillane’em. Podchody miłosne – od biedy może być.

Nie obejdę się także bez maszyny do pisania. Wszystko pisałam na maszynie elektrycznej, tak było szybciej, a w tym zawodzie szybkość miała ogromne znaczenie. Byłam dobrą maszynistką; w moim liceum pisanie na maszynie uważano za żeńską cechę wtórną, jak piersi. Może uda mi się kupić jakąś używaną maszynę w Rzymie. Wtedy mogłabym odtworzyć pierwsze strony, dopisać jeszcze osiem czy dziewięć rozdziałów i wysłać to wszystko do Hermes Books, wyjaśniając w liście, że z powodów zdrowotnych przeniosłam się do Włoch. Nigdy mnie nie widzieli w wydawnictwie, a znali pod innym nazwiskiem jako byłą bibliotekarkę, panią w średnim wieku, otyłą i nieśmiałą. W zasadzie odludka, a w gruncie rzeczy osobę uczuloną na kurz, wełnę, ryby, dym z papierosów i alkohol – jak im wyjaśniłam, wykręcając się od zaproszeń na lunch. Zawsze, jak dalece to było możliwe, starałam się ściśle rozdzielać moje dwa nazwiska i dwie osobowości.

Artur nigdy się nie zorientował, że pisuję historyczne powieści grozy. Początkowo pracowałam nad nimi tylko wtedy, kiedy nie było go w domu. Potem zamykałam się w sypialni i mówiłam mu, że uczę się do jednego z kursów uniwersyteckich – jak historia chińskiej porcelany czy religioznawstwo porównawcze – których nigdy nie mogłam skończyć z tej prostej przyczyny, że nigdy ich nie zaczynałam.

Dlaczego mu nie powiedziałam? Głównie ze strachu. Kiedy tylko się poznaliśmy, mówił bardzo dużo o tym, że zależy mu na kobiecie, którą mógłby szanować w sensie intelektualnym, a przecież zdawałam sobie sprawę, że gdyby się dowiedział o Tajemnicy dworu Morgrave, nie byłoby mowy o żadnym szacunku. A ja bardzo chciałam zasługiwać na szacunek w sensie intelektualnym. Wobec przyjaciół Artura, książek, które czytywał, obowiązkowo z przypisami, spraw, o które walczył, czułam się zawsze absurdalnie głupia – jak prowincja intelektualna – i w tej sytuacji przyznanie się do mojego zawodu mogłoby tylko pogorszyć sprawę. Te książki, z okładkami przedstawiającymi ponure, złowrogie zamczyska i lękliwe dziewice w lekko zmodyfikowanych nocnych koszulach, z rozwianym na wietrze włosem i wyłupiastymi oczyma, jakby były chore na tarczycę, gotowe w każdej chwili do ucieczki, zostałyby uznane za szmirę najgorszego gatunku. Gorzej niż szmirę – czyż bowiem nie służyły wyzyskowi mas, odwracając ich uwagę i propagując degradujące wzorce kobiet jako istot bezradnych i prześladowanych? Oczywiście że tak, wiedziałam o tym bardzo dobrze, ale nie mogłam przestać pisać.

– Jesteś inteligentną kobietą – powiedziałby Artur. Zawsze tak mówił przed wytknięciem mi jakiejś niedoskonałości, ale on w to naprawdę wierzył. Złościł się na mnie jak ojciec na zdolne dziecko, które przynosi złe stopnie.

Nie zrozumiałby tego. W najmniejszym nawet stopniu nie potrafiłby zrozumieć pragnienia moich czytelniczek, ich czystej, dogłębnej potrzeby ucieczki – czegoś, co ja rozumiałam aż nazbyt dobrze. Życie obeszło się z nimi twardo, a one zamiast walczyć, padały jak suflety w przeciągu. Ucieczka nie była dla nich luksusem, lecz koniecznością. Musiały ją sobie jakoś załatwić. I kiedy były zbyt zmęczone, by wymyślać własne wersje ucieczek, moją miały w zasięgu ręki, w narożnej drogerii, podaną elegancko jak inne środki przeciwbólowe. Moje wersje ucieczki można było połykać jak kapsułki, szybko i dyskretnie, w chwilach kiedy suszarka dmuchała w loki nawinięte na plastikowe wałki albo kiedy olejek kąpielowy zamieniał skórę w różowy aksamit, pozostawiając na ścianach wanny obwódkę do usunięcia ajaksem, po którym ich ręce nabiorą szpitalnego zapachu, a mężowie stwierdzą, że są one równie ponętne jak ścierki do naczyń. No i oczywiście łzy – z powodu braku urody, przemijającej młodości... Wiedziałam wszystko na temat ucieczki, na tym zostałam wychowana.

Bohaterki moich książek były jedynie statystkami: ich rysów nigdy wyraźnie nie określałam, a twarze stanowiły ciasto, z którego każda czytelniczka mogła ulepić własną twarz, przydając jej nieco urody. W setkach tysięcy domów te ukryte osobowości wstają nocą z przyziemnych łóżek swoich władców, by ruszyć na spotkanie przygód tak skomplikowanych i powabnych, że nie sposób przyznać się do nich nikomu, a już szczególnie mężom, którzy wychrapują właśnie swoje czarowne sny, igrając w nich co najwyżej z króliczkiem „Playboya”. Znałam na wylot moje czytelniczki, chodziłam z nimi do szkoły, byłam dobrym kumplem, zgłaszałam się na ochotnika do różnych komitetów, dekorowałam salę gimnastyczną w liceum napisami w rodzaju: BAW SIĘ RAZEM Z NAMI i DIABELSKI MŁYN, a potem szłam do domu, jadłam kanapki z masłem orzechowym i czytałam kieszonkowe wydania książek, podczas kiedy cała reszta tańczyła. Byłam Osobowością, Powiernicą przez duże P i Prawdziwą Przyjaciółką. Zwierzały mi się ze wszystkiego.

Teraz mogłam odgrywać w stosunku do nich rolę dobrej wróżki, pomimo ich oczywistych defektów – za chudych łydek, szpecącego zarostu na górnej wardze, któremu tyle miejsca poświęcają gęsto nabite działy reklamy magazynów filmowych, guzowatych łokci przypominających kurze łapy. Każdą z nich mogłam przemienić z Kopciuszka w królewnę. Wojna, polityka i wyprawy badawcze nad Amazonkę, te inne wielkie ucieczki, były dla nich, ogólnie rzecz biorąc, niedostępne, a hokej i futbol, w które i tak nie grywały, nie interesowały ich specjalnie. Dlaczego im żałować tych zamków z ich tyranami i książętami, i kim znowu takim jest Artur, żeby mówić o społecznych zależnościach? Czasami rzygać mi się chciało od jego cholernych teorii i ideologii. Bo przecież to właśnie ja dawałam ludziom nadzieję, oferując im wizję lepszego świata, choćby niedorzeczną. Czy to coś złego? Nie uważałam, żeby moja wizja tak bardzo się różniła od tej, którą proponowali Artur i jego przyjaciele, czy też żeby była mniej realna.

No więc dobrze, interesujesz się ludem i robotnikami, tłumaczyłam się mu w długich nocnych monologach. Otóż właśnie to jest to, co twój lud i robotnicy czytają, a przynajmniej co czytają kobiety, kiedy mają czas i serdecznie dość realizmu społecznego Prawdziwych wyznań. Czytają właśnie moje książki. Wyobraź sobie.

Ale mówiąc takie rzeczy, posunęłabym się za daleko, nadepnęłabym mu na najboleśniejszy odcisk, byłoby to kalanie świętości. Raczej należało podejść do sprawy z punktu widzenia materialistyczno-deterministycznego: „Wiesz co, Artur, tak się akurat składa, że jestem w tym dobra, to mi pasuje. Odkryłam to przypadkiem, ale teraz połknęłam bakcyla i to jest mój zawód, nie umiałabym już inaczej zarabiać na życie. Jak mówią prostytutki: dlaczego, do diabła, miałabym być kelnerką? Zawsze mi powtarzałeś, że kobieta powinna przez ważną pracę starać się osiągnąć pełnię człowieczeństwa, i bez przerwy mnie pilnowałeś, żebym sobie taką pracę znalazła. No więc to jest właśnie taka praca i uważam ją za ważną. Naprawdę nie jestem trutniem, napisałam piętnaście takich powieści”.

Ale Artur by tego nie kupił. Marlena, wzorzec pozytywny, pracowała przez trzy miesiące jako zecerka w drukarni („Nigdy nie zrozumiesz naprawdę klasy robotniczej, dopóki nie znajdziesz się z nimi po tamtej stronie”). Dla takiego snoba jak Artur nic poniżej tego nie wchodziło w grę.

Biedny Artur. Myślałam o nim, samotnym w naszym mieszkaniu, pośród gruzów naszego małżeństwa. Ciekawe, co robi w tej chwili. Czy upycha moje czerwone i pomarańczowe sukienki do worka z napisem „Pomoc dla niepełnosprawnych cywilów”? Czy opróżnia do śmieci moją szufladę z kosmetykami? Czy może kartkuje zeszyt z wycinkami, który prowadziłam przez te pierwsze tygodnie dziecinnej euforii po wyjściu Pani Wyroczni? Co za naiwność sądzić, że oni wszyscy zaczną mnie w końcu szanować... Zeszyt pójdzie do śmieci łącznie z resztą tego, co ze mnie po tamtej stronie zostało. Ciekawe, co sobie zatrzyma – rękawiczkę, pantofel?

A może mnie żałuje? Była to nowa myśl: jest smutny, czuje się nawet osierocony, tak jak ja. Uderzyło mnie nagle, że mogłam go źle oceniać. A jeśli przestał mnie już nienawidzić, jeśli poniechał zemsty? Może zrobiłam mu coś strasznego, coś ostatecznego. Może należało wysłać z Rzymu anonimową kartkę: „Joan żyje”. Podpisano: „Przyjaciel” – żeby go pocieszyć?

Powinnam mu była bardziej zaufać. Powinnam być uczciwa od samego początku, nie kryć uczuć, mówić wszystko. (Lecz gdyby wiedział, jaka jestem naprawdę, to czyby mnie mimo to kochał?). Problem polegał na tym, że chciałam mu zostawić jego własne złudzenia, co zresztą nie było trudne – wystarczyło tylko zachować pewną powściągliwość: po prostu nigdy nie mówiłam mu nic ważnego.

Jednak to nie większa uczciwość była mu potrzebna, tylko przeciwnie – większa nieuczciwość. Doświadczenie nauczyło mnie, że uczciwość i zdradzanie własnych uczuć mogą prowadzić tylko do jednego – do katastrofy.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

5

Dostępne w wersji pełnej

6

Dostępne w wersji pełnej

7

Dostępne w wersji pełnej

8

Dostępne w wersji pełnej

9

Dostępne w wersji pełnej

10

Dostępne w wersji pełnej

11

Dostępne w wersji pełnej

12

Dostępne w wersji pełnej

13

Dostępne w wersji pełnej

14

Dostępne w wersji pełnej

15

Dostępne w wersji pełnej

16

Dostępne w wersji pełnej

17

Dostępne w wersji pełnej

18

Dostępne w wersji pełnej

19

Dostępne w wersji pełnej

20

Dostępne w wersji pełnej

21

Dostępne w wersji pełnej

22

Dostępne w wersji pełnej

23

Dostępne w wersji pełnej

24

Dostępne w wersji pełnej

25

Dostępne w wersji pełnej

26

Dostępne w wersji pełnej

27

Dostępne w wersji pełnej

28

Dostępne w wersji pełnej

29

Dostępne w wersji pełnej

30

Dostępne w wersji pełnej

31

Dostępne w wersji pełnej

32

Dostępne w wersji pełnej

33

Dostępne w wersji pełnej

34

Dostępne w wersji pełnej

35

Dostępne w wersji pełnej

36

Dostępne w wersji pełnej

37

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału

LADY ORACLE

Projekt okładki

Tomasz Majewski

Zdjęcie na okładce

Lawrence Gill Salgado/EyeEm/Getty Images

Redakcja

Teresa Podolska

Korekta

Monika Pruska

Teresa Zielińska

Copyright © 1976 by O.W. Toad Ltd.

All rights reserved.

Copyright © for the Polish translation by Zofia Uhrynowska-Hanasz, 2018

Copyright © by Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2018

Wielka Litera Sp. z o.o.

ul. Kosiarzy 37/53

02-953 Warszawa

www.wielkalitera.pl

ISBN 978-83-8032-226-4

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: konwersja@elib.pl

www.eLib.pl