Tytuł oryginału: POISON (tytuł amerykański),
A THOUSAND ORANGE TREES (tytuł brytyjski)

Przekład: MARIUSZ FEREK

Redaktor prowadzący: DOROTA KOMAN

Korekta: DOROTA KOMAN, IRMA IWASZKO

Projekt okładki i stron tytułowych: MARIUSZ BANACHOWICZ

Opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie: Agencja Poligraficzna Sławomir Zych

Zdjęcie na okładce: Diego Velázquez, Panny dworskie, 1656 olej na płótnie, 318 × 276 cm, Muzeum Prado w Madrycie

Poison (US title)
A Thousand Orange Trees (UK title)
Copyright © 1995 by Kathryn Harrison
Copyright © for the translation by Mariusz Ferek
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015

Warszawa 2015
Wydanie pierwsze w tej edycji

ISBN 978-83-64700-99-6

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a
01-540 Warszawa
tel. (+48) 22 839 91 27
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Umieram, bo nie umieram.

ŚWIĘTY JAN OD KRZYŻA

ŚPIEW DUSZY UDRĘCZONEJ PRAGNIENIEM WIDZENIA BOGA

Tę książkę poświęcam pamięci babci,
dzięki której poznałam wiele opowieści.

W roku obfitego deszczu sto arów morwowego sadu rodzi wystarczająco dużo liści, ażeby wykarmić sto czterdzieści cztery tysiące gąsienic jedwabnika. Pierwsze pąki zawiązywały się na drzewkach zaraz po Niedzieli Palmowej. Liście rozwijały się na Zesłanie Ducha Świętego, a pełną, dojrzałą postać osiągały tuż przed świętem Wniebowzięcia Najświętszej Panienki. Jesienią przycinaliśmy nagie odrosty. Otrzymywaliśmy w ten sposób tyle gałęzi, że rozpalaliśmy więcej ognisk świętojańskich niż którakolwiek rodzina w miasteczku Quintanapalla.

Dni upływały nam zgodnie z rytmem życia morwowych drzewek i jedwabników. Rok w rok zanosiliśmy do domku gąsienic prawie siedem tysięcy funtów morwowych liści. Poukładane w koszach albo poupychane w workach, dźwigaliśmy je na nosidłach lub przewoziliśmy na starym wózku. Owinięte w płótno, opieraliśmy na wyprostowanej głowie albo też ciągnęliśmy po suchym gruncie. Wówczas jednak głowy pokrywały się pyłem i trzeba je było myć.

Jako pięcioletnia dziewczynka byłam mniejsza od swoich rówieśnic, taka niska, że mogłam wejść pod stół mojego dziadka, nie pochylając głowy. Nie byłam za mała, aby dźwigać liście. Jak ojciec i matka, dziadek i siostra przenosiłam je z morwowego sadu do gąsienic w trzymanym na głowie koszyku, takim szerokim i płaskim jak ten mojej matki, z tą różnicą, że mój był o połowę mniejszy.

Gąsienice jedwabnika jadły bez ustanku. Dzień w dzień i noc w noc zmuszaliśmy je do jedzenia. Przerywały ucztę wyłącznie na czas linienia. Po czwartym i ostatnim linieniu wszystkie gąsienice, długie i grube jak kciuk mojego ojca, zaczynały zawijać się w oprzęd. Sto czterdzieści cztery tysiące pierwszorzędnych, zdrowych, zadbanych gąsienic wytwarzało około dziewięćdziesięciu funtów jedwabnych kokonów. Tyle ważyły wraz z poczwarkami. Poczwarki uśmiercaliśmy, kładąc blaszane tace z kokonami na gorących kamieniach i polewając je wodą. Musieliśmy je zabijać. Gdybyśmy tego nie zrobili, zamieniłyby się w ćmy i uciekły po przegryzieniu warstwy jedwabiu, którą naprzędły.

Każdego roku na krótko przed Świętem Zmarłych zawoziliśmy na targ mniej więcej dziewięćdziesiąt funtów jedwabnych kokonów. Stamtąd towar od nas oraz innych hodowców jechał wielkim wozem ciągniętym przez woły do ogromnych zbiorników wodnych w Sorii. Tam nasze kokony długo się moczyły. Potem je rozwijano. Zajmowały się tym dziewczęta, które używały paznokci środkowych palców, ponacinanych w jednym, dwóch albo trzech miejscach – ponacinanych ze szkodą dla pleców kochanków albo bliskich, których chciałyby dotknąć, a także dla nich samych.

Surowiec na razie nie opuszczał Sorii. Przechodził tylko do jednej z pracowni, gdzie skręcało się jedwab w nici. Na podwórzu warsztatu powiązany w bele jedwab rozładowywali pracujący tam mężczyźni. Oto połyskujące dzieło naszych gąsienic przechodziło z rąk dziewcząt do rąk młodzieńców: jak sekret, jak pozdrowienie, jak obietnica i zapowiedź innych, lepszych podarunków. W każdym razie tak to sobie wyobrażałam podczas karmienia gąsienic. Chociaż sama nigdy nie widziałam takiego warsztatu, wiedziałam, że klekoczące, skrzypiące urządzenia obsługują młodzi mężczyźni. Wszyscy pracowali codziennie przez wiele godzin w zamian za mizerną zapłatę, nawet nie za sto maravedis, za skąpą garść monet, która zdaniem mego taty wystarczała jedynie na zakup kolacji i czasami jakiejś błyskotki dla ukochanej.

Pozwijane w motki cieniutkie, ale mocne nici pakowano i przewożono do pobliskiej manufaktury, gdzie jedwab oczyszczano: najpierw gotowano w mydlanej wodzie, później płukano, na koniec zaś suszono i bielono w oparach płonącej siarki.

Następnie pakowano jedwab po raz ostatni i wieziono do Epili, do mistrzów farbiarstwa. Ich ręce, nieustannie zanurzone w barwnikach, były czarne; czarne były ich uszy i nosy, jeśli, tak jak ja, mieli zwyczaj bezwiednie się po nich drapać. Mistrzowie farbiarstwa barwili nasz jedwab na purpurowo, czerwono albo zielono, wrzucając białe kłębki do odpowiedniego kotła z farbą. Z łatwością wyobrażałam sobie niemal nagich chłopców, jak drewnianymi kołkami wprawiają w ruch zawartość kadzi, jak pot spływa po ich szczupłych torsach i ginie pod płóciennymi przepaskami na biodrach. Przecież podczas pracy przy gorących kotłach nie mogli mieć na sobie niczego więcej. Potem tak samo nadzy wynosili ociekające nici na podwórze i rozwieszali je, by schły na wielkich stojakach.

Tkanina powstawała w tym samym mieście. Każda barwna błyszcząca nić, uderzana oczkami nicielnicy, zaczynała przylegać posłusznie do poprzedniej, by w końcu na zawsze pozostać między swymi sąsiadkami – jedna barwna kreska za drugą, tworząca z innymi wzór, połyskującą, baśniową scenę: zastygły w skoku jeleń, krążące ptaki, fantazyjne zwierzęta, które się gonią; obraz utrwalony w tkaninie na wieki. Albo też sekwencję geometrycznych figur: kwadraty wewnątrz kwadratów, koła, paski, sierpy, trapezy, trójkąty i piramidy.

Rok obfitego deszczu. Co prawda pamiętam tylko jeden taki rok, jeśli nie liczyć tego, w którym między jedną a drugą niedzielą woda zalała góry i przepłynęła przez nasz dom. Tak czy inaczej w umiarkowanie wilgotnym sezonie nasze gąsienice wytwarzały dość jedwabiu, aby mogło powstać około czterdziestu par spodni. To najskromniejsza postać, jaką przybierał jedwab, efekt wysiłków całej mojej rodziny. Postać jedyna, jaką potrafiłam sobie wyobrazić. Oczywiście do czasu, gdy w marzeniach wytworzyłam tyle owej szlachetnej tkaniny, że można w nią było ubrać taką liczbę ludzi, jakiej świat nie widział. Dość jedwabiu dla uczestników królewskiego ślubu albo pogrzebu. Na setki sukien, tysiące surdutów. Na kołnierze, płaszcze, mankiety i krezy. Dość na gobeliny, by przykryć każdy centymetr chłodnej ściany madryckiego pałacu. Dość, aby wyłożyć wszystkie stopnie schodów i utworzyć połyskującą ścieżkę, którą król podążałby do sypialni królowej. Dość dla jego wojsk, piechoty i marynarki. Dość, by wyposażyć całą armadę w żagle i wanty: czerwone, zielone, białe, złote – mieniące się wszystkimi barwami rozszczepionego w wodzie światła. Dość na tysiąc pantofelków do tańca.

Wyobraźcie to sobie. Wyobraźcie sobie, tak jak ja to robiłam wiele razy, jedną rozwiniętą, nieskończenie długą, falującą, połyskliwą wstęgę. Pewnego razu wzięłam kokon, wymoczyłam go i rozwinęłam. Ostrożnie wyciągałam włókno – z tego jednego kokonu – i jednocześnie okrążałam dom więcej razy, niż byłam w stanie zliczyć. Wchodząc do domu, mama przerwała spódnicą nić, którą rozciągnęłam przed progiem. Pobiegłam tam czym prędzej, by uchronić jedwab przed wiatrem, ale wymknął mi się spomiędzy palców. Jednakże z dala od niezdarnych rąk i od spódnic zapracowanych kobiet, dzięki staraniom dziewcząt odwijających nici i chłopców z przędzalni, nasz jedwab się nie marnował.

Ale nawet bez udziału moich życzeń, pragnień i wyobraźni nasze gąsienice – dziewięćdziesiąt funtów kokonów – wytwarzały ostatecznie blisko czterdzieści dwa tysiące mil jedwabnej przędzy. Prosiłam tatę, by policzył to wszystko dla mnie. Rachując, mrużył oczy, ja również je mrużyłam. I widziałam wówczas niteczkę tak cieniutką, że w innym świetle pewnie byłaby niewidoczna. A przy tym tak magicznie mocną, że wytrzymałaby każdy sztorm. Nić dość długą, aby siedmiokrotnie połączyć mnie z Nowym Światem.

Gdybym miała popłynąć śladem Cortésa, wyruszyć z La Coruñi jak on przed stu siedemdziesięciu jeden laty, to znaczy w roku 1518, gdybym miała żeglować mniej więcej na zachód, ku zachodzącemu słońcu, w stronę miejsca, o którym myśleli poeci, pisząc o śmierci, tam, gdzie płonący rydwan Heliosa z sykiem pary zanurza się w odmęty oceanu – trasę mojej podróży odmierzyłaby przędza o długości potrzebnej do wytworzenia, dajmy na to, tuzina pantofelków do tańca. A byłaby to podróż daleko za Azory, za przerażający spokój Morza Sargassowego, za Hispaniolę, Kubę i głębinę Nares (gdzie, jak powiadają, tonące statki idą pod powierzchnię wód tak głęboko, jak wysoka jest góra Ararat), i dalej za odległą krainę kwiatów, Florydę, gdzie zmarł Ponce de León, szukając lekarstwa przeciwko śmierci.

Dodawałam kilka następnych pantofelków i dzięki nim docierałam do ciepłej zatoki Campeche. Zawijałam do portu Vera Cruz. Miasta nazwanego imieniem prawdziwego chrystusowego krzyża. Miasta, przez które wstępuje się do nowego, niezepsutego świata: kraju kolejnej szansy i kraju nadziei. Czy krzyż nie jest najprawdziwszym symbolem nadziei? Czyż to nie nadzieja popłynęła z boku Chrystusa? Z jego serca, dłoni i stóp? Czy to nie nadzieja zachęca ludzi, aby wkładali pantofelki do tańca? Ależ tak! Zarówno ona, jak i rozpacz. Rozpacz w takim samym stopniu skłania do tańca.

Jakby wystarczyło odziać stopy w jedwab, by unieść się w przestworza na jakąś przedziwną, skoczną krucjatę. Drobić lekko, podskakiwać, kręcić piruety nad wyspami i wodami oceanów. Płynąć i tańczyć w powietrzu ponad falami wśród burz i sztormów. I dotrzeć wreszcie do złota i srebra Nowej Hiszpanii.

Siedem razy przez morza.

Siedem. Magiczna cyfra. Nieparzysta. Za ostatnim razem nie mogłabym już wrócić do domu. Musiałabym pozostać na zielonym brzegu krainy dzikich, którzy nie noszą ubrań ani jedwabnych, ani żadnych innych.

'

Jestem marzycielką. Marzycielką, nie inaczej. Spędzając wiele czasu w sąsiedztwie larw jedwabnika, obserwując je, nauczyłam się być gąsienicą. Gąsienice przekształcają liście w jedwab. Podpatrzyłam, na czym polega ich sztuka. Odkryłam sposób przekształcenia życia, którym mnie obdarzono, w inne życie, życie niezwykłe, nieoczekiwane.

Zbyt żywa wyobraźnia była w naszej rodzinie przypadłością dziedziczną. Codziennie po obiedzie siadaliśmy przy ogniu, tata na krześle, mama, Dolores i ja na ławie. Matematyczne wyliczenia, zachłanność i pragnienie wzbogacenia się odbierały nam sen do białego rana, kiedy należało powrócić do zwykłych obowiązków. Fantazjowanie było naszą rodzinną przypadłością, ale ja byłam nią szczególnie dotknięta. Nawet gdy potem kładłam się do łóżka, które dzieliłam z siostrą, śniłam o jedwabiu. O całym jedwabiu królestwa Hiszpanii. Zdawało mi się, że należy on do nas albo że to my nosimy suknie i płaszcze, które powstały z przędzy wysnutej przez nasze gąsienice. Kiedy prosta, płócienna sukienka nie chroniła mnie przed chłodem, moje marzenia o jedwabiu stawały się jeszcze cieplejsze, niemal tak ciepłe, jak ciepła może być szata. A wszyscy doskonale wiedzą, że nie istnieje nic tak ciepłego i lekkiego jednocześnie jak jedwab. I marzenia.

Wyobrażałam sobie, że gdy pewnego dnia tata i mama staną się bardzo bogaci, wynajmą robotników, którzy uwolnią ich od codziennych obowiązków. Że mama będzie mogła siedzieć na krześle z podnóżkiem i nosić piękną, purpurową sukienkę z jedwabnego adamaszku. Tak, wówczas moglibyśmy ubierać się w jedwabie. Gdybyśmy stali się bogaci. Mama wiodłaby spokojny żywot damy, señory, która mieszka z rodziną i sługami w wielkim domu i nie ma nic innego do roboty poza siedzeniem przy kominku, przebieraniem się i rozważaniem, co by tu zjeść na kolację. I cokolwiek by to było, smakowałoby wybornie, tym bardziej że większość ludzi zazwyczaj chodzi z pustym żołądkiem. Lecz mama nie pozwoliłaby sobie na bezczynność, o nie. Każdą wolną chwilę wykorzystałaby rozsądnie, przede wszystkim na naukę czytania. Trzymałaby książkę w czystych, wypielęgnowanych dłoniach. Już wtedy miała kilka książek. Były to niewielkie nabożne teksty, które tata przywiózł z targu. Wszystkie litery i słowa w nich zawarte były dla nas tylko wzorami na papierze, tajemniczymi, nie do przeniknięcia. Otwierałam te książki i wpatrywałam się w poszczególne strony, usilnie próbując odgadnąć sens słów. Maleńkie znaczki wirowały i wykrzywiały się przed moimi oczyma niczym gąsienice na półkach z pożywieniem. Wydawało mi się jednak, że nie na zawsze jestem skazana na beznadziejny wysiłek. Gdybyśmy stali się bogaci i gdyby mama nauczyła się czytać, to przecież i mnie nauczyłaby słów. Hiszpańskich i łacińskich.

I tata spałby spokojnie. Wiedziałam, że sen należy do przyjemności, których nigdy nie użył do woli. I dlatego specjalnie dla ojca wymyśliłam osobliwe i zdumiewające łoże: łóżko na podobieństwo łodzi o wysokich burtach, łóżko niczym koń na wysokich nogach, łóżko niczym forteca nie do zdobycia. Wygodnie ułożony w pościeli (naturalnie jedwabnej), ojciec spałby tak długo, jak by chciał, co według mnie trwałoby miesiące albo nawet lata. Gdyby już się porządnie wyspał, wówczas mógłby zdecydować, co zrobić ze swoimi pieniędzmi. Kiedy mu opowiadałam o łóżku, które dla niego zbudowałam w wyobraźni, przymykał zmęczone oczy, podnosił twarz do sufitu, ku niebu, i śmiał się z luksusu spokojnego, niezakłóconego snu w olbrzymim kokonie z jedwabiu. Oczywiście już jako dziecko zdawałam sobie sprawę, że to wszystko jest całkowicie nieprawdopodobne. Ojciec nie mógł odpocząć, ponieważ trzeba było zarabiać pieniądze; nigdy nie uważał, że powodzi mu się na tyle dobrze, aby mógł spokojnie usiąść.

Starszej siostrze, Dolores, powiedziałam, że wielki posag, jaki jej przypadnie, gdy zbijemy fortunę, pozwoli jej poślubić Luisa Robredo. Wprawdzie nie była jeszcze w odpowiednim wieku, aby przyjąć Pierwszą Komunię, ale jej myśli już zaczynały krążyć wokół małżeństwa i swatów. Znalazłam dla niej odpowiedniego kandydata na męża, młodzieńca w wieku około dwudziestu lat, syna miejscowego właściciela ziemskiego. Twarz Dolores, zazwyczaj surowa w wyrazie, stała się niemal ładna, gdy wspomniałam jej o posagu i sukni.

– Weźmiesz ślub w dniu Wniebowstąpienia – powiedziałam, na co pokiwała skwapliwie głową, a oczyma wyobraźni na pewno widziała już siebie wznoszącą się do nieba niczym Chrystus we własnej osobie. To moje marzenia napełniły ją optymizmem. Powiedziałam też, że jako bogatej pannie udzieli jej ślubu sam arcybiskup Burgos, a nie jakiś niedorozwinięty ksiądz, który zimą chodzi po śniegu w sandałach z grubej skóry. O nie – stopy arcybiskupa, który przecież chadza wyłącznie po posadzkach katedr i pałaców, będą obute w nasz jedwab. Dolores i Luis zamieszkają w domu, w jakim mieszkają grandowie. Będzie on położony nie w Quintanapalli, lecz w jakiejś okolicy, gdzie nigdy nie pada śnieg, na przykład w Andaluzji albo Walencji, i gdzie kwiat pomarańczy opada z klifów wprost do Morza Śródziemnego.

– Co będzie z tobą, Francisco? – pytała, składając ręce. – Gdzie ty zamieszkasz, kiedy zostaniesz damą?

– Zostanę w domu z mamą – odpowiadałam. Już wtedy wiedziałam, że mam to, czego pragnę. Chociaż marzyłam bez końca, chociaż spiskowałam z gąsienicami i wymyślałam najrozmaitsze historie o naszym jedwabiu, nigdy nie chciałam opuścić rodzinnego domu, gdzie zawsze mogłam chwycić się spódnicy mamy i gdzie w powietrzu stale wyczuwałam jej bliską obecność.

– Ale na pewno istnieje coś, czego pragniesz, Francisco. Coś, co może ci kupić tata – mawiał często ojciec, ciągnąc mnie za warkocz, aby zwrócić na siebie uwagę. Odpowiadałam, że chcę lampę podobną do tej, która wisi na ołtarzu w kościele, srebrną lampę z czerwonym szkiełkiem wokół zawsze wysokiego płomienia. Wyjaśniałam, że podarowałabym ją mamie, aby mogła wieczorami czytać. Wyobrażałam sobie, jak światło tej lampy dotyka stron jej książki, dotyka jej rąk i twarzy, malując wszystko czerwoną barwą.

Nocami leżałam w łóżku obok mojej śpiącej siostry i rozmyślałam o obliczeniach ojca.

– Czterdzieści dwa tysiące mil – szeptałam raz po raz do siebie niczym zaklęcie, dopóki, zmęczona i senna, nie zostawałam na końcu jedwabnej nici gdzieś między rybami w morzu i dzikimi ludźmi na wybrzeżu Nowej Hiszpanii.

* * *

Pewnego razu do naszego miasteczka zawitał wysłannik dusz, jeden z tych starszych mężczyzn, którzy za każdą minutę swojego czasu żądają jednego maravedi. Chowają twoje pieniądze do kieszeni, zamykają oczy i mówią, że widzą cię martwym. Taki właśnie wysłannik chwycił mnie pod brodę.

– Ta jedna – rzekł do mojej matki – ta jedna zbłądzi. – Zajrzał do swojego tobołka. – Weź to – powiedział, wciskając jej do ręki amulet. – I wbij w jej łóżko kilka gwoździ. – Niektórzy wierzyli, że żelazo odstrasza czarownice. Potrząsnął głową. – Powiedz mi, dziecko, czy umiesz odmówić Ojcze nasz? – zapytał, przyglądając mi się uważnie, i wykręcił moją głowę najpierw w jedną, potem w drugą stronę.

– Umiem – odpowiedziałam urażona. – Znam też Ave, Credo i Dziesięć Przykazań.

– W takim razie odmawiaj to wszystko jak najczęściej i bądź posłuszna mamie. – Potem podszedł do naszych sąsiadów, którzy czekali w kolejce za nami, a w dłoni, w której zniknęła moja moneta, znalazł się następny pieniążek.

Oczywiście miał rację. W końcu trafiłam na bezdroża. Ale stało się to dopiero wówczas, kiedy już nie było z nami mamy. Gdy żądza mojego ojca sprzymierzyła się z fatalnym losem, by odebrać nam gąsienice, mamę, a potem całą resztę. Ja także miałam pewien udział w doprowadzeniu do ruiny naszej rodziny. Marzyciele są mimo wszystko ludźmi beztroskimi; kiedy odkryłam, że utraciłam bezpieczne miejsce przy spódnicy matki, zaczęłam szukać pociechy. Nawet nie pomyślałam o grzechu czy niebezpieczeństwie.

Podróż, którą odbyłam, nie należała do tych, o których marzą dzieci. Nie wiązała się z pokonywaniem rozległych przestrzeni na statku czy z leciutkim stąpaniem w pantofelkach do tańca. Pojechałam do Madrytu, położonego ledwie dwa dni drogi od Burgos, którego katedrę było widać z okna mojego rodzinnego domu. W naszym domu były trzy okna: dwa z natłuszczonego pergaminu, które po zdjęciu okiennic na ciepłe miesiące roku wpuszczały do środka światło, ale nie przepuszczały obrazu, oraz jedno szklane. Wyglądanie przez pełną pęcherzyków, pofalowaną taflę szkła przypominało patrzenie przez drgające nad ogniem powietrze. Okno wychodziło na południe, gdzie w oddali rzeka Arlanzon przecinała Burgos i opływała tamtejszą katedrę, potężną budowlę, której odległa wieża niczym gruby palec wskazywała ludziom niebiosa. Ale nie tylko ona kierowała myśli ku niebu.

Dwa dni drogi na południe od tej wieży leżał Madryt. Królewska rezydencja, prostokątna i biała, wznosiła się na końcu Calle de Arenal. Potężne madryckie więzienia, obszerne i mieszczące się pod ziemią, rozciągały się też pod fundamentami pałacu. Nad madryckimi ulicami, w pałacu, odebrano życie mojej matce. Pod nimi, w lochu Inkwizycji, powoli odbierają mi moje własne.

* * *

Ojcu wydawało się, że wszystko wyliczył. Każdej nocy kolejny raz powtarzał obliczenia. Nie musiał się upewniać, czy są poprawne, ponieważ miał wyjątkowy talent do liczb. Prawie każde matematyczne zadanie potrafił rozwiązać w głowie. Liczył dla samej przyjemności liczenia.

– Francisco – mawiał do mnie często – czy życzysz sobie, abym coś obliczył?

Wówczas wymyślałam zadania podobne do tego:

– Jeżeli zasadzimy następnych trzydzieści osiem morwowych drzewek, a z każdego uzyskamy siedemnaście buszli liści w roku, to ile zarobimy, jeżeli jedwabne kokony zostaną sprzedane po dwadzieścia dziewięć maravedis za funt?

Tata podczas liczenia wpatrywał się w ogień, mrużył oczy; drgał mięsień na jego policzku.

– Jedenaście dukatów – odpowiadał po krótkim namyśle. Prawie nie potrzebował czasu na zastanowienie. – Nowe buciki dla wszystkich moich dziewcząt! I perfumy! Kolorowe świeczki! Szale! Zabiorę was na targ i wybierzecie sobie wszystko, na co będziecie miały ochotę.

Po sprawdzeniu okazywało się, że obliczenia taty są jak zwykle bezbłędne. Pisemnych rachunków dokonywał wyłącznie dla przyjemności. Z radością pisał liczby węglem na płaskich kamieniach paleniska i wycierał prowizoryczną tablicę przedramieniem. Nie studiował liczb, on je po prostu znał. Kiedy liczył, wyglądał prawie jak nawiedzony. Jego usta poruszały się wraz z ruchami dłoni, a pot spływał mu ze skroni.

Zazwyczaj raz na tydzień tata ruszał w górę wzniesienia. Mijał drzewa morwowe i wchodził do domku jedwabników, gdzie razem z larwami mieszkał jego ojciec. Dziadek był człowiekiem niezwykle upartym. Jadał mięso i chleb w naszym towarzystwie, ale powiadał, że bardziej odpowiada mu hałas, jaki podczas pożerania liści robią gąsienice, niż gwar naszej rodziny przy stole. Połykał jedzenie szybko, tak jak to robią gąsienice, potem zaś zbierał swoje rzeczy i wracał na swoje miejsce w domku gąsienic. Dzięki niewielkim paleniskom w każdym z czterech kątów małego budynku ciepło rozchodziło się równomiernie. Przy jednym z nich dziadek miał swoje własne krzesło z wysokim oparciem i stołek pod nogi. Zwykle siedział tam, palił fajkę i od czasu do czasu rzucał gderliwie jakieś polecenie pod adresem Dolores albo moim, jeśli akurat tak się złożyło, że karmiłyśmy gąsienice. Mocny i słodki dym tytoniowy zdawał się otaczać głowę dziadka niczym osobliwy kapelusz. Po wypaleniu jednej lub dwóch fajek staruszek zapadał w drzemkę. W domku panował spokój. Wystarczyło przymknąć oczy, by nie patrzeć na obrzydliwe larwy, a odgłos żucia tysięcy szczęk zaczynał stwarzać wrażenie deszczu bębniącego ustawicznie o dach.

Co tydzień tata próbował przekonać dziadka, że należy dokonać zmian, podjąć próbę zastosowania nowych metod dla osiągnięcia celu, czyli bogactwa. Uważał, że należy zasadzić nowe drzewka i karmić gąsienice w odmienny sposób. Dodawać do pokarmu marzannę, indygo i koszenilę, aby produkowały barwny jedwab, który by nie wymagał farbowania i osiągał, w co tata nie wątpił, wysoką cenę na rynku. Karmić jedwabniki liśćmi namoczonymi w winie, które miały sprawić, że kokony byłyby większe i miały luźniejszy oprzęd, co ułatwiałoby znacznie początkowy proces pozyskiwania jedwabiu. Zaniechać metody zabijania owadów gorącą parą na rzecz opiekania kokonów w glinianym piecu. Użyźniać morwę ciastem na oleju, jak to robią w Chinach, i bardziej przycinać gałęzie. Malować pnie dziegciem i smarować pierwsze pąki mlekiem młodych kóz. Pomysłów miał bez liku ten mój ojciec.

Raz w roku, w czasie targu, tata uczestniczył w spotkaniach naukowych w Epili. Należał do towarzystwa zajmującego się rozwojem sztuki agrarnej – nazwanego przez dziadka „zgromadzeniem bęcwałów”, które „zatruwa jego umysł stekiem rozmaitych bredni”. Ale ojciec pragnął zastosować każdą nowinkę, każdy pomysł udoskonalenia natury, o jakim kiedykolwiek słyszał. Bez ustanku nawoływał do postępu, lecz mój dziadek powiadał, że u podstawy takiego zachowania leży skąpstwo. Twierdził, że taty wcale nie interesuje postęp i wiedza, a kieruje nim jedynie miłość do pieniędzy. Zdaniem dziadka ludzie, którzy organizowali tego rodzaju spotkania, także byli chciwi.

– Oni przynajmniej są od ciebie sprytniejsi, Feliksie! Bo odkryli sposób, jak utrzymać się dzięki głupcom. Głupcom takim jak ty, którzy płacą pieniędzmi za bzdurne gadanie! – mawiał.

– Señor – odpowiadał ojciec, ponieważ właśnie tak zwracał się do swego ojca – cóż złego jest w drobnych spekulacjach? Moglibyśmy zainwestować, dajmy na to, pięć dukatów i po pięciu latach zyskać sumę dziesięciokrotnie większą. Moglibyśmy...

– Dość! – wołał dziadek i odsuwał od ucha dłoń, którą zwijał w trąbkę, by wychwytywać z powietrza słowa i kierować je w porośnięty szczeciniastymi włoskami ślimakowaty kanał. Zawsze przykładał rękę do ucha, jeśli chciał słyszeć, o czym się mówi. Ale wystrzegał się sytuacji, w których ktokolwiek mógłby podejrzewać, że bawią go rozważania na temat nowomodnych nawozów, ulepszania drzewek, nasączania czegokolwiek winem i w ogóle wszystkiego, co sugerował ojciec w odniesieniu do hodowli jedwabników. Słuchał, dopóki nie odwrócił twarzy do ściany; z profilu przypominał biskupa w mitrze z dymu. Ojciec wtedy wypluwał z siebie jakieś przekleństwo i ruszał w drogę powrotną do domu. Szedł w dół wzniesienia i rzucał gniewne spojrzenia na stare drzewka, którymi pogardzał jak piekłem, chociaż ubierały go i żywiły przez wszystkie lata jego życia.

Sztuka wytwarzania jedwabiu w Hiszpanii wymaga więcej starań niż na Wschodzie albo chociażby w Tehuantepec, prowincji Nowej Hiszpanii. Mimo to mieszkańcy naszej krainy od pokoleń hodują jedwabniki i wytwarzają jedwab. Tutaj zawsze ceniono ów produkt, który nie był skażony kontraktem z niewiernymi ani wpływami Buddy, Wisznu, Allacha czy też innych bogów, przed którymi dzicy pochylają głowy. Ludzie, którzy kiedykolwiek kupili ubranie ze sprowadzonego jedwabiu, narzekali, że wydziela ono woń Orientu, czyli, jak powiadali, równie ohydną jak Żydzi. Dlatego zawsze istniał popyt na hiszpańskie jedwabie, co tłumaczyło uprawianie drzewek morwowych w surowym klimacie Kastylii, w naszej ojczyźnie, gdzie od Pirenejów wieje śniegiem i wzniesienia składają się głównie z nagich skał. Poza tym powszechnie wiadomo, że w każdym miejscu na ziemi hodowla jedwabników jest sztuką dla wytrwałych, cierpliwych i głupich.

Nowa odmiana morwy niemal bez reszty zajmowała wyobraźnię mojego ojca; poświęcał jej coraz więcej czasu i myśli. Każdej wiosny na targu w Epili można było kupić mieszaną odmianę drzewek z gospodarstwa położonego jeszcze dalej na północ niż Quintanapalla; tam została wypróbowana jej odporność na niezwykle surowy kastylijski klimat. Co roku zdawało się ojcu, że nowa odmiana morwy już nigdy nie pojawi się na rynku i że na zawsze ominęła go szansa wzbogacenia się. Nieustannie kłócił się z własnym ojcem z powodu tej odmiany i przez lata dziadek opierał się próbom przekonania go, by wymienić połowę albo czwartą część, albo chociaż jeden rządek naszych starych drzewek. Tata zapewniał, że nowa odmiana pod wieloma względami przypomina starą: liście mają taki sam kształt i taką samą jasnozieloną barwę, tak samo błyszczą z jednej strony, a z drugiej mają taki sam meszek. Tylko ich sok był inny. Nasz przypominał mleko, ten z nowej odmiany miał inną barwę. Był złocisty niczym miód, bardziej gęsty i kleisty. Drzewka o nazwie „Mirabela” dobrze znosiły niedobór wody i opierały się atakom szkodników, na przykład czerwonych żuków i larw, które czasami pożerały nie tylko roczne odrosty, ale nawet pień. Uzyskiwanie większej liczby liści przy niedoborach wody i przy mniejszym nakładzie pracy rzeczywiście byłoby cudem w Kastylii, gdzie przynajmniej raz na dziesięć lat panuje susza, a deszcz pada jedynie wówczas, gdy krztusimy się już suchym pyłem, który wiatr przywiewa z odkrytych pól.

– O, nie! – wykrzyknął któregoś razu dziadek. – Jesteś leniwy, Feliksie. Z pustego i Salomon nie naleje. Nie istnieje droga na skróty w hodowli jedwabnika. Nie istnieją proste sposoby. Nie istnieje kura, co znosi złote jaja.

Mówił, mówił i mówił, posługując się barwnymi powiedzonkami, z których wiele, jak się później dowiedziałam, zapożyczył od pewnego mędrca zwanego Ezopem. Nie potrafię zgadnąć, ile ich znał. Potężny huk piorunu przerwał ich kłótnię, dziadek poderwał się na nogi i chwycił za szczypce. Z najbliższego paleniska wyjął węgielek. Z nadzwyczajną zwinnością zaczął krążyć po pomieszczeniu, machając rozżarzonym kawałkiem drewna między stojakami i półkami.

– Taka burza to diabelska sprawka! – powiedział do mojego ojca, potrząsając dymiącym węgielkiem przed jego nosem.

Tata tylko założył ręce i prychnął. Diabelska sprawka czy nie, piorun mógł zniechęcić gąsienice do jedzenia; powszechnie wierzono, że kołysanie rozpalonym węglem uspokaja je.

– Żeby im pomóc wrócić do równowagi, powinieneś użyć octu – powiedział ojciec. – Spryskaj podłogę octem.

– Gadanie – odrzekł krótko dziadek.

– Żar nic tu nie pomoże. To tylko przesąd – dodał tata.

– A twój ocet to niby co innego? Możesz sobie skrapiać, co chcesz, ale po mojej śmierci!

Wypełzłam z mojego miejsca przy drzwiach i przyglądałam się, jak tata kroczy sztywno w dół wzniesienia. Padał ulewny deszcz, a on poruszał się tak, jakby w ogóle nie był tego świadomy. Nie spieszył się ani nie rozglądał za jakimś drzewem, pod którego listowiem mógłby znaleźć schronienie. Tego samego dnia wieczorem, kiedy Dolores naskarżyła na mnie, że podsłuchiwałam, tata nie zwrócił na nią najmniejszej uwagi.

Do kolejnej konfrontacji dochodziło zazwyczaj w okresie, gdy jedwabniki wytwarzały oprzęd. Dziadek co roku upierał się, że tylko opary pieczonego czosnku mogą sprawić, by gąsienice przestały jeść i przystąpiły do snucia oprzędu. Woń lawendy albo innych ziół, których używaliśmy, aby odświeżyć powietrze, jedynie wzmagała ich apetyt. Tylko gryzący, nieprzyjemny zapach czosnku mógł je zniechęcić do jedzenia.

Ustalonego dnia dziadek nalegał, żeby ojciec smażył czosnek na każdym z czterech palenisk, lecz tata pragnął załatwić sprawę naukowo, przy użyciu wapna i magnesów. A czemu nie wykorzystać chłodnego strumienia powietrza, by gąsienice zechciały uprząść sobie ciepłe płaszcze? Przy każdej sposobności mój ojciec i dziadek walczyli ze sobą.

Dziadek miał niewiele ziemi. Należeliśmy do najuboższej linii rodziny Luarca, do tej jej części, która zamieszkała na północy Hiszpanii. Niektórzy nasi krewni mieszkali w andaluzyjskich zamkach, o czym my mogliśmy jedynie marzyć. Jednak, jak często podkreślał dziadek, ziemia, którą posiadał, była jego własnością. Nie byliśmy dzierżawcami jak większość naszych sąsiadów. Na dodatek w całej Kastylii nikt nie znalazłby bardziej urodzajnych gruntów. Mieliśmy niewielki sad. Stojąc na szczycie wzgórza w jasny, wietrzny dzień, mogliśmy obserwować, jak cienie chmur przesuwają się między drzewkami, mijając kolejno rząd za rzędem. W ciągu wielu lat teren oczyszczono z kamieni. Sad opadał tarasami ze wzniesienia, które nie było bardzo strome, dzięki czemu woda transportowana na górę za pomocą nosideł spływała, nasączając jednocześnie grunt. Dziadek w taki sam sposób hodował jedwabniki przez wszystkie lata swojego życia i nie zamierzał niczego zmieniać. Mówił prawdę: naszej rodzinie żyło się dość dobrze, podczas gdy inni chodzili głodni; ostrzegał ojca, że Bóg jest dla nas łaskawy i byłoby grzechem chcieć więcej, niż mamy.

Przekonywał, że zachłanność nie prowadzi do niczego dobrego. Powracał do pouczających przykładów doprowadzenia do ruiny z powodu skąpstwa, jak to było w przypadku brata mamy, Ernesta, którego nigdy nie widziałam, jako że przed dniem moich urodzin zginął tragicznie. Wpadł do parowu, kiedy w bezksiężycową noc zmuszał osła do marszu na targ w Epili. Ernesto liczył, że zarobi mnóstwo pieniędzy na sprzedaży medalionów przeciwko zarazie. Były to małe krążki z ołowiu, które zrobił, wlewając płynny, rozgrzany metal do formy z podobizną świętej Eulalii, z której ust wylatywał gołąb. Na drugiej stronie medalionu znajdował się wizerunek świętego Sebastiana, świętego chroniącego przed wszystkimi plagami. Medalion należało nosić w kieszeni albo w sakiewce, dzięki czemu przez kolejny rok albo choć dzień diabeł trzymał się z daleka.

– Na pewno miały jakąś moc! Przynajmniej Ernesto nie umarł na zarazę! – wołał od drzwi mój tata i ruszał z powrotem ze wzgórza. Zawsze wycofywał się przed końcem kłótni. Spór wygasał dopiero wtedy, kiedy odległość między nimi była zbyt duża, aby mogli się słyszeć. Uwaga ojca na temat zarazy nie wynikała wyłącznie ze złośliwości. Wielu członków naszej rodziny wywieziono na wozach z trupami, piętnaście osób z ostatniego pokolenia, nie licząc tych sześciorga lub siedmiorga dzieci, ochrzczonych w ostatniej minucie życia, którym z rozpalonych gorączką głów święcona woda wyparowywała prawie natychmiast.

Opinie na temat tego, co dokładnie przytrafiło się mojemu wujowi, były podzielone. Zdaniem taty pomieszało mu się w głowie na skutek ciągłego kontaktu z trującym ołowiem i w chwili utraty świadomości przypadkiem spadł z urwiska. Mama twierdziła, że powód jego śmierci musiał być zgoła inny. Uważała, że jej brat ujrzał Świętą Dziewicę, która zapraszała go do bogato zdobionego powozu zaprzęgniętego w dwanaście lwic.

Kiedy zapytałam, skąd się dowiedziała, jakie było ostatnie widzenie zmarłego, spojrzeniem napomniała mnie, że dobrze uczynię, jeśli będę siedziała cicho jak moja siostra.

Następnego dnia wyjaśniła mi na osobności, że Ernesto nawiedził ją kiedyś we śnie. I nie tylko ją, ale także inne swoje siostry. Wszystkim opowiedział identyczną historię. Co więcej, nie była to tylko zwyczajna opowieść. Przecież wszyscy wiedzieli, że nigdy nie znaleziono jego ciała. Z przepaści wydobyto jedynie zwłoki szalonego osła. Ernesto zaś musiał odjechać z Dziewicą.

– Sądziłam, że to on zwariował od ołowiu – powiedziałam. – Nie podejrzewałam o to jego osła.

Mama znowu przyjrzała mi się uważnie.

Zimą, kiedy nagle temperatura spadła i skuty lodem staw zaczął wydawać dziwne, złowróżbne dźwięki, powiedziałam Dolores, że to jęczy zmarły Ernesto, uwięziony pod lodem. Tak ją przestraszyłam, że już nigdy nie chciała przechodzić obok stawu. Błagała matkę, żeby iść na rynek inną, dłuższą drogą.

– Po jakie licho brnąć przez śnieg? – pytała mama, ale Dolores tylko potrząsała głową i mocniej ściskała ją za rękę. – Nie przy stawie! Nie przy stawie! – błagała.

Nie znosiłam dzielić się miłością matki. Nie mogłam znieść widoku ręki Dolores zamkniętej w dłoni mamy. Zazdrość sprawiała, że byłam okrutna dla mojej siostry. Ponieważ miała kręćka na punkcie ślubów, innym razem opowiedziałam jej o śnie, w którym tata stracił wszystko. Jej skrzynia z posagiem świeciła pustką i byliśmy zmuszeni wydać ją za mężczyznę o psiej głowie.

– Och, nie martw się tak – powiedziałam i odciągnęłam jej ręce od uszu, bo chciałam, aby mnie dokładnie wysłuchała. – Miał za to długi, czerwony i wilgotny język i sięgał nim głęboko, aż do twojego gardła!

Moimi historyjkami doprowadzałam ją do płaczu. Często ogarniała ją taka rozpacz, że nie mogła wykrztusić słowa. Wówczas mama patrzyła na mnie surowo i podejrzliwie, ale nie potrafiła dopatrzyć się przewinienia, za które powinna mnie ukarać.

Choć miałam zaledwie kilka lat, chociaż nie byłam wyższa niż balustrada przed kościelnym ołtarzem, ludzie dawali wiarę moim słowom. Zdarzało się, że i mamę przestraszyłam którąś z moich opowieści. Kiedy ze zmarszczonym czołem patrzyła w moją stronę, zdawała się wierzyć, że moje sny są prawdziwe; że wiele z tego, o czym mówię, się spełni.

Dolores nigdy nie wyszła za psa, ale tata zbankrutował. Dokładnie tak, jak to sobie wymyśliłam. Zapadł w głęboki sen, spał i spał, aż w końcu umarł. Jednak nie w łóżku, jakie dla niego wymyśliłam, i wcale nieowinięty jak poczwarka warstwą jedwabiu. Mama nauczyła się czytać. Nigdy jednak nie przyszło mi do głowy, że uda się po naukę do pałacu; nie przewidziałam też, że w moim życiu pojawi się ktoś, kto zajmie jej miejsce i kto zapozna mnie z czymś więcej niż tylko ze sztuką czytania. Nie podejrzewałam, że umiejętność przekładania znaków z kart książek może zawieść mnie do raju, a potem, jak owoc z rajskiego drzewa wiadomości, wyrzucić mnie daleko poza granice szczęścia, jeszcze dalej niż Ewę, matkę wszystkich ludzi.

Klęska taty była rezultatem agresji przeciwko własnemu ojcu. Dziadek miał rację, kiedy twierdził, że rodzinne spory na temat morwowych drzewek skończą się dopiero po jego śmierci.

Zanim do tego doszło, dziadek, choć się sprzeciwiał, został przeniesiony do naszego domu. Nie mógł już chodzić o własnych siłach, więc tata przeniósł go na rękach i położył do łóżka, które normalnie sam dzielił z mamą. Przeniósł dziadka z jego pieniędzmi i Biblią. I jedno, i drugie dziadek kazał zawinąć w prześcieradła. Nie był w stanie czytać ani Biblii, ani żadnej innej książki, ale za to nadal znakomicie liczył. Opierał głowę na Ewangelii i mruczał do siebie:

– Trzydzieści cztery dukaty, trzydzieści pięć, trzydzieści sześć...

Wykonywał obliczenia tylko wtedy, gdy sądził, że nikt nie słucha. Nie miał dość siły, aby wstać i utrzymać się na nogach. Nocami gniewnie do nich przemawiał. Rozkazywał, by następnego dnia stały się znowu posłuszne i zaniosły go z powrotem na szczyt wzniesienia.

– Przecież nie jestem znowu taki ciężki i nie mam ze sobą aż tak wielu pieniędzy, byście nie mogły dać sobie z tym rady – mówił. I może w końcu wspiąłby się na górę, gdyby się tak nie męczył całonocnymi próbami. Zsuwał wychudłe nogi z łóżka, stawiał sękate stopy na podłodze, prostował się na kiju, po czym na koniec tracił równowagę i przewracał się. Wreszcie mama zabrała mu kij. Owinęła dziadka w łóżku tak mocno, że musiał się czuć przywiązany do siennika. Następnej nocy już nie usiłował wstawać. Umarł.

Tata obrócił go na bok, nim ciało na dobre ostygło. Przesunął go tak, że twarz dziadka, zastygła w wyrazie dezaprobaty, była zwrócona do ściany. Bez najmniejszej zwłoki przystąpił do liczenia pieniędzy, które dziadek zaoszczędził. Monety były jeszcze ciepłe, gdyż dziadek spał bezpośrednio na nich, rekompensując sobie niewygody intymnym kontaktem z namiastką bogactwa.

Na stole, przy którym jadaliśmy, ojciec rozłożył monety na sześć równych części. Liczył je. Liczył i przeliczał od nowa; odsunął na bok jedną część z przeznaczeniem na podatki i dwie z przeznaczeniem na dziesięcinę.

– Jedna połowa dla naszej zwierzchności, tej doczesnej i tej wiecznej – mruknął. – A oto suma, za którą przeżyjemy najbliższe trzy lata. – Zebrał resztę monet do sakiewki i wręczył ją mamie.

Tego samego popołudnia spalił stare drzewa morwowe. Spalił je wszystkie. Drzewka, które wymagały tak wielu starań, a przede wszystkim nawadniania – w sezonie bezdeszczowym setek a nawet tysięcy wędrówek na wzniesienie z ciężkimi wiadrami wody. Brnięcia przez błoto i szlam do zwężonego koryta rzeczki, by zanurzyć krawędź wiadra pod powierzchnię ginącej strugi. Mozolnych powrotów, by opróżnić je nad korzeniami drzew. Siostra i ja byłyśmy zbyt małe, aby dźwigać wiadra na nosidłach, ale widziałyśmy, jak męczą się z tym rodzice. Starałyśmy się pomagać w miarę naszych możliwości, zabierając się do porannego karmienia tuż przed świtaniem, kiedy liście w koszach były jeszcze chłodne i należało je ogrzać przed podaniem jedwabnikom. Rozkładałyśmy liście przy ogniu, który podtrzymywał dziadek. Potem w trójkę karmiliśmy gąsienice, a mama i tata mogli tymczasem pozostać w łóżku nieco dłużej.

Ustawiczne kłótnie z dziadkiem nie tylko nie przekonywały taty, że pomysł uprawiania innej odmiany drzewek jest szaleństwem, ale przeciwnie, sprawiały, iż coraz bardziej się przy nim upierał. Każde słowo wypowiedziane w kłótni z dziadkiem wzmacniało jego upór. W rezultacie zamiast zrealizować ostrożniejszy plan, który w ogólnych zarysach przedstawiał dziadkowi – by pozostawić połowę drzewek, a drugą połowę zastąpić nową odmianą – tata zniszczył cały sad, wszystkie drzewka zasadzone niegdyś przez któregoś z jego przodków. W noc śmierci jego ojca na niebie ujrzeliśmy niezwykłe zjawisko. Księżyc oraz dwie planety utworzyły trójkąt nad pobliskim Burgos i zapłonęły nad wieżą katedry niczym wielka pochodnia. Razem z siedmioma martwymi żabami, które tata znalazł w wiadrze tydzień wcześniej, wróżyło to nową erę w życiu rodziny Luarca; ojciec potraktował te znaki jako zezwolenie na roztrwonienie reszty zdrowego rozsądku.

Dziadek umarł w grudniu. Po suchej jesieni drzewka morwy były ogołocone i szare. Tata chodził z płonącą żagwią w górę i w dół pomiędzy rzędami uśpionych drzewek i kolejno je podpalał. Stawały w ogniu dosyć szybko, co bardzo nas dziwiło – mamę, Dolores i mnie. Stałyśmy w drzwiach naszego domu i spoglądałyśmy na wzgórze oświetlone jaśniej i bardziej odświętnie niż kiedykolwiek wcześniej, bardziej nawet niż podczas uroczystości w dniu świętego Jana. Iskry strzelały w górę na tle ciemnego nieba niczym fajerwerki. Później dowiedziałyśmy się, że tata poświęcił jedną z monet dziadka na zakup oleju i zostawił między konarami każdego drzewka nasączoną szmatę; trudno byłoby znaleźć w przyrodzie materiał, który szybciej stawałby w płomieniach. Tata niszczył stare drzewka w najkrótszy dzień ostatniego miesiąca roku, dzień przesilenia zimowego. Wiał silny wiatr, dlatego ogień palił się znacznie żywiej, niż mógłby w innych okolicznościach. Tata krążył dookoła sadu i pilnował, żeby płomienie nie przygasły.

Między ludźmi krąży pewna opowieść. Podobno kiedy Hernan Cortés wylądował w Nowym Świecie, zmusił wszystkich swoich ludzi – wszystkich, którzy nie umarli na chorobę morską albo od poparzeń słonecznych, nie powypadali za burtę, nie zostali zabici przez dzikusów lub nie ulegli tropikalnym przypadłościom – aby zeszli na ląd, i rozkazał trzystu członkom załogi przyglądać się, jak pali ich okręty. Stali na kamienistym wybrzeżu Vera Cruz, statki zaś, mocne i duże, płonęły długo, nim w końcu poszły na dno. Paliły się jeszcze, gdy zapadał zmierzch; pozostał jeden maszt, sterczący z fal niczym monument upamiętniający postanowienie dowódcy. Wiedzieli wówczas, że albo podbiją ten kraj, albo dostaną się w ręce barbarzyńców. Odwrót został odcięty.

* * *

Gdyśmy rankiem wyszły na zewnątrz, ujrzałyśmy pole czarnych kikutów. Niektóre miały wysokość człowieka. Stały spokojnie niby armia zastygła w diabelskim zauroczeniu. Dolores zaczęła płakać. Jej łzy zamarzały na zimnym wietrze. Moja siostra nigdy nie wyglądała jak dziecko. Jej twarz o zdecydowanych, wyrazistych rysach nie zdradzała niczego, co miało się jeszcze na niej pojawić. Dolores, wówczas dziewczynka zaledwie jedenastoletnia, nawet gdy płakała, wyglądała wprawdzie na drobną, ale zarazem całkowicie dorosłą kobietę, taką, której życie miało do zaoferowania wyłącznie znoje i ubóstwo.

Przyglądałyśmy się, jak tata wyrąbuje spalone pnie i zabiera się do usuwania korzeni. Oczywiście nie dał rady. Nie był w stanie oczyścić pola, by zasadzić nowe rośliny.

Dziwiło mnie teraz, że tata tego nie przewidział i wierzył, iż uda mu się wyrwać stare drzewa z ziemi, choć przecież nie mieliśmy nawet jednego wołu. Tylko że tata był uparty do szaleństwa – co stanowiło następną przypadłość rodziny Luarca – i chciał udowodnić dziadkowi, nawet po jego śmierci, że się mylił.

Bez zahamowań, wynikających z obecności dziadka, tata zaczął coraz namiętniej ulegać marzeniom. Już nie fantazjowałam razem z nim na głos, bowiem nazbyt śmiało zapędzał się w te obszary wyobraźni, których ja nie chciałam odwiedzać. Jego marzenia o ilości wyhodowanych kokonów, o dobrach, jakie miał nabyć, stawały się coraz mniej realne. Zaczęłam się nawet obawiać, czy nie upodobnił się do któregoś z tych zapalonych głupców, którzy wyruszyli do Nowego Świata w przekonaniu, że tam czekają na nich góry złota; byli oni tak pełni wiary w świetlaną przyszłość, że nawet gdy umierali na febrę albo trafieni strzałą dzikich, nadal oczyma wyobraźni widzieli przed sobą płonące złotem miasto Inków. I władcę tamtej krainy, postać o pozłacanej skórze, oczach szaleńca, ze złotymi insygniami, złotymi płomieniami włosów, która tańczy i krzyczy, podczas gdy oni skręcają się w bólach. Tata niczym się nie różnił od tych ludzi ani od prapradziadka, Wiktora de Luarca, który zostawił hodowlę jedwabników, by wyruszyć z Cortésem, i który około roku 1527 powrócił do domu w drewnianej skrzyni i z dziennikiem na rozkładającej się piersi. Zgodnie z rodzinną legendą, ostatnie słowo zapisane w dzienniku brzmiało „złoto”, podobnie jak ostatnie słowo wypowiedziane przez mojego ojca miało brzmieć „jedwab”.

Ktokolwiek słyszał przemowy mojego ojca, miał wrażenie, że uważa się on za kogoś w rodzaju jedwabniczego imperatora, który panuje nad wszystkimi gildiami, wszystkimi wytwórcami i wszystkimi, najdrobniejszymi nawet elementami wielkiego przemysłu. Decyduje o manufakturach, w których bieli się i farbuje jedwab, o modnych kolorach i wzorach, o losach mistrzów tkackich, uczniów i czeladników, o krosnach, na których pracują, o wszystkich szczegółach produkcji, wliczając w to każdą żarłoczną gąsienicę. Potrząsał głową, cmokał z dezaprobatą, a kiedy nastawał wieczór i ogień przygasał, zaczynał uparcie wpatrywać się w jeden kąt domu, pomrukiwać, miotać przekleństwa, czasem gestykulować, jakby się kłócił. Pewnego wieczoru zobaczyłam tam dziadka.

– Dziadku! – krzyknęłam i ruszyłam w jego kierunku, ale on pogroził mi palcem.

– Nie zbliżaj się, dziecko – ostrzegł, chociaż uśmiechał się do mnie przez dym, który snuł się wokół jego głowy. Chwilę później zniknął.

W końcu tata zrozumiał, że nie sposób usunąć z ziemi korzeni starych drzew. Wówczas orzekł, że grunt, w którym tkwią, i tak jest skażony. Następnie przystąpił do zakładania sadu w nowym miejscu, na kawałku ziemi będącym wprawdzie naszą własnością, ale dotychczas przez nas nie uprawianym i akurat nie dzierżawionym. Dziadek nazywał je „fasolowym polem”, ponieważ rokrocznie zamierzaliśmy coś tam posadzić, tylko że przez cały sezon byliśmy bez reszty zajęci hodowlą gąsienic. Niegdyś oddawaliśmy to pole w dzierżawę. Warunki, w jakich przyszło nam teraz żyć, nie sprzyjały wydawaniu pieniędzy na tego rodzaju cele. Brakowało też chętnych do zawarcia kontraktu. Wszyscy wiedzieli, że wcześniej czy później zostaną przyłapani przez Kościół na jakimś karygodnym uczynku – na przykład za przestępstwo tak drobne jak niedotrzymanie świętego terminu wypełnienia obowiązku – i starali się trzymać pieniądze w garści, zachowując je na opłacenie grzywny. W razie potrzeby bezzwłoczna zapłata stwarzała szansę, że nie stracą więcej pieniędzy i nie zakończą żywota w jednym z lochów Inkwizycji. Taką przynajmniej mieli nadzieję. Panowała opinia, że jeżeli już raz Kościół zainteresuje się kimś, jeżeli już raz poczuje u kogoś zapach choć jednego maravedi, zaraz przychodzi mu apetyt na wszystko. Tylko cały majątek jest w stanie go zadowolić. Zatem ludzie oszczędzali monety i nie dzierżawili naszego kawałka ziemi. I dlatego tata bez kłopotu mógł przystąpić do wyrywania wrzośców i chwastów.

Nawet zimą pracował bez ustanku, chociaż czynił niewielkie postępy, gdyż ziemia przemarzła i musiał używać motyki. W końcu jednak powstał całkowicie nowy gaj w sąsiedztwie pozostałości po starym. Tata zasadził młode drzewka, które kupił razem ze specjalnie przygotowaną ziemią, po pięćdziesiąt maravedis sztuka. Wkrótce zaś wyrosły z nich bujne zdrowe drzewa. Jakżeż zdrowe! Rosły na niczym, potrzebowały mniej wody, jak zaczarowane pokryły się kwiatami i rozwinęły. Po trzech latach były wyższe ode mnie. Tata nie posiadał się z radości. Gotowy był tańczyć między roślinami. Jego radość pewnie nie byłaby tak wielka, gdyby nie założył nowej uprawy niedaleko osmolonych kikutów. W każdym razie tak było na początku.

Mój prapraprapraprzodek – dzieli nas zbyt wiele pokoleń, aby to zliczyć – należał do pierwszych hodowców jedwabnika w Hiszpanii. Dopóki pewnie trzymał się na nogach, miał silne ręce i nie narzekał na zdrowie, żeglował na statkach handlowych. Zszedł na ląd akurat w okresie, kiedy jedwabniki, drzewa morwowe i sztuka wytwarzania jedwabiu przywędrowały do Hiszpanii z Dalekiego Wschodu. Ów przodek, Sandoval de Luarca, powrócił do swego domu w Kastylii z transportem sadzonek morwy. Pewnej wiosny drzewka ukorzeniły się i podrosły do odpowiednich rozmiarów (ta odmiana dojrzewała szybko). Wówczas Sandoval już tylko czekał na przybycie przesyłki z Chin zawierającej jajeczka gąsienic. Nadeszły drogą morską w małych skrzynkach, obłożonych rzecznym lodem i trocinami. W Hiszpanii odbyły podróż na wozie Sandovala zaprzężonym w muły. Także tutaj leżały w pobliżu lodu, nie za blisko, aby nie pomarzły, ale w chłodzie, który zapobiegał wylęgowi, nim transport dotarł do pomieszczeń, które dla gąsienic przygotował mój praprzodek. Podczas jazdy po drogach Kastylii starannie opakowane bryły lodu stopniowo topniały, aż w końcu zmieniły się całkowicie w przenikającą trociny wilgoć.

Dobre jajeczka jedwabnika są niezwykle drogie. Dziś już nikt nie sprowadza chińskiej greny, ale pierwszy jedwab w Hiszpanii powstawał na pewno z jajeczek, które przypłynęły ze Wschodu jednym z szybkich statków żaglowych. Na czas rejsu trzymano je w chłodzie dzięki ładunkowi lodu wraz z innymi nietrwałymi towarami: maścią na potencję ze sproszkowanych kopyt jednorogich koni rzecznych, specyfikiem z korzenia żeń-szenia na puchlinę wodną, ostrą i jednocześnie słodką papryką z prowincji Hunan, maleńkimi chińskimi pomarańczami, przysmakiem króla Filipa i całego dworu. Sandoval nie miał własnych pieniędzy na jajeczka; dostał je jako wyrównanie bardzo wysokiego rachunku.

Podczas jednej z morskich wypraw uratował życie pewnemu mężczyźnie, zdejmując mu z karku wielkiego węża i wysysając ranę do czysta.

– Wypluł jad prosto do oceanu! – oświadczył dziadek, przekazując mi tę opowieść.

Wdzięczny kupiec podarował Sandovalowi jajeczka gąsienic w podzięce za uratowanie życia. W ten oto sposób osobliwym zrządzeniem losu – za sprawą cudzego nieszczęścia – staliśmy się rodziną hodowców jedwabników. Ponieważ nie byliśmy Maurami jak większość hodowców, nikt nas nie torturował ani nie wypędzał. Wszelako powodzenia rodziny chyba nie powinno się budować na wypadku, nawet jeśli skończył się szczęśliwie. Oczywiście później ojciec zaczął przywiązywać wagę do historii o Sandovalu i wężu. Powiadał mianowicie, że mój przodek wprawdzie wypluł jad, ale połknął nasiona złego losu, który miał wcześniej czy później powrócić; nie wszyscy jednak podzielali punkt widzenia taty.

Czekając, aż morwowy gaj dojrzeje, tata przystąpił do spółki z Jorgem Encimadą, także hodowcą jedwabników. Razem zajęli się eksperymentalną hodowlą jednego pokolenia gąsienic należących do pana Encimady. Karmili je liśćmi z dodatkiem wyciągu z koszenili, robaczków, które żyją na dębach i żywią się słodkim sokiem, znajdującym się tuż pod korą. Tata kazał nam, Dolores i mnie, zbierać te robaczki; zobowiązał się zapłacić po jednym maravedi za każde dziesięć, które uda nam się schwytać. Musiałyśmy też odrywać im skrzydełka, nie bacząc na to, że rozpaczliwie przebierają nóżkami, a potem wrzucać ich wierzchnie ubranka do octu. Zdarzało się, że korzystając z nieuwagi Dolores, wrzuciłam jej któregoś za kołnierz albo wkładałam we włosy. Wówczas moja starsza siostra zaczynała przerażająco krzyczeć, krzyk zaś szybko sprowadzał częściowo rozbawioną, a częściowo zdenerwowaną mamę.

– Don Pascualu! – wołała, ale niezbyt głośno. Nie, nie – zaledwie składała usta, by wypowiedzieć imię Pierwszego Inkwizytora. – Przybądź do nas swoim powozem i zabierz tę niegrzeczną dziewczynkę! – Wtedy ja przytulałam się do niej i ukrywałam twarz w fałdach jej spódnicy.

Kiedy odeszła od nas na wieki, wielokrotnie zastanawiałam się, czy cokolwiek stamtąd dostrzega i czy widziała, że pewnego dnia przyjechał po mnie jeden z inkwizytorów; wrzucił mnie do takiego samego powozu, jaki był przedmiotem naszych żartów. Miałam nadzieję, że jednak nie. Wszakże niektórzy ludzie utrzymują, że nagroda w niebie na tym właśnie polega: na możliwości obserwowania udręk potępionych. Że sprawiedliwi radują się, gdy kara dotyka zatwardziałych grzeszników, i to nawet jeśli są nimi ich własne dzieci albo inne osoby kochane przez nich za życia.

Czy kiedykolwiek, gdy byłam jeszcze dzieckiem, przyszło mamie do głowy, jaką okażę się grzesznicą? W rodzinnym domu byłam wcale posłuszna, zwłaszcza wtedy, gdy spodziewałam się otrzymać nagrodę. Kłótnie nie zmniejszały gorliwości, z jaką dążyłyśmy do zarobienia pieniędzy. Nie osłabiał jej nieprzyjemny charakter pracy, którą zlecił nam ojciec. Byłyśmy bardzo zawiedzione, gdy tata oświadczył, że nie potrzebuje już więcej owadzich pancerzyków. Odebrał ode mnie ostatni koszyk i pochylił się, by spojrzeć mi w oczy.

– Masz bardzo sprytnego tatę – rzekł i skinął głową. Prawie w tej samej chwili ujrzałam ducha dziadka, który stał przy tacie i potrząsał przecząco głową. Jego również usłyszałam.

– No te rejis – powiedział z odrazą. – Przestań się chwalić!

Eksperyment taty i pana Encimady – którego celem było wyhodowanie czerwonego jedwabiu – nie zakończył się sukcesem. Kokony wytworzone przez gąsienice okazały się bladoróżową kpiną z ich marzeń. Mimo wszystko udało się im sprzedać towar na rynku. Wprawdzie nie wszystkie kokony, ale znaczną ich część. Większość zakupił pewien Holender, sądząc, że ma do czynienia z lokalną osobliwością. Gdyby tylko tata potraktował całe zdarzenie jako pewnego rodzaju przestrogę, nasze życie potoczyłoby się zapewne zupełnie inaczej. Ale chyba opętał go sam diabeł.

Mój ojciec był prawdziwym synem Kastylii, najbardziej ponurej i groźnej krainy w całej Hiszpanii. W jego oczach, szarych jak skała, dostrzegałam smagane wiatrem równiny, które nagle rozpoczynają się u stóp Pirenejów, opadają z Gór Kantabryjskich, łamią się, pękają i strzępią. Budzą zachwyt. Jakąś magię wysokości, urwiska, przełęczy, potoku, parowu, otchłani. Magię czegoś niebotycznie wysokiego, co z nagła staje się niskie. Oszołomienie, utratę równowagi. Zapierające dech w piersiach poczucie wzbijania się ku niebu. Skłonność do marzeń o tym, co jest daleko, bardzo daleko ponad twoją głową. Przypomnijcie sobie don Kichota, w którego chorej wyobraźni wiatraki przybrały formę olbrzymów, a zwykła chłopka przeobraziła się w księżniczkę. Ojciec chyba nie czytał tej opowieści, ale w Quintanapalli, miejscu urodzenia Rycerza o Smutnym Obliczu, otumaniły go wizje nie mniej silne niż tamte don Kichota. Mój ojciec był prawdziwym Kastylijczykiem, człowiekiem, który gotów był poświęcić wszystko dla realizacji swych marzeń, nawet to, co kochał najbardziej. Ja zaś jestem nieodrodną córką mojego ojca. Jestem nieodrodną córką Kastylii.

Wiosną roku Pańskiego 1667 mój tata, Feliks de Luarca, udał się do Sorii, gdzie kupił jajeczka od pewnego starszego człowieka, który hodował ćmy jedwabnika. Bliżej naszego domu mieszkało wielu innych hodowców z tej branży, ale najlepiej dokonywać zakupu ze sprawdzonego, pewnego źródła. Zdrowe jajeczka jedwabnika mają szarą barwę i połyskują niczym łupek. Martwe jajeczka są żółte. Znaliśmy przypadki, że pozbawieni skrupułów sprzedawcy moczyli martwe jajeczka w winie, aż nabrały szarego koloru; potem je sprzedawali.

Zatem tata odbył podróż do godnego zaufania sprzedawcy z Sorii; wyprawa trwała trzy dni. Wrócił do domu czwartego dnia z małymi skrzynkami z greną umieszczoną w sianie. Jak nam później opowiedział, w drodze powrotnej zatrzymał się w świątyni w Querannie. Kupił przednią oliwę, wytłoczoną z ostatniego zbioru oliwek i wylał ją w ofierze na nogi cudownej figury Najświętszej Dziewicy. Po tym zabiegu całkowicie przestał wątpić, czy wszystko ułoży się po naszej myśli. Los rodziny Luarca miał się odmienić. Ja, mama i Dolores dyskretnie wymieniłyśmy spojrzenia. Tata dał się ponieść bezkrytycznej radości. Śpiewał, gdy otwierał drewniane skrzyneczki z taką ilością jajeczek, jakiej nigdy dotychczas nie nabyliśmy za jednym razem, śpiewał, przekładając jajeczka do sakwy z koźlej skóry, w której zawsze się wylęgały. Zacisnął mocno rzemienie, a mama poluźniła stanik. Robiła tak każdej wiosny. Dzięki ciepłu jej ciała i szumowi krążącej krwi jajeczka mogły się ogrzać, ożyć, przebudzić ze stanu odrętwienia. Tata wręczył mamie miękką sakiewkę, ona zaś umieściła ją w zagłębieniu między piersiami. Przed upływem trzech niedziel z jajeczek miała się wylęgnąć armia gąsienic.

Ów akt musi być dokładnie zaplanowany, ponieważ powinien współgrać z rozwojem liści morwy. Gąsienice i liście dojrzewają jednocześnie przede wszystkim z konieczności. Maleńkie larwy mają ledwie tyle siły, by żywić się delikatnymi, młodymi listkami. Gdy stają się starsze i większe, jedzą starsze i twardsze liście. Tata miał nadzieję, że nowe drzewka pozwolą mu wreszcie wyhodować dwa pokolenia jedwabników w jednym roku, co było zupełnie normalne w ciepłym klimacie Orientu, ale jeszcze nigdy nie udało się w naszych stronach. Wiązało się to z koniecznością podcięcia odrostów w środku lata, dokładnie w momencie, kiedy jedno pokolenie gąsienic przestaje przyjmować pokarm i przystępuje do wytwarzania oprzędu. Chińczycy, czego tata dowiedział się na jednym z seminariów naukowych, pozostawiali po kilka listków na każdej gałęzi po to, aby ściągały z rośliny soki, podtrzymywały jej funkcje życiowe i aby zmuszały roślinę do wydania nowych liści po raz drugi w tym samym roku. Widziałam, że mama krzywi się, kiedy tłumaczył jej szczegóły tego procesu. Jego oczy płonęły tak zawsze, kiedy robił plany; zdawał się koncentrować wzrok na czymś, czego nikt poza nim nie widział.

– Ale jeszcze nie teraz – powiedział – nie w tym sezonie ani nie w następnym. Drzewka nadal są zbyt młode.

Mama przez dwa tygodnie wykonywała swe obowiązki możliwie jak najostrożniej. Codziennie rano delikatnie odwracała mieszek, który wisiał blisko jej serca między piersiami, sprawdzając jego zawartość. Tata chełpił się, że zawsze, ale to zawsze wykluwały się wszystkie jajeczka, które umieścił w staniku mamy. Że ani jedno nie zawiodło i że nie ma na świecie hodowcy jedwabników równie szczęśliwego jak ten, który poślubił Conceptión de Luarca. Potem, kiedy myślał, że nie patrzymy, rozchylał stanik i szybko całował każdą pierś mamy i wiszącą między nimi sakiewkę. Na ten widok i ja chciałam uczynić to samo. Mama miała smak czegoś, czego nigdy nie miałam dosyć.

Gąsienice wylęgły się na Wielkanoc. Właśnie wówczas zaczęły się rozwijać pąki. Zanieśliśmy gąsienicom listki, które z pozoru niczym się nie różniły od liści ze starych drzew dziadka. Chociaż to prawda, że kiedy podrosły, wydawały się znacznie lepsze, większe i bardziej błyszczące. Nosiłyśmy liście w koszykach – mama, Dolores i ja. Tata karmił gąsienice trzy razy w ciągu nocy, podczas gdy my spałyśmy. Gąsienice przez pięć niedziel jadły bez ustanku, pomijając czas, raz w tygodniu, który przypadał na linienie. Zanosiłyśmy do domku gąsienic kosze, a w nich liście połyskujące woskowatym odcieniem zieleni. Rozkładałyśmy pokarm na półkach. Przez jakiś czas wszystko wyglądało niezwykle obiecująco.

Larwy jadły i rosły równomiernie. Przyglądaliśmy się, jak chwytają liście przednimi odnóżami i nadgryzają je. Z niepokojem obserwowaliśmy pierwsze linienie, ów niebezpieczny okres, kiedy pozostają w odrętwieniu przez prawie cały dzień, a ich odwłoki stają się jaśniejsze. Potem na ich główkach pojawiają się czarne plamki, znacząc miejsce, od którego stare otoczki zaczynają pękać i odstawać. Dokładnie tak jak powinny. Wszystkie larwy powychodziły w nowych, luźnych ubrankach, które wkrótce również miały zostać zrzucone; pożarły najpierw swoje stare okrycia, później dopiero zabrały się do liści. Wszystko przedstawiało się jak najlepiej.

Tylko mnie się wydawało, że są już stracone. Nasze larwy, moje larwy. Moje partnerki w skomplikowanym procesie wytwarzania jednej rzeczy z drugiej. Śniłam o ich śmierci na jawie i kiedy spałam. Opowiedziałam mamie o tych wizjach. Nie złajała mnie, tylko przyciągnęła do siebie; przycisnęła moją głowę do swojej piersi, abym przestała prorokować. Przywarłyśmy do siebie, tuliłyśmy się mocno i długo. Kiedy w końcu wyzwoliłam się z jej objęć, zobaczyłam, że na sukience mamy został ślad mojego wilgotnego oddechu.

W domku gąsienic, który stał na wzgórzu powyżej naszego domu, larwy przestały przyjmować pokarm. Nie wszystkie od razu, ale stopniowo. Pomiędzy drugim a trzecim linieniem większa część naszych gąsienic przestała jeść. Straciliśmy je, a wraz z nimi większą część zainwestowanego kapitału.

Nie mieliśmy do czynienia z żadną znaną nam bliżej chorobą. Nic nie przypominało krystalicy, przy której larwom nabrzmiewała skóra, robiła się błyszcząca, a z ich otworów gębowych sączyła się żółta ciecz. Nic też nie przypominało czerwonki, przy której po czwartym linieniu larwy wychodziły czerwone i umierały. Ta śmiertelna choroba nie manifestowała się tak wyraziście. Polegała na zwykłej utracie apetytu. Larwy nie chciały jeść; nie chciały jeść liści z nowych drzew. Ich szczęki przestawały się poruszać, zamierały. Kiedy to się stało, wiedziałyśmy, że to koniec.

Rankiem, tak, aby ubiec tatę, biegałyśmy, Dolores i ja, na górę do domku gąsienic. Wybierałyśmy martwe osobniki i wyrzucałyśmy je na zewnątrz. Jedynie ptaki naprawdę skorzystały na realizacji planów ojca. Tej wiosny okoliczne wrony wyraźnie przytyły. Larwy, które nadal jadły liście, rosły wolno, a kokony były małe i podrzędnej jakości. Zbyt małe na sprzedaż. Tego wieczoru, kiedy zabiliśmy poczwarki, umieszczając tace nad parującymi kamieniami i przewracając kokony za pomocą dużej łopatki, póki nie mieliśmy pewności, że są martwe, tego samego wieczoru tata naprawdę się upił. Upił się, wypił bowiem dużo wódki, ale nie dlatego, że roznosił go entuzjazm. Na targ też pojechał pijany. Kokony zajęły ledwie czwartą część koszy, których potrzebowaliśmy do ich przewiezienia w minionych latach. Na targu dowiedzieliśmy się, że zgodnie z regułami gildii kokony nie nadają się do sprzedaży z uwagi na nieodpowiednią wielkość.

Ojciec poszedł ze swoją sprawą do zwierzchnika gildii. Obniżył cenę wywoławczą. Próbował przekupić nadzorcę, starego przyjaciela dziadka. Ale nie był to rok posuchy i jedwabiu było w bród. Jadąc na targ, widzieliśmy inne wozy, na których stały kosze pełne dużych, białych kokonów. Błyszczały. Dotykały ich promienie słońca. Bezlitośnie smagaliśmy naszego muła batem, żeby wyprzedzić konkurencję. Zostałyśmy na zewnątrz siedziby gildii, przy wozie, tymczasem ojciec poszedł błagać, zaklinać, poświęcać honor – bez skutku. Nad naszymi głowami na gałęziach siedziały jastrzębie; czekały, kiedy tłum rozproszy się w pyle i kurzu. Mogły spodziewać się uczty z resztek pozostawionych przez rzeźników. Ptaki przekrzywiały głowy i mrugały do nas powoli, kpiąco, albo może mi się tylko zdawało; w każdym razie czułam się ogromnie zawstydzona.

Zarząd gildii pozostał niewzruszony. Na nic się zdały pochlebstwa i błagania.

Tata spokojnie zamknął za sobą drzwi do siedziby gildii i zanim wsiedliśmy na wóz, wyrzucił cały produkt pracy naszych larw. Wszystkie małe jedwabne domki z martwymi lokatorami w środku wylądowały na cuchnącym stosie odpadków obok budek rzeźników. Razem z nimi tata wyrzucił na śmietnik swoje marzenia. Od tej pory – po śmierci dziadka i klęsce ojca – losy rodziny Luarca zaczęły zależeć od aktywności należących do niej kobiet. Z tym nie było znowu aż tak źle. Wkrótce okazało się, że mama ma pewną osobliwą umiejętność. Ów talent otworzył przed nią drogę do pałacu. W istocie był to dar, który pozwolił nam spokojnie żyć. Póki nie stał się również naszym przekleństwem.

– Scissoque corde, ut dixi, anima mea fuit ab hac carne souta. – Mówił płynnie, łagodnie. Językiem dotknął mojej powieki.

Czy to możliwe, że byłam w jego ramionach tak krótko? Sto razy popołudniami, nie więcej. Z początku przez kilka godzin skradzionych co tydzień i wreszcie nocami pod osłoną ciemności. Każdy uścisk ekscytował i uświęcał przez wyzwanie, jakie podejmowaliśmy, oddając się miłości.

– Scissoque corde... – powtórzyłam.

Położył dłoń na moich ustach.

– Nie – powiedział. – Przetłumacz. – Jego palce pachniały kadzidłem. Mężczyzna, który uczył mnie czytać, który zlizywał słowa z moich powiek i wydzierał gramatykę z mego gardła, był księdzem.

Kiedy mówił, słyszałam – zdawało mi się, że słyszę – skrzypiący na zewnątrz wóz. Lecz któż by tam był na dworze o tej porze? Przeniosłam pusty wzrok na okno. Nasłuchiwałam, ale nie udało mi się wychwycić charakterystycznego turkotu. Ludzie opowiadali, że urzędnicy Inkwizycji obwiązują szmatami obręcze kół, aby hałas nie zdradził ich przybycia. Podług powszechnej opinii byli na tyle przezorni, aby obwiązywać również kopyta i przecinać koniom struny głosowe. Zwierzęta nie rżały i nie parskały, nie wydawały żadnego odgłosu, który mógłby stać się ostrzeżeniem. Inkwizycja zwykle rozpoczynała się w ciszy.

– Posłuchaj! – powiedziałam.

Płomyk jedynej świecy zakołysał się w jego ciemnych oczach.

– Niczego nie słyszę – odrzekł. Być może niczego nie słyszał, zbyt głośno bowiem biło mu serce i zagłuszało zwiastuny niebezpieczeństwa.

– Zdmuchnij świecę – szepnęłam. – W ubiegłym tygodniu przyjechali do Rubeny.

Przybyli do sąsiedniego miasteczka po garbarza. Pod drzwiami do jego domu pozostawili tylko buty, aby ustrzec jego żonę i synów przed popełnieniem grzechu nadziei – nadziei złudnej – że ich męża i ojca spotkał jakiś inny, łaskawszy los, że na przykład odszedł z kochanką albo uciekł przed bandytami. Bez tego jakże ewidentnego znaku mieszkańcy Rubeny mogliby niemądrze tłumaczyć zniknięcie garbarza zgubnym wpływem namiętności, czynami złoczyńców albo działaniem czarnej magii. Skóra, nad którą rzemieślnik pracował, nadal leżała na stole, podobnie jak nóż, zmatowiały i ubrudzony kawałeczkami zeskrobanego mięsa.

Cóż takiego uczynił ów garbarz, że skierował na siebie uwagę Świętego Oficjum? Rzekomo regularnie co sobota zmieniał bieliznę. Ktoś podobno widział, że w któreś święto nie chciał jeść potrawy z wieprzowiny. Najwidoczniej – o czym ktoś doniósł do Świętego Oficjum – był ukrywającym się Żydem.

– Proszę – powiedziałam. Zdusił płomyk palcami.

– Scissoque corde, Francisco.

Mrok wypełnił się westchnieniami. Czyimi? Czy to my wzdychaliśmy? Czyżbym ja wzdychała?

Zaczęłam się zastanawiać nad koniugacją czasownika. Mówiłam powoli, ale nawet nie zająknęłam się w tłumaczeniu. Talent do języków miał się później obrócić przeciwko mnie, ponieważ biegłość w tej dziedzinie jest uważana za dowód posługiwania się diabelskimi mocami.

– Jako już rzekłam, serce mi pękło i uleciała dusza z mego ciała – przetłumaczyłam.

– Dobrze – powiedział. – Bonissimus. Wspaniale. – Wymawiał słowa bezpośrednio w moje otwarte dłonie. Dłonie, które nadal płonęły od pocałunków i nad którymi panowało pożądanie.

– Któż to powiedział?

– Święta Katarzyna ze Sieny.

– Kiedy umarła święta Katarzyna?

– Wcale nie umarła. Nie umarła nigdy.

– Kiedy przyszła na świat?

– W roku Pańskim 1347.

– A kiedy ty się urodziłaś, Francisco de Luarca? – Oddychał płytko i szybko. Dzielił słowa na sylaby: Fran-cis-co. Leżeliśmy na podłodze pod stołem, na którym tego popołudnia czytaliśmy Legendę i Acta Sanctorum, opowieści o życiu świętej Katarzyny ze Sieny, spisane przed ponad trzystu laty przez Raymonda z Capui, jej spowiednika.

– Nie urodziłam się – odrzekłam.

– Kiedy się urodziłaś, Francisco?

– Nie urodziłam się jeszcze.

Czuję pieczenie. Ale nie od rozgrzanego węgla, nie od razów pokrzywą, nie od wrzącej wody. To nie jest zjawisko zmysłowe. Jakże byłoby przyjemnie, gdyby ciało mogło się na to otworzyć, potrafiło odebrać doznania inne niż dotyk.

A ciało oczywiście jest w stanie poznawać – ciało przyswaja wszystko. Krew zasila umysł, ćwiczą się kości, uczy się każdy kawałek skóry. Jedynymi prawdami godnymi poznania – one tylko zapisują się w naszej pamięci – są te, których uczymy się za pośrednictwem naszych ciał.

W którym miejscu zaczęło się pieczenie? Tam, gdzie po raz pierwszy dotknął mnie językiem. Tak jest, właśnie tam. Dlaczego nie tam, i to bez zwłoki? Nie wahałam się rozchylić nóg przed jego językiem. Nie mieliśmy czasu do trwonienia na bardziej skromne pocałunki. W istocie nie miało najmniejszego znaczenia, gdzie zaczął. Zdawało mi się wówczas, że dotyka mnie wszędzie jednocześnie. Paliły mnie stopy, płomienie sięgały pomiędzy moje palce w jego włosach.

Ze wszystkich sił starałam się zachowywać spokojnie w trakcie lekcji, której udzielał mi jego język; jego dotknięcia następowały po rozmyślnych, rozpalających przerwach. Mój nauczyciel był zegarem kpiącym sobie z czasu.

Oczyma wyobraźni widziałam wyłącznie niebo. Mimo że było późno, a pokój tonął w ciemności, leżałam na plecach i podziwiałam jasny dzień, dzień zalany światłem. Poczułam na sobie dotyk i w tym samym momencie ujrzałam prawie niewidoczną, cieniutką jedwabną nić rozwieszoną między gałęziami, połyskującą i kołyszącą się na wietrze. Dlaczego nie pękała? Ledwie o to zapytałam, pyk, przędza uleciała. To ja uleciałam. Poddałam się i uleciałam.

Odsunął się ode mnie.

– Kiedy się urodziłaś?

Westchnęłam spazmatycznie.

– Teraz – odrzekłam. Właśnie... w tej chwili... przychodzę na świat.

Dotknął mnie: brzucha, ramion, twarzy. Ja dotykałam jego. Czy byliśmy tam oboje? Czy on tam był? Czy byłam ja?

– Bonissimus. Rozumiem – powiedział. – Oto właśnie teraz przychodzisz na świat.

Wokół nas wzdychała noc. Wokół nas, wspólnie z nami, przez nas na wskroś. Jego usta wydawały się bardziej pełne, kiedy ich nie widziałam, kiedy próbowałam poznać je przez dotyk. Policzyłam w ciemności jego zęby, wsunęłam palec w miękką, wilgotną studnię pod jego językiem. Przyciągnęłam go do siebie. I w siebie.

* * *

– Och, proszę, błagam. – Prężę się w ich stronę, wyginam ciało w łuk, próbuję oderwać kręgosłup od kozła, do którego mocno mnie przywiązali. – Proszę. Nie powstrzymujcie się. Zabijcie mnie. Przebijcie mi serce. Błagam.

Wszystko odbywa się przy świetle. Przy jasnym świetle. Stoją blisko. Kiedy zaciągają więzy, brzegi ich długich habitów zamiatają podłogę. Spod kapturów nie widać twarzy. Nie udaje mi się dostrzec niczego poza przypadkowym błyskiem światła w powilgotniałych oczach moich prześladowców.

Mają na sobie habity i kaptury, które pozwalają im zachować anonimowość, wykonane z najprzedniejszego, lśniącego jedwabiu. Jakże pięknego jedwabiu, jakże podobnego do tego z moich dziecięcych marzeń. Pragnę go dotknąć. Rozmyślam, jaki byłby w dotyku.

Habity są czarne. Owa czerń w blasku ognia zdaje się mienić wieloma kolorami: czerwienią, zielenią i purpurą, wszystkimi odcieniami. Większość kapturów jest biała, nieliczne z nich – czerwone. Władzę oznaczają czerwone kaptury, białe to posłuszeństwo. Jeden z tych ludzi, tylko jeden, zadaje pytania. Jest szefem tego więzienia. Nosi purpurowy kaptur.

Oczywiście niczego nie robią w ciemności. Potrzebują światła, aby widzieć, potrzebują światła do zapisywania moich wyznań. Ale mogę zamknąć oczy. Przecież wcale nie muszę być tutaj z nimi.

Scindite cor meum. Rozszarpcie mi serce.

Zadziwiam ich siłą ziemskiego uporu. Moje ciało nie chce się poddać. Wpadają w gniew, gdyż uparcie trzyma się życia. Interpretują to jako objaw skrajnego zuchwalstwa. Martwią się, niepokoją. Bo jak wytłumaczyć, że ja, istota drobna i krucha, mogę przeżyć to wszystko bez pomocy jakiejś nadprzyrodzonej – boskiej lub diabelskiej – siły.

Zaczynamy od kozła; zazwyczaj zaczynamy od kozła. Najpierw jeden z białych kapturów skuwa kajdanami moje kostki i nadgarstki, a potem za pomocą korby naciąga ciało, póki nie wypręży się ono mocno niczym struna harfy. Drugi zatyka mi nozdrza woskiem. Woskiem, który zawczasu ugniótł tak, aby się rozgrzał i stał odpowiednio plastyczny, ciepły i okropny jak palce oprawcy. Kiedy nos mam już zaklejony, wciska mi lejek między zęby i z niewielkiej wysokości wlewa powoli wodę do moich wnętrzności. Przełykam, dławię się, duszę.

Ponieważ nie chcą mnie zgładzić, póki nie usłyszą tego, co muszę powiedzieć, przerywają po jednym lub dwóch dzbanach wody, którą niemal w całości wymiotuję. Później Purpurowy Kaptur przystępuje do przesłuchania. Oczywiście przestrzega mnie wcześniej, że milczenie przyspieszy kolejną zachętę do mówienia.

Wcześniej przyznałam się do wszystkiego. Przyznałam się do zbyt wielu występków, więc zabieramy się do tego wszystkiego ciągle od początku.

Albo, jak oni to określają, „będziemy kontynuować”.

Moja niefortunna skłonność do wybuchania śmiechem w niewesołych przecież okolicznościach również wszystko przedłuża. Nie wolno nikogo torturować dwukrotnie w związku z tymi samymi zarzutami – takie jest prawo – ale tortury można przedłużać. Tak się właśnie dzieje w moim przypadku.

Mój ksiądz nie żyje. Nie żyje moja mama. Mimo to kaptury pragną zebrać materiał przeciwko nim. Przecież nigdy nie jest za późno na skazanie. We mnie zaś kryje się prawda: Purpurowy Kaptur z pewnością coś takiego podejrzewa. Stawia pytania. Na temat księdza: Czy kiedykolwiek zdradzał brak wiary w sakramenty? Czego doszukiwał się w studiowanych tekstach? Kogo jeszcze uczył? Na temat matki: Ile razy chodziła w ciąży? Co działo się z ciałami poronionych dzieci? Jakiej płci były martwe noworodki?

Choć aresztowano mnie przed ponad trzema laty, w przesłuchaniach biorę udział dopiero od końca ostatniej wiosny. Być może chodzi o przypadek urzędniczego opóźnienia. Więzienie jest przepełnione. Większość z nas umiera, zanim ktoś władny przejrzy relację z aresztowania, zanim powstanie konkretny plan przesłuchania. Jednakże w moim przypadku wydaje się bardziej prawdopodobne, że pytania Purpurowego Kaptura są konsekwencją spraw, którymi żyją rezydenci królewskiego pałacu.

Dwór miota się w paroksyzmie obłędu. Czarownice znajduje się dosłownie wszędzie. Po zatonięciu „Bellavente” w ubiegłym roku u wybrzeży Malagi spalono dwadzieścia kobiet, mieszkanek tego portowego miasta, oczywiście bez żadnej rozprawy. Rozeszła się wieść, że powyrywano im serca, które następnie ugotowano oddzielnie w dużym kotle, podobno w tym samym, za pomocą którego zdaniem oskarżycieli wywołały fatalną w skutkach burzę. Owe dwadzieścia kobiet zginęło w odległości pięciuset kilometrów od Madrytu, gdzie nie dawniej niż w sierpniu król Carlos wygłosił oficjalne przemówienie. Drżąc, stał na królewskim balkonie od strony Plaza Mayor i czytał własne słowa spisane na pergaminie. „Na skutek działania czarów królowa María Luisa nadal nie jest brzemienna”, powiedział. Jego słowa brzmiały cicho. Jeden z dworzan musiał je za nim głośno powtarzać. Tłumnie zebrani ludzie przyglądali się swemu królowi w dziwnym milczeniu. Po obwieszczeniu wszyscy rozpierzchli się bez wiwatów i innych zwyczajowych oznak entuzjazmu. Nie było odgłosów zgromadzeń, które w podobnych wypadkach przenikają w dół uliczek, póki nie zaszczekają więzienne zamki i nie zaskrzypią zawiasy.

Następnego dnia okazało się, że w królewskiej rezydencji znajdowało schronienie siedemnaście czarownic. Bezzwłocznie poprowadzono je na przesłuchanie. Należało wyjaśnić, dlaczego królową omijał dotąd błogosławiony stan. Dokonano przeglądu wszystkich zatrudnionych w pałacu od dnia przyjścia na świat króla Carlosa do dnia obecnego. Między nimi była również moja matka. Właśnie wówczas przeniesiono mnie do jednej z cel przeznaczonych specjalnie dla czarownic, które zagrażały królewskiej rodzinie. Uczyniono to ze względu na pokrewieństwo. Ponieważ moje występki były raczej drobne, a powiązania matki z dworem niezwykle bliskie i znaczące, mój przypadek potraktowano jako szczególny. Obecnie zajmuję celę pomiędzy tłumaczką i sekretarką królowej: powiększam szereg groźnych dam dworu, niebezpiecznie spiskujących karlic, praczek, których mydło przenosiło diabelską moc, pokojówek, z których piersi sączyły się uroki. Och, doprawdy, każda dziedzina związana z obsługą króla i królowej ma swą przedstawicielkę w tych ekskluzywnych kwaterach.

* * *

Niewykluczone, że tamtej ostatniej nocy okaleczony, cichy koń inkwizytora rzeczywiście zatrzymał się na ulicy za oknem. Być może owinięte w szmaty koła zwolniły i niemal bezgłośnie stanęły na jedynej wybrukowanej uliczce mojego miasteczka, tej samej, przy której mieszkał mój nauczyciel. Być może tamtej nocy, kiedy wróciłam do niego wbrew wszelkim ostrzeżeniom i kiedy pozwoliliśmy, by świeczka płonęła o moment za długo... No właśnie, co ze świeczką? Nie istniało żadne prawo zabraniające palenia światła. Poza tym on studiował księgi całymi nocami. A jednak mogło się przecież zdarzyć, że ktoś mnie dostrzegł albo tylko usłyszał mój mało ortodoksyjny katechizm. Stanął pod oknem, tak samo jak ja kiedyś stałam, czekając na odgłos pióra albo szelest odwracanej kartki.

Czy bałam się odkrycia naszej tajemnicy, gdy byłam z moim nauczycielem? Tak. Ale strach tylko mnie bardziej rozpalał.

* * *

Po powrocie z przesłuchania odzyskuję przytomność, by stać się świadkiem poruszenia wśród strażników. Słyszę imię królowej i obrzydliwy śmiech. Coś się dzieje w świecie ponad moją głową. Tylko co? Kucam przy kracie. Ktoś czegoś się dowiedział. Ktoś pragnął podzielić się wiadomościami.

Nie pozwala się nam tutaj rozmawiać. Mamy pozamykane usta, przynajmniej niektóre z nas. Stalowe pręty, sięgające od szczęki do obojczyka, powstrzymują piękne kobiety przed otwieraniem ust. Inkwizytorom wydaje się, że dzięki temu nie możemy sobie przekazywać heretyckich myśli. Trudno napić się z zamkniętymi ustami – trzeba zanurzyć głowę w wiadrze i wciągać wodę. Kawałki chleba należy wpychać sobie do ust palcem, a gdy staną się wilgotne i zmiękną, wsysać je przez zęby, jeśli któraś jeszcze je ma. Fałszywie świadczącym i niepoprawnym bluźniercom obcięto języki, co naturalnie wyklucza ssanie i pojękiwanie. Mimo wszystko pogłoski się rozchodzą.

Wiadomości przekazujemy, wodząc palcem na tablicy z otwartej dłoni. Te z nas, które znają litery – a jak na czarownice więzione na najniższym poziomie katakumb tworzymy wcale wykształcone towarzystwo – pocieszają się bezgłośną rozmową, posługując się palcami. Czasem pochwycenie drżącej dłoni wystarcza do przekazania pewnych wieści: pozdrowienia, pożegnania.

Kiedy strażnicy odchodzą, zabierając ze sobą jedyną lampę, ostrożny szept tych więźniarek, które są przytomne i świadome, powoli ustępuje szmerowi plotek i domysłów. Nie może być prawdą, jakoby María Luisa ośmielała się udawać następne poronienie. W tym gronie nie jest tajemnicą, że póki jej postępek nie został odkryty, królowa w ciągu ostatnich dwóch lat kilkakrotnie udawała, że jest w ciąży. Czy istnieje jakiś lepszy sposób stwarzania pozorów, że się wypełnia jedyny obowiązek przynależny jej pozycji? Niewykonalne zadanie żony króla, o którego impotencji nie wolno nawet wspomnieć? Królowa, która nie może donosić dziecka, znajduje się w znacznie bezpieczniejszej sytuacji niż królowa, która jest bezpłodna.

Udawane poronienie. Na coś takiego nie mogła się poważyć osoba tchórzliwa, inaczej nie umiem tego sobie wyobrazić. Bladym świtem, nim wstał pomocnik kucharza, by zagotować wodę, nim obudził młodą pomywaczkę (szarpiąc ją za uszy, jeśli nie podnosiła się dość szybko, i napędzając jej takiego strachu, że wybiegała na zewnątrz i wybierała kurom jajka, zanim jeszcze roztarła piekące miejsce i zdążyła pomyśleć: Oj, ty podły bękarcie!) – tak jest, zanim ktokolwiek w ogóle się poruszył, jakiś tajemniczy sprzymierzeniec królowej przemycił świńską krew z kuchni do królewskiej komnaty. Lojalny, chociaż na pewno okropnie przestraszony wspólnik – ten sam, który w poprzednich miesiącach dyskretnie pomagał królowej pozbyć się świadectw comiesięcznej niedyspozycji, usuwał krwawe ślady jednego rodzaju i zarazem przygotowywał się do ujawnienia innych – już wcześniej przy kilku okazjach pomagał królowej plamić świńską krwią jej koszulę nocną, pościel, wstydliwe części ciała, misę, podłogę przy łóżku. Przyjaciel znikał, a królowa wołała swoje pokojówki. Krzyczała tak głośno, że natychmiast wzywano lekarza. Królowa zanosiła się od płaczu, szlochała; zła nowina wydostawała się na zewnątrz, a dzwony obwieszczały kolejną utratę spadkobiercy królestwa.

Zwilżam usta i opieram głowę o chłodną ścianę; sięgam ręką, by sprawdzić, ile włosów mi jeszcze zostało. Ostrzyżono mnie prawie przed tygodniem. Nieprzyjemna sprawa: dwa rozcięcia na karku i następne na skroni miały upewnić moich oprawców, że pod włosami nie znajdują się żadne diabelskie napisy. Można się jednak doszukać pewnych dobrych stron całej tej sytuacji. Chociaż z pewnością nie było to intencją moich prześladowców, ich rutynowe postępowanie przynosi osobliwą korzyść: podług długości odrostów mogę odmierzać upływ czasu. Na dodatek dla najbardziej dokuczliwego robactwa nie jestem obiektem szczególnie atrakcyjnym – właśnie z powodu ostrzyżonej głowy. Oczywiście jestem wdzięczna losowi za wszystko. Przebywam w miejscu, gdzie nie muszę wybierać i mogę się cieszyć ze wszystkiego. Cieszę się, że jestem drobna, ponieważ nie potrzebuję dużo jedzenia i kiedy siadam prosto, mam dość przestrzeni na wyciągnięcie nóg.

Ciemność również ma zalety. Nieprzenikniony, intensywny mrok jest najlepszym sprzymierzeńcem marzeń. Przecież mrok wcale nie oznacza pustki, o nie. Sprawdźcie to przy okazji. Zamknijcie oczy albo skryjcie się przed słońcem, a najlepiej znajdźcie miejsce pozbawione wszelkiego światła.

Wówczas mrok zaludni się w mig.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki