TYTUŁ ORYGINAŁU:
Raised by Narcissists: How to handle your difficult, toxic and abusive parents

Redaktor prowadzący: Wojciech Ciuraj
Wydawczyni: Katarzyna Masłowska
Redakcja: Agnieszka Knapek
Korekta: Sylwia Zazulak
Projekt okładki: Adelina Sandecka
Zdjęcie na okładce: © Міша Герба / Stock.Adobe.com

Copyright © 2024 by dr Sarah Davies

Copyright © 2026 for the Polish edition by Wydawnictwo Kobiece
Agnieszka Stankiewicz-Kierus sp.k.

Copyright © for the Polish translation by Marcin Masłowski, 2025

Informacje zawarte w tej książce nie służą do postawieniu diagnozy, leczenia, udzielenia zaleceń, ani nie zastąpią porady uprawnionego pracownika ochrony zdrowia.

Wszelkie prawa do polskiego przekładu i publikacji zastrzeżone. Powielanie i rozpowszechnianie z wykorzystaniem jakiejkolwiek techniki całości bądź fragmentów niniejszego dzieła bez uprzedniego uzyskania pisemnej zgody posiadacza tych praw jest zabronione.

Wydanie elektroniczne
Białystok 2026
ISBN: 978-83-8417-603-0

Grupa Wydawnictwo Kobiece | www.WydawnictwoKobiece.pl

Plik przygotowała Woblink

woblink.com

Ta książka jest dedykowana Tobie i wszystkim ludziom, którzy mają w sobie niezbędną siłę, odwagę i pokorę, aby stawić czoła narcyzmowi i nadużyciom w rodzinie.

Jesteście dla mnie inspiracją i życzę Wam, żebyście zaznali więcej radości, pokoju i miłości, gdy podejmujecie kroki w kierunku zdrowienia i rozwoju. Składam również specjalne podziękowania wszystkim, którzy zostali moją wybraną rodziną w dorosłym życiu.

Książki autorki:

Jak zostawić narcyza… na dobre.
Sposoby na wyjście z toksycznych
i przemocowych relacji.

Wstęp

Celem tej książki jest omówienie kwestii rodzicielskiego narcyzmu oraz radzenia sobie z toksycznymi rodzicami i dysfunkcyjnymi relacjami rodzinnymi.

Sięgasz po nią prawdopodobnie, dlatego że interesujesz się rodzicielskim narcyzmem lub sama go doświadczyłaś. Być może zdajesz sobie już sprawę, że podstawowym problemem twojej rodziny jest właśnie narcyzm. Może szukasz wskazówek, jak radzić sobie z trudnymi, toksycznymi lub krzywdzącymi rodzicami i członkami rodziny. Może pragniesz się wyleczyć z negatywnych skutków dorastania w otoczeniu takich osób.

Możesz mieć tylko jednego dominującego, toksycznego członka rodziny, ale może być ich też kilku. Wszędzie tam, gdzie pojawia się co najmniej jeden narcyz, wywołuje to efekt domina i wpływa na innych członków rodziny, którzy zaczynają przyjmować różne role. Niektórzy z nich mogą stać się agresywni lub ulec własnym dysfunkcjom, a na wszystkich może to wywierać negatywny wpływ. Napisałam książkę Wychowani przez narcyzów, aby służyła innym jako pouczający przewodnik. Chciałam pokazać, jak rozpoznać narcyzm rodzicielski, zrozumieć jego krótko- i długoterminowe skutki, a co najważniejsze, dowiedzieć się dokładnie, jak radzić sobie z toksycznymi członkami rodziny. Rozpoznanie i zaakceptowanie istnienia nadużyć oraz nauczenie się radzenia sobie z nimi może umożliwić ci rozwój, poprawę swoich relacji i samopoczucia.

Jako psycholożka od 2012 roku specjalizuję się w obszarze narcystycznych nadużyć. W 2019 roku opublikowałam swoją pierwszą książkę – Jak zostawić narcyza… na dobre, która koncentrowała się na tym, jak wyjść z toksycznych i krzywdzących relacji partnerskich. Po wielu latach pracy klinicznej jedna rzecz stała się dla mnie oczywista – wiele osób, które są w toksycznych związkach jako dorośli, powtarza niezdrowe schematy z czasów dzieciństwa. Innymi słowy, ta kwestia wiąże się z tym, czego doświadczyliśmy i byliśmy świadkami w okresie dorastania. Nie musi tak być, ale z pewnością jest coś w szukaniu pocieszenia w związkach, których dynamikę już znamy. Niestety – to, co jest znajome, nie musi być zdrowe.

Jeśli w dzieciństwie nasze potrzeby nie były regularnie zaspokajane przez otaczających nas dorosłych, którzy powinni to robić, jest to szkodliwe emocjonalnie i psychicznie. Sama wychowywałam się w toksycznym domu, ale nie rozumiałam tego w pełni, dopóki nie dorosłam. Podobnie jak wielu dzieciom wychowywanym przez narcyzów, mówiono mi, że moje dysfunkcje, złe samopoczucie i problemy były głównie moją winą, więc przyjęłam ten pogląd jako prawdę. Wydawało mi się, że jako dziecko byłam w jakiś sposób odpowiedzialna za nastroje i problemy otaczających mnie dorosłych. Czułam się niewystarczająco dobra. U dzieci narcyzów tego rodzaju negatywne przekonania są często tak mocno zakorzenione, że może być trudno uznać je za coś innego niż prawdę. Są to jednak kłamstwa – zniekształcone, toksyczne komunikaty, które młodzi ludzie chłoną od dysfunkcyjnych dorosłych. Podobnie jak wiele dzieci z toksycznych rodzin, dorastałam w poczuciu zagubienia, niepokoju i niepewności. Myślałam, że coś jest ze mną nie tak… że nie da się mnie naprawić.

Moje doświadczenia zmotywowały mnie do poszukiwania pomocy i sposobów pracy nad sobą. Tak rozpoczęła się długa, nieustająca podróż uzdrawiania i pracy terapeutycznej. Zmotywowało mnie to również do studiów i pracy w charakterze psycholożki i terapeutki traumy, a także do poznawania alternatywnych, holistycznych terapii i filozofii. Wiele się działo w trakcie tej podróży i mogę teraz z czystym sumieniem powiedzieć, że moje obecne życie nie mogłoby różnić się bardziej od tego, jakie było kiedyś! Od tego czasu poświęciłam większość swojej kariery zawodowej pomaganiu innym w leczeniu, rekonwalescencji i rozwoju. Mam nadzieję, że moja książka będzie stanowić także wsparcie twojego leczenia i powrotu do zdrowia.

Dobrzy rodzice troszczą się o dzieci i kochają je bezwarunkowo. Pomagają im łagodzić i regulować ich stan emocjonalny, a także czuć się bezpiecznie i pewnie w związkach. W zdrowych relacjach dzieci mogą być sobą, czuć się swobodnie, śmiać się i płakać, otrzymywać wsparcie i wspierać innych. Każde dziecko zasługuje na taką rodzinę, ale niestety wiele osób nie dorasta w bezpiecznym, pełnym miłości środowisku. Jeśli pragniesz przeczytać tę książkę, prawdopodobnie już rozumiesz, że twoje doświadczenia były inne.

Bycie dzieckiem w toksycznym środowisku domowym jest przerażające, skomplikowane i wiąże się z samotnością. Zaburza podstawowe poczucie bezpieczeństwa, zarówno w nas samych, jak i w relacjach z innymi ludźmi. Długoterminowe negatywne skutki mogą kształtować nasze podstawowe przekonania na temat siebie i innych, a także świata, w którym żyjemy. Wpływa to na naszą zdolność lub chęć do nawiązywania kontaktu, na nasze relacje i wybory życiowe. Wielu dorosłych, którzy dorastali z narcystycznymi lub zaniedbującymi rodzicami, ma problemy z samooceną, nastrojem, pewnością siebie i związkami. Częste są także fundamentalne problemy ze wstydem. Niektórzy zmagają się z uzależnieniem od jedzenia, alkoholu, seksu czy pracy albo próbują sobie radzić z całą gamą negatywnych uczuć w inny niezdrowy sposób.

Powinnaś wiedzieć, że leczenie i powrót do zdrowia są z pewnością możliwe. Tak naprawdę już znalazłaś się na drodze do wyzdrowienia. Moja książka jest mapą, która pozwoli ci dowiedzieć się więcej na temat narcyzmu rodzicielskiego – jak sobie z nim radzić i iść dalej.

Pierwsza część książki jest poświęcona zrozumieniu zjawiska narcyzmu. Mówi o tym, dlaczego u niektórych rozwija się narcystyczna osobowość i sposób bycia oraz jaki ma to wpływ na dzieci. Druga część przedstawia kilka kluczowych tematów i modeli związanych z narcyzmem, dysfunkcjami rodzicielskimi i rodzinnymi, aby pomóc ci położyć fundamenty pod twoją osobistą podróż do wyzdrowienia. W części trzeciej i czwartej pokazuję i wyjaśniam szereg praktycznych narzędzi umożliwiających powrót do zdrowia, które okazały się pomocne w moich własnych doświadczeniach, a także we wspieraniu moich pacjentów przez lata pracy klinicznej. W całej książce zamieszczam wskazówki i pomysły na temat tego, w jaki sposób można leczyć się z tego rodzaju szkodliwych relacji i radzić sobie z podobnymi sytuacjami w przyszłości.

Z mojego osobistego i zawodowego doświadczenia wiem, że tego rodzaju trudny start w życiu nie skazuje cię na dożywotnie cierpienie. Chciałabym, żebyś również o tym wiedziała. Możesz poradzić sobie z problemami spowodowanymi narcyzmem rodziców i pójść dalej. Możesz znaleźć sposoby na radzenie sobie w kontaktach ze wszystkimi członkami rodziny. Chcę podzielić się z tobą technikami, dzięki którym możesz przepracować i wyleczyć się z bólu, dezorientacji i traumy związanej z dorastaniem w tego typu środowisku i pójść naprzód.

Wyruszenie w podróż do uzdrowienia, która dotyka tak wielu z twoich najgłębszych doświadczeń, może być poważnym wyzwaniem, jednak ostatecznie jest to niezwykle satysfakcjonujące i wyzwalające uczucie. Niektóre fragmenty lub treści zawarte w mojej książce mogą nie pasować do twojej sytuacji, być trudne do przeczytania lub przywoływać skomplikowane emocje. Z doświadczenia wiem, że uznanie i zrozumienie narcyzmu rodzicielskiego jest procesem, który wymaga czasu. Powinno tak być. Zaufaj temu procesowi. Podczas czytania warto poświęcić chwilę na zatrzymanie się i refleksję. Zapisuj w dzienniku wszystkie przemyślenia. Uszanuj swoje uczucia, traktuj siebie delikatnie i ze współczuciem. Dalej znajdziesz więcej informacji, jak to wszystko zrobić. Wykorzystaj to, co jest dla ciebie pomocne i zostaw resztę.

Mam szczerą nadzieję, że ta książka okaże się pomocna w twojej podróży do zdrowia. Życzę ci powodzenia!

Z najlepszymi życzeniami

dr Sarah Davies

CZĘŚĆ I

NARCYZM RODZICIELSKI

1

Zrozumienie narcyzmu rodzica

Aby zrozumieć zachowanie narcystycznych rodziców, przede wszystkim trzeba zrozumieć samo zjawisko narcyzmu. Wyjaśniam dalej, w jaki sposób rozwija się osobowość narcystyczna i na czym polega narcystyczne zaburzenie osobowości. Przyjrzymy się również bardziej szczegółowo niektórym typowym cechom charakteru i zachowaniom trudnych i dysfunkcyjnych rodziców oraz sposobom, w jakie ich narcyzm może wpływać na dzieci. Uzbrojenie się w te informacje stworzy solidne fundamenty, na których można zbudować powrót do zdrowia.

Aby lepiej zrozumieć zjawisko narcyzmu rodzicielskiego, przyjrzyjmy się najpierw, skąd pochodzi termin narcyzm.

Narcyz i Echo – tragedia

Wywodzi się on z mitologii greckiej, od postaci Narcyza. Mit o Narcyzie i Echo opowiada o tragicznym związku, który jest bardzo typowy dla narcystycznych rodziców i ich dzieci. Narcyz ma obsesję na punkcie samego siebie i własnego wizerunku, natomiast Echo jest uwięziona przez pragnienie bycia dostrzeganą, słyszaną i kochaną przez Narcyza. Oboje wpadają w pułapkę pogoni za niemożliwą, nieosiągalną koncepcją miłości.

Narcyz to niezwykle charyzmatyczny i bardzo przystojny myśliwy, który jednak ciągle jest niezadowolony. Nigdy nie czuje satysfakcji, jest arogancki, zdystansowany i lekceważy innych. Aby go ukarać, bogini zemsty Nemezis rzuca na niego zaklęcie, które ma sprawić, że zakocha się bez pamięci w następnej osobie, którą zobaczy. Po męczącym dniu polowania Narcyz odpoczywa nad jeziorem. Zmęczony i spragniony, pochyla się nad lustrem wody, aby się napić. Dostrzega własne odbicie w tafli jeziora i, pod wpływem zaklęcia, natychmiast zakochuje się szaleńczo w obrazie samego siebie. Od tego momentu Narcyz pozostaje całkowicie urzeczony sobą, chociaż nie zdaje sobie z tego sprawy.

Echo jest słodką i piękną nimfą górską, którą bogini Hera ukarała za to, że mówiła za dużo. Jej kara polega na tym, że straciła zdolność wyrażania siebie i może jedynie powtarzać słowa innych. Spotyka czarującego, charyzmatycznego i przystojnego Narcyza, w którym natychmiast się zakochuje. Desperacko pragnie, aby Narcyz ją dostrzegł i wysłuchał. Niestrudzenie próbuje nawiązać z nim kontakt i wzbudzić jego miłość, ale to wszystko jest daremne, ponieważ nie ma własnego głosu, a Narcyz ma obsesję na swoim punkcie i myśli tylko o sobie.

Historia Narcyza i Echo oddaje istotę relacji z narcyzem. Polega ona na obsesyjnej pogoni za nieosiągalną formą miłości: Narcyz jest skoncentrowany wyłącznie na sobie, ma obsesję na swoim punkcie. Nie jest chętny, ani nawet zdolny do tego, aby zauważać i doceniać otaczających go ludzi. Echo tak bardzo skupia się na Narcyzie i próbach, by ją w końcu usłyszał, że ostatecznie nic z niej nie zostaje.

Mit o Narcyzie i Echo pomaga nam zrozumieć całkowitą bezowocność relacji z niezdrowym, niedostępnym lub pochłoniętym sobą rodzicem. Narcystyczny rodzic nie może zapewnić dziecku miłości, której pragnie i na którą zasługuje. Podobnie jak Narcyz, zawsze jest zbytnio skupiony na sobie. Jest zbyt pochłonięty dążeniem do służenia sobie, dlatego nie jest w stanie usłyszeć lub troszczyć się o kogokolwiek innego, nie mówiąc już o okazywaniu prawdziwego uczucia lub uwagi. Ograniczony emocjonalnie rodzic nie może kochać dziecka tak, jak by tego chciało i jak tego potrzebuje – nie w zdrowy, wartościowy i autentyczny sposób. To prawdziwa współczesna tragedia.

Dobry rodzic odpowiednio troszczy się o swoje dziecko. Wspiera je, zaspokaja jego potrzeby emocjonalne i rozwojowe. Taki rodzic pomaga dziecku czuć się bezpiecznie i kocha je bezwarunkowo. Jeśli czytasz tę książkę, prawdopodobnie twoje doświadczenia były inne. Jeśli jesteś dzieckiem narcystycznego rodzica, na samym początku chcę ci jasno powiedzieć – to zawsze był i jest jego problem. To w żaden sposób nie jest, nie była i nigdy nie będzie twoja wina. Pomimo tego, co ci powiedziano lub w co uwierzyłaś. Nie musisz znosić dalszych nadużyć lub czuć się w jakikolwiek sposób odpowiedzialna za to, jak zachowują się inni członkowie twojej rodziny.

W swojej książce chcę omówić sposoby rozpoznawania i radzenia sobie z nadużyciami ze strony rodziców, odcięcia się od nich, zdrowienia i dalszego rozwoju. Dzielę się metodami, które poznałam przez wiele lat pracy z pacjentami jako specjalistka w tej dziedzinie. Oto kilka informacji, które pozwolą ci lepiej zrozumieć zjawisko narcyzmu.

Czym jest narcyzm?

Ludzie o osobowości narcystycznej są skoncentrowani na sobie, na zaspokajaniu własnych pragnień oraz potrzeb i mają obsesje na punkcie własnego znaczenia. Kliniczny narcyzm to w zasadzie egoizm w skrajnej formie.

Diagnostyczny i statystyczny podręcznik zaburzeń psychicznych (ang. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, DSM) jest narzędziem diagnostycznym wykorzystywanym przez specjalistów w dziedzinie zdrowia psychicznego. Według tego podręcznika narcystyczne zaburzenie osobowości w wieku dorosłym charakteryzuje się wszechobecnym wzorcem poczucia własnej wielkości, patologiczną potrzebą podziwu i wykorzystywaniem innych w relacjach interpersonalnych. Wiąże się z nim szereg zachowań lub postaw:

Wyraźny brak empatii. Osoby narcystyczne nie chcą lub nie są w stanie rozpoznać uczuć lub potrzeb innych.

Nadmierna pewność siebie. Narcyzi mogą wyolbrzymiać swoje osiągnięcia i umiejętności lub kłamać na ich temat.

Poczucie wyższości. Wierzą, że są „wyjątkowi” lub „inni”.

Poczucie uprzywilejowania. Oczekują specjalnego traktowania ze strony ludzi lub w różnych miejscach.

Patologiczna potrzeba uwagi i podziwu. Osoby narcystyczne potrzebują ciągłych informacji zwrotnych, szacunku lub reakcji ze strony innych, aby regulować swoje kruche ego.

Zaabsorbowanie fantazjami na temat własnych osiągnięć, sukcesu, statusu, władzy, piękna lub bogactwa.

Arogancja. Przejawiają wyniosłe zachowania i postawy.

Manipulacja interpersonalna i wykorzystywanie innych osób w celu zaspokojenia własnych egoistycznych potrzeb.

Zawiść i zazdrość. Narcyzi często zazdroszczą innym lub uważają, że inni im zazdroszczą.

U osób z narcystycznym zaburzeniem osobowości często obserwowane są również gniew i agresja – bezpośrednie i pasywno-agresywne zachowania lub sposoby komunikacji. Aby oficjalnie zdiagnozować narcystyczne zaburzenie osobowości, lekarz lub specjalista zdrowia psychicznego musiałby ocenić długoterminowe przejawy tego rodzaju zachowań i postaw. Jednak bardzo istotną kwestią jest to, że osoby z takimi zaburzeniami raczej nie szukają pomocy. Częścią ich problemu jest ciągłe obwinianie innych i jest o wiele bardziej prawdopodobne, że będą twierdzić, że to ty potrzebujesz diagnozy specjalisty! Jeśli uczęszczają na terapię lub konsultacje, zazwyczaj ma to na celu wykorzystanie tego jako środka do manipulowania innymi. Cechy osobowości narcystycznej obejmują również wyraźny brak samoświadomości lub zdolności do uczciwej autorefleksji, które są kluczowe dla pomyślnego wyniku interwencji terapeutycznych. Ta niezdolność jest kluczowym powodem, dla którego to zaburzenie jest niezwykle trudne do leczenia.

Skala narcyzmu

Elementy narcystycznej osobowości objawiają się w całym spektrum cech i zachowań, z narcystycznym zaburzeniem osobowości na szczycie skali i okazjonalnymi samolubnymi zachowaniami w jej dolnym punkcie. Szczerze mówiąc, większość z nas może czasami wykazywać pewne samolubne cechy i nie musi to czynić kogoś narcyzem. Rodzice posiadający cechy z dolnej części skali mogą być trudni, uparci, negatywni lub zrzędliwi, co w zupełności wystarczy, by relacje z nimi były skomplikowane. Pośrodku i w najwyższym punkcie skali znajdują się coraz bardziej nasilające się cechy narcyzmu i narcystycznego zaburzenia osobowości. Takie osoby charakteryzują się skrajnym egoizmem, arogancją, brakiem empatii, mają tendencję do manipulowania i wykorzystywania innych. Dalej jest już socjopatia i psychopatia.

Osoby narcystyczne nie posiadają zdolności do uczciwej autorefleksji. Samoświadomość jest niezbędna dla rozwoju osobistego, pozytywnych relacji i pokory wobec siebie. Nie każda osoba narcystyczna musi mieć od razu narcystyczne zaburzenie osobowości. U osób, które przejawiają narcystyczne zachowania lub mechanizmy obronne plasujące się w dolnej części skali, może istnieć pewien potencjał do zmiany, jeśli potrafią rozpoznać pewne elementy własnej osobowości i zastanowić się nad nimi. Jednak większość narcyzów posiadających cechy, które znajdują się zwłaszcza w połowie lub w górnej części skali, nie chce ani nie może się zmienić.

Większość narcyzów nigdy nie nawiązuje kontaktu z wykwalifikowanym specjalistą, a zatem nie zostaje zdiagnozowana. Uzyskanie oficjalnej diagnozy członków twojej rodziny prawdopodobnie nie będzie możliwe, ale możesz dowiedzieć się na tyle dużo na temat klinicznego narcyzmu, aby ocenić, z czym masz do czynienia. Życie z rodzicem, który nie jest skłonny do refleksji, przeprosin lub radzenia sobie z problemami, niezależnie od ich skali, jest bardzo trudne. Warto uzbroić się najpierw w odpowiednią ilość przydatnych informacji, a następnie skupić się na tym, co ci pomaga lub czego możesz potrzebować, aby poradzić sobie w trudnych relacjach z takimi członkami rodziny.

Jak częste jest narcystyczne zaburzenie osobowości?

Podaje się, że częstość występowania narcystycznego zaburzenia osobowości wynosi około pięciu do sześciu procent w populacji Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych. Obawiam się jednak, że liczba ta może być niedoszacowana. Bardzo trudno jest dokładnie określić częstość występowania narcyzmu w naszym społeczeństwie z wielu powodów.

Po pierwsze, źródłem statystyk są zwykle badania kliniczne, które analizują oficjalne dane diagnostyczne. Jest to poważny problem, ponieważ, jak wiemy, narcyzi są zwykle ostatnimi osobami, które przyjmują za coś odpowiedzialność lub szukają pomocy. Zamiast tego wolą obwiniać innych, co wynika z samej natury narcyzmu. Jest zatem prawdopodobne, że wiele osób narcystycznych nigdy nie zostanie formalnie zdiagnozowanych.

Po drugie, jak przed chwilą wspominaliśmy, narcyzm mieści się w szerokim spektrum. Wiele osób może nie kwalifikować się do diagnozy klinicznej narcystycznego zaburzenia osobowości, ale nadal są to osoby narcystyczne lub mają silne narcystyczne mechanizmy obronne i znajdują się gdzieś na skali. Wiele takich osób doskonale funkcjonuje i jest w stanie radzić sobie w życiu bez kontaktu ze specjalistą, który mógłby postawić diagnozę. Wiem, że z pewnością tak jest w przypadku rodzin wielu osób, z którymi pracowałam przez lata w ramach mojej prywatnej praktyki.

Uważam, że tak naprawdę narcyzm o różnym natężeniu występuje wokół nas i w naszych rodzinach znacznie częściej, niż kiedykolwiek będziemy mogli dokładnie to zbadać.

Jak kształtuje się osobowość narcystyczna?

Zanim przejdziemy do omówienia narcyzmu rodzicielskiego, w pierwszej kolejności przydatne może być zrozumienie, w jaki sposób rozwija się ten rodzaj osobowości i dlaczego ludzie tacy są. Wiele osób, z którymi pracuję, doświadcza cierpienia psychicznego, gdy próbują zrozumieć, dlaczego ich rodzic jest taki, jaki jest. Warto dowiedzieć się nieco więcej na ten temat – nie po to, aby znaleźć wymówki lub usprawiedliwienia nadużyć ze strony rodzica, ale dla rozwoju własnej świadomości i wsparcia w podróży do uzdrowienia.

W jaki sposób ludzie stają się toksyczni i narcystyczni? Jest to złożone zjawisko, ale zwykle wiąże się z bardzo wczesnymi doświadczeniami życiowymi, wpływami z dzieciństwa, biochemią, czynnikami osobowościowymi, a także tym, jaki przykład widzimy w latach, gdy kształtuje się nasza osobowość.

Podstawy osobowości narcystycznej kształtują się już na bardzo wczesnych etapach życia – zwykle w ciągu pierwszych pięciu lub sześciu lat. Dalsze doświadczenia życiowe, a także własna zdolność do autorefleksji i zyskiwania świadomości, mogą odgrywać dużą rolę w tym, jak poważne się to staje.

Kształtowanie się osobowości narcystycznej wiąże się najczęściej z ekstremalnymi doświadczeniami we wczesnym okresie życia i określonymi stylami rodzicielskimi. Są to:

Konsekwentne i znaczące emocjonalne i psychologiczne zaniedbywanie lub nadużycia w dzieciństwie.

Zbyt idealne, apodyktyczne, pochłaniające lub pobłażliwe rodzicielstwo.

Mieszanka tych dwóch zjawisk, która wywołuje dezorientację i konflikty.

Zaniedbania i nadużycia we wczesnym dzieciństwie

Aby lepiej zrozumieć źródła i kształtowanie się osobowości narcystycznej, cofnijmy się do samego początku. Niemowlęta i małe dzieci są egocentryczne. Jest to normalny etap rozwoju, w którym dziecko nie rozpoznaje jeszcze, że inni ludzie mają inne lub odrębne myśli, uczucia i potrzeby niż ono samo. Nie postrzegają innych jako odrębnych istot, ale jako przedłużenie samych siebie, dlatego zakładają i oczekują, że ludzie wokół nich automatycznie wiedzą, jak się czują i czego potrzebują. Gdy są głodne, płaczą, co wywołuje reakcję i ktoś je karmi – naprawdę niesamowite! Rolą rodzica lub głównego opiekuna jest rozpoznawanie potrzeb dziecka i odpowiednie reagowanie na nie. W idealnym świecie dobrze dostrojeni lub wystarczająco dobrzy rodzice tak mniej więcej funkcjonują. Jeśli dziecko jest głodne, rodzic to rozpoznaje i odpowiednio reaguje, czyli karmi dziecko. Jeśli dziecko potrzebuje pocieszenia, rodzic też to rozpoznaje i reaguje – przytula je i uspokaja. Dostrojenie się do potrzeb dziecka i odpowiednie ich zaspokajanie jest naprawdę ważne, aby nauczyło się ono, że ma potrzeby i ufało, że zostaną zaspokojone, a także aby rozwinęło ono zdrowe przywiązanie. Jeśli potrzeby dziecka na wczesnym etapie są zaspokajane w konsekwentny i wspierający sposób, z powodzeniem przechodzi ono przez ten etap rozwoju.

Żaden rodzic nie jest doskonały. Nie musi zawsze robić wszystkiego dobrze i być na miejscu – zresztą nie ma takiej potrzeby. Mimo to znaczące zakłócenia, takie jak poważne zaniedbania lub nadużycia, mogą utrudniać rozwój małego dziecka. Osoby narcystyczne zatrzymują się na tym wczesnym etapie rozwoju i skupiają się na własnych potrzebach i pragnieniach.

Brak zaspokojenia podstawowych potrzeb w okresie kształtowania się osobowości wywołuje poczucie wstydu. Jeśli dziecko stale cierpi z powodu tego, że dorośli nie zaspokajają jego potrzeb, nieświadomie internalizuje to na głębokim poziomie. Doświadczenie mówi mu, że coś jest z nim nie tak – że nie jest wartościowe lub godne miłości, że jest złe. Tak rodzi się wstyd. Im wcześniej dziecko tego doświadcza, tym bardziej może to być dla niego przytłaczające i mocniej wpływać na jego rozwój.

Jeśli potrafisz skonfrontować się z doświadczeniem wstydu, możliwe jest przepracowanie go. Dla niektórych osób to uczucie jest jednak zbyt silne i tak przytłaczające, że uczą się mechanizmów obronnych. Narcyzm i wszystkie jego cechy są tak naprawdę sposobami nadmiernej kompensacji i mechanizmami obronnymi wynikającymi z głębokiego, nieuświadomionego braku poczucia bezpieczeństwa. Trzymanie się z dala od poczucia wstydu i odrazy do siebie są podstawą narcyzmu.

Wstyd jest kluczową cechą patologii narcyzmu  – osoby narcystyczne myślą i zachowują się tak, aby uniknąć kontaktu z tym uczuciem.

Narcyzm zwykle wyrasta ze znaczących zaniedbań we wczesnym dzieciństwie. Potrzeby dziecka nie są zaspokajane i dlatego pozostaje ono emocjonalnie zablokowane i skupione na próbach zaspokojenia swoich potrzeb i pragnień. Właśnie z tym spotykamy się u dorosłych osób narcystycznych. Jeśli wczesne problemy nie znajdą rozwiązania, zanim dziecko osiągnie dorosłość, może rozwinąć narcystyczne cechy i osobowość, a także cały szereg metod manipulacji, które mają doprowadzić do zaspokojenia jego potrzeb. Narcystyczne zachowania, postawy i sposób bycia są próbami nadmiernej kompensacji i uniknięcia połączenia albo nawet zbliżenia się do uczucia wstydu, dlatego narcyzi są głęboko samolubni i skoncentrowani na sobie.

Moja matka wcale nie zachowywała się jak matka. Była twarda i surowa. Często na mnie krzyczała albo warczała. Nie pamiętam, by kiedykolwiek mnie pocieszała. Uważała, że w życiu „trzeba sobie radzić” i że nie ma czasu ani miejsca na uczucia. Ilekroć próbowałam zwrócić się do niej w trudnych chwilach, spotykałam się z zimnym, surowym zniecierpliwieniem i irytacją. Jej własna matka była taka sama – jeśli nie gorsza. Była naprawdę surową, zimną, nieżyczliwą kobietą. Znęcała się fizycznie nad moją matką i zaniedbywała ją emocjonalnie bardziej niż ona mnie. Czasami matka opowiadała mi o nadużyciach, jakich doświadczała ze strony swojej matki – nie jestem pewna dlaczego. Jaką miała szansę, by nauczyć się czegoś innego, skoro sama doświadczyła tak okropnego wychowania? W pewnym sensie jej współczułam.

Zbyt idealne rodzicielstwo

Może być też odwrotnie. Cechy narcystyczne mogą wynikać również ze zbyt częstych przesadnych, nadmiernie pobłażliwych i nieodpowiednich informacji zwrotnych. Dzieje się tak, gdy rodzic chwali umiejętności, zdolności, osobowość lub wygląd dziecka, wykraczając przy tym daleko poza zdrową, zrównoważoną perspektywę. Przykłady takiego zachowania obejmują obsypywanie komplementami, wyolbrzymianie lub przecenianie umiejętności, zdolności, urody, siły, statusu, osiągnięć lub potencjału dziecka. Prowadzi to u dziecka do rozwinięcia rozdmuchanego poczucia własnego ego i uprzywilejowania, a także stanowi podstawę nierealistycznych oczekiwań i arogancji. Dziecku często brakuje również wyraźnych granic, a zatem nie uczy się ani nie rozwija poczucia odpowiedzialności. Dzieci mogą również uczyć się narcystycznych zachowań poprzez bezpośredni przykład.

Wielu moich pacjentów opisywało dezorientację związaną z dorastaniem z rodzicem, który nieustannie wyolbrzymiał ich siłę lub umiejętności, często w sposób niekonsekwentny i w nieodpowiednich momentach. Może to być bardzo mylące dla dziecka i sprawić, że poczuje się, jakby oszukiwało. Prowadzi to do niestabilnego poczucia tożsamości. Z pewnością nie jest to rodzaj rodzicielstwa, które buduje mocną, stabilną, samoocenę i poczucie własnej wartości dziecka. Pojawia się za to uczucie wstydu i strachu, aby nie okazać się kimś mniej wspaniałym lub doskonałym. Z mojego doświadczenia wynika, że tego rodzaju przesadny i pobłażliwy styl rodzicielstwa jest mniej powszechny. Jednak wraz ze zmieniającymi się trendami rodzicielskimi mamy coraz częściej do czynienia z narcyzmem, który z niego wynika.

Tak czy inaczej, cechy narcystyczne zwykle rozwijają się wtedy, gdy komuś nie udaje się pomyślnie przejść przez ważne emocjonalne, psychologiczne i relacyjne etapy rozwoju we wczesnym dzieciństwie. Osoby narcystyczne zatrzymują się na etapie egocentryzmu, egoizmu i skupienia na sobie, co prowadzi do koncentracji wyłącznie na własnych pragnieniach i potrzebach i lekceważeniu innych ludzi.

Dorosłe maluchy

Jeśli kiedykolwiek byłaś świadkiem wściekłości dorosłego narcyza, być może zauważyłaś, że bardzo przypomina malucha wpadającego w złość, który krzyczy, kopie, rzuca zabawkami i próbuje manipulować na różne sposoby, aby uzyskać to, czego chce. Dorośli narcyzi to pod względem emocjonalnym małe dzieci.

Jak wspominałam, istotą narcyzmu i osobowości narcystycznej jest poczucie wstydu. Dziecko doświadcza go, gdy cierpi z powodu znacznego zaniedbywania na wczesnych etapach życia. Później, jeśli nie jest w stanie się do tego przyznać lub pracować, aby to zmienić, może rozwinąć narcystyczne zachowania i cechy, które będą utrudniać funkcjonowanie w dorosłym życiu. Cechy, które wykazują narcystyczni rodzice, są często sposobem na trzymanie się z dala od poczucia wstydu. Wstyd jest w dużej mierze źródłem narcyzmu, a zamiast doświadczać go, narcystyczny rodzic jest o wiele bardziej skłonny do zawstydzania innych.

Rozwój narcyzmu

Jak już wspomnieliśmy, narcyzm często wynika z przeżyć na wczesnych etapach życia i trudnych relacji z rodzicami. Co ważne, nie u każdego, kto ma podobne doświadczenia, rozwija się narcystyczne zaburzenie osobowości. Może to być spowodowane wieloma czynnikami. Kluczowe jest nasilenie negatywnych zjawisk i krzywd w dzieciństwie. Mogą na to wpływać również indywidualne cechy i predyspozycje albo doświadczenia życiowe, które zapobiegają rozwojowi osobowości narcystycznej – na przykład wspierające relacje. Ważny jest też zakres doznawanych urazów i czas ich wystąpienia. Przyjmuje się, że zazwyczaj cechy narcystyczne kształtują się w ciągu pierwszych pięciu lat życia i uwidaczniają się w okresie dojrzewania lub wczesnej dorosłości. Przyjmowanie i demonstrowanie narcystycznych zachowań może być również spowodowane przykładem rodziców. Dzieci obserwują, uczą się i powtarzają – szczególnie to, co robią lub mówią ich rodzice lub inne ważne osoby w ich życiu. Rozwijają się poprzez odzwierciedlanie słów i zachowań, dlatego u niektórych z nich mogą rozwinąć się na tym tle zachowania narcystyczne, choć nie musi to być pełne narcystyczne zaburzenie osobowości.

Zakres, w jakim można pracować nad tendencjami narcystycznymi, zależy od zdolności i motywacji do prawdziwego osobistego wglądu, samoświadomości oraz chęci zmiany danej osoby. Zdolność do łączenia się z empatią, wyrzutami sumienia i wstydem oraz doświadczania tych uczuć, a także do uczciwej autorefleksji i szczerej troski o innych, są niezbędne do ograniczenia tendencji narcystycznych lub wyleczenia się z nich. Większość narcyzów, którzy posiadają cechy znajdujące się w średnim i górnym zakresie skali nie ma i nigdy nie będzie miała takich zdolności.

Zaspokajanie potrzeb na wczesnych etapach rozwoju wpływa na psychologiczny i emocjonalny rozwój każdego dziecka. U osób, u których rozwinęła się osobowość narcystyczna, potrzeby bardzo często nie były zaspokajane lub proces ten był w dużym stopniu zakłócony. Mogło to wynikać z tego, że ich rodzice byli narcystyczni, nieczuli, zbyt „idealni”, ciągle zajęci lub niedostępni. Mogło to być również spowodowane problemami ze zdrowiem psychicznym, alkoholizmem, innymi uzależnieniami lub traumą jednego lub obojga rodziców.

Podsumowanie

Narcyzm jest definiowany przez skrajny egoizm, samolubstwo oraz wyraźny brak empatii. Kształtowanie się osobowości narcystycznej jest zwykle determinowane już na wczesnych etapach rozwoju dziecka i wiąże się ze znaczącymi nadużyciami, zaniedbaniami lub innymi skrajnymi zachowaniami rodziców.

Osoby narcystyczne nie doświadczają poczucia winy lub wyrzutów sumienia w taki sam sposób jak inni. Definiujące cechy narcyzmu obejmują: arogancję, silne poczucie uprzywilejowania i wyższości, zazdrość, zawiść oraz patologiczną potrzebę podziwu i uwagi. Cechy narcystyczne obejmują szerokie spektrum, a narcystyczni rodzice mogą wykazywać w różnym stopniu wszystkie lub tylko niektóre z nich.

Może się zdarzyć, że jedno lub oboje rodziców znajduje się w spektrum narcyzmu. Mogą być trudni we współżyciu lub dysfunkcyjni, ale także mieć poważne zaburzenia i być niebezpieczni. Narcyzm, ze względu na zakres aktywnych mechanizmów obronnych, jest bardzo trudny do leczenia. Niezależnie od tego, zasady i narzędzia przedstawione w książce pomogą ci zwiększyć świadomość i wiedzę na temat toksycznych relacji oraz wspierać twój rozwój w obszarach, takich jak stawianie granic, komunikacja i dbanie o siebie, które chronią zdrowe relacje i zdrowie psychiczne.

DO PRZEMYŚLENIA

Warto zastanowić się nad wczesnymi doświadczeniami życiowymi własnych ro dziców. Nie po to, by tłumaczyć lub usprawiedliwiać jakiekolwiek z ich krzywdzących zachowań, ale dla własnego zrozumienia i nadania sensu twojemu doświadczeniu. Chodzi o twoją własną podróż do uzdrowienia.

Co wiesz o pochodzeniu i dzieciństwie swoich rodziców?

Co wiesz o ich rodzicach lub wcześniejszych pokoleniach rodziny?

Czy w ich historii są jakieś znaczące doświadczenia, o których wiesz?

Jak mogło to wpłynąć na to, jacy są obecnie lub jak cię wychowywali?

Jak się z tym czujesz w tym momencie?

Pomocne może być prowadzenie dziennika lub podzielenie się z zaufaną osobą swoimi przemyśleniami i uczuciami na ten temat oraz wszelkimi refleksjami lub wspomnieniami, które pojawiają się w tym momencie.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej