Redaktor prowadzący: DOROTA KOMAN

Redakcja: DOROTA KOMAN

Korekta: DOROTA KRAJEWSKA, DOROTA KOMAN

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcie na okładce: © kadr z filmu Lekarstwo na miłość, reż. Jan Batory, rok prod. 1966, fot. Jerzy Bielak, Licencja: Studio Filmowe KADR / mat. Filmoteka Narodowa

Wydawnictwo Marginesy dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 335 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do zdjęć opublikowanych w książce.
Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów zdjęć, Wydawnictwo Marginesy zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania zdjęć aktualnym dysponentom autorskich praw majątkowych niezwłocznie po ich zgłoszeniu do Wydawnictwa Marginesy.

Copyright © by Grzegorz Ćwiertniewicz
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015

Warszawa 2015
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65282-15-6

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a
01-540 Warszawa
tel. (+48) 22 839 91 27
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Kochanej i niezastąpionej żonie – Marioli

WSTĘP

Krystyna Sienkiewicz należy bez wątpienia do grona najwybitniejszych polskich aktorek. Tymczasem artystką została dzięki szczęśliwemu dla niej zbiegowi okoliczności. Jako niespokojny Wodnik szybko nudziła się jednym zajęciem. Już jako młoda dziewczyna wciąż poszukiwała nowych wrażeń artystycznych. Na Krakowskim Przedmieściu 5, w gmachu Akademii Sztuk Plastycznych, malowała obrazy, a przy ulicy Świerczewskiego 76b projektowała scenografię dla Studenckiego Teatru Satyryków. Ale nie tylko. Obsługiwała również lewy reflektor i sprzedawała bilety. Dla przyszłej wybitnej aktorki teatralnej i filmowej STS stał się domem i miejscem wyłącznie miłych doznań. To na jego scenie zdobywała bezcenne doświadczenie. Nie pojawiłaby się na niej, gdyby nie została poproszona przez koleżankę Aleksandrę Gustkiewicz o nagłe zastępstwo. W 1958 roku wystąpiła zamiast niej w spektaklu teatralnym wyreżyserowanym przez Jerzego Markuszewskiego. Udział w przedstawieniu otworzył jej drogę do dalszych sukcesów. Do dziś wspomina z rozrzewnieniem recenzję, jaką otrzymała wtedy od Krzysztofa Teodora Toeplitza: „Różowe zjawisko STS-u”. Należy jednak pamiętać, że nie był to jej artystyczny debiut. Aktorka statystowała wcześniej w filmie Leonarda Buczkowskiego Sprawa pilota Maresza (1955). Ale to Studencki Teatr Satyryków był dla młodej studentki swoistą enklawą kultury. Poznała prawdziwą elitę, zasiadającą wówczas na widowni: Leszka Kołakowskiego, Jana Kotta, Kazimierza Brandysa, Jeremiego Przyborę czy profesora Tadeusza Kotarbińskiego. Miała okazję pracować z Andrzejem Drawiczem, Agnieszką Osiecką, Stanisławem Tymem, Janem Stanisławskim, Ernestem Bryllem i Andrzejem Jareckim. STS zastąpił jej szkołę teatralną. Tam zakochała się w teatrze, w jego idei, w jego instytucji.

Doświadczenie zdobyte w STS-ie umożliwiło młodej aktorce podjęcie współpracy ze znanymi teatrami – Ateneum, Rozmaitości, Syrena, Komedia, Scena Prezentacje, Na Woli, Rampa czy poznański Teatr Polski. Artystka odnalazła się również na estradzie, w filmie i kabarecie.

Niedawno zapytana przeze mnie, na czym polega fenomen Krystyny Sienkiewicz, odpowiedziała, że nie uważa się za fenomenalną aktorkę. Starała się być zawsze blisko publiczności, nie przemawiać do widza z mównicy, nie pouczać go, nie tworzyć zbędnego dystansu. Nigdy nie chciała robić z siebie aktorki „piedestałowej”, co mogłoby ją skazać na klęskę zawodową. Uważa, że aktor powinien brać udział w przedsięwzięciu powszechnie użytecznym, służącym ludziom.

W 2015 roku Krystyna Sienkiewicz obchodzi sześćdziesięciolecie pracy zawodowej. W jej dorobku artystycznym znajduje się ponad sto ról (teatralnych i filmowych). Jest autorką trzech sztambuchów: Haftowane gałgany, Zgadnij, z kim leżę i Cacko. Zapytana, jaka naprawdę jest, odpowiada z uśmiechem: „Jestem przytulna. Garnę się do ludzi. Głaszczę ich po głowach i chcę być pogłaskana. Marzę o tym”[1].

Choć Krystyna Sienkiewicz wykonuje zawód aktorki od ponad pół wieku, nie powstała dotychczas o niej żadna monografia. Podobnie jak w przypadku wielu innych wielkich aktorów. „Jest cechą charakterystyczną – pisze Alicja Helman – że prac ściśle biorąc «fachowych», poświęconych teoretycznym aspektom aktorstwa, znajdziemy najmniej. [...] piszących o aktorstwie (oraz tych, którzy to czytają) najmniej interesuje aktor jako specyficzny składnik dzieła filmowego”[2] lub teatralnego. W przypadku Krystyny Sienkiewicz dziennikarze uciekają się jedynie do informacji związanych z aktualnymi wydarzeniami (choroba, problemy z córką) lub też odwołują się do początku kariery zawodowej Sienkiewicz (głównie STS[3]).

Warto podkreślić, że Krystyna Sienkiewicz od początku miała świadomość, iż trzy sztambuchy, które wydała, stanowią raczej luźne refleksje, a nie merytoryczną syntezę. Zainteresowanie tymi wydawnictwami wśród czytelników potwierdziło nie tylko ich sympatię dla artystki, ale także ich „upodobanie do lektury autobiografii i wszelkiego rodzaju «dzienników intymnych»”[4] oraz „powszechnie znaną potrzebę szerokich rzesz czytelników do tej formy kontaktu z «osobistościami» ukazanymi en pantouffles”[5].

Książka, którą poświęcam Krystynie Sienkiewicz, nie sprowadza się do swoistej apoteozy. Stanowi portret bogatej osobowości bohaterki i jej życia osobistego oraz dorobku artystycznego. Dążyłem do ukazania jej drogi do aktorstwa, ewolucji jako aktorki, relacji pomiędzy grą w teatrze, filmie i kabarecie; śledziłem też, jak wątki z życia osobistego wpływały na życie zawodowe i – co ważne – starałem się zaprezentować charakterystyczne dla niej typy aktorstwa, kładąc nacisk na uprawiane przez nią komedianctwo liryczne. Mając na względzie pogląd Sławomira Świątka, że „o rodzajach gry aktorskiej czy rodzajach aktorstwa powinni się wypowiadać przede wszystkim aktorzy”[6], pozyskałem wiele opinii od przyjaciół i współpracowników artystki, wśród których, poza aktorami, znajdują się również przedstawiciele innych dziedzin sztuki, a także osoby spoza środowiska artystycznego. Wykorzystałem również listy, pamiętniki, dzienniki, notatki, fotografie, ustne opowiadania, czyli różnego rodzaju dokumenty osobiste zdobyte samodzielnie lub otrzymane od bohaterki książki.

Krystyna Sienkiewicz – choć początkowo zastanawiała się, czy jej życie i dorobek zawodowy to problemy istotne dla historii teatru, filmu, estrady, radia i telewizji – zgodziła się uczestniczyć w procesie pisania tej książki. Jednak w żadnym razie nie wpływała na jej kształt. Udzielała wywiadów, udostępniała materiały z prywatnych zbiorów dokumentów i pamiątek, ułatwiała mi kontakty ze swymi przyjaciółmi.

Taki bezpośredni kontakt z bohaterką książki przyniósł oczywiście nieocenione korzyści – przede wszystkim mogłem na bieżąco weryfikować fakty (co nie oznacza, że w tej kwestii Krystyna Sienkiewicz trochę nie kluczyła!). Z drugiej strony – zaciągnąłem tym samym u niej spory dług. Mam nadzieję, że ta książka choć częściowo pozwoli mi spłacić dany mi kredyt zaufania.

Dziękuję Ci, Krysiu!

I

„CEROWANE MARZENIA”[1]

1

Życie Krystyny Sienkiewicz, przepełnione z jednej strony tragizmem, a z drugiej – bogate w zabawne epizody, mogłoby stanowić kanwę scenariusza filmu, ale nie komedii; nie zawsze bowiem aktorka była komediantką w pozaartystycznej, nie wolnej od trosk, rzeczywistości. Komedianctwo, w którym znakomicie się odnalazła, pełniło w pewnym sensie funkcję zasłony dymnej. Skrywało jej marzycielstwo, wrażliwość, liryzm, melancholię, niedzisiejszość. Było poniekąd jej terapią, przywracało równowagę, ale nigdy nie wyleczyło z przeszłości. Nie oznacza to, że jej komiczność to wytwór fałszu. Wręcz przeciwnie. Aktorka obdarzona jest ogromnym poczuciem humoru i zaraża nim ludzi, którzy na co dzień mogą przebywać w jej towarzystwie. Ale poza tym, co trzeba wyraźnie zaznaczyć, Krystyna Sienkiewicz jest filozofką, myślicielką, mądrą rozmówczynią; nie stroni od trudnych tematów, bacznie obserwuje rzeczywistość i niezwykle trafnie ją puentuje. To przede wszystkim dzięki intelektowi, a ponadto – oczywiście – talentowi, może być bardzo dobrą aktorką. Na to właśnie musiałby zwrócić uwagę scenarzysta, gdyby chciał oddać prawdziwą naturę artystki.

Opowieść o dzieciństwie Krystyny Sienkiewicz i losach jej rodziny przysparza wiele trudności. Niechętnie opowiada ona o tamtym okresie, starając się jednocześnie za wszelką cenę ukryć bolesne przeżycia i niewygodną prawdę, która mogłaby kłaść się cieniem na kreowanym przez nią od lat niemalże krystalicznym wizerunku. Jeśli już decyduje się na rozrachunek z tragicznymi przeżyciami, czyni to, bazując na pamięci kilkuletniej dziewczynki, którą wówczas była. „Niewiele [...] pamiętam z dzieciństwa. Mam tylko strzępy wspomnień. Bo dziecko pamięta tylko tyle, ile opowiedzą mu rodzice, a ja zbyt wcześnie ich straciłam”[2]. Szczegółowe odtworzenie jej historii jest więc prawie niemożliwe. Można jednak podjąć próbę zrekonstruowania wydarzeń, w czym pomocne okażą się wspomnienia aktorki opisane w jej książkach (zwłaszcza w Haftowanych gałganach; istnieje jednak niebezpieczeństwo popełnienia błędu: w zbiorze tym rzeczywistość miesza się z fantazją, co miało ułatwić wyrażanie myśli; niekiedy ich autorka posługuje się pseudonimem „Waleria” lub „Walesia”, zmienia imiona ludzi i nazwy miejscowości) czy też zasłyszane podczas spotkań z nią, listy, które otrzymała od osób znających jej rodziców, opowieści ciotki oraz dokumenty. Niezwykle ważne są też opowieści ludzi, którzy bezpośrednio lub pośrednio zetknęli się wtedy z Krystyną lub jej bliskimi.

2

Rodzina Krystyny Sienkiewicz pochodzi spod Grodna. Dawno temu, po jednym z wywiadów w radiu, zadzwoniła do niej pewna słuchaczka, która powiedziała, że rodzina artystki pochodzi dokładnie z Sopoćkiń, spod Grodna, bo ona to jakoś sobie zapamiętała. Krystyna była kiedyś w Grodnie z pomocą humanitarną. Z wyjazdu zapamiętała rynek i rozebrany kościół, a także sentymentalne opowieści o tym, jak to wszystko wyglądało za polskich czasów. Podekscytowana zapytała wówczas jedną z kobiet, gdzie są Sopoćkinie. „A tam, gdzie słońce wschodzi, czyli na wschód od Grodna” – usłyszała. Było to dla niej niebywale symboliczne, że jej rodzina pochodzi stamtąd, gdzie słońce wschodzi. „Sienkiewiczowie to była jakaś szlachta zaściankowa. Wiem, że mam herb, ale to dla mnie bez znaczenia”[3] – wyznaje aktorka.

W Sopoćkiniach, miejscowości oddalonej o dwadzieścia sześć kilometrów od Grodna, znajdującej się wówczas na terytorium Królestwa Polskiego i należącej do guberni suwalskiej, mieszkała Ludwika Sienkiewicz – matka ojca Krystyny. „Duża babcia” zapadła wnuczce w pamięć, gdyż często mówiono o niej w jej obecności. Nie tylko w dzieciństwie, ale również w dorosłym życiu: „Była ładną kobietą – wspomina aktorka, przeglądając zdjęcia. – Mam po niej kawałki różnych gałganków. Podobno przygotowała dla mnie kilka kufrów wiana, ale zostały po stronie rosyjskiej. Kupiłam sobie dwadzieścia pięć kufrów i zapełniam je. To jest moje odrastanie”[4]. Babcia Ludwika cieszyła się powodzeniem u mężczyzn. O jej rękę starało się wielu adoratorów, a ona na drugiego męża wybrała pana o nazwisku Rybko.

„Według mojej rodziny nazywał się haniebnie. Jak po Sienkiewiczu ktoś wychodzi za Rybko – popełnia mezalians. Gdyby chociaż Rybka... Może brzmiałoby to lepiej. Ale Rybko? To brzmi ukraińsko, białorusko”[5].

3

Dwudziestego trzeciego października 1902 roku w Sopoćkiniach urodził się ojciec Krystyny Sienkiewicz – Edward Sienkiewicz. Z zachowanych dokumentów wynika, że był mężczyzną średniego wzrostu (mierzył 169 cm), miał niebieskie oczy i brązowe włosy. Córka do dzisiaj pieszczotliwie nazywa go tatulkiem lub tatusiem.

Sopoćkinie po pierwszej wojnie światowej do 1939 roku znajdowały się w granicach Rzeczypospolitej. Były siedzibą wiejskiej gminy Wołłowiczowce w powiecie augustowskim. Miejscowość zamieszkiwali głównie Polacy, a przed drugą wojną światową również Żydzi, z których większość została zamordowana przez Niemców. Na mocy postanowień konferencji jałtańskiej władze sowieckie zobowiązały się do zwrotu Polsce terytoriów na zachód od linii Curzona, która w tym rejonie przebiegała wzdłuż Niemna. Sopoćkinie spełniały ten podstawowy warunek, bowiem znajdowały się na zachód od tej linii. Ponadto, o czym już wspomniano, zamieszkane były prawie wyłącznie przez Polaków. Mimo to zapadła decyzja o pozostawieniu miejscowości w granicach Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Do Białorusi należą do dzisiaj, choć w dalszym ciągu mieszkają tam Polacy, którzy dbają o swoją odrębność kulturową. Warto dodać, że Sopoćkinie to jedyna białoruska miejscowość, której władze zgodziły się na dwujęzyczne – polskie i białoruskie – nazewnictwo ulic. „W Sopoćkiniach była ziemia, tam mój ojciec budował dom, tam miało przebiegać całe moje dzieciństwo. Rybki i Rosja pozabierały wszystko”[6] – opowiada Krystyna Sienkiewicz.

Po lewej: Edward Sienkiewicz, ojciec Krystyny. Po prawej: mama Krystyny Anna Sienkiewicz, babcia Ludwika, ojciec i pies Neron.

Matka aktorki, Anna Sienkiewicz z domu Berdowska, urodziła się 17 grudnia 1906 roku w okolicy Lajki, w powiecie szczuczyńskim, w dawnej gminie wiejskiej Ostryna, istniejącej do 1939 roku w województwie nowogródzkim w Polsce (obecnie na Białorusi). Córka zapamiętała ją jako bardzo ładną kobietę średniego wzrostu, o owalnej twarzy, ciemnoblond włosach i ciemnych oczach. Jest przekonana, że talenty artystyczne odziedziczyła właśnie po niej. O ile z matką ojca łączyły Krystynę jakieś wspomnienia, o tyle o „małej babci”, rodzicielce mamy, nie wie nic. Nie zna nawet jej imienia.

4

„Krystyna Sienkiewicz to oryginał, mówiąc delikatnie. Może się wydawać dziwna, jednak każdy byłby dziwny na jej miejscu”[7] – tak aktorkę postrzega jej bratanek Jakub Sienkiewicz, muzyk, autor tekstów, lider zespołu Elektryczne Gitary, z wykształcenia lekarz neurolog, doktor nauk medycznych.

Krystyna Waleria urodziła się jako drugie dziecko państwa Anny i Edwarda Sienkiewiczów. Pierwszy był jej brat – Ryszard – starszy od niej o prawie trzy lata (ur. 18.08.1932). Krysia przyszła na świat 14 lutego 1935 roku. „Wiem, że urodziłam się 14 lutego, bo stryjenka Janina Pieńkowska mówiła mi, że jestem w połowie miesiąca urodzona. A rok? To nie ma znaczenia. Geny i osobowość są ważne. Potrzeba tańcowania!”[8]. Co do roku rzeczywiście nie można mieć pewności, gdyż, jak aktorka sama przyznaje, „świadkowie plączą się w zeznaniach”[9], ale nie ma to dla niej większego znaczenia, ponieważ „odczuwa konsekwentną niechęć do dat w swoim życiu”[10]. Poza dniem urodzenia wątpliwości nie budzi również znak zodiaku: „Moim znakiem jest Wodnik. W mądrej książce można przeczytać o mnie, że najbardziej uduchowieni ludzie rodzą się pod tym znakiem. Wielu z nich to duchowi samotnicy nienadający się do kolektywnego życia. Chyba że sami propagują ideę wspólnoty. Słynna kabalarka Pellegrini podaje, że szczęśliwe numery to: 7, 14, 20. Kolory: szary, zielony, kobalt. Roślina: paproć. Kwiat: azalia. Metal: chrom. Minerał: sód. Ptak: jaskółka. Drzewo: modrzew. Zbierać: maski. W żadnym innym znaku zodiaku nie spotykamy tylu poetów, myślicieli, wynalazców i innych ciekawych ludzi, co w tym”[11].

Krysia Sienkiewicz z przyjaciółką Krysią Tarkowską (po prawej).

Urodziła się w Ostrowi Mazowieckiej, mieście będącym wówczas siedzibą powiatu. „Urodziłam się w miejscowości, w której nikt nigdy nie mieszkał: ani ojciec, ani matka, bo my spod Grodna. A ja mam zapisane w metryce Ostrów Mazowiecka”[12]. „Nic o tym mieście nie wiem [...]. Mama musiała mnie urodzić w szpitalu w Ostrowi Mazowieckiej. Mieszkaliśmy pewnie w jakiejś wsi kościelnej pod Ostrowią. Na chwilę”[13]. Ostrów Mazowiecka okaże się być jej miastem nie tylko z metryki. Los sprawi, że mała Krysia spędzi w nim kilka miesięcy swojego życia.

Rodzice Ryszarda i Krystyny byli wykształconymi ludźmi. Nie wiadomo, jak zeszły się ich drogi: „Nie mam pojęcia, jak się poznali. Nie byłam w takim wieku, żeby mnie to interesowało. Nie dopytywałam”[14]. Państwo Sienkiewiczowie wymyślili sobie, że „jako ci Judymowie będą pracować we wsiach i małych miasteczkach”[15]. Matka ukończyła przedwojenną wyższą szkołę pedagogiczną. Była nauczycielką. Uczyła języka polskiego, rysunku i śpiewu. Śpiewała w kościelnym chórze. Poświęcała Krysi bardzo dużo czasu i uwrażliwiała ją na piękno, czytając między innymi baśnie J.Ch. Andersena czy braci Grimm. „Zaczęłam czytać, gdy miałam cztery lata. Dlatego, że byłam ciekawa. Mama dużo mi czytała, ale potem mówiła, żebym się sama nauczyła. I ja się nauczyłam. Taką moją pierwszą, no, też nie dorosłą, ale taką doroślejszą książką były Pamiętniki Neptunka. Nie znałam autora, ale byłam pewna, że tę książkę napisał pies, bo to był pamiętnik psa. No i dla mnie od tego czasu psy piszą, czytają i mówią dużymi literami”[16].

O ile w rodzinnym domu zarażono Krysię miłością do literatury, o tyle nigdy nie nauczono pływać i jeździć na rowerze. Tym musiałby zająć się tato, ale historia mu to uniemożliwiła. Działał w Armii Krajowej. Wcześniej pracował w gminie jako sekretarz. Prawdopodobnie do 29 października 1929 roku pełnił funkcję sekretarza Rady Gminnej w miejscowości Nur, oddalonej o niecałe czterdzieści kilometrów od Ostrowi Mazowieckiej i o niecałe dwadzieścia od Zarębów Kościelnych, które w życiu małej Krysi również odegrają znaczącą rolę. Jego nazwisko zostało wymienione w artykule poświęconym ówczesnym władzom gminnym, opublikowanym w „Przeboju”[17] – ilustrowanym czasopiśmie regionalnym. Ta informacja nie jest potwierdzona, bo Urząd Gminy w Nurze nie dysponuje archiwalnymi materiałami: „Nur od 17 września 1939 roku był okupowany przez wojska radzieckie i nie posiadamy informacji o dokumentach urzędowych lub o miejscu ich ewentualnego przechowywania”[18]. Jednak fakt, że po 1929 roku Edward Sienkiewicz pracował jako urzędnik w miejscowościach położonych blisko Nuru, uwiarygodnia tę hipotezę.

5

Do jedenastego roku życia Krystyna Sienkiewicz mieszkała w różnych wioskach, w wynajętych domach. Jedną z nich było Wąsewo, wieś znajdująca się obecnie w obszarze województwa mazowieckiego i powiatu ostrowskiego. „Mieszkaliśmy w Wąsewie. Mam stamtąd zdjęcie Matki Boskiej. Kościół był zbombardowany, ktoś napisał, że kompletnie, a został ołtarz z Matką Boską, i przysłał mi ten ktoś zdjęcie Matki Boskiej z Wąsewa. Ze wsi Wąsewo dostałam złotą obrączkę mamy z imieniem mojego ojca – Edward, ale zginęła, nie na wojnie, ale już w moim własnym domu. Gdzieś wywędrowała. Dostałam po mamie wazę do zupy, też chyba z Wąsewa, zdjęcia i trochę koronek. Nie ma przypadków w życiu”[19].

Najprawdopodobniej tutaj mieszkali państwo Sienkiewiczowie, kiedy w oddalonej o dwadzieścia kilometrów Ostrowi Mazowieckiej urodziła się Krystyna – ich drugie dziecko. To w wąsewskiej szkole Anna Sienkiewicz pracowała jako nauczycielka, której uczennicą była Sabina Skrzecz. Kiedy Krystyna Sienkiewicz zaczęła być znana, otrzymała od niej dwa listy, stanowiące nie tylko pamiątkę, ale zawierające bezcenne dla adresatki informacje o jej rodzinie:

Szanowna Pani Krystyno,

Może zdziwi Panią ten list po tylu latach. Jestem już na rencie. Wspominam swoją młodość, lata szkolne i przypomniałam sobie panią Sienkiewicz, która uczyła mnie przed wojną. Była moją Wychowawczynią w sali gminnej na dole. A mieszkała z mężem i dwójką dzieci na górze. Chociaż to było w jednym budynku, ale bała się o swoje maleństwa, żeby im się krzywda nie stała. Krysia miała zaledwie półtora roku, a Rysio miał trzy latka, bo biegał po kuchni. A Krysię, która siedziała w łóżeczku dziecinnym przy ścianie, karmiłam manną kaszką. Chodziłam pilnować dzieci w czasie lekcji, bo byłam lubiana przez Mamę. Tato był Sekretarzem w gminie, a Mama nauczycielką w szkole. Prowadziła chór w szkole i w kościele w Wąsewie. Była bardzo przystojna i ładna. Wspaniała nauczycielka Sienkiewicz. Pani Krysiu, jak słyszę Panią w radiu, telewizji, to przyglądam się i chciałabym przemówić. Zbierałam się od kilku lat napisać ten list, ale zawsze mi przeszkadzały rodzinne kłopoty. Pozostały mi wspomnienia z młodzieńczych szkolnych lat, zapach Jej włosów i bladych Jej lic, pamięć o pani Sienkiewicz. Łączę serdeczne pozdrowienia dla Krysi Sienkiewicz i Ryszarda Sienkiewicza.

Sabina Skrzecz

wieś Mokry Las[20]

Kochana Szanowna Pani Krysieńko!

Dziękuję za Pani słowa, które mi Pani odpisała. Gdybym nie znała Rodziców Pani, nie napisałabym. Wiem, że Mama zmarła, Ojca zamordowali Niemcy. Ja zdałam do siódmej klasy, miałam 14 lat, jak zaczęła się wojna. Szkoda mnie Rysia. Był bardzo troskliwy o swoją młodszą siostrzyczkę Krysię. Pani Krysiu, Pani dla swojej Mamy była gwiazdeczką, a Rysio słoneczkiem. Pamiętam te słowa. Ja bym prosiła Panią, żeby Pani mię odwiedziła, jeżeli to dla Pani możliwe. Byśmy miały co powspominać, porozmawiać, że po tylu latach odnalazłam gwiazdkę swojej Pani Sienkiewicz.

Sabina Skrzecz[21]

Mama z Krystyną i jej starszym bratem Ryszardem.

6

Drugą wsią, w której zamieszkali Sienkiewiczowie, były Zaręby Kościelne. Trudno ustalić dokładną datę osiedlenia, ale stało się to na pewno nie później niż 21 czerwca 1939 roku. W tym dniu bowiem wójt Jan Kietliński wydał Annie Sienkiewicz dowód osobisty. Przed wojną Zaręby Kościelne były osadą typu miejskiego, z przewagą ludności żydowskiej. W połowie września 1939 roku obszar ten został zajęty przez Niemców, a następnie, na mocy porozumień niemiecko-radzieckich, przekazany Rosjanom, więc od końca września miejscowość znajdowała się pod okupacją radziecką.

Choć Krystyna Sienkiewicz była wtedy bardzo małą dziewczynką i niewiele powinna pamiętać, na całe życie utrwaliła w swojej świadomości obraz ówczesnego domu i jako dorosła kobieta często rozmawiała o nim z ciocią Janiną – swoją opiekunką. Z tamtych czasów pamięta tylko drobiazgi. Wciąż widzi przed oczyma umeblowaną kuchnię z okapem, kredens, stół, sypialnię, wszystkie meble stojące po izbach, kształt okien, firanki z portretami mężczyzny i kobiety, koronkowe ażurowe kapy, obrazek, który wisiał nad jej łóżkiem: klęczącą dziewczynkę w różowej koszuli, opartą o żelazne łóżeczko, a obok niej pies; modlą się, bo zaraz pójdą spać – za mamusię, za tatusia, za Rysia i za Nerka. Neron był wyżłem. Pierwszy pies w życiu Krysi. Piękny, dropiasty Neron, który woził ją zimą na sankach. Bardzo ich kochał – z wzajemnością. Pamięta też parter domu i podwórko za stodółką, jakiś chlewik oraz jeża Tuptusia. Pamięta również zabawy ze swoim braciszkiem Rysiem, który gdy była malutka, stanął nad nią z ogromnym polanem i krzyknął: „Smerda, won z mojej luli!”. Pewnie chciał powiedzieć: „Smarkulo, won z mojej kołyski!”. Na szczęście zobaczyła to mama i go powstrzymała. Pamięta, że dała mu kiedyś w prezencie zabawkę z papieru: „Piekło, niebo, czyściec, raj, Panie Boże, chleba daj”. Budowała z takich zabawek wieżę Eiffla. Ciotka nie mogła nadziwić się, jak trzyletniemu dziecku mogły utkwić w pamięci choćby takie drobiazgi. Zdarzało się, że obrazki odtwarzane przez dziewczynkę, później już przecież znacznie starszą, bo przynajmniej dziewięcioletnią, odbierała jak opowieści, w których rzeczywistość mieszała się z dziecinną fantazją: „To niemożliwe, że ty to pamiętasz, byłaś za mała”[22] – mówiła.

Zaręby Kościelne zmieniły życie Krystyny Sienkiewicz i zabrały jej wszystko, co kochane.[23] Może dlatego tak bardzo utkwiły jej w pamięci. Pewnego wieczoru Sienkiewiczów odwiedził pan Grynszpan i poinformował, że znajdują się na liście osób przewidzianych do wywózki na Syberię. „Rodzice pospiesznie, w milczeniu zaczęli nas ubierać w ciepłe ubranka. Mnie tato włożył do swojego plecaka, a mama zabrała Rysia i torebkę”[24]. „Tej nocy uciekaliśmy przed wywiezieniem na Syberię”[25], z okupacji bolszewickiej do Generalnej Guberni. „Cenny był też pies Nerek, ale próba przejścia przez granicę z psem oznaczała nieudaną ucieczkę”[26]. „Nerek został zamknięty w komórce pod schodami”[27]. „Jako dziecko dałam sobie słowo honoru, że odpłacę Nerkowi i będę się zajmowała porzuconymi, biednymi zwierzętami”[28].

Mama Krysi z małym Ryszardem.

Jesienią 1940 roku, po wielogodzinnej niebezpiecznej wędrówce pod osłoną nocy, udało im się dotrzeć do Goworowa – przytulnej i łaskawej[29], tylko pozornie bezpiecznej wioski zakorzenionej w żydowskich tradycjach: „I tam zamieszkaliśmy. Było to gdzieś na styku frontu, bo z okupacji bolszewickiej przeszliśmy pod niemiecką”[30]. Matka często powtarzała Krystynie, że choć Polska jest „żydożercza”, ona powinna kochać Żydów, bo jeden z nich uratował im życie. Goworowo wydawało się być bezpieczne – Niemcy zdążyli już spacyfikować wioskę, podpalając zabudowania i mordując nie tylko Żydów, ale również Polaków. Mieszkańcy nie spodziewali się kolejnej agresji. Niewykluczone, że właśnie dlatego Sienkiewiczowie postanowili przeczekać tutaj wojnę. Po przybyciu do Goworowa znaleźli schronienie w czerwonym budynku należącym do Żyda Nuty Rydza. Poza nimi mieszkali tam także ludzie pracujący w młynie, po którym nie ma już dzisiaj śladu. Później przenieśli się do budynku urzędu gminy, w którym ojciec Krystyny pracował jako sekretarz. Zamieszkali na piętrze. Niedaleko znajdowała się szkoła, w której uczyła jej matka (w dokumentacji nie ma o tym jednak żadnej wzmianki).[31]

7

Dzięki doskonałej pamięci Krystynie Sienkiewicz udało się zebrać wspomnienia, zwłaszcza te najwcześniejsze, dotyczące rodziców, brata, atmosfery rodzinnego domu, pierwszego przedszkolnego przedstawienia, w którym odegrała rolę grzybka. Zapamiętała swego pierwszego narzeczonego, od którego dostała w prezencie piękną broszkę, oraz ucznia jej mamy, który zabierał ją na przejażdżki sankami. Zapamiętała również Goworowo nad rzeką Orz, nazywane przez nią Rumiankami: „Pamiętam Orz, drogę do kościoła, plac przy kościele. Tam była szkoła, którą potem gdzieś przenieśli. I cmentarz pamiętam – duży i stary. Mam zdjęcia z rodzicami z jakiegoś parku”[32]. Do kościoła mama stroiła ją w piękne kapelusze, których Krysia się zawsze wstydziła.

Krystyna zapamiętała również sołtysa, z którym wiąże się pewna anegdota. Któregoś dnia w Goworowie pojawili się Niemcy, gdyż wywęszyli jakiś sabotaż. Rozwścieczeni zaczęli krzyczeć: „Sabotaż! Sabotaż!”. Do niedosłyszącego sołtysa dotarły dwa inne słowa: „Sobota! Sobota!”. Opanowany, choć rozentuzjazmowany odkrzyknął: „Zrobi się! Zrobi się!”, co wprowadziło żołnierzy niemieckich w konsternację.

Jako dziewczynka Krystyna nie stroniła od podwórkowych zabaw. Jedną z jej ówczesnych koleżanek była Halina Reluga (ur. 1929), którą los również przywiódł do Goworowa: „Byłyśmy małymi dziewczynkami. Bawiłyśmy się razem na podwórku, kiedy odwiedzałam dziadków. Robiłyśmy wspólnie laleczki. Krystyna była grzecznym, miłym, przyjemnym dzieckiem – wspominała. – Miała piękne oczy”[33]. To dlatego dzieci nazywały ją „sową z Goworowa”.

Z czasem mała, filigranowa dziewczynka z blond czupryną, w czerwonej sukience, przestała postrzegać wieś jako Arkadię, a jako dorosła kobieta będzie kojarzyć ją już tylko z gehenną: „Dzieciństwo nie było najlepszym okresem w moim życiu. Nie miałam szczęścia! Dom, w którym mieszkałam we wsi Rumianki[34], stał na pustym, płaskatym placu, a nie w cieniu modrzewi. W oknach nie kwitły azalie. Przez te łyse okna musiałam często wypatrywać, czy coś podejrzanego nie dzieje się na ulicy. Takie były czasy. Ćwiczyłam mówienie szeptem. Na taniec, tak przeze mnie umiłowany, zostawało mi bardzo mało czasu. A jak już byłam trochę wolniejsza, to zapadała godzina policyjna. Ale nieraz przy łaskawszym słonku wyfruwałam na łąki, jako maleńka pszczółka Walesia. Wylatywałam na pastwiska leżące nad rzeką Orz. Po prostu Orz!”[35].

Samego wybuchu drugiej wojny światowej Krystyna Sienkiewicz nie pamięta. Miała zaledwie cztery i pół roku. Trudno też, aby jako mała dziewczynka zdawała sobie sprawę z zagrożenia. Na wojnę patrzyła dziecięcymi oczami, szukając piękna i okazji do zabawy. Nic więc dziwnego, że radowała się na widok samolotów pikujących w dół z ogromną szybkością, ciągnących za sobą szarfę dymu, wyglądających w nocy jak piękne lampiony. Sens tego, co wówczas obserwowała, pojęła znacznie później. Wspomina zdarzenie, którego nie wymazała z pamięci i jako Krysia, i jako Krystyna. Opisała je w opowiadaniu Owoc żywota[36], będącym rozrachunkiem z nieszczęśliwym momentem życia – z dzieciństwem – nazwanym później przez Jeremiego Przyborę bachorstwem. Niektóre wydarzenia zostały wymyślone, ponieważ tak autorce łatwiej było rozprawić się z przeszłością. Emocje są jednak prawdziwe. Forma literacka okazała się dla aktorki swoistym katharsis. Fragmenty opowieści trzeba w tym miejscu bezsprzecznie przywołać. Nie tylko dlatego, że opowiadanie jest swego rodzaju świadectwem. Na uwagę zasługuje również baśniowa stylizacja i poetycki, przepełniony metaforami, język autorki:

„We wsi Rumianki już od tygodnia panował jakiś groźny, nic dobrego nie wróżący spokój. Ale zanim tak ucichło, Niemcy wysadzili w powietrze młyn. Potężny podmuch jeszcze głębiej wgniótł ludzi do schronów, dostraszył, żeby potem zabrzęczeć w uszach fałszywą ciszą. Kiedy mieszkańcy Rumianek ośmielili się wyleźć ze swoich w ziemi powydłubywanych kryjówek, zobaczyli, że we wsi nie ma ani jednego Niemca. Hitlerowcy polikwidowali w popłochu swoje urzędy, kwatery i czmychnęli. Teraz trzeba było nasłuchiwać, skąd dolecą odgłosy wybuchów. Wojna się nie skończyła. Musiała być gdzieś niedaleko, bo ziemia – gdy ucho do niej przyłożyć – jęczała. Jęczała od strony kartoflisk albo czasami zapalała się łuną za kościołem. Słońce po niebie łaziło wystraszone. Patrzyło na ludzi krwawymi ślepiami i zapadało się w bruzdy. Bało się, żeby go nie zestrzelili.

Ludzie też zapadali się w swoich schronach. W chałupach mało kto mieszkał. Baby nie stały przy garnkach, by z kominów nie leciał dym. Całe życie wioski skupiało się w ziemiankach i przed ziemiankami. Czasami ktoś ciekawski rozglądał się to na prawo, to na lewo, albo w górę, w niebo, gdzie walczyły samoloty. I nasłuchiwał... Tylko rumiankowe dzieci były bardziej ożywione i podniecone niż zwykle. Samoloty to nawet im się podobały. Tak ładnie wyglądały, gdy strzelały do siebie małymi obłoczkami albo pikowały w dół karbowanym beżowo-rudym dymem u ogona. Ale koło krzyża, na rozstaju, za drewnianym płotem u Prośnaśki były ważniejsze sprawy. Wisiały na jabłonkach jabłka i same się prosiły, żeby je zerwać. Wystarczyło się tylko skrzyknąć, zebrać w małą kompanię i lecieć. Skrzyknęły się więc dzieciaki i pofrunęły do ogródka Marii Prośnaś, u której tej dziwnej jesieni było dużo więcej jabłek niż zwykle”[37].

19

W liceum Krystyna Sienkiewicz zaprzyjaźniła się z mieszkającą do dziś w Łodzi Teresą „Titką” Puchowską, późniejszą reżyserką filmów animowanych (m.in. kilku odcinków Przygód Misia Uszatka) i żoną innego reżysera filmów animowanych – Edwarda Sturlisa. „Krysia była najmłodszą dziewczyną w klasie. Ja byłam jedną ze starszych. Panowie byli jeszcze starsi – wspomina Teresa Puchowska-Sturlis. – Krysia była prymuską. Lubiła się uczyć. Osiągała wysokie wyniki, bo była zdolna. Jej relacje z nauczycielami układały się bezkonfliktowo. Pedagodzy kazali brać nam z niej przykład. Lubiłyśmy ją i hołubiłyśmy ze względu na wiek. Krysia nigdy nie epatowała swoim sieroctwem. W tej chwili więcej mówi o swoim bachorstwie, aniżeli wtedy. Była wspaniałą koleżanką, trochę nieszczęśliwą, zauważalną i lubianą przez wszystkich. Była jedną z nas.

Dostałam kiedyś od Krysi książeczkę z kabaretową dedykacją: «Naszej osiemnastolatce w jej Chatce Puchatce, na wieczną rzeczy pamiątkę – Titce, zwycięzcy, pogromcy Edika Kandelabra. Buzi, wódzi i już». Krysia od początku była artystką, kabareciarką. Założyły z Elą Leszczyńską chórek, do którego i ja należałam. Jako plastyczka miała smykałkę do szycia. Zresztą nie tylko ona. Na koniec szkoły ofiarowała mi zdjęcie legitymacyjne z taką oto dedykacją: «Uważasz, że jestem podobna do Marleny Dietrich. A ja uważam, że jestem łudząco podobna do Krysi Sienkiewicz»”[131].

Drugą koleżanką z czasów liceum jest Elżbieta Leszczyńska. „To wielka inteligentka, bardzo się z nią kolegowałam”[132] – wyznaje Krystyna Sienkiewicz. „Nazywałam ją «hrabiną», ale przez «ch»”[133].Tuż przed maturą, najprawdopodobniej pod wpływem niepowodzenia miłosnego, aktorka w obecności koleżanki podpisała – z perspektywy czasu zabawne – zobowiązanie, znajdujące się do dzisiaj w jej prywatnych zbiorach, z którego mimo chęci się nie wywiązała:

„Ja niżej podpisana zobowiązuję się niniejszym, że z nikim i nigdzie się nie pocałuję do lat 22 [poprawione z 27]. Tak mi dopomóż Bóg i Wszyscy Święci. K. Sienkiewicz. W charakterze świadka: Ela Leszczyńska. Łódź, dnia 26 (jutro matura) roku Pańskiego 1952, miesiąc maj (poniedziałek)”[134].

Po latach Elżbieta Leszczyńska tak wspomina koleżankę ze szkoły: „W pierwszym kontakcie Krysia była bardzo skromną osobą, bardzo cichą dziewczynką – świadomie mówię «dziewczynką» – o jasnych blond włosach, z warkoczykami po obu stronach, hołubioną – zwłaszcza przez niektóre koleżanki – opowiada. – A koledzy? Zalecał się do niej jeden, chyba Heniek Burzyński. Zdawał z nami do warszawskiej ASP. Ale jakichś romansów w klasie nie było. Kryśka ani nie była kochliwa, ani nie miała takiego typu urody i zachowania, który by prowokował. Nigdy nie była pewna swego. Bardzo długo wyglądała dziecinnie, pomimo że każda z nas chciała być bardzo dorosła. To my się bardziej wygłupiałyśmy niż ona. Podczas lekcji nauki o Polsce i świecie współczesnym nauczyciel opowiadał o przyjaźni polsko-radzieckiej. Ja, Krysia i jeszcze jedna koleżanka, Mańka, siedziałyśmy z tyłu i gadałyśmy o głupotach, o naszych sprawach. W pewnym momencie wykładowca, widząc, że się chichramy, a nie wiedział z czego, zdenerwował się i kazał nam wyjść na środek klasy. Złożył raport do dyrekcji, że w czasie zajęć śmiałyśmy się z przyjaźni polsko-radzieckiej. Było to poważne do tego stopnia, że mieli zgłosić się nasi rodzice i chciano nas wydalić z tego powodu ze szkoły. Jakoś udało nam się wybronić.

Na początku Krysia tonęła w masie naszej klasy. Po niedługim czasie zaczęła się jednak wybijać – nie wygłupami, nie snobizmem, ale osobowością, indywidualnością. Założyłyśmy wspólnie chórek, w którym śpiewałyśmy. Pozwoliłyśmy sobie nawet na to, żeby pójść do rozgłośni radiowej. Coś tam zaśpiewałyśmy, ale Polskie Radio się na nas nie poznało.

Ubierałyśmy się w to, co miałyśmy, więc trudno mówić o jakimś stylu ubierania. Później ścigałyśmy się, która z nas uszyje sobie bardziej wariacką spódnicę. Nie imponowałyśmy sobie marką, ale kombinactwem. Ubierałyśmy się na Bazarze Różyckiego w Warszawie, bo w Łodzi nie było ciuchów.

Początkująca artystka w obiektywie brata.

Kiedy chodziłyśmy do liceum, Krysia pomieszkiwała u różnych koleżanek, a zwłaszcza u Hani Trojanowskiej. W międzyczasie bywała również u jakiejś ciotki w Konstantynowie Łódzkim, ale chyba się za bardzo nie lubiły. Nie zaznała bynajmniej u niej szczególnego ciepła. W każdym razie biednie żyjąca matka Hani Trojanowskiej, samotnie wychowująca naszą koleżankę, udostępniła jej miejsce w swoim domu. Pomimo warunków, w jakich się wychowywała, pomimo sieroctwa, nazywanego przez nią bachorstwem, Krysia ukończyła liceum ze świadectwem z czerwonym paskiem. Jest po prostu wybitnie inteligentna i dzięki temu odnosiła sukcesy. Chciała się zawsze uczyć lepiej niż wszyscy. W tym czasie jej rodzony brat Ryszard również nie mieszkał w sierocińcu. Wynajmował u kogoś pokój przy Zamenhoffa. Tego domu już nie ma. W jego miejsce powstały blokowiska. Utrzymywał się z korepetycji z matematyki. Każdy z nas mieszkał w domu rodzinnym, więc tak nie za bardzo można było rozrabiać. Rysiek mieszkał sam. Działy się tam więc różne bezeceństwa.

Krysia miała bardzo ciężkie życie, ale nigdy się z tym nie obnosiła i nigdy nie oczekiwała od nikogo pomocy. Przyjechała do Łodzi z bardzo ciężkim bagażem przeżyć i doświadczeń. Wszyscy przywędrowaliśmy skądś, ale mieliśmy na szczęście rodziny – może biedne, może wyrzucane, ale z mamą i tatą. Kryśka w tym wszystkim była sama. W Krysi było zawsze łakomstwo na życie. Miała potrzebę zagarnięcia życia, dnia codziennego, zdobycia czegoś. Może właśnie dlatego, że to było trudne? Może dlatego, że nie miała się w życiu na kim oprzeć i że musiała do wszystkiego dojść sama? Nasze rodziny miały ciężkie życie, więc zaopiekowanie się nią było czymś naturalnym. Titka mieszkała na terenie Akademii Medycznej, która znajdowała się na początku ulicy Narutowicza, a Liceum Sztuk Plastycznych mieściło się na końcu tej ulicy. Kiedy wracałyśmy ze szkoły tramwajem, robiłyśmy sobie przystanek przed domem Titki. Jej dom był otwarty na wszystkich i wszystko. Kiedy nie było nic do jedzenia, jej mama przygotowywała smażone kartofelki. To nikogo ani nie dziwiło, ani nie raziło. Mama Titki była osobą światową. Dawała nam – młodym i smarkatym dziewczynom – różne bardzo mądre i życiowe rady. Dotyczyły one także kontaktów z chłopakami. Wysiadałyśmy więc z Krysią na przystanku, szłyśmy do Titki. U niej odbywały się różne spotkania. A poza domem? Jedyną kawiarnią, do której się wtedy chodziło, była Honoratka. Znajdowała się w monumentalnej i pięknej kamienicy przy ulicy Moniuszki 2. Był to lokal prywatny, wielkości stołowego pokoju, prowadzony przez Stefanię Bruździńską. Spotykała się tam intelektualno-artystyczna elita: filmowcy, plastycy, muzycy, lekarze, prawnicy, naukowcy oraz studenci szkół artystycznych”[135].

„Niedawno [...] Elżbieta Leszczyńska zrobiła mi piękny prezent – opowiada aktorka. – [...] Mój brat trochę się do niej zalecał. Przysłała mi listy mojego Rysia do niej. Nie zajrzałam do nich, ale wyjęłam zdjęcie Rysia”[136].

20

W 1952 roku Krystyna Sienkiewicz zdała egzamin dojrzałości przed Państwową Komisją Egzaminacyjną, powołaną przez Ministerstwo Kultury i Sztuki. Poradziła sobie również z obowiązkową matematyką. „Zdałam, ale przy pomocy. W czasie egzaminu na salę «przyszły» kanapki. Nadgryzłam jedną. W pewnym momencie podeszła do mnie nauczycielka i powiedziała, żebym odwróciła kanapkę, bo wystaje z niej papierek... I tak tę maturę z matmy zdałam. Profesorowie już wiedzieli, że ja jestem daleko i nie będę związana z dwa razy dwa”[137].

Świadectwo maturalne, podpisane przez ówczesnego dyrektora Ludwika Tyrowicza – uznanego grafika i malarza, twórcę ekslibrisów, ucznia Kazimierza Sichulskiego i Władysława Skoczylasa (ojca polskiej szkoły drzeworytu) – oraz brata bliźniaka historyka prof. Mariana Tyrowicza, napawało ją dumą. Oceny końcowe w pełni odzwierciedliły jej dwuletnie zaangażowanie. „Skończyłam liceum i zdałam maturę z wyróżnieniem, nagrodą przodownika pracy i nauki”[138]. Nie było wśród nich ani jednej dostatecznej. Bardzo dobre noty absolwentka szkoły plastycznej uzyskała z rysunku, liternictwa, kompozycji, wiedzy o sztuce, języka rosyjskiego, nauki o Polsce i świecie współczesnym, nauki o społeczeństwie, umuzykalnienia oraz przysposobienia obronnego, natomiast dobre z rzeźby, rysunku technicznego, języka polskiego, matematyki, fizyki oraz chemii.[139]

W czasie studiów na warszawskiej ASP.

21

Świadectwo z wyróżnieniem i nagroda przodownika pracy i nauki pozwoliło Krystynie Sienkiewicz dostać się bez egzaminów teoretycznych na warszawską Akademię Sztuk Plastycznych. „Jeden egzamin musiałam zdać. Egzamin z rysunku”[140]. Narysowała robotników przy budowie placu Konstytucji. „To musiał być wstrętny rysunek. Socjalistyczny i bezduszny. W Liceum Sztuk Plastycznych nie rysowaliśmy żywych modeli, tylko martwe natury, jakieś gipsowe popiersia. A mnie interesował żywy obiekt, a już pies najbardziej”[141]. Pani Trojanowska z Łodzi, u której Krystyna Sienkiewicz wynajmowała stancję, opiekowała się suczką Czibusią. Licealistka robiła jej bardzo dużo szkiców „w tańcu z ogonkiem, śpiącej, proszącej, wiernie wpatrzonej”[142]. Aktorka miała przedstawić komisji swoje rysunki. Szkice pinczera polskiego na tyle przypadły profesorom do gustu, że postanowili przyjąć ją w poczet studentów. „To Czibusia pomogła mi się dostać na akademię, a nie robotnik z placu Konstytucji. I stąd sentyment i miłość do psa”[143]. Doświadczenia z dzieciństwa pokazują jednak, że nie tylko. Przyjęto wtedy trzydzieści pięć osób, a kandydatów było ponad siedmiuset. Wyboru miasta akademickiego przyszła studentka dokonała bardzo świadomie. Chciała studiować tam, gdzie została pochowana jej matka.

Studia na Wydziale Grafiki w Akademii Sztuk Plastycznych Krystyna Sienkiewicz rozpoczęła w październiku 1952 roku.[144] Miała wtedy siedemnaście lat. „Nie byłam zdecydowana, czy skończyć malarstwo, czy scenografię”[145]. „Trzy lata na akademii były ogólne. Musiałam wszystkiego spróbować: i malarstwa, i rzeźby. Nie poszłam na malarstwo, które mnie interesowało, a na grafikę. Miałam zajęcia z wybitnymi plakacistami: z Julianem Pałką, Henrykiem Tomaszewskim i Józefem Mroszczakiem. To były wielkie nazwiska”[146].

Poza przedmiotami kierunkowymi brała również udział w obowiązkowych zajęciach z przygotowania wojskowego, które zapamiętała jako „przekłamane i obrzydliwe politykowanie”. Uczyła się także języka rosyjskiego. Nie lubiła go. Ze znajomości języka wschodnich sąsiadów nigdy nie skorzystała. W późniejszych latach uczyła się języka angielskiego – najchętniej podczas zagranicznych podróży. W Warszawie utrzymywała się dzięki stypendium, które otrzymywała z ASP. Żeby je dostawać, musiała ukrywać, że jej ojciec działał w podziemiu. Pomocne w dalszym ciągu okazywały się nylonowe pończochy od stryja Mieczysława. Okres studiów aktorka wspomina z rozrzewnieniem. Był to dla niej wspaniały czas. Poznała bardzo ciekawych ludzi o artystycznych duszach, a profesorowie wróżyli jej malarską przyszłość.

W gronie studenckiej braci zapaliła pierwszego papierosa, co było początkiem uciążliwego nałogu. Na dobre zaczęła palić, gdy miała dwadzieścia lat. Palenie było modne. Rozkoszowała się „żitanami”. Paliła również w późniejszym okresie życia. „Paląc, cierpiałam, że moje ubrania, włosy były tak przesiąknięte dymem, mimo że ciągle wietrzyłam ciuchy i codziennie myłam głowę. Staszek Tym miał takie powiedzenie, że Krystyna Sienkiewicz myje głowę codziennie, a w niedzielę i święta dwa razy”[147] – wspomina. Teraz aktorka nie toleruje palaczy. Bywa dla nich wręcz przykra. Nie pozwala palić w swojej obecności.

26

Pierwszym mężem Krystyny Sienkiewicz był natomiast Włodzimierz Rylski (1932–2010). „Mój pierwszy mąż był obłędny” – od tego stwierdzenia artystka rozpoczyna opowieść, pokazując jego fotografię.[189] Pochodził z Cieszyna i najpierw pracował jako nauczyciel wychowania fizycznego, ale po wypadku poświęcił się muzyce. Aktorka nie miała jeszcze swojego mieszkania. Stale je od kogoś wynajmowała. Postanowiła więc unormować tę sytuację, a także zacząć spełniać swoje ukryte marzenia. Myślała też o mężczyźnie, z którym powinna stworzyć trwały związek. Włodzimierz Rylski przyjechał do Warszawy z Łodzi na casting do programu kabaretowego Pod gwiazdami. „Ogłoszono przegląd artystów, którzy mieli zdać egzamin [...] i wystąpić na Olimpie. Ludzki Olimp mieścił się w Grand Hotelu na Kruczej i na tę boską górę można było się wdrapać windą. Ale to był pierwszy krok, a potem przesłuchania i oględziny. Ja miałam ułatwiony egzamin, bo ten program kabaretowy reżyserował mój kolega z STS-u Jurek Markuszewski. Zasiadłam nawet w jury. Miała nas być czwórka. Ja, męskiego wesołka nie pamiętam, Bożena Grabowska i czwarty śpiewający”[190].

„Wyszłam za mąż, zaraz wracam”.

Krystynie Sienkiewicz bardzo zaimponowało to, że Rylski się do tego programu zgłosił. Podobał jej się jego bardzo ładny głos, który w dodatku „zagościł w ślicznym ciele”[191]. Od razu przypadł aktorce do gustu, ale i on nie ukrywał, że artystka wzbudziła jego zainteresowanie. Pewnego razu zaprosił ją na kolację do Bristolu, z którą przenieśli się później w bardziej ustronne miejsce. „«A wiesz, że ja mam dom na Żoliborzu? To bardzo stary dom, wymaga kompletnego remontu, ale i jest tam ogród, i stoi w cichym zakątku Żoliborza. Co ty na to?». Zatrzęsłam uszami i zamerdałam ogonem”[192]. To od jej przyjaciół musiał się dowiedzieć, że aktorka „marzy o ciepłym gniazdku”[193]. „Pokój miał tapczan, jakieś graty, którym nie mogłam się przyjrzeć, bo nie pozwolił mi zapalić światła. Było cudnie i bezsennie. Najtrudniej było z tego pokoju wyjść nad ranem”[194]. „Włodek powiedział, że zgubił klucze. Nigdy go nie zapytałam, czy on się do tego domu włamał, bo czuł, że mnie na niego poderwie”[195]. „Dodał, że wyskoczy pierwszy i postawi pod okno ławkę ogrodową. [...] Wybryknęłam, zaczepiając spódnicą o oparcie ławki, i rozdarłam ją na pół”[196]. „Odprowadził mnie do taksówki, idąc za mną, żeby nie było widać tego rozdarcia. Mnie tak bardzo spodobało się to, że on chce coś grać... Wynajęliśmy mieszkanie na Żoliborzu, na Bielanach, przy ulicy Słowackiego. Mówił mi, że ma żonę, ale złożył już w sądzie dokumenty, że ma dziecko, ale ono z nim mieszkać nie będzie. To mi się podobało”[197].

Ślub Krystyny i Włodzimierza Rylskiego, wśród gości Agnieszka Osiecka i Jeremi Przybora.

Rylski poprosił Krystynę Sienkiewicz o rękę. Wspólnie wynajmowali pokoiki przy rodzinach, ponieważ tak było taniej. Narzeczony „omiatał ukochaną oczami”[198], komplementował i spełniał wszystkie zachcianki. „Nie musiałam wołać, mogłam tylko pomyśleć, a on się zjawiał [...]. Włodek był moją mamą i tatą”[199]. Potrafił wspaniale gotować. Uwielbiał rosół, który pojawiał się na stole nie tylko w niedzielę. Aktorka wspomina, że było im razem cudownie, ale tymczasowo.

Kiedyś wypomniała Rylskiemu brak zainteresowania książkami. „Nastało parę godzin milczenia, duże wyrzuty sumienia, i pomyślałam, że na przeprosiny ugotuję mu rosół [...]. Na czteropalnikowej kuchni stał już jakiś gotujący się garnek, z którego podobnie pachniało. Pachniało rosołem. Milczenie przerwaliśmy, wypowiadając równocześnie to samo zdanie: «Zjesz rosołku?!». Nigdy więcejśmy się już nie pokłócili. Nie mieliśmy czasu, wzięliśmy ślub”[200].

W charakterze świadków wystąpili Agnieszka Osiecka i Jeremi Przybora. W dniu ślubu artystka wywiesiła wtedy na drzwiach wynajętego mieszkania kartkę z napisem: „Wyszłam za mąż, zaraz wracam”. Żart aktorki wykorzystała w 1980 roku Maria Czubaszek w swojej piosence, do której muzykę napisał Wojciech Karolak. Utwór wszedł na stałe do repertuaru Ewy Bem.

Włodzimierz Rylski zapragnął robić karierę muzyczną w Niemieckiej Republice Demokratycznej. Krystynie Sienkiewicz od początku nie podobał się ten pomysł. „Nie chciałam jechać do społeczeństwa, które mówiło po niemiecku”[201]. „W końcu się z nim rozstałam, bo nie chciałam do męża mówić w łóżku po niemiecku. Dla mnie to było straszne, przyprawiało mnie o gęsią skórkę”[202]. Po rozwodzie pozostała jej przyjaźń z jego mamą, panią Norą [Eleonorą], którą bardzo lubiła.

Włodzimierz Rylski w 1964 roku pojechał na przesłuchania radiowe do NRD. Z czasem przybrał pseudonim Bert Hendrix i już w 1965 roku pojawił się jego pierwszy singiel Jacqueline, który okazał się sukcesem. Zamieszkał w Berlinie. Wysłał stamtąd Krystynie Sienkiewicz pocztówkę i naklejkę na kafelek z jej podobizną, którą wydrukowali i sprzedawali Niemcy.

Wydane w NRD pocztówka i płyta Włodzimierza Rylskiego – Berta Hendrixa.

Jego kariera rozwijała się błyskawicznie. Stał się gwiazdą niemieckiej muzyki pop. „Ta przystojność chyba mu bardzo w zawodzie piosenkarza pomogła. Bo co nie dośpiewał i nie dograł, to dowyglądał [...]. Długo był najładniejszym Bertem wśród Fryców i często występował we Friedrichstadt-Palast”[203] – wspomina Krystyna. W 1966 roku nagrał w Polsce piosenki do filmu Wieczór przedświąteczny w reżyserii Heleny Amiradżibi i Jerzego Stefana Stawińskiego, w którym wystąpili m.in. Krzysztof Chamiec, Ewa Wiśniewska, Teresa Szmigielówna, Zbigniew Cybulski i Zdzisław Maklakiewicz. W latach sześćdziesiątych występował w duecie z Britt Kersten – bardzo popularną w NRD piosenkarką, zaskakująco podobną do Krystyny Sienkiewicz. W 1972 roku poślubił kobietę o imieniu Margritt. Po upadku muru berlińskiego wycofał się z życia muzycznego. Na nowo zaczął posługiwać się swoim nazwiskiem. Sprzedawał prasę, a także pracował w salonach gier komputerowych. Mieszkał aż do śmierci na Berlin-Mitte. Zmarł nagle, w drodze do lekarza, 9 lutego 2010 roku w Berlinie.

Krystyna Sienkiewicz po rozwodzie również nie próżnowała. Wystąpiła w Lekarstwie na miłość, a także w śpiewogrze Niech no tylko zakwitną jabłonie. „Gdyby Włodek nie zdecydował się wyjechać do Niemiec, kto wie, co by było” – kończy opowieść aktorka.[204]

Na planie filmu Lekarstwo na miłość.

27

„To było za Janulki, czyli w roku 1972. W Polsce utarło się określać różne wydarzenia panującymi. Mówi się – to było za Gomułki, za Ochaba, za Gierka... A u mnie przesiadki życiowe, tąpnięcia, sukcesiki, zmiany panujących nade mną podsuflowują psy”[205]. Krystyna Sienkiewicz wiodła już wtedy w miarę ustabilizowane życie. Poza czterdziestometrowym mieszkaniem na rogu Solec i Ludnej (ulica Ludna 1b/109), nazywanym przez nią „budką telefoniczną”, znajdującym się na czternastym piętrze, z widokiem na Wisłę, Grubą Kaśkę i Trasę Łazienkowską, była właścicielką, do spółki z Anną Ciepielewską i Stanisławem Niwińskim, posiadłości w oddalonej o trzydzieści kilometrów od stolicy wsi Kopki, nad rzeką Świder, o której malowniczo opowiedziała kiedyś Agnieszka Osiecka: „Dom Krystyny Sienkiewicz – stary młyn i strych niewielkiej chaty – urządzony jest tak, jak jej wyobraźnia. Z tego domu można wróżyć Krystynie jak z ręki, dowiedzieć się o niej wszystkiego lub prawie wszystkiego. Wyobraźnia Krystyny jest poetycka. Stąd wielość suszonych kwiatów, zgrzebne firanki w haftowane motyle, ciemne łoża przywleczone gdzieś z odległej wioski... Wyobraźnia Krystyny jest też nieco złośliwa i przekorna – także w stosunku do samej właścicielki, stąd obecność liczydeł różnych, makatek podejrzanych, ohydek rozmaitych, a także pewnej kukły z teatru rodem, żywo przypominającej naszą Artystkę i Gospodynię. Wyobraźnia Krystyny jest praktyczna. Stąd kredens przepiękny – stary wiejski kredens, kupiony za grosze, przecięty na pół, pełniący rolę zlewozmywaka. Wyobraźnia Krystyny jest wreszcie nieco dzika – stąd sfora psów przedziwnych ras i nieraz otaczających dom zgiełkową, malowniczą i spragnioną miłości gromadą. Jednak jedną z największych osobliwości Domu nad Świdrem jest niewielka na razie galeria haftowanych obrazów Krystyny. Nie są to jej pierwsze próby. Zdobiła już haftami firanki, bluzki, a także przepiękne secesyjne spódnice. Ostatnio jednak przyszła kolej na haftowane obrazki”[206].

Wymarzony dom Krysi nad Świdrem, jak sama mówi: „mój świdermajer”.

Krystyna Sienkiewicz zamieszkała w miejscu, o walorach którego przekonano się już przed wojną, kiedy w pobliżu zaczęto budować sanatoria dla chorych na gruźlicę i serce. W jednym ze swoich wierszy napisał o nim również Konstanty Ildefons Gałczyński. Nad Świdrem miała nie tylko dom, młyn, chlew, ale i trzy i pół hektara ziemi. Nigdy nie chciała kupować ziemi wielkości znaczka pocztowego, tylko kawał gruntu – nawet jeśli miałoby się jej nie chcieć po nim spacerować. Została posiadaczką posiadłości, za którą wspólnie zapłacili sto siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych. Część należności spłacili w ratach. Aktorka sprzedała swoje drobiazgi (na przykład pierścionki), zaciągnęła pożyczkę u Agnieszki Osieckiej i dołączyła honorarium za Lekarstwo na miłość. Mimo wszystko nie była to zbyt duża suma. Do dziś chwali się dziennikarzom, że jej najlepsza rola to trzy i pół hektara ziemi nad Świdrem. Nocne nagrania i powroty nie wiązały się już ze stresem wywoływanym przez godzinę policyjną. Artystka bardzo szybko wpadła w niewolę u zwierząt. Zaczęła im pomagać. „Nieszczęścia wokoło było mnóstwo” – wspomina.

„Gniazda”[207] Krystyny Sienkiewicz odwiedzała również Izabella Olejnik. Zawsze pozostawała pod ogromnym urokiem ich wnętrz. „Poznałam dom Krysi. To było małe, cudowne mieszkanko na Ludnej. Imponowało mi, jak Krysia w nie inwestowała. Zawsze kochała secesję. Podobał mi się jej sposób ubierania. Strój był dla niej zawsze bardzo istotny. Krysia niesamowicie konsumowała życie. Fantastycznie je stwarzała. To na mnie robiło największe wrażenie. W mieszkaniu na Ludnej zobaczyłam taką dużą piękną, białą szafę. I zwariowałam! Tam były lalki... Trzeba sobie powiedzieć wyraźnie: te domy były stwarzane, faszerowane symbolami, koloryzowane. Krysia tą scenografią rekompensowała sobie trudne dzieciństwo. Miała zawsze niesamowity gust. Jest perfekcjonistką. Pomagała mi w budowaniu mojej posiadłości. Uczyłam się od niej smaczków. Krysia pięknie troszczy się o zwierzęta. Kocha je. Ta jej troska jest niezwykle głęboka”[208].

28

Krystyna Sienkiewicz miała już za sobą jedno małżeństwo i kilka związków narzeczeńskich. Do towarzystwa kupiła sobie psa, a do przemieszczania się ładę. Mniej więcej w tym czasie poznała Andrzeja Przyłubskiego („Z tych Przyłubskich od podręczników dla dzieci”[209]), a chwilę później Różę Koterską, która bardzo dobrze zapamiętała początek wieloletniej przyjaźni. „Z Krysią poznałyśmy się w Warszawie w 1975 roku. Był to na pewno listopad. W Teatrze Syrena, w którym Krysia pracowała, miała się odbyć premiera składanki. Był to teatr rewiowy, wtedy najdroższy, w którym występowali artyści komediowi, a mój pierwszy mąż pracował tam jako świeżo zatrudniony młody aktor. Ja znalazłam pracę w organizacji widowni, w kasie biletowej. Było blisko do gwiazd. Któregoś dnia przechodził tamtędy Andrzej Przyłubski, partner Krysi, jej późniejszy mąż, z dwoma pięknymi jamnikami. Zaczepiłam te psy i zaczęłam z Andrzejem rozmawiać. Bardzo się później zaprzyjaźniliśmy. Przyjaźń ta trwała aż do jego śmierci w 1995 roku. A wszystko zaczęło się od tej premiery... Przyjechałam z Jeleniej Góry. Wszystko mnie oszałamiało. Wielkie gwiazdy, które uwielbiałam – Kazimierz Brusikiewicz, Lopek Krukowski, Krysia Sienkiewicz, występująca z Basią Wrzesińską w kabarecikach Olgi Lipińskiej. One były wtedy moimi idolkami! Na początku Krysię znałam tylko z teatru. Nie była to znajomość, która przenosiła się na grunt prywatny. Krysia była gwiazdą. Nigdy nie przechodziła tak, żeby na boki strzelać oczami. Zawsze biegła na próbę. Nigdy nie miała czasu. Chodziła jeszcze do radia. Andrzej partnerował jej w niektórych numerach. Może raz była u mnie na imieninach, mieszkałam niedaleko teatru.

Nasza znajomość zacieśniła się w 1977 roku. Byłam już po rozwodzie z pierwszym mężem. Poznałam wtedy chłopaka, młodego mężczyznę, który okazał się być przyjacielem i Przyłubskiego, i Sienkiewicz. To były dla niego najlepsze rekomendacje! Z Andrzejem kolegowałam się bliżej niż z Krysią. Wyskakiwaliśmy czasem na kawę i wódkę do SPATiF-u. Wtedy zaczęłam jeździć na wieś. Krysia miała dom w kolonii Adamówka. Fantastyczny zresztą. Był tam młyn. Każdy miał zapewniony kąt do spania. Nasza znajomość rozwijała się, dopóki nie poznałam swojego drugiego męża – Grzesia Koterskiego – i nie wyjechałam do Wrocławia. Ale wtedy byliśmy już w wielkiej przyjaźni. Jej dom odwiedzałam bardzo często, co tydzień, na weekend. Oni spędzali we Wrocławiu niektóre święta, sylwestra itd.”[210].

To od Sienkiewicz i Przyłubskiego Koterska dowiedziała się, jak zawiązała się znajomość między przyszłymi małżonkami: „Gdy poznałam Krystynę i Andrzeja, byli już w związku jakieś dwa lata. Andrzej miał wtedy żonę – Izabellę Olejnik. Przyszedł do STS-u i zaczął prawić Krysi jakieś komplementy. Szarmanckim krokiem usiłował odejść, ale nie zauważył zamarzniętego, wielkości znaczka pocztowego, kawałka kałuży. I się na nim wywalił. Zaczęło się zabawnie”[211].

Andrzej Przyłubski był najpierw dla Krystyny Sienkiewicz kolegą z pracy, ze Studenckiego Teatru Satyryków, i „darzył ją łaskawym okiem”[212]. „Zagrał tam w dwóch sztukach, m.in. w Solo na perkusji. Był taki gierkowy i poważny”[213]. Kiedy przechodziła przez sekretariat, zapytał: „A może byś wolała studenta z dwoma tysiącami stypendium?”[214]. Aktorka była wówczas w takim nastroju, że nie chciałaby za męża nawet księcia Monaco czy Onassisa. „Za jednym panem poszłam na koniec świata i po powrocie bolały mnie strasznie nogi”[215]. Przyłubskim należało się jednak zająć, ponieważ był bardzo chory: „Od siedmiu lat szturmował go gronkowiec złocisty – stafilokok, umieszczony w wolnych przestrzeniach brzusznych i dwa razy w roku Jędrek chodził na operację i zakładanie drenów. Gronkowiec był bezlitosny, zjadał go z wielkim sukcesem. Uznałam, że tej sprawy nie można zostawić bez pomocy. Byłam już znaną artystką, więc bawiło mnie pisanie listów do «wielkich» na ten temat i w ten sposób sprowadziłam do Warszawy profesora Lachowicza.[216] Miał kłopoty z «Polfą», która nie chciała mu zatwierdzić stafilokocyny – leku na stafilokoka, ale przyjechał z pomocą i swoim wynalazkiem. Jego dobry uczynek nie poszedł na marne, myślę, że pomógł trochę choremu. W czasie jednego z silnych ataków przewiozłam z Agnieszką Osiecką (sama nie miałam jeszcze auta) Andrzeja do mojej nadświdrzańskiej wsi. Klimat tam dla sercowców i płucników, ale może pacjentowi z innego oddziału szpitalnego też pomoże?”[217].

Któregoś razu w posiadłości Krystyny Sienkiewicz pojawili się Tadeusz Konwicki i Gustaw Gottesman. Aktorka wielokrotnie namawiała ich w SPATiF-ie na tę wizytę. W końcu przyjechali, by zobaczyć, jak się urządziła: „«Zdzwoniliśmy się z Tadziem bardzo rano, bo nie wiedzieliśmy, jak daleko mieszkasz. Podróżujemy już od ósmej». «A skąd te garnitury?» – zapytałam. «Nie wiemy, jak się dla nas zakończy ten piękny dzień, może w jakimś wytwornym lokalu, gdzie nie wpuszczają bez krawatów?»”[218]. Gottesman drukował wtedy w „Literaturze” artykuły ojca Klimuszki. I dziennikarz, i literat zachwycali się uzdrawianiem i jasnowidztwem tego słynnego zakonnika. Na potwierdzenie jego możliwości przywołali historię Ireneusza Iredyńskiego, który obawiał się operacji prostaty. Artystka uwierzyła, że pomoże on również Przyłubskiemu i zabrała go do Elbląga na spotkanie z duchownym. Klimuszko orzekł: „Będzie pan zdrowy”. Przypisał zioła, maści i twaróg. Choroba już się nie powtórzyła.

29

W międzyczasie Krystyna Sienkiewicz adoptowała dziewczynkę (ur. 1977), którą „matka po urodzeniu zostawiła [...] w prezencie państwu polskiemu”[219]: „Stan wojenny, osiemdziesiąte lata wredne i na początku swego panowania bezrobotne. Przyszła do mnie koleżanka, radna Żoliborza, z którą znałyśmy się jeszcze z STS-u, Kasia Radecka, i powiedziała, że jest trzyipółletnie dziecko w szpitalu na Działdowskiej. Było nieuleczalnie chore na biegunkę chlorową. Matka zostawiła ją, gdy ona miała miesiąc życia. Chcą dać ją do domu dziecka, a ją nawet zwykły katar na pewno wywróci [...]. Żeby pomóc jej kiszkom, postanowiłam zamieszkać na stałe wśród lasów nad Świdrem. Lepsza woda, bo bezchlorowa, klimat otwocki dla płucników i sercowców”[220].

Drugi ślub Krystyny Sienkiewicz. Na kolanach jej męża Andrzeja Przyłubskiego siedzi Julka – ich adoptowana córeczka.

Dziewczynka rozpoczęła nowe życie z nowym imieniem. Przestała być Julittą, a zaczęła Julią. Aktorka chciała stworzyć dziecku ciepły dom i spłacić w ten sposób dług, jaki zaciągnęła u cioci Pieńkowskiej. Zamieszkała z Przyłubskim. Załatwiła mu przez Witolda Fillera posadę asystenta reżysera, choć jako absolwent Akademii Teologii Katolickiej nie miał do tego kwalifikacji. „Nasze życie nie było łóżkowe, było takim paktem niepodpisanym, bo tak było dobrze dla Julki. Układ”[221] – zapewnia artystka. Podobnie o relacjach między nimi wypowiedziała się Róża Koterska: „To był związek «letni», dziwny. Krysia miała duży problem z okazywaniem uczuć partnerom – w przeciwieństwie do okazywania uczuć koleżankom, zwierzętom. Kiedy ich poznałam, działali jak prawa i lewa ręka. Wszystko odbywało się bardzo sprawnie. Nigdy się nie kłócili. Kryśka świetnie jeździła. Miała swój samochód. Trzymała go w garażu. Andrzej jeździł częściej, bo ona była zmęczona próbami, występami. On jej zresztą we wszystkim pomagał. Kiedy związek zaczął robić się coraz bardziej okrzepły, zapragnęli mieć dziecko. Gdy adoptowali córkę, nie mieli jeszcze ślubu. Wzięli go tylko dlatego, bo Andrzej chciał, żeby córka miała jego nazwisko. Tak to tłumaczyli. Gdyby nie to, ślub nie byłby im do niczego potrzebny”[222].

Świadkami na ślubie byli Róża Koterska i Jan Pietrzak. „Na ślubie cywilnym było bardzo dużo osób, zwłaszcza z STS-u. W przyjęciu wzięło udział wąskie grono: ciocia Pieńkowska, jej syn – Jasiu, córka Julia, teściowa – Hanka Przyłubska i ja z Jasiem Pietrzakiem. I nikt więcej. Zaplanowaliśmy, że zabawimy się w SPATiF-ie. Hankę z Julką odwiózł ktoś wtedy na wieś. Wychodziliśmy z przyjęcia, kiedy ciotka Pieńkowska złamała sobie palec na granitowym chodniku przy restauracji. Do północy siedzieliśmy na pogotowiu. Wesela nie było” – wspomina Koterska.

Julia, poza mamą i tatą, miała również babcię: „Matka Jędrka w bajce o Czerwonym Kapturku powinna była zagrać wilka”[223]. „Świat Julię w pierwszych dniach bardzo przestraszył”[224], bo nigdy dotąd nie była na spacerze. Zasłaniała rękoma oczy i krzyczała do mamy: „Gaś siońce!”. Zdarzało jej się prosić wiatr, żeby nie wiał. Julka była bardzo żywiołowym dzieckiem. Jeździła z wrzaskiem na rowerze i kopała piłkę. Zbierała resztki drutów, klucze, słoiki z gwoździami. Późno zaczęła bawić się lalkami. Grała z kotami i psami w kapsle od butelek. Miała ogromne serce dla zwierząt. Bywało, że nie chodziła do lasu, ponieważ znajdowało się tam królestwo mrówek. Krystyna Sienkiewicz zawsze dbała o to, aby dziecko nigdy samo nie oglądało telewizji. Czuwała, aby w razie okrucieństwa wobec zwierząt zasłonić sobą ekran. Aktorce zależało na tym, aby córka wyrosła na zaradną, samodzielną dziewczynę, która nie będzie musiała przeżywać miłości bez wzajemności, do której mąż będzie przemawiał słowami pachnącymi niczym fiołki... Ameryka, Anglia, Szwecja, Australia, Niemcy – do tych krajów wyprawiała się, by przywieźć do Polski pieluchy, czekoladę i dolary. Jaką była matką? Kapryśną i zmienną. Choleryczką, która wybuchała, by za sekundę stać się pogodną i kupić cukierki całemu światu. Potrafiła utulić, ukołysać, rozśmieszyć i powiedzieć monolog. Czasem jednak dziecko ją irytowało. Ale chwilowo. „Artyści nie powinni mieć dzieci. Trudno, schodząc ze sceny, zrzucić z siebie wszystko natychmiast. Jesteśmy rozhisteryzowani, nie mamy cierpliwości” – wyznała Sienkiewicz w jednym z wywiadów.

„Nie wiadomo właściwie, która z nich jest zakręconą nastolatką, a która stateczną osobą. Ale to tylko pozory, bo Julka cieszy się sławą «szalonej». Tradycyjnie, jak u Jana Augusta Kisielewskiego. Jednak piesek, to widać, jest wspólny. Obie kochają zwierzęta, pomagają biednym, porzuconym, odtrąconym, chronią nieszczęśliwe. Świat Krysi i Julii jest na pewno wspólny. Jego pojmowanie i ochrona. Wspólna droga i jakże szlachetny cel”[225] – tak o relacjach matki i córki napisała kiedyś Wiesława Czapińska – krytyk filmowy, historyk filmu, scenarzystka, dziennikarka, pisarka i animatorka kultury. W codziennym życiu jednak, poza miłością do zwierząt i indywidualizmem, Julia w niczym nie przypominała mamy. Krystyna bardzo poważnie myślała o edukacji córki, ale daleka była od decydowania o jej zawodowej karierze. Posyłała ją natomiast na różne zajęcia, podczas których dziewczynka miała rozwijać swoje zainteresowania i które miały pomóc jej w dalszych życiowych wyborach. Julia miała okazję poznać także smak aktorstwa. Wystąpiła w dwóch odcinkach Rozalki Olaboga oraz w spektaklu telewizyjnym Ksiądz Marek w reżyserii Krzysztofa Nazara. Niestety, wszystkimi zajęciami bardzo szybko się nudziła. W pewnym momencie, ku rozpaczy wykształconej matki, przestała mieć dla niej znaczenie również edukacja. Krystynę martwiły nie tylko coraz słabsze oceny, ale również wagary córki, która konsekwentnie odsuwała się od szkoły.

V

„PANIE, CO TU KRĘCĄ?”

1

Najprawdopodobniej niewielu miłośników kina Leonarda Buczkowskiego, choćby po latach, zorientowało się, że w wyreżyserowanym przez niego w 1955 roku barwnym filmie Sprawa pilota Maresza, w którym tytułową rolą zadebiutował na ekranie Wieńczysław Gliński, wśród pasażerów spieszących się na opóźniony z powodu złych warunków atmosferycznych samolot ze Szczecina do Warszawy była dwudziestoletnia, nikomu jeszcze wtedy nieznana Krystyna Sienkiewicz. Trudno mieć jednak o to pretensje. Pojawiła się ona między drugą a trzecią minutą filmu, w dodatku częściowo zasłonięta przez innego pasażera, którego grał Henryk Modrzewski. Niema rola cenionej dziś aktorki ograniczyła się do przejścia z poczekalni na płytę lotniska. W zbiorach Filmoteki Narodowej znajdują się dwa niewykorzystane zdjęcia z planu, na których aktorkę widać bardzo wyraźnie. Na jednym stoi przy bramie lotniska w tłumie pasażerów i pracowników LOT-u. Towarzyszą jej między innymi Teresa Iżewska, Jerzy Kaczmarek (pilot) i Bogdan Niewinowski (pilot). Drugie zdjęcie zostało wykonane już na tle ogromnego samolotu pasażerskiego. Poza młodą Sienkiewicz dostrzec można na nim również Wiesławę Mazurkiewicz-Lutkiewicz.

Na planie najpopularniejszego filmu 1956 roku[1], powstałego na podstawie powieści Janusza Meissnera Niebiańskie drogi, prezentującego różne postawy lotników, którzy po powrocie ze służby w Royal Air Force od 1947 pracowali dla dobra kraju, Krystyna Sienkiewicz miała możliwość przyjrzenia się pracy aktorów o dużym dorobku zawodowym. Poza Modrzewskim, Glińskim, Kaczmarkiem i Mazurkiewicz wystąpili w nim m.in.: Leon Niemczyk, Kazimierz Wilamowski, Bohdan Ejmont, Wanda Jakubińska, Alicja Raciszówna, Maria Żabczyńska, Janusz Bylczyński, Feliks Chmurkowski czy Jan Ciecierski. Młoda dziewczyna mogła mieć powód do dumy, że wraz z nimi wzięła udział w realizacji mającej na celu poprawienie reputacji PLL LOT w oczach potencjalnych pasażerów, gdy na skutek politycznych czystek usunięto w 1950 roku wiele doświadczonych załóg.

Trudno, rzecz jasna, uznać tę bezimienną (skoro nie ma nazwiska aktorki w napisach końcowych) rolę za debiut filmowy Krystyny Sienkiewicz. „Jako biedna sierota brałam wszystko. Bardzo byłam młodziutka i śliczniutka. Sprawa pilota Maresza to było statystowanie. Głośna była wtedy akcja «Piękne dziewczęta na ekrany!». Mnie to nie dotyczyło. Do dziś mówię, że nie jestem z tego bankietu. Nie lubię tłoku. Mnie to nie interesuje. Moje koleżanki szły, ale ja nie. Filmowcy wiedzieli o mnie i brali do statystowania. Dostawałam rólki. Nim ktoś kichnął, mnie już nie było”[2].

Należy jednak w tym miejscu podkreślić, że to nie rolą Ewy w Szopie betlejemskiej, wystawionej w Studenckim Teatrze Satyryków w 1958 roku, aktorka zwróciła na siebie uwagę reżyserów filmowych. Jak widać, zainteresowanie realizatorów wzbudziła już trzy lata wcześniej. Poważną nieścisłością jest więc łączenie początku kariery artystycznej Sienkiewicz z rokiem 1958, skoro jej pierwsze próby aktorskie miały miejsce w roku 1955. Nie będzie więc nadużyciem stwierdzenie, że film zainteresował się nią wcześniej niż teatr, choć w nie wykorzystał w pełni jej aktorskich predyspozycji. Nie sposób zgodzić się również z często podawaną publicznie informacją, że Krystyna Sienkiewicz pierwszy raz stanęła przed kamerą u Wojciecha Solarza czy u Agnieszki Osieckiej.

Po Sprawie pilota Maresza, wpisującej się „bez reszty w schemat kina socrealistycznego”[3], aktorka statystowała w Deszczowym lipcu Leonarda Buczkowskiego, „niby-realistycznym filmie obyczajowym”[4] według scenariusza Stefanii Grodzieńskiej, w którym jedną z głównych ról zagrała Barbara Krafftówna.

Premiera filmu, „łączącego cechy melodramatu i sentymentalnej komedii”[5], a nawet dającego początek temu drugiemu gatunkowi[6], odbyła się 21 lutego 1958 roku. Stołeczne czasopisma kulturalno-literackie, na ogół maksymalistyczne w ocenie polskich filmów, ostro skrytykowały Deszczowy lipiec, uznając go za nieudany.[7] Nie spotkał się on również z aprobatą wśród współczesnych filmoznawców. Tadeusz Lubelski zarzucał Buczkowskiemu przemilczenie przeszłości.[8]

W 1957 roku Wojciech Jerzy Has zapragnął wyreżyserować film Pożegnania. Za kanwę scenariusza posłużyła wydana w 1948 roku powieść Stanisława Dygata o tym samym tytule. Koncepcja filmu Hasa nie spotkała się początkowo z aprobatą członków Komisji Ocen Scenariuszy, którzy zebrali się 27 grudnia tego samego roku, by dyskutować nad przedstawionym scenariuszem. Krzysztof Teodor Toeplitz uznał książkę Dygata za jedno z najciekawszych dzieł napisanych po wojnie i bał się, by nie skrzywdzić pisarza realizacją filmu o „facecie z dobrej rodziny i fordanserce, historii za bardzo dialogowej, za bardzo literackiej”[9]. Większość uczestników spotkania uznała scenariusz za nadto literacki. Wskazywano na zbyt wiele monologów, dialogów, krytykowano długość zdań. Jerzy Kawalerowicz stwierdził nawet, że to nie jest scenariusz. Obecny na spotkaniu Dygat poprosił zebranych, aby dali szansę Hasowi, do którego ma pełne zaufanie. Nieoczekiwanie poparł go sam Toeplitz. Pomimo wielu zastrzeżeń wydano zgodę na produkcję filmu „będącego naturalnym zamknięciem tematu wojennego”[10].

Premiera odbyła się 13 października 1958 roku. Trudno wyzbyć się wrażenia, że opowieść zaprezentowana przez Hasa, zainteresowanego „przede wszystkim problemem samotności współczesnego człowieka”[11], służy jedynie zademonstrowaniu siły uczuć, co czyni z niej żywy romans, a także wyrażeniu buntu przeciwko nierówności społecznej. Na początku akcja rozgrywa się w 1939 roku w Warszawie. Paweł (Tadeusz Janczar), chłopak z arystokratycznej rodziny, spędza wieczór w klubie nocnym o niezbyt dobrej sławie. Poznaje tam fordanserkę Lidkę (Maria Wachowiak). Trzonem fabuły są losy ich niespełnionej miłości. Wyjeżdżają razem do Podkowy Leśnej i wynajmują pokój w pensjonacie Quo Vadis. Ich romans okazuje się nietrwały i platoniczny. W podwarszawskiej miejscowości pojawia się ojciec młodzieńca (Zdzisław Mrożewski) i doprowadza do zakończenia znajomości. Paweł tłumaczy Lidce, że zamierzał jedynie wyciągnąć ją ze złego towarzystwa. W tym miejscu akcja zostaje przeniesiona o sześć lat później. Paweł został zwolniony z obozu koncentracyjnego, a Lidka zdążyła wyjść za mąż za Mirka, kuzyna Pawła (Gustaw Holoubek). W styczniu 1945 roku bohaterowie spotykają się ponownie, tym razem w domu ciotki Pawła, hrabiny Róży (Irena Starkówna). Okazuje się, że uczucie Pawła i Lidki przetrwało próbę czasu. Jej mąż w obawie o swoją przyszłość po wkroczeniu Armii Czerwonej ucieka do Wiednia. Lidka decyduje się pozostać z Pawłem.

Jak zauważa Grażyna Stachówna, „powinowactwo z powieścią Dygata stało się dla filmu Hasa prawdziwym przekleństwem”[12]. Produkcja nie spotkała się wówczas z uznaniem krytyków. Porównywano ją do melodramatu, który nie cieszył się wtedy szacunkiem. Na próżno szukano w filmie jakiejś głębi, filozofii, myśli. Krytykowano także zastosowaną poetykę, uznając ją za ekspresjonistyczną, groteskową, dziwaczną i banalną. Aleksander Jackiewicz ocenił w końcu i samego Hasa: „Zdumiewająca jest bezradność tego reżysera, gdy trzeba mówić rzeczowo i wprost bez ozdób i patetyczności”[13]. Z Pożegnań niewiele zrozumiał również Krzysztof Teodor Toeplitz. Uznał, że to film „ameba”, zbyt wiele w nim epizodów i bohaterów drugoplanowych, którzy mogą się mylić i powodować trudności w oglądaniu.[14] Współcześnie realizację Hasa odbiera się nieco inaczej:

Z dzisiejszej perspektywy Pożegnania są filmowym dowodem przekonującym, że Wojciech Has był od początku artystą świadomie kształtującym swój odrębny, autorski styl i niepodlegającym wpływom innych twórczych osobowości. Spotkanie ze Stanisławem Dygatem i jego powieścią pozwoliło reżyserowi znaleźć temat nowego filmu, ale równocześnie śmiało zamanifestować niezależne odczytanie utworu, dopełnić go własną wyobraźnią i wrażliwością, naznaczyć indywidualnym stylem i podporządkować własnemu talentowi.[15]

Krystyna Sienkiewicz wystąpiła w Pożegnaniach w roli prostytutki z papierosem. W czwartej minucie filmu pojawia się jako młoda i urocza uczesana w kok blondynka w białej sukience w czarne groszki, z zarzuconą na ramiona chustą. Próbuje nawiązać dialog z Pawłem, siedzącym w parku na ławce. Nachyla się nad nim dwuznacznie, ale nie wulgarnie, i z przenikliwym spojrzeniem próbuje zwrócić na siebie uwagę:

– Czy ma pan zapałki? (po odpaleniu przez Pawła papierosa) Chodźmy gdzieś potańczyć. Zobaczysz, jak nam będzie dobrze razem.

– Tańczyć? Ja nie umiem tańczyć. A w ogóle wątpię, żeby mogło być nam dobrze razem. Dobranoc pani.

– Dobranoc, kochanie.[16]

Choć był to bez wątpienia udział epizodyczny, a aktorka nie została wymieniona w napisach końcowych, należy potraktować tę rolę w kategoriach rzeczywistego debiutu filmowego. W przeciwieństwie do Sprawy pilota Maresza Sienkiewicz miała w Pożegnaniach do wykonania wcale niełatwe zadanie, któremu bez wątpienia sprostała. Wydaje się nawet, że w scenie tej była ważniejsza od Janczara. To na niej bowiem skoncentrował się operator kamery i to na niej spoczywała odpowiedzialność za stworzenie właściwej atmosfery i naszkicowanie sytuacji. Spotkanie z Hasem pamięta bardzo dokładnie. Epizod w jego filmie również. W rozmowach nigdy nie wyolbrzymia swojego pobytu na planie. „Prawdopodobnie nagrywałam coś we Wrocławskiej Wytwórni Filmów Fabularnych przy ulicy Wystawowej 1. Tam poznałam Wojciecha Jerzego Hasa. Nawet się z nim kolegowałam. W Pożegnaniach odegrałam rolę młodej dziewczyny, prostytutki, która chcąc nawiązać znajomość z mężczyzną siedzącym na ławce przy fontannie w Ogrodzie Saskim, poprosiła go o zapałki. To był bardzo ładny epizod. Później, już w prywatnych kontaktach, żartowałam z facetami, pytając ich, czy mają przynajmniej zapałki”[17].

Udało się młodej Krystynie wystąpić w filmie z doskonałą obsadą. Obok aktorów grających główne role na ekranie pojawili się m.in.: Hanna Skarżanka, Jarema Stępowski, Bogumił Kobiela i Bronisław Pawlik. Piosenkę Pamiętasz, była jesień zaśpiewała Sława Przybylska, choć nie wiedzieć czemu na wizji zamiast niej ukazała się widzom Anna Łubieńska. Utwór ten Przybylska wykonała dla Krystyny Sienkiewicz podczas ostatniego benefisu aktorki. Artystki z właściwą im pogodą ducha wspominały z sentymentem czas, w którym powstawały Pożegnania. „Goście myśleli o Pożegnaniach Wojciecha Hasa, a artystki o utrwalonej w filmie młodości. «Sława – zwróciła się do piosenkarki Krystyna Sienkiewicz – jeśli już w 1958 roku była jesień, to jaką teraz mamy porę roku i ile my mamy właściwie lat?»”[18].

W 1959 roku Jan Rybkowski wyreżyserował Inspekcję pana Anatola, czyli trzecią część trylogii popularnego pod koniec lat pięćdziesiątych cyklu o sympatycznym mężczyźnie, który miał skłonność do wplątywania się w szalone intrygi. Akcja filmu rozgrywa się w latach jego powstawania, „w wyimaginowanej scenerii”[19] w Paryżewie – fikcyjnym mieście położonym gdzieś w Polsce. Pan Anatol Kowalski, inspektor Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń, dźwigający na sobie ciężar komediowej intrygi[20], przyjeżdża do Paryżewa, by wypełnić polecenie szefa, który nakazał mu zdemaskowanie szajki złodziei damskich strojów kąpielowych. Już podczas podróży nieopatrznie zamienia się walizkami z Polakiem mieszkającym w Stanach Zjednoczonych. Kiedy dociera na miejsce, zostaje wzięty za Amerykanina poszukującego dziewcząt do filmu.

Komedia ta, „nawiązująca do przedwojennych wzorców farsy mieszczańskiej”[21], podobnie zresztą jak pozostałe części cyklu, cieszyła się ogromnym zainteresowaniem wśród publiczności zmęczonej produkcyjniakami i kiczem. Nic więc dziwnego, że widzowie z radością i ulgą oglądali filmy czysto rozrywkowe, wykorzystujące zabiegi właściwe dla kina popularnego: roznegliżowane (na miarę tamtego okresu) dziewczyny, szalona intryga, absurdalny humor:

To kino nawiązujące do komedii lat trzydziestych, ale wprowadzające też elementy egzystencjalne i nieco absurdu wprost z gdańskiego teatrzyku Bim-Bom (pojawia się wraz z ekranowym duetem Kobiela–Kluba). Trylogia Jana Rybkowskiego o panu Anatolu była pierwszą w polskim kinie powojennym próbą wyjścia do widzów z komedią pozbawioną taniego dydaktyzmu, a nastawioną na czystą rozrywkę.[22]

Nie oznacza to, że w filmie zabrakło oceny polskich przywar. Ośmieszeniu poddano gigantomanię i snobizm.

Krytycy uznali Inspekcję, utrzymaną częściowo w konwencji burleski[23], za film ustępujący pierwszej części, czyli Kapeluszowi pana Anatola (1957), i za zdecydowanie lepszy od chybionej drugiej części – Pan Anatol szuka miliona (1958). Bez wątpienia na taką ocenę recenzentów miała wpływ doborowa obsada, wśród której znaleźli się m.in.: Tadeusz Fijewski (Pan Anatol), Barbara Połomska (Basia), Bogumił Kobiela (prezes klubu „40 i 4 litery”) i Ludwik Benoit (Barnaba Starski).

W Inspekcji pana Anatola wystąpiła też dwudziestoczteroletnia Krystyna Sienkiewicz. Stało się to dzięki miłości do filmu La Strada, który zrobił na niej takie wrażenie, że na jeden ze studenckich balów karnawałowych przebrała się za Gelsominę. „Akademia Sztuk Pięknych znana była z urządzania w swojej auli cudownych balów przebierańców. To były lata, kiedy Federico Fellini nakręcił film La Strada. Przebrałam się i zaliczyłam ten bal jako Gelsomina. Z makijażem, jaki miała na swojej twarzy Giulietta Masina, w meloniku, w pelerynce, z bębenkiem, poszłam na Krakowskie Przedmieście śmieszyć, tumanić, przestraszać”[24].

Na balu pojawili się również funkcjonariusze SB. W tym samym czasie bowiem porwano i (jak wykazało śledztwo) niezwłocznie zamordowano Bohdana Piaseckiego, nieletniego syna znanego działacza Stowarzyszenia PAX Bolesława Piaseckiego. SB-ecy podejrzewali (lub tak zostali poinformowani), że na studenckim balu bawią się – zamaskowani (jak wszyscy na balu maskowym) – przestępcy winni śmierci Piaseckiego. „Ja byłam nawet przesłuchiwana na UB [SB]. Pokazywano mi zdjęcia z tego balu maskowego, jakieś postaci w zbrojach z przyłbicami, kapeluszach. W ogóle nikogo takiego sobie nie przypominałam. Jakże ja bym mogła się rozglądać, jak ja byłam młodziutka, podrywana, tańcowałam. Ubóstwiałam wtedy tańcować i do dziś dnia lubię tańczyć! Gdzieżbym mogła się gapić jeszcze na kogoś, kto miał maskę na twarzy. Co mnie wtedy taki ktoś mógł obchodzić?”[25].

Dla Krystyny Sienkiewicz wieczór ten był mimo wszystko bardzo szczęśliwy. Jej przebranie i taniec na tyle spodobały się któremuś z obecnych na balu filmowców, że zaproponowano jej małą rolę w Inspekcji pana Anatola. Zagrała epizod: uczestniczyła w eliminacjach, do oglądania których zmuszono Anatola Kowalskiego. W dwudziestej piątej minucie filmu wyszła z szafy jako Gelsomina z bębenkiem, w meloniku, umalowana jak główna bohaterka w słynnym filmie Federico Felliniego La Strada. Parodiowała w ten sposób Giuliettę Masinę. Aktorka do dziś zastanawia się, dlaczego nie spotkała na swojej drodze tego wielkiego włoskiego reżysera. Jej kariera mogłaby pójść w zupełnie innym kierunku. W każdym razie udział w Inspekcji, choć jej nazwisko nie zostało wymienione w napisach końcowych, otworzył jej możliwości zarobienia trochę więcej pieniędzy i miał bardzo interesujące konsekwencje.

W tym samym roku bowiem z Republiki Federalnej Niemiec, „z tych złych Niemiec, bo wtedy były jeszcze dobre i złe Niemcy”[26], przyjechał do Polski Kurt Ulrich, wielki producent filmowy, by zrealizować w naszym kraju film Jons und Erdme na podstawie opowiadania Hermanna Sudermanna. Główne role zagrali Carl Raddatz i Giulietta Masina, żona Federica Felliniego. W filmie wystąpił również Richard Basehart, linoskoczek z La Strady. Operatorem był Göran Strindberg, współpracujący często z Ingmarem Bergmanem, szwedzkim reżyserem. Realizatorzy szukali terenów podmokłych, z rechoczącymi żabami i mgłami. Udało się. Zdjęcia powstawały w Dąbrowie Nowej i Sochaczewie od 27 kwietnia do końca maja 1959. W Dąbrowie Nowej nie brakowało żab. Natomiast gdy nie było mgły, filmowcy zapalali świece dymne. To oni też uznali, że Krystyna Sienkiewicz jest podobna do Giulietty Masiny. „Stwierdzono bowiem – jak pisze Konrad Eberhardt – że jej aparycja, głos i sposób bycia ma wiele wspólnego z aparycją, głosem i sposobem bycia Giulietty Masiny”[27]. Aktorka ma w tej kwestii odmienne zdanie: „Miałam warkocz położony na głowie, byłam pół numeru wyższa od niej i większa, ale to nie stanowiło problemu. Im się wydawało, że ja jestem do niej bardzo podobna. To nieprawda, ale jak się pomalowałam i przebrałam za Gelsominę, to byłam podobna”[28].

W każdym razie Sienkiewicz pojawiła się w produkcji jako dublerka słynnej włoskiej aktorki. Być może zarekomendował ją ktoś, kto widział ją podczas pamiętnego balu lub zauważył dopiero w Inspekcji pana Anatola. Jons und Erdme reżyserował Victor Vicas, wówczas bardzo znany na Zachodzie reżyser. „Ale co my mogliśmy wiedzieć, akurat jego filmów nie oglądałam. To był piękny i ciekawy facet. Miał amerykańskie obywatelstwo, z pochodzenia Rosjanin, mieszkał w Paryżu. To już fajnie, już ciekawie życie mu się toczyło. Dogadywałam się z nim po rosyjsku. Mówił mi, jakie sytuacje ma do zrobienia Masina, na mnie ustawiali światło i to, co trzeba, a potem, gdy już wszystko było gotowe, wchodziła Giulietta i grała”[29].

Krystyna Sienkiewicz grała za Masinę dalsze plany. Traktowała to wówczas jako bardzo cenne doświadczenie. Opowiada o tym z wielkim entuzjazmem: „Pod Sochaczewem kręcili scenę, jak chabeta ciągnie wóz, a na nim Masina ze swoim filmowym mężem. Grał go gwiazdor hitlerowski (Carl Raddatz) i bardzo ukrywali, że on jest w Polsce, żeby nie wynikły dla niego jakieś nieprzyjemności. No to jak Masina miała mieć scenę na wozie, to sobie pomyśleli, że po co ma jechać, jak to dalszy plan, to Krysia pojedzie”[30].

Młodej dublerce nie udało się nawiązać bliższej znajomości z Massiną. „Giulietta nie była skora do kontaktów. Garderobiana nie odchodziła od niej na krok”[31]. Inaczej rzecz miała się z Richardem Basehartem: „Basehart, wówczas mój ulubiony aktor, był wtedy dla polskiej publiczności nieosiągalny. Kiedy dowiedziałam się, że i on pojawi się w filmie, przeżyłam szok. Dąbrowa Nowa słynęła z chat. Pewnego razu na dachu jednej z nich dostrzegłam Baseharta. Kiedy z niego zszedł, poznaliśmy się”[32]. Później Krystyna kupowała aktorowi angielskie książki, bo były tanie, a w Polsce nikt ich nie czytał. Na planie poznała także garderobianą Poli Negri, Czeszkę z pochodzenia. Aktorka całą ekipę wspomina z sentymentem. Według niej tworzyli ją fantastyczni ludzie: „Miałam pamiątkowy album z ich zdjęciami i autografami, ale ktoś mi go ukradł”[33]. Kontakt z poznanymi wtedy ludźmi bardzo artystkę wzbogacił, choć zapamiętała również nieładne żarty. W czasie zdjęć było chłodno i deszczowo, więc jak schodziła z planu, ubierała kufajkę. Filmowcy wrzucali jej do kieszeni żaby. Gdy wkładała rękę do kieszeni, by wyciągnąć chusteczkę do nosa, natychmiast krzyczała. Po miesiącu przyzwyczaiła się do tych żab na tyle, że głaskała je po główkach i wypuszczała na wolność. Po zakończeniu zdjęć wzbudziła nie lada zainteresowanie, zwłaszcza wśród męskiej części ekipy, gdyż na bal w Bristolu zamieniła kufajkę na wieczorową suknię. Pytana, czy nie myślała o tym, by spróbować swoich sił za granicą, odpowiadała: „Nie, bo byłam bardzo cnotliwa. Na bankiecie w Bristolu żegnałam się z nimi i mówiłam, machając ręką: Forever!”[34].

Na planie filmu Jons und Erdme.

Ponieważ aktorka została zaangażowana przez polską instytucję, wynagrodzenie nie było zbyt wysokie: „Za dublowanie Masiny kupiłam jedynie bratu marynarkę. Ale byłam znana. Pojawiłam się na pierwszych stronach gazet”[35]. Nie pieniądze stanowiły dla niej jednak najwyższą wartość: „Ta rola pomogła mi w dalszej karierze. Byłam szczęściarą”[36]. Współpracę z zagraniczną ekipą traktowała jako wspaniałą przygodę. Pomimo że nie została wymieniona w napisach końcowych, zauważyli ją recenzenci. W ówczesnym miesięczniku „Film”, tuż obok jej zdjęcia z planu, pojawił się komentarz, że pierwsza Polka w ekipie aktorskiej wyśmienicie dubluje Masinę. Niewykluczone, że właśnie dlatego została zaproszona na zdjęcia próbne do roli Danusi w Krzyżakach Aleksandra Forda. To wtedy też zaczęła udzielać pierwszych wywiadów, jeszcze jako osoba nieznana, ale przez kilka miesięcy bardzo popularna. „Później już byłam znana jako Krystyna, a nie jako druga Masina. Błotne żaby przyniosły mi szczęście. Do dziś dnia przyjaźnię się z żabami i zbieram żabie figurki. Mam ich dużo. A trzeba wiedzieć, że żaba przynosi pieniądze i szczęście”[37].

Lata 1959–1960 przyniosły trzy etiudy z udziałem Krystyny Sienkiewicz: STS’58 i Zwierzęta futerkowe w reżyserii Agnieszki Osieckiej, a także jedenastominutowa, czarno-biała Śmierć i dziewczyna w reżyserii Wojciecha Solarza. O dwóch pierwszych realizacjach była już mowa. O trzeciej, wyprodukowanej przez Państwową Wyższą Szkołę Filmową, Telewizyjną i Teatralną w Łodzi, wypada wspomnieć chociażby tyle, że powstała na podstawie opowiadania Stanisława Dygata o tym samym tytule i że traktuje o dziewczynie, która ukrywa się w jednej z kamienic, próbując uniknąć niemieckiego patrolu. Poza Sienkiewicz, odgrywającą rolę Marii, wystąpiła w niej również Elżbieta Czyżewska jako Franka.

W 1961 roku Jerzy Skolimowski zaprosił aktorkę do etiudy fabularnej Pieniądze albo życie na podstawie opowiadania Stanisława Dygata Pięć tysięcy złotych. Dygat pojawił się również w obsadzie, za co w 1962 roku, podczas warszawskiego Festiwalu Etiud PWSFTviT, został wyróżniony Dyplomem Honorowym za rolę aktorską. Wraz z nimi w realizacji Skolimowskiego wystąpił również Bohdan Łazuka.

Po dwóch latach Krystyna Sienkiewicz zagrała rolę ekspedientki w kwiaciarni w komedii satyrycznej Janusza Morgensterna Jutro premiera. Stało się to za sprawą Agnieszki Osieckiej, zaproszonej przez Morgensterna do współpracy reżyserskiej. Scenariusz filmu, którego premiera odbyła się 25 kwietnia 1962 roku, powstał w oparciu o dramat Jerzego Jurandota Trzeci dzwonek. O ile wcześniejszy pełnometrażowy film reżysera oceniono wysoko, o tyle ten nie wzbudził wśród filmoznawców specjalnego entuzjazmu. Morgenstern ukazał w swoim filmie kulisy teatru w krzywym zwierciadle.

Akcja sztuki toczy się w środowisku ludzi teatru, scena po scenie odsłaniając morfologię tak zwanego życia teatralnego. Janusz Morgenstern przejął od Jurandota ten obraz środowiska z całym dobrodziejstwem inwentarza. Jako reżyser miał w ręku ten kapitalny atut, że w „swojej sztuce” mógł zaangażować i obsadzić nawet w drugorzędnych i epizodycznych rolach najlepszych aktorów w Polsce.[38]

O atucie tym pisał już wcześniej na łamach „Zwierciadła” Andrzej Braun:

Tutaj nie indywidualność reżysera, jego własna odmienna osobowość, ale zestaw elementów reklamowych, owa „parada gwiazd”, mają olśnić widza. [...] Jest to metoda handlowa bez pudła [...], ale niewiele mająca wspólnego z problematyką wypowiedzi artystycznej dzieła sztuki.[39]

Recenzji w podobnym tonie można odnaleźć w magazynach filmowych bez liku. Kaprysy i obyczaje ludzi sceny przedstawił reżyser z perspektywy młodego dramaturga Zenona Wiewiórskiego (Gustaw Holoubek), marzącego o wystawieniu swojej nowej sztuki. Film ukazuje rozterki Zakrzewskiego – dyrektora Teatru Studio (Aleksander Bardini), który z powodu braku asertywności ulega manipulacjom zespołu artystycznego. Powoduje to trudności w wystawieniu sztuki Trzeci dzwonek. Gwiazda teatru Janina Radwańska (wybitna Irena Malkiewicz) najpierw zgadza się zagrać w proponowanym przedstawieniu, później się wycofuje. W międzyczasie reżyser Ryszard Kuryłło (Wieńczysław Gliński) usiłuje wprowadzić do spektaklu swoją przyjaciółkę Barbarę Percykównę, z którą łączą go bardzo bliskie stosunki, a główny aktor Edward Szafrankiewicz żąda od dyrektora podwyżki. W konsekwencji główną rolę obejmuje suflerka Flapcia (Barbara Krafftówna) i premiera może dojść do skutku.

Krystyna Sienkiewicz pojawia się tylko w jednej scenie, w sześćdziesiątej pierwszej minucie filmu, ale za to w doborowym towarzystwie.

Grzeczna, skromnie ubrana młoda dziewczyna przyjmuje najpierw zamówienie na wiązankę od Kaliny Jędrusik, grającej Percykównę. Następnie do kwiaciarni wchodzi Edward Dziewoński, czyli teatralny amant Szafrankiewicz, i zamawia kosz na scenę – dla siebie.

Krystyna Sienkiewicz po raz pierwszy została wymieniona w napisach początkowych. Obok wspomnianych już aktorów w obsadzie znaleźli się m.in.: Tadeusz Janczar, Wojciech Siemion, Bohdan Łazuka, Stanisław Tym i Leopold Tyrmand. Muzykę do filmu napisał Krzysztof Trzciński-Komeda.

W latach sześćdziesiątych komedia stanowiła ulubiony gatunek rodzimej kinematografii, a najskuteczniejszym środkiem „zaspokojenia zainteresowań masowego widza”, podobnie, jak w drugiej połowie lat czterdziestych, było nawiązanie do konwencji komedii przedwojennej.[40] I tym razem, w opinii Tadeusza Lubelskiego, mistrzem okazał się tu Leonard Buczkowski, który „dwukrotnie w tym czasie ożywił (ocierając się, co prawda, o granice dobrego smaku) ów anachroniczny model”[41]. Najpierw uczynił to w Smarkuli – sentymentalnej komedii obyczajowej, której premiera odbyła się 7 czerwca 1963 roku, a następnie w Marysi i Napoleonie. Smarkula inspirowana była dramatem Romana Niewiarowicza Znajda. Warto wspomnieć, że i do tej adaptacji muzykę napisał Krzysztof Trzciński-Komeda.

Film przedstawia perypetie siedemnastoletniej dziewczyny z prowincji. Krysia (Anna Prucnal) po śmierci matki przybywa do Warszawy. Gdy okazuje się, że w dużym mieście jest zdana tylko na siebie, opieką otacza ją taksówkarz Florian (Bronisław Pawlik). Zabiera ją do swojego mieszkania. Drugim opiekunem, pomimo swojego sprzeciwu i ewidentnej niechęci, zostaje doktor Bogdan Lewandowski (Czesław Wołłejko). Zdaniem Lubelskiego to kreacje tych trojga aktorów ratowały wiarygodność tej anachronicznej fabuły. Nie bez znaczenia okazał się również warsztat reżysera.[42] Losem dziewczyny zaczyna się później interesować również lekarka Wanda (Alina Janowska). Krystyna Sienkiewicz wciela się w rolę Julki Wronicz, przyjaciółki Krysi i siostry Jurka Wronicza (Mieczysław Kalenik), oficera marynarki, zabiegającego o względy panienki Kowalskiej. „Pierwszą moją większą rolę dostałam w Smarkuli Leonarda Buczkowskiego – opowiada Sienkiewicz. – Smarkula to śliczne kino. Były piękne recenzje po tym filmie”[43]. Aktorka została wymieniona w czołówce.

Julka jest uczennicą liceum. Pierwszy raz pojawia się w drugiej połowie filmu. Wraz z koleżankami i kolegami z klasy cieszy się z powodu odwołanych lekcji. Galowy strój, a więc czarna spódnica i biała bluzka, raczej nie pasuje do jej temperamentu. Dekolt świadczy o jej wyzwoleniu, a nawet buncie przeciwko pewnym normom społecznym. Gdy jedna z uczennic zaprasza pozostałą część klasy do domu na prywatkę, Julka nie oponuje. Wręcz przeciwnie, wydaje się być na niej królową. „Smarkula to były czasy twista. Ja twistowałam. Krysia – tancereczka”[44] – wspomina aktorka. Filmowa Julka, podobnie jak w życiu prywatnym młoda Krystyna, adorowana była przez przystojnych mężczyzn. Trzymała ich jednak na dystans: „Coś ty, wariat? Czego chcesz ode mnie?”[45]. Trzecia scena ma miejsce w kawiarni. Julka poznaje Krysię ze swoim bratem, choć tak naprawdę ich znajomość rozpoczęła się nieco wcześniej, od nieszczęśliwego wypadku. Jako siostrze kochającej i szanującej brata zależy jej, aby między nim a jej przyjaciółką rozgorzała prawdziwa miłość. Nie jest jednak świadoma, że Krysia pozostaje pod urokiem swojego wujka Bogdana. Czwarta scena z udziałem aktorki dzieje się na balu pomaturalnym, podczas którego Wronicz oświadcza się Kowalskiej, a ostatnia – w Urzędzie Stanu Cywilnego, w którym ma dojść do zawarcia związku małżeńskiego przez Krysię i Jurka. Julka stworzona przez Krystynę Sienkiewicz jest bohaterką energiczną z dużym poczuciem humoru. To trzpiotka i kokietka, dziewczyna, której na pewno zależy na poprawnych relacjach z rówieśnikami. Trudno nie zgodzić się z Ireną Dziedzic, która stwierdziła: „W filmie Smarkula reż. L. Buczkowskiego Krystyna Sienkiewicz była po prostu sobą”[46].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

WSTĘP

[1] Cyt. za: Alina Budzińska, Jeśli ma się kawałek nazwiska, [w:] Krystyna Sienkiewicz, Zgadnij, z kim leżę?, Warszawa 2005, s. 7.

[2] Alicja Helman, O aktorstwie wczoraj i dziś, „Kino” 1971, nr 7, s. 36.

[3] Tę kwestię przedstawił jedynie Ryszard Pracz. Jako były aktor i dyrektor naczelny STS-u napisał książkę Teatr Satyryków STS (1954–1975), Warszawa 1994.

[4] Tamże.

[5] Tamże.

[6] Sławomir Świontek, Modele aktorstwa XX wieku, [w:] Aktor w kulturze współczesnej, red. Eleonora Udalska, Warszawa 1994, s. 12.

ROZDZIAŁ I

[1] Z wiersza Agnieszki Osieckiej Pamiątki, [w:] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, Warszawa 2007, s. 51.

[2] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, Warszawa 2013, s. 15.

[3] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[4] Tamże.

[5] Tamże.

[6] Tamże.

[7] Jakub Sienkiewicz, Kubatura, czyli elektryczne wagary, Warszawa 2015, s. 14.

[8] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 18.01.2014.

[9] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 17.

[10] Witold Filler, Lech Piotrowski, Poczet aktorów polskich. Od Solskiego do Lindy, Warszawa 1998, s. 290.

[11] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 5.

[12] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 17.

[13] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 13.

[14] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 18.01.2014.

[15] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 15.

[16] Tamże.

[17] Por. „Przebój” 1931, nr 4, s. 43–44.

[18] Andrzej Warchala, Re: Prośba o informację. Do: Grzegorz Ćwiertniewicz. 25 stycznia 2014. Korespondencja osobista.

[19] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 17.

[20] List Sabiny Skrzecz do Krystyny Sienkiewicz z 15 listopada 1990 roku. Prywatne archiwum Krystyny Sienkiewicz.

[21] List Sabiny Skrzecz do Krystyny Sienkiewicz z 2 lutego 1991 roku. Prywatne archiwum Krystyny Sienkiewicz.

[22] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 18.

[23] Por. Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 15.

[24] Tamże, s. 18.

[25] Tamże.

[26] Tamże.

[27] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 18.

[28] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 18.

[29] Por. Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 18.

[30] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 18.

[31] Kadrę szkoły tworzyli natomiast Zuzanna Kurlitowa, Władysława Rosołowa, Elżbieta Siemieniakówna, Stefania Tarkowska, Wacław Kołakowski, Stefan Kukliński, Otto Malec, Konstanty Oniśko, Zygmunt Rogóz i ks. Jan Fałkowski (Por. Piotr Kosiorek, Dzieje Goworowskiego szkolnictwa (cz. 3.), „W Dolinie Orza” 2015, nr 17, s. 16).

[32] Krystyna Sienkiewicz, Jako maleńka Krysia tam, nad rzeczką Orz mieszkałam, rozmawiała Małgorzata Bąkowska, „Tygodnik Ostrołęcki” 1995, nr 53.

[33] Wypowiedź Haliny Relugi pochodzi z nagrania rozmowy z 08.06.2015.

[34] W Haftowanych gałganach wieś Goworowo została nazwana przez Krystynę Sienkiewicz Rumiankami.

[35] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 21.

[36] Opowiadanie jest częścią książki Krystyny Sienkiewicz Haftowane gałgany.

[37] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 27–32, 35–36.

[131] Wypowiedź Teresy Puchowskiej-Sturlis pochodzi z nagrania rozmowy z 20.04.2015.

[132] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 33.

[133] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 17.08.2015.

[134] Pisemne zobowiązanie Krystyny Sienkiewicz. Prywatne archiwum Krystyny Sienkiewicz.

[135] Wypowiedź Elżbiety Leszczyńskiej pochodzi z nagrania rozmowy z 20.04.2015.

[136] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 33.

[137] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 18.01.2014.

[138] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 31.

[139] Świadectwo maturalne Krystyny Sienkiewicz z 12 czerwca 1952 roku. Prywatne archiwum Krystyny Sienkiewicz.

[140] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 31.

[141] Tamże.

[142] Tamże.

[143] Tamże.

[144] Por. Dorota M. Kozielska, FW: Prośba o udzielenie informacji do doktoratu. Do: Grzegorz Ćwiertniewicz. 29 października 2014. Korespondencja osobista.

[145] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 31.

[146] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[147] Tamże.

[189] Tamże.

[190] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 92.

[191] Tamże.

[192] Tamże.

[193] Tamże.

[194] Tamże.

[195] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[196] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 92.

[197] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[198] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 92.

[199] Tamże, s. 92–93.

[200] Tamże, s. 93.

[201] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[202] Tamże, s. 90.

[203] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 92, 93.

[204] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[205] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 61.

[206] Agnieszka Osiecka, Dom jak wyobraźnia, [w:] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 6–7.

[207] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 119.

[208] Wypowiedź Izabelli Olejnik pochodzi z nagrania rozmowy z 08.09.2014.

[209] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[210] Wypowiedź Róży Koterskiej pochodzi z nagrania rozmowy z 06.07.2014.

[211] Tamże.

[212] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 61.

[213] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 30.09.2013.

[214] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., 61.

[215] Tamże.

[216] Tadeusz Zygmunt Lachowicz (1919–2010) – mikrobiolog, prof. dr hab. nauk medycznych, pułkownik Wojska Polskiego.

[217] Krystyna Sienkiewicz, Haftowane gałgany, dz. cyt., s. 62.

[218] Tamże, s. 63.

[219] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 99.

[220] Tamże, s. 122.

[221] Tamże, s. 99.

[222] Wypowiedź Róży Koterskiej pochodzi z nagrania rozmowy z 06.07.2014.

[223] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 95.

[224] Tamże, s. 122.

[225] Cyt. za: Janina Nasierowska, Niedaleko jabłko od jabłoni, Warszawa 2001, s. 120.

ROZDZIAŁ V

[1] Tadeusz Lubelski, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009, s. 158.

[2] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 29.09.2013.

[3] Tadeusz Lubelski, dz. cyt., s. 158.

[4] Tamże, s. 224.

[5] Tadeusz Lubelski, dz. cyt., s. 224.

[6] Por. Sylwia Kunówna, Leonard Buczkowski – popularność bez recepty, „Kino” 1978, nr 11, s. 12.

[7] Por. Alicja Iskierko, Historia filmu polskiego 1957–1961, t. 4, red. nauk. Jerzy Toeplitz, Warszawa 1980, s. 322.

[8] Por.: tamże.

[9] Por. Krzysztof Teodor Toeplitz, Pożegnania, „Świat” 1958, nr 44, s. 7.

[10] Jerzy Płażewski, Historia filmu dla każdego (1895–1980), Warszawa 1986, s. 219.

[11] Jerzy Toeplitz, Dwadzieścia pięć lat filmu Polski Ludowej, Warszawa 1969, s. 86.

[12] Grażyna Stachówna, Trzy spojrzenia przez okno. „Pożegnania” Dygata i Hasa, „Kwartalnik Filmowy” 1999, nr 26–27, s. 226.

[13] Aleksander Jackiewicz, Melodramat polski, „Trybuna Ludu”, nr 288, s. 6.

[14] Krzysztof Teodor Toeplitz, dz. cyt.

[15] Grażyna Stachówna, dz. cyt., s. 235.

[16] Pożegnania, reż. Wojciech Jerzy Has, Polska 1958.

[17] Krystyna Sienkiewicz, Ważne, by została po nas dobra pamięć!, rozmawiał Grzegorz Ćwiertniewicz, „Dziennik Teatralny”, dziennikteatralny.pl/​artykuly/​wazne-zeby-zostala-po-nas-dobra-pamiec.html

[18] Grzegorz Ćwiertniewicz, Dla mnie wielkim świętem jest teatr..., www.e-teatr.pl/​pl/​artykuly/​161120.html.

[19] Alicja Iskierko, dz. cyt., s. 170.

[20] Tamże.

[21] Tadeusz Lubelski, dz. cyt., s. 223.

[22] Krzysztof Kucharski, Kino polskie 1945–1959, Toruń 2008, s. 110.

[23] Alicja Iskierko, dz. cyt., s. 170.

[24] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 63.

[25] Tamże, s. 64.

[26] Tamże.

[27] Konrad Eberhardt, Aktorzy filmu polskiego i telewizji, Warszawa 1971, s. 128.

[28] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 65–66.

[29] Tamże, s. 64–65.

[30] Tamże, s. 65.

[31] Krystyna Sienkiewicz, Ważne, by została po nas dobra pamięć!, rozmawiał Grzegorz Ćwiertniewicz, „Dziennik Teatralny”, dziennikteatralny.pl/​artykuly/​wazne-zeby-zostala-po-nas-dobra-pamiec.html

[32] Tamże.

[33] Tamże.

[34] Krystyna Sienkiewicz, Kocham nawet zmęczone poranki, dz. cyt.

[35] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 23.11.2013.

[36] Krystyna Sienkiewicz, Ważne, by została po nas dobra pamięć!, rozmawiał Grzegorz Ćwiertniewicz, „Dziennik Teatralny”, dz. cyt.

[37] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 66.

[38] Marek Hendrykowski, Morgenstern, Poznań 2012, s. 63.

[39] Andrzej Braun, „Jutro premiera”, „Zwierciadło” 1962, nr 19.

[40] Por.: Tadeusz Lubelski, dz. cyt., s. 269.

[41] Tamże.

[42] Tadeusz Lubelski, dz. cyt., s. 269.

[43] Krystyna Sienkiewicz, Cacko, dz. cyt., s. 143.

[44] Wypowiedź Krystyny Sienkiewicz pochodzi z nagrania rozmowy z 03.05.2014.

[45] Smarkula, reż. Leonard Buczkowski, Polska 1963.

[46] Irena Dziedzic, Krystyna Sienkiewicz. Dziewczyna, na którą trzeba mieć pomysł..., „Magazyn Filmowy” 1969, nr 13, s. 16.

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

strony

6, 14, 15, 17–20, 46–48, 50, 51, 53, 66–68, 70, 72, 74–76, 271, 276, 282
                     Z archiwum Krystyny Sienkiewicz

10

Fotos z filmu Lekarstwo na miłość. Z archiwum Krystyny Sienkiewicz

13

po lewej Rysunek Edmunda Mańczaka. Z archiwum Krystyny Sienkiewicz

13

po prawej Fot. Jerzy Płoński. Z archiwum Krystyny Sienkiewicz

52

Fot. Zofia Nasierowska. Z archiwum Krystyny Sienkiewicz

69

„Ekran” 1965, nr 39

270

„Świat” 1967, nr 33

277

„Panorama” 1963, nr 11

278–281

Materiały reklamowe

284

„Film” 1963, nr 23