Tytuł oryginału Die Couturière. Elsa Schiaparelli und die Kunst der Mode

Przekład AGATA CHMIELECKA

Wydawca KATARZYNA RUDZKA

Redaktorka prowadząca KAROLINA WĄSOWSKA

Redakcja FILIP FIEREK

Korekta AURELIA HOŁUBOWSKA

Projekt okładki ANNA POL

Łamanie, korekta ANNA HEGMAN

Koordynatorka produkcji ALEKSANDRA KANICKA

Ilustracja na okładce © Bettmann / Getty Images

Die Couturière. Elsa Schiaparelli und die Kunst der Mode
Copyright © Aufabu Verlag GmbH & Co. KG, Berlin 2023
(Published with Aufbau Taschenbuch; „Aufbau Taschenbuch”
is a trademark of Aufbau Verlag GmbH & Co. KG)
Copyright © for the translation by Agata Chmielecka
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2025

ISBN 978-83-68367-77-5

Wydawnictwo Marginesy Sp. z o.o.
ul. Mierosławskiego 11A
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
redakcja@marginesy.com.pl
www.marginesy.com.pl

Warszawa 2025

Wydanie pierwsze

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Kobietom, które dodają mi odwagi

Wymierzyła Paryżowi policzek,

znęcała się nad nim, urzekała go –

a on ją za to pokochał.

Yves Saint Laurent (1936–2008)

Rozdział 1

– Elso, co właściwie trzyma cię w Nowym Jorku? Pojedź ze mną do Paryża, to miasto stworzone dla ludzi takich jak ty. Takich, którzy pragną nowego życia – zaproponowała Blanche i dodała: – Nie martw się kosztami, bilety biorę na siebie.

„Mamy duży dom, a ty jesteś w nim zawsze mile widziana. Poza tym na pewno znajdziesz tu specjalistę, który pomoże twojej córce” – napisała w liście Gabrielle.

Poznały się przed sześcioma laty, wiosną 1916 roku, podczas wernisażu na Manhattanie. Elsa pochodziła z Rzymu, ale mieszkała w Nowym Jorku. Urodzona w Paryżu Blanche przybyła tu na ślub swojej siostry. A Gabrielle, na zlecenie francuskiego magazynu o sztuce, zbierała w Stanach materiały o amerykańskich fotografkach. To przypadkowe spotkanie stało się początkiem wieloletniej przyjaźni.

Myśl o opuszczeniu Nowego Jorku i powrocie do Europy kiełkowała w głowie Elsy od czasu, gdy rozstała się z mężem – unikającym pracy krętaczem, który zdradził ją z tancerką zmieniającą kochanków jak rękawiczki. Życie w mieście położonym między rzeką Hudson a cieśniną East River stawało się dla rozwiedzionej kobiety, w dodatku bez wyuczonego zawodu, coraz droższe i trudniejsze. Mimo że pracowała jako ekspedientka w sklepie z modą, Elsa dysponowała zbyt skromnymi funduszami, aby się utrzymać i opłacić leczenie córki.

Mogła więc bez wyrzutów sumienia przyjąć hojną propozycję złożoną przez Blanche. Przyjaciółka niedawno rozwiodła się ze swoim szalenie zamożnym mężem, adwokatem, i otrzymała pokaźną sumę pieniędzy. Obecnie wraz z pięcioletnią córką Lorą przebywała w odwiedzinach u siostry na Brooklynie. Podróż powrotną do Francji zaplanowała na początek czerwca.

Parę dni przed rejsem Elsa spostrzegła, że skóra Gogo pokryta jest czerwonymi krostami. Dziewczynka kaszlała, gorączkowała i leżała skulona na łóżku, trzymając się za brzuch.

„Musimy przełożyć wyjazd. Gogo ma odrę” – napisała Elsa w telegramie do Blanche. Kilka razy dziennie podawała córce łyżeczką herbatę rumiankową i aby zbić gorączkę, robiła jej okłady na nogi i ręce. Po dziesięciu długich dniach ryzyko zarażenia innych minęło i kobiety ze swoimi dziećmi weszły na pokład statku. Gogo wyglądała jak ugotowany homar. Nieustannie wieszała się matce na szyi, płakała za nianią i nawet dziecięce piosenki, które tak bardzo lubiła, nie przynosiły jej ulgi ani pocieszenia. Dopiero gdy Elsa wyjęła z otchłani największego bagażu jej zabawkę, pluszową żyrafę, mała uspokoiła się, bez słowa sprzeciwu pozwoliła zaprowadzić się do łóżka i od razu zapadła w głęboki sen.

W czasie ośmiodniowego rejsu Gogo dała się poznać jako radosna dziewczynka. Lora chętnie się z nią bawiła, zaplatała jej warkoczyki i – przy wykorzystaniu najróżniejszych szali i naszyjników – przebierała ją to za księżniczkę, to za ducha. Zanosząc się od śmiechu, dziewczynki uczyły się śpiewać Panie Janie po francusku i angielsku.

– Dlaczego właściwie Gogo nazywa się Gogo? – zapytała pewnego wieczoru Lora, gdy ubierała małą do snu.

– Sama wybrała sobie to imię. Gdy zaczynała mówić, naciskała palcem na klatkę piersiową... o tak, zobacz... – Elsa zaprezentowała nieporadny gest swojej córeczki i mimo woli się roześmiała. – Potem wytrzeszczała oczy i sylabizowała: „Go-go... Go-go”. No i tak zostało, tak ją nazywamy.

– Zabawne. – Lora delikatnie pogłaskała Gogo po włosach i włożyła jej żyrafę w ramiona.

Elsa i Blanche rozkoszowały się luksusem kajuty, jej mahoniowymi meblami, gęsto tkanym dywanem i przestronną łazienką z dwoma bulajami. Wieczorami na wygodnych leżakach podziwiały mieniące się kolorami zachody słońca, podczas gdy młodzi stewardzi obsypywali je pochlebstwami.

Wczesnym rankiem 20 czerwca 1922 roku statek Abraham Lincoln zacumował w porcie w Hawrze. Stamtąd Elsa i Blanche wraz z dziećmi udały się pociągiem do Paryża. Z nastaniem południa Elsa z całym swoim dobytkiem, spakowanym w trzy walizki, stanęła na peronie Gare du Nord, chłonąc zapach spalanego węgla i oleju. Z sąsiednich torów dobiegało sapanie przyjeżdżających i odjeżdżających pociągów, a kominy lokomotyw wyrzucały w jasne letnie niebo obłoki pary wodnej.

Ile czasu minęło, odkąd pierwszy raz stanęła na paryskiej ziemi? Musiało to być przed rozpoczęciem wojny, wiosną 1912 roku, a więc dobre dziesięć lat temu. Uciekała wtedy z rodzinnego Rzymu przed natrętnym zalotnikiem i w drodze do Londynu, gdzie miała zatrudnić się jako opiekunka dzieci, zatrzymała się w Paryżu. Zaledwie dwa tygodnie wystarczyły, by zakochała się w tym tętniącym życiem mieście nad Sekwaną. Z uśmiechem wróciła wspomnieniami do studenckiej Dzielnicy Łacińskiej i balu, podczas którego odważyła się zatańczyć dzikie, nieprzyzwoite tango i wywołać tym samym skandal obyczajowy.

– Gdzie niania?

Jękliwe pytanie córki sprowadziło Elsę z powrotem na ziemię. Mała stała przed nią chwiejnie i trzymała się jej spódnicy, aż w końcu osunęła się na ziemię. Płacz przeszedł w pełen bezdennego zwątpienia krzyk, typowy dla dwuletniego dziecka. Elsa podniosła dziewczynkę, wzięła na ręce i starała się ją uspokoić, szepcząc do ucha czułe słowa i głaszcząc potargane włosy.

Poczuła ukłucie spowodowane nagłymi wyrzutami sumienia. Czy aby na pewno postąpiła słusznie, wyrywając tak małe dziecko z bezpiecznego środowiska? Czy jako matka nie zachowała się zbyt egoistycznie, przedkładając własne dobro nad dobro córki? Po wątpliwościach odezwał się jednak rozsądek i przypomniała sobie, że przecież zmusiły ją do tego okoliczności. I tak zbyt późno zdała sobie sprawę, że przez oszusta, którego poślubiła pod wpływem głupiego zauroczenia, straciła cały swój posag.

Poprzysięgła sobie, że nigdy już nie będzie zależna od żadnego mężczyzny – ani emocjonalnie, ani finansowo. W końcu nadejdzie dzień, kiedy będzie zarabiać tyle, by zapewnić córce najlepszą możliwą opiekę medyczną.

– Niania, chcę do niani – lamentowała Gogo, a jej gorzkie łzy wsiąkały w kołnierz matki.

Elsa westchnęła, spoglądając w stronę przyjaciółki, na której twarzy malowało się pełne zrozumienie.

– Dzieci szybko wrastają w nowe środowisko. Zobaczysz, za kilka dni Gogo będzie miała nową opiekunkę i zapomni o Nowym Jorku.

Blanche dała znak tragarzowi, który błyskawicznie pojawił się ze swoim wózkiem. Młody, silny mężczyzna pewnymi ruchami poukładał walizki i pudła z kapeluszami jedne na drugich i przedzierając się przez tłum podróżnych i innych bagażowych, wprawnie skierował wózek w kierunku wyjścia.

Skryte za okularami słonecznymi oczy Elsy powędrowały w stronę nieba. Poczuła ulgę, że nie pada, deszcz byłby bowiem złym znakiem. Ruch i hałas uliczny przywiodły jej na myśl zgiełk panujący na Piątej Alei albo Park Avenue. Terkoczące wokół automobile zręcznie wymijały powolniejsze od nich furmanki, a jadący pomiędzy nimi rowerzyści torowali sobie drogę, natarczywie używając dzwonków i wydając z siebie głośne okrzyki. Delikatne letnie powietrze przenikała woń benzyny, oleju silnikowego i końskich odchodów.

Na ulicach miasta dało się wyróżnić dwa typy paryżanek. Młodsze, z krótko obciętymi włosami i wąskimi sukienkami do kolan. Te nie różniły się wiele od nowoczesnych Amerykanek z dużych miast. I starsze, z których większość nosiła się jak przed wojną, w spódnicach do kostek z wąską talią i uwydatnionymi biodrami. Do tego dochodził żałosny widok mężczyzn, nierzadko bardzo młodych, bez ręki lub nogi, z opaską na oku, którzy patrząc tępo przed siebie, przemykali wzdłuż budynków. Nie ma się co dziwić, w końcu Europa stała się areną wojny, której zgubne skutki widoczne były na ulicach metropolii nawet cztery lata po jej zakończeniu.

Tragarz włożył dwa palce do ust i wydobył z siebie przenikliwy gwizd, by przywołać taksówkę.

– Czas się pożegnać. Blanche, dziękuję za wszystko. A tobie, Loro, za to, że na statku tak bardzo troszczyłaś się o Gogo. – Elsa zdjęła córkę ze stosu bagaży, objęła przyjaciółkę i z czułością pocałowała ją w policzek. – Zrewanżuję ci się, przysięgam.

Potem schyliła się do Lory i dała jej całusa w jasne kręcone włosy, które ta odziedziczyła po matce.

– Będziemy za wami tęsknić.

– Do widzenia, ciociu, do widzenia, Gogo – powiedziała Lora i z niecierpliwością pociągnęła matkę za rękaw. – Chcę już do domu.

Blanche nachyliła się do Gogo i opuszkiem palca musnęła jej nos.

– Musicie nas wkrótce odwiedzić. Mieszkamy nieopodal Lasku Bulońskiego. Zrobimy sobie piknik i będziemy karmić kaczki.

W jednej chwili z oczu Gogo popłynął strumień łez. Dziewczynka wyciągnęła ręce w stronę matki, szukając w ten sposób ratunku. Elsa pocieszała córeczkę, a przyjaciółka w tym czasie rozdzielała bagaże do dwóch pojazdów. Blanche z Lorą zajęła tylne siedzenie, wyciągnęła wykończoną koronką chusteczkę i przez otwarte okno pomachała wesoło na pożegnanie.

– Au revoir, mes amies. Pozdrów ode mnie Gabrielle. Cudownie, że wszystkie trzy będziemy mieszkały w tym samym mieście. Będziemy mogły się częściej widywać.

Drugi kierowca załadował pozostałe bagaże, uchylił czapki i zapytał:

– Dokąd zawieźć szanowne demoiselles?

Elsa aż zapowietrzyła się z oburzenia. Uznała za niestosowne nazywanie kobiety z dzieckiem na ręku, które, co więcej, jest do niej podobne, demoiselle, czyli panienką. Choć może ten starszy mężczyzna z ubytkami w zębach i dziurawą marynarką nie miał złych intencji i chciał je po prostu skomplementować? Ta myśl skłoniła ją ostatecznie do przybrania uprzejmego tonu.

– Poproszę na rue des Petits Champs.

Patrząc podczas jazdy przez okno, Elsa wyobraziła sobie przyszłe przejażdżki z Gogo omnibusem po szerokich bulwarach. Po mniej więcej dwudziestu minutach dojechały na miejsce, do Jardin du Palais Royal. Dzielnica mieszkaniowa wyglądała na mieszczańską i zadbaną. Znajdowały się tam cztero- i pięciopiętrowe kamienice z piaskowymi fasadami nadającymi miastu oryginalny charakter, pośród których przycupnęły niższe budynki, w których mieściły się sklepiki i luksusowe hotele.

Gabrielle Pasquier powiedziała niegdyś Elzie, że Henri, jej mąż malarz, kupił ten dom ze względu na niewielką odległość do Sekwany. Godzinami przesiadywał na ławce nad jej brzegiem i oddawał się malowaniu. Choć tak naprawdę najczęściej nawiązywał rozmowy ze spacerującymi tamtędy młodymi kobietami i namawiał je, żeby mu pozowały.

Na widok przyjaciółki, ubranej w letnią przewiewną sukienkę i stojącej w drzwiach z szeroko rozłożonymi ramionami, Elsa wydała westchnienie ulgi, jakby z jej barków spadł ogromny ciężar. Nie wiedziała, jakie plany ma wobec niej los, ale czuła podskórnie, że czeka ją dobra i ekscytująca przyszłość. Jej nowym domem stawał się właśnie Paryż, miasto, w którym Gogo nauczy się skakać przez kałuże i wyrośnie na przepiękną młodą kobietę przykuwającą uwagę mężczyzn. A ona będzie dumna, że jest jej matką.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Rozdział 2

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 3

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 4

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 5

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 6

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 7

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 8

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 9

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 10

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 11

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 12

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 13

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 14

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 15

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 16

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 17

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 18

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 19

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 20

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 21

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 22

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 23

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 24

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 25

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 26

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 27

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 28

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 29

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 30

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 31

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 32

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 33

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 34

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 35

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 36

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 37

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 38

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 39

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 40

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 41

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 42

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 43

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 44

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 45

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 46

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 47

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 48

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 49

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 50

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 51

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 52

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 53

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 54

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 55

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 56

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 57

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 58

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Rozdział 59

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Dziedzictwo Elsy Schiaparelli, Lady Gaga i projektant z Teksasu

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Jak powstała ta książka

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Dalsze lektury

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu