Tytuł oryginału JUST DON’T. Om konsten att låta bli

Wydawca SZYMON LANGOWSKI

Redaktorka prowadząca ANNA KAPUŚCIŃSKA

Redakcja EWA SKIBIŃSKA

Korekta BEATA WÓJCIK, MICHAŁ TRUSEWICZ

Projekt okładki KIRA PIETREK

Ilustracja na okładce © Westend61/Getty Images

Skład DARIUSZ ZIACH

Koordynatorka produkcji ALEKSANDRA KANICKA

Copyright © 2025 by Johan Anderberg
Copyright for the Polish translation © 2026 by Agata Teperek
Copyright © by Wydawnictwo PORT imprint Wydawnictwa Marginesy, 2026

ISBN 978-83-68380-66-8

The cost of this translation was supported by a subsidy from the Swedish Arts Council, gratefully acknowledged.

Wydawnictwo PORT
imprint Wydawnictwa Marginesy
ul. Mierosławskiego 11a
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
kontakt@wydawnictwoport.pl
www.wydawnictwoport.pl

Warszawa 2026

Wydanie pierwsze

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Przedmowa

Waszyngton, 20 stycznia 2025 roku. Donald Trump zasiadł przy ustawionym w hali sportowej biurku, na którym leżał stos teczek z ciemnej skóry zawierających dokumenty czekające na podpis świeżo zaprzysiężonego prezydenta.

Zaledwie kilka godzin wcześniej rozpoczęła się druga kadencja Trumpa. A teraz, przed tysiącami zwolenników zgromadzonych w obiekcie sportowym, który na co dzień służy za boisko stołecznym drużynom – hokeistom Washington Capitals i koszykarzom Washington Wizards – prezydent zaczął składać podpisy pod najróżniejszymi dekretami. Po podpisaniu każdego z nich rzucał długopisem do wiwatującego tłumu.

Ten happening wyznaczył początek okresu wzmożonej pracy, w którym podjęto wiele ważnych decyzji. W krótkim czasie Donaldowi Trumpowi udało się rozpętać kilka wojen handlowych, zmienić nazwę dużego akwenu na południe od USA, a do tego zwolnić sporą część amerykańskich urzędników. W ciągu dziesięciu dni wydał więcej dekretów niż siedmiu wcześniejszych prezydentów w ciągu pierwszych stu dni swoich kadencji.

Tego właśnie oczekiwali jego wyborcy.

Głosowali za takim zdecydowanym działaniem.

Ale nawet jeśli szaleństwo decyzyjne Trumpa było ekstremalne, to stanowiło ono kontynuację pewnego trendu. Joe Biden, który dopiero co wyprowadził się z Białego Domu, także wydał w ciągu pierwszych stu dni urzędowania więcej dekretów prezydenckich niż jego poprzednicy w ostatnich dziesięcioleciach. Co więcej, podczas sprawowania urzędu wpompował w rynek amerykański pakiet pomocowy w wysokości 1,9 biliona dolarów. Z perspektywy czasu uważa się, że to właśnie ten deszcz pieniędzy doprowadził do galopującej inflacji, mimo to nie sposób zarzucić starzejącemu się Bidenowi bierności.

Również jego partyjny kolega Barack Obama był wedle wszelkich możliwych kryteriów aktywnym prezydentem. Przez osiem lat urzędowania wcielił w życie wiele pomysłów – od dużej reformy ochrony zdrowia (Obamacare) po zmianę nazwy najwyższej góry w USA (z Mount McKinley na Denali).

Teraz, gdy Donald Trump ponownie został prezydentem po czterech latach przerwy, jedną z jego pierwszych decyzji było przywrócenie górze dawnej nazwy.

Mimo że politycy i obywatele w Stanach Zjednoczonych są – jak się wydaje – bardziej spolaryzowani, niż byli od dawien dawna, to zgadzają się co do jednego: ważne jest to, żeby coś robić. Powodować zmiany.

Ważne jest działanie.

* * *

Brytyjski filozof Bertrand Russell wydał w latach 30. XX wieku zbiór esejów zatytułowany In Praise of Idleness and Other Essays, czyli w tłumaczeniu Pochwała próżniactwa. Jak pisze w krótkiej przedmowie: nasz świat cierpi z powodu „wiary w to, że należy doceniać zapał w działaniu, nawet jeśli brnie się przez to w złą stronę”.

Przez te niecałe sto lat, które minęły, odkąd Bertrand Russell napisał te słowa, ekonomiści, lekarze, historycy i psychologowie na różne sposoby przyznawali mu rację. Byli oni w stanie wykazać, ile zapał w działaniu kosztuje nas pieniędzy, życia i cierpienia. Jak narażamy się na zbyteczne ingerencje medyczne, jak płacimy ogromne pieniądze przez bezsensowne transakcje na rynku finansowym i jak poświęcamy ludzkie życie w bezcelowych wojnach – bo tak bardzo chcemy działać.

Bertrand Russell zdecydowanie nie był pierwszym, który zwrócił uwagę na to, jak kontrproduktywna bywa wola działania człowieka. Na przestrzeni dziejów daje się zauważyć, że myśliciele i filozofowie z różnych kultur od dawna znali wartość odpuszczania. Nicnierobienia. Taka koncepcja istniała w buddyzmie, stoicyzmie, u starożytnych Greków i Rzymian, u Homera, Cycerona i Blaise’a Pascala, żeby wspomnieć tylko kilku.

Ale jest to także spojrzenie na ludzkie działanie, które nigdy do nas nie przemówiło, nie zakorzeniło się do końca w naszej świadomości.

Tej nauki nie chcemy jednak przyjąć do wiadomości.

Widać to może najwyraźniej, gdy idziemy na wybory. Łatwo jest ulec czarowi przywódców, którzy obiecują szybkie i proste rozwiązania. Chętniej wybieramy polityków, którzy wydają się energiczni i obiecują duże zmiany.

Ale co, jeśli to całkowicie błędny sposób myślenia?

Mimo wszystko Bertrandowi Russellowi najpewniej bardzo by się nie podobały zebrane w tej książce dowody. Zwracał się on bowiem przeciwko bezdusznemu skupieniu się na pracy i produkcji w społeczeństwie kapitalistycznym, my zaś w kolejnych rozdziałach poznamy kilku kapitalistów należących do grona ludzi osiągających największe sukcesy na świecie – takich, którzy zbudowali swoje fortuny, nie kiwnąwszy praktycznie nawet palcem.

Możliwości czerpania korzyści z nieracjonalnego działania i nieprzemyślanych decyzji ludzkich są wręcz ogromne. I wydaje się, że z roku na rok stają się coraz większe. W świecie zalewanym przez informacje – a tym samym zachęcającym nas do działania – nowe szanse nieustannie otwierają się przed tymi, którzy mają odwagę zaczekać, którzy umieją poskromić potrzebę działania.

Jest to więc opowieść o prostej idei. I trudnej sztuce.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Obserwatorzy barometrów

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Kruczek Zaleukosa

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Kupony Warrena Buffetta

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Termostat Lyndona Johnsona

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Kunktator z Rzymu

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ideologia sprawczości

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Niebezpieczna intuicja

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Pacjenci, którzy wiedzieli za dużo

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Projekt Kansas

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Wyrzucony Holender

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Ostatni telefon

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Wróble przewodniczącego Mao

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Efekt Yellowstone

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Nowy sposób myślenia

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Spodeczek George’a Washingtona

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Psy, wilki i smoki

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Bibliografia

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Podziękowania

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Przypisy

Przypisy są dostępne
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu