Spis treści

Karta redakcyjna

Przed

Szukanie pomocy

Katastrofy

Żałoba

Więźniowie języka

Dom ze słów

Kiedy wilk nie jest zły

Pamiętnik

Ładny zeszyt

Uświadamianie sobie lepiej

Diagnoza

Symptomoza

PSYCHOPOZYTYWNOŚĆ

Droga przez ciało

Body positive

Droga przez umysł

Psychiczny mikrobiom

100% mózgu

Pozytywnie to tylko połowa „prawdziwie”

Moja definicja

KLUCZOWE ELEMENTY PSYCHOPOZYTYWNOŚCI

Użyteczność

Akceptacja

Wspólnota

Współczucie

Tu i teraz

Odwaga

Przepływ

Wartości

Odpowiedzialność

Odklejanie

Sklejenie

Kajzerka

Sztywny drąg

Zerwane połączenie

Elastyczna sprężyna

Kroki do odklejenia się

Umysł jest wszystkim, co mamy

Będzie trudno

MYŚLI

Myśli bez znaczenia

Łączenie kropek

Moje i nie moje myśli

Myślę, więc...co?

Pływanie w zupie myśli

Rozumienie bywa przereklamowane

To prawda, a nie myśl

Sztywny Einstein

Odklejanie się od myśli

5 kroków do odklejania się od myśli

Mam taką myśl

Odklejanie się od wspomnień

Odklejanie się od historii

Wyjątkowo paskudne dzieciństwo

Wielopokoleniowa rana

Odklejanie się od fantazji

Fantazje o przeszłości

Fantazje o przyszłości

Odklejanie się od oczekiwań

Odklejanie się od powodów

Odklejanie się od etykiet

Odklejanie się od diagnoz

Odklejanie się od zasad społecznych

Odklejanie się od zasad wewnętrznych

EMOCJE

Emocje to nie wiadro

Opowieść tworzy emocję

Przyjemny smutek, złość i strach

Obcinanie paznokci

Alarm przeciwpożarowy i młotek

Rozbij termometr

Ośrodek emocji w mózgu

Farmakoterapia

Regulujemy się wzajemnie

Odklejanie się od emocji

Emocje są źródłem informacji o tobie w świecie i o świecie w tobie

ZACHOWANIA

Czym jest zachowanie

Myślenie to także zachowanie

Zasady rządzące zachowaniem

Ku życiu i od życia

Nie ma zachowania, które jest zawsze złe

Odklejanie się od zachowań

5 kroków do odklejania się od zachowań

Usuwanie zachowania

Zachowania impulsywne

Wyzwalacze impulsu

MITY NA TEMAT ZACHOWAŃ IMPULSYWNYCH

Mit 1. Zarządzanie zachowaniami impulsywnymi to kwestia silnej woli

Mit 2. Jeśli nie pójdę za impulsem, nie będę autentyczna

Mit 3. Dorosły człowiek powinien być w stanie kontrolować wszystkie swoje zachowania

Mit 4. Życie byłoby lepsze bez zachowań impulsywnych

Mit 5. Jeśli zachowuję się impulsywnie w jakiejś sytuacji, to już tak będzie zawsze

Mit 6. Skoro miałam wpadkę, to znaczy, że nie dokonałam żadnej zmiany

Mit 7. Zmiana jest możliwa tylko wtedy, kiedy przestanę czuć impuls

Strategie, które prowadzą do cierpienia

CIAŁO

Odczucia z ciała

Granice

Szukanie w sobie

Odklejanie się od wrażeń z ciała

Nie wszystko musisz lubić

Ból

5 kroków do odklejania się od wrażeń z ciała

13 NOTATEK WSPOMAGAJĄCYCH PSYCHOPOZYTYWNOŚĆ

Są ludzie, dla których jesteś czarnym charakterem

Sprawdź, czy nie jesteś czasem kimś innym

Przeszkoda jest drogą

Odmawiaj

Szukaj szerszego obrazu

Bądź obecna

Wszyscy się staramy

Przepraszaj

Przytul swoje oczekiwania

Widzę cię i jestem tu dla ciebie

Szukaj odpowiedzialności, nie winy

Pielęgnuj współczucie

Zachowaj dystans

Płyńmy

Copyright © by Maria Kaczorowska 2024
Copyright © by Wydawnictwo Luna,
imprint Wydawnictwa Marginesy 2024

Wydawca: NATALIA GOWIN

Redaktorka prowadząca: MARTA JAMRÓGIEWICZ

Redakcja: MONIKA KOCIUBA/e-DYTOR

Korekta: JOLANTA KUCHARSKA, JOANNA BŁAKITA

Projekt okładki i stron tytułowych: MACIEJ SZYMANOWICZ

Grafiki: MARIA KACZOROWSKA

Skład i łamanie: MACIEJ SZYMANOWICZ

Koordynatorka produkcji: PAULINA KUREK

Warszawa 2024
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-67996-43-3

Wydawnictwo Luna
Imprint Wydawnictwa Marginesy Sp. z o.o.
ul. Mierosławskiego 11a
01-527 Warszawa
www.wydawnictwoluna.pl

Konwersja: eLitera s.c.

PRZED

„Nie daj po sobie poznać, że coś jest z tobą nie tak”. Krótki paznokieć miał czerwoną obwódkę od krwi. Schowałam ręce w kieszenie i podeszłam do grupy studentek, próbując zachowywać się swobodnie. Dużo się śmiałam i wymachiwałam rękami, które uspokajały się tylko zaplątane w supeł, tak samo jak stojące w pozycji baletowej nogi. Nie miałam pojęcia, co właściwie czułam, ale było to okropne.

Marzyłam o studiowaniu. W książkach i filmach uniwersytet wydawał się miejscem przyjaznym Marysiom. W praktyce okazało się, że nie mam pojęcia, skąd wszyscy wiedzą, kiedy jest zaliczenie i co trzeba przygotować na egzamin. Myślałam, że muszę przeczytać podręcznik, więc siadałam do niego na długie godziny uzbrojona w kolorowe pisaki. Potem okazywało się, że wszyscy w mojej grupie przejrzeli slajdy z wykładów i notatki zrobione na tym przedmiocie dziesięć lat wcześniej i przekazywane sobie przez kolejne roczniki studentów.

Już w liceum nasz wychowawca rzucił mi z zatroskaną miną, że miał kiedyś wyjątkowo głupią uczennicę, która robiła dużo kolorowych notatek, więc zdała maturę. Różnica między mną a tamtą dziewczyną miała polegać na tym, że tamta uczyła się jeszcze więcej niż ja.

Chyba faktycznie byłam głupia. Gdyby nie moje cudowne koleżanki ratujące mi regularnie tyłek wiadomościami: „Hej, zobaczymy się jutro przed egzaminem na szybką powtórkę?”, wyleciałabym ze studiów już po pierwszej sesji, nie dlatego, że źle napisałam egzamin. Prawdopodobnie dotarłabym na niego kilka dni po fakcie, jak na egzamin do certyfikatu językowego z angielskiego.

Odnosiłam wrażenie, że moje zachowanie jest dziwne. Że ja jestem dziwna. Że moje uczucia i myśli są dziwne i nie na miejscu. Odnosiłam wrażenie, że nigdzie nie pasuję. Nie miałam pojęcia, co się dzieje na studiach, i tłumaczyłam to artystyczną duszą. W szkole muzycznej tęskniłam do książek i naukowego podejścia. W rodzinie miałam etykietkę tej, która uważa się za lepszą i ciągnie, nie wiadomo do czego.

Potrafiłam opowiadać godzinami o rzeczach, które mnie spotykają. Wszystko wydawało mi się interesujące, a codzienne przygody łączyły się w długie opowieści. Niektórzy zapewne unikali mnie jak ognia, już z daleka widząc przesuwającą się w ich stronę stertę przedmiotów. Znacie ludzi, którzy nie biorą ze sobą koszyka w sklepie, bo wydaje im się, że wchodzą tylko po jedną rzecz, a potem idą do kasy, przytrzymując brodą wieżę z produktów? Właśnie w ten sposób szłam na zajęcia z piramidą zbudowaną z zeszytów, książek, piórnika, kubka z kawą, telefonu i kluczy. Koleżanka z grupy, otwierając mi drzwi do sali, przewracała oczami i mówiła: „Oj, Maryś”, tak samo jak wtedy, kiedy znów zawalałam ją dziesięciominutową opowieścią o odwieszaniu kurtki w szatni lub innych dramach rozgrywających się w moim zawsze pulsującym świecie.

Było mnie wszędzie dużo, ale odnosiłam wrażenie, że jakimś cudem się mieszczę. Z uśmiechem próbowałam upchnąć siebie pokaleczonymi palcami w ramy narzucane przez świat i wydawało mi się, że wychodzi mi to całkiem nieźle.

A potem przestałam dawać radę.

Opowiem wam historię o myśleniu, emocjach, ciele i zachowaniu. O tym, jak uczymy się opowiadać historie o sobie i jak to wpływa na podejmowane przez nas działania. Jak zewnętrzny kontekst wpływa na nasze wewnętrzne życie, a wewnętrzne życie staje się pryzmatem, który przepuszcza z zewnątrz tylko pewien określony zakres światła.

Przyznanie, że się nie wie, bywa najdoskonalszą formą odwagi i wiedzy. Oczywiście nie zawsze. Czasem jest rzuconym na odwal się wytrychem. Jak każde zachowanie ma swój kontekst i użyteczność. O tym wszystkim opowiem wam szczegółowo. Żeby dowiedzieć się czegoś, muszę założyć, że są rzeczy, których nie wiem. Zrobić przestrzeń na to, co jeszcze nie miało szansy stworzyć sobie miejsca w moim umyśle. Do tego posłuży nam odklejanie się.

Kiedy już pozwolimy sobie nie wiedzieć, być może zrobi się miejsce na psychopozytywność, czyli założenie, że nie ma żadnej myśli, emocji ani zachowania, które są same w sobie moralnie złe lub szkodliwe. Wszystko zależy od kontekstu, a jest naprawdę niewiele sytuacji, w których nie możemy potraktować samych siebie z życzliwością i współczuciem.

Nie będę się odwoływała do źródeł naukowych. Jestem w tym fatalna, ale nie załamuje mnie to. Ludzie, którzy mają smykałkę do badań w dziedzinach nauk społecznych, chociaż sprawiają wrażenie bardzo mądrych, często wypadają niebywale głupio, ponieważ udowadniają przede wszystkim istnienie pojęć, które sami stworzyli. Sama przyłapuję się na tym, że wierzę w coś, co chwilę później okazuje się niczym nieuzasadnione. Na szczęście to wcale nie wada nauki – to jej cecha. Wszystko, co wiemy o świecie, jest tylko pewnym etapem. Wyobraźcie sobie, jak zabawnie brzmiałaby dumna deklaracja, że dowiedzieliśmy się już wszystkiego. To oczywiście nieprawda.

Nie twierdzę przy tym, że badania naukowe w psychologii nie mają sensu. Wszystkich próbujących opisać zależności w niezwykle złożonym świecie naszego umysłu kształtowanym przez miliony możliwych kontekstów szczerze podziwiam i mocno im kibicuję. Ja tymczasem mam dla was mój osobisty esej dotyczący pracy z umysłem, oparty na moich prywatnych i zawodowych doświadczeniach.

Filarami tej opowieści są nauki kontekstualne o zachowaniu i filozofia stoicka, a gruntem, na którym to wszystko stoi, jest idea, że umysł stanowi centrum naszego doświadczenia. To miejsce, w którym rodzą się nasze myśli i uczucia. Jest nieustannie kształtowany przez nasze doświadczenia oraz wpływa na nasze decyzje i działania.

Opowiem wam historię, ale proszę, od samego początku przyglądajcie się jej bardzo nieufnie. Obiecuję, że znajdziecie w niej mnóstwo konfabulacji. Nie wynika to z tego, że chcę was oszukać.

Książka ta przedstawia pewien pomysł na postrzeganie ludzkiego doświadczenia i pracę umysłem. Jak każdy pomysł, jest on ograniczony, a w niektórych sytuacjach całkowicie błędny. Niech ograniczone zaufanie do tej książki będzie dla was pierwszym, ważnym zadaniem. Nie chcę, żebyście mi wierzyli. Jeśli podczas czytania nauczycie się nie ufać wspomnieniom i kwestionować opowieści, które podpowiada umysł, choćby opowiadał je ktoś, kogo lubicie i komu ufacie, będę płakać ze wzruszenia, bo osiągnę swój cel. Oczywiście, o ile tylko dacie mi znać, że tak się właśnie wydarzyło.

Żeby dowiedzieć się czegoś, muszę założyć, że są rzeczy, których nie wiem.

SZUKANIE POMOCY

Po nagłej śmierci mojego taty radziłam sobie oburzająco dobrze. Na tyle dobrze, że na pogrzebie jakaś troskliwa pani postanowiła skomentować, że skoro nie jestem zalana łzami, to wcale nie przeżywam straty, a bliscy i dalsi analizowali mój sposób przechodzenia żałoby po najbliższym mi człowieku. Niektórzy dawali mi odczuć swoje zdziwienie lub zawód, inni chwalili, jak jestem dzielna.

Po powrocie do szkoły ludzie mijali mnie na korytarzu, w ostatniej chwili kierując wzrok na ścianę po przeciwnej stronie niż ja. Stawali przy wyblakłych obrazkach lub wczytywali się w gazetki donoszące o wyjeździe kółka europejskiego do Brukseli. Te gazetki nie wiszą na ścianach po to, żeby można było zawiesić na nich oko, kiedy nie wiadomo, co zrobić z cudzym cierpieniem.

Istnieje przecież ryzyko, że samemu poczuje się ukłucie w gardle albo ucisk w przełyku, a oczy zajdą łzami. Jeszcze ktoś zobaczy i zapyta, co się dzieje, i trzeba się będzie przyznać, że właściwie nic, tylko zabolało mnie bycie człowiekiem.

Poza tym, patrząc na osobę, która ma powód do cierpienia, można spowodować niechcący, że wejdzie ona w kontakt z cierpieniem, a nam pozostanie zagryzanie warg i rozciąganie swetra. To jakby kopnąć w górach kamyk i patrzeć, jak zsuwając się ku dołowi, tworzy lawinę. A ty stoisz jak bezradne dziecko i wiesz, że to twoja wina. Niech no tylko tata się dowie. Mama zrobi usta w dzióbek i ze smutkiem w oczach powie, że znowu wykazałam się godnym pożałowania brakiem wyobraźni.

Tyle strasznych rzeczy może się wydarzyć, kiedy spojrzę na osobę, która cierpi. „Popatrz, jak tam stoi w tym czarnym swetrze. Ten czarny to nie do końca jej kolor, podbija zielonkawe tony w jej cerze, ale też nadaje powagę. O, uśmiechnęła się. Zostawmy to tak. Radzi sobie. Nie ma co psuć kruchej równowagi. Są na pewno lepsi ludzie niż ja do rozmawiania z nią na takie tematy”.

W liceum nikt się nie zdecydował zapytać, jak się właściwie z tym czuję. Chłopak z klasy, z którym nie rozmawiałam od początku szkoły, napisał do mnie późnym wieczorem po kilku miesiącach od pogrzebu na starym, pomarańczowym komunikatorze. Następnym razem rozmawialiśmy dłużej chyba w klasie maturalnej.

Według otoczenia radziłam sobie świetnie, a kiedy dawałam znać, że jest mi ciężko, dostawałam stos dobrych rad: „Będzie dobrze”, „Skup się na pozytywach”, „Zajmij się czymś”, „Nie myśl już o tym”. No pewnie, że nie chciałam myśleć. Wymagałam od siebie, żeby pracować jak najwięcej, i próbowałam nie czuć, zajadając uczucia, a potem wymiotując. Nauka w szkole przestała sprawiać mi przyjemność, a ja nie miałam siły wstać rano z łóżka na autobus o szóstej czterdzieści osiem. Widocznie należało myśleć bardziej pozytywnie i pracować więcej, ale nie miałam pojęcia, jak to się robi.

Znalazłam specjalistę, który miał mi pomóc poradzić sobie z codziennym wymiotowaniem. Wiedziałam, że tak nie powinno być, i bardzo chciałam to zmienić. Pierwszy raz spotkałam się z przyjęciem moich uczuć dokładnie takimi, jakie były. Trafiłam na wspaniałą, ciepłą panią psycholog. Otworzył się przede mną świat, w którym było miejsce na moje uczucia i myśli. Nic nie było z nimi nie tak. Wszystkie miały swój powód. Można je było przyjmować, zamiast z nimi walczyć. Można je było czuć nie tyle mniej, co więcej.

Wkroczyłam na ścieżkę, która wpłynie na całe moje życie, chociaż jeszcze tego nie wiem. Najpierw będę musiała przejść przez etap studiów dziennych, szkoły muzycznej pięć razy w tygodniu i pracy na pół etatu. Będę szukała zajęć, wyjazdów i wolontariatów, żeby myśleć pozytywnie i robić dużo, bo to ciągle jest moja główna opowieść. Żadna ilość mojego zaangażowania nie będzie wystarczająca, żeby wykupić mi prawo do bycia na tym świecie. Będę wycinała bez wytchnienia pieniądze z papieru i wydawała krocie na nowe brystole po to, żeby wyciąć więcej pieniędzy i wykupić sobie prawo bycia na tym świecie. Nie wiem jeszcze, że ta waluta nie ma realnej wartości na rynku.

KATASTROFY

Lubię opowiadać historie i robię to w sposób, który sprawia, że niektórzy słuchają z zapartym tchem, a inni mówią, że znów przesadzam. Jakoś tak się złożyło, że najbliżsi mi ludzie mówili raczej „przesadzasz”. Nawet ci, których spotykałam potem na swojej drodze, przypominali przekazem to, co już znałam. Ci szczerze zainteresowani nie poznali mnie dobrze i jeszcze nie mają mnie dosyć. Ta zasada świetnie sprawdzała się w klasyfikowaniu bliskich mi ludzi. Tylko ci, którzy byli krytyczni i surowi, widzieli mnie naprawdę. Jeśli ktoś widział we mnie coś interesującego i chciał mnie przez dłuższy czas słuchać, widocznie nie był najostrzejszą strzałą w kołczanie, a ja nie chciałam budować relacji na tym, że ktoś ma jakiś poznawczy defekt i nie widzi, z kim tak naprawdę ma do czynienia.

Kiedy więc opowiadam o tym, co mi się przydarzyło, nigdy nie wiem, czy to faktycznie coś trudnego, czy tylko mój sposób opowiadania o świecie. Póki pozwalałam sobie opowiadać i radzić z tym po swojemu, jakoś to szło. Kiedy spotkało mnie wiele przykrości naraz, straciłam rachubę.

Każda strata, której doświadczamy, sprawia, że musimy się nauczyć na nowo wracać do równowagi. Z tym wiąże się proces żałoby – uczenie się, jak znów sobie radzić, kiedy tracimy coś, co było rusztowaniem naszej opowieści o sobie. Im poważniejszy element konstrukcji został zabrany, tym więcej zmian musi zajść w całej budowli, żeby zabezpieczyć ją przed upadkiem. Im większa strata, tym większy wysiłek. Doświadczając straty, mogę czuć się jak ktoś, komu odkręcono boczne kółka od rowerka i teraz musi sobie radzić na dwóch kołach. To wymaga większego wysiłku, ale nie jest niemożliwe.

Czasem okazuje się, że na rowerze dwukołowym możemy wjechać w bardziej interesujące nas miejsca, gdzie szerokie kółka boczne zablokowałyby się w wąskim przejściu. Na początku czujemy się niestabilnie, ale po pewnym czasie nabieramy takiej wprawy, że jadąc na dwóch kołach, zaczynamy oddawać się rozmowie, puszczać kierownicę jedną ręką, a czasem dla zabawy nawet dwiema. Na wspomnienie starego czterokołowca serce mięknie i delikatnie szczypie w środku, ale za nic nie wrócilibyśmy do jeżdżenia na nim.

Czułam się, jakby wsadzono mnie na rower po raz pierwszy w życiu, kazano jechać po trawie pod górę i podpalono mi opony.

Każda strata, której doświadczamy, sprawia, że musimy się nauczyć na nowo wracać do równowagi.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki