Redaktor prowadzący: ADAM PLUSZKA

Redakcja: MARIA WICHROWSKA

Korekta: MAŁGORZATA BORSUKIEWICZ, JAN JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Łamanie: | manufaktu-ar.com

Zdjęcia na okładce © Science Source / Getty Images

Copyright © by Maciej Karpiński
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2015

Warszawa 2015
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-64700-23-1

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

2

Po spotkaniu z Saint-Exupérym nie spałem całą noc. Nazwisko, które nie było mu obce, sprawiło, że przed moimi oczami zaczęło przewijać się, niczym na taśmie filmowej, pasmo wspomnień, z których wiele było najważniejszymi epizodami mego długiego życia, zaludnionymi najdroższymi mi postaciami. To nazwisko brzmiało Langevin, Paul Langevin.

– Mówi się, że profesor Langevin, człowiek już niemłody i znany uczony, jest ważną postacią w ruchu oporu – mówił Saint-Exupéry, nieświadom wrażenia, jakie na mnie robi.

A jednak musiał coś zauważyć, bo urwał i zapytał:

– Pan go zna?

Czy go znam? Przecież chodziło o jednego z moich najbliższych przyjaciół, o człowieka, z którym spędziłem nie godziny czy dnie, ale lata całe na rozmowach i dyskusjach, z którym przeżyłem tyle dobrych i złych chwil, takich jak te, o których będzie tu mowa.

Równocześnie jednak to proste pytanie kazało mi – przez moment, zaledwie mgnienie oka – zastanowić się nad tym, czy kiedykolwiek poznałem Paula Langevina naprawdę, do końca, nie tylko jako ujmującą postać i błyskotliwy umysł, ale jako człowieka. W tej jednej sekundzie przypomniałem sobie wszystkie pytania dotyczące sprzecznych i niejasnych stron jego osobowości, jakie sobie zadawałem, kiedy jeszcze widywaliśmy się niemal co dzień, więc odpowiedziałem ostrożnie:

– Przecież to jeden z naszych najwybitniejszych fizyków.

– Tak słyszałem – odrzekł Saint-Exupéry i nie kontynuowaliśmy już tego tematu.

Wzmianka o ruchu oporu wcale mnie nie zaskoczyła, bo jeśli mogłem oczekiwać, że ktokolwiek z moich znajomych się w to zaangażuje, to Paul przychodził mi do głowy jako pierwszy – najważniejsze było to, że w ogóle żyje. Znając jego od dawna głośno wypowiadane poglądy i porywczy charakter, spodziewałem się najgorszego. Na szczęście, jak się okazało, skończyło się na areszcie domowym, co można traktować jako przewrotną łaskawość losu.

Tylko dwa lata młodszy ode mnie, pochodzący z prostej robotniczej rodziny (jego ojciec był ślusarzem), wszystko zawdzięczał własnym zdolnościom i ambicji. Studiował w Szkole Fizyki i Chemii u Piotra Curie, potem wyjechał na studia do Cambridge i wrócił akurat wtedy, gdy Piotr nareszcie objął katedrę na Sorbonie, więc zrobił tam u niego doktorat. Z biegiem czasu stał się prawą ręką Piotra, nie tylko zaufanym współpracownikiem, ale i przyjacielem, niemal domownikiem rodziny Curie.

Nie zaniedbywał przy tym własnych badań, w których podążał nieprzetartymi dotąd ścieżkami, pracując przede wszystkim nad teorią elektronów (którą jego mentor Piotr Curie nazywał „nową religią”), by potem – z właściwą sobie umiejętnością łączenia rzeczy pozornie odległych, jaka cechuje naprawdę wielkich uczonych – zastosować ją do zjawiska magnetyzmu.

Niejako przy okazji tych dociekań Langevin doszedł do wniosku, że energia to masa pomnożona przez prędkość światła podniesioną do kwadratu, co wyraża się wzorem E = mc², jednak tylko po to, bo dowiedzieć się, że niejaki Einstein zdążył już opublikować to odkrycie. Ale dosyć, dosyć już o nauce, obiecałem sobie, że tym razem spróbuję pisać o czymś innym.

Paul Langevin w młodym wieku, podczas studiów w Cambridge

Był mężczyzną wysokim, postawnym i przystojnym. Strzygł się na jeża i nosił podkręcone wąsy, co nadawało mu nieco militarny wygląd. Często wyobrażałem go sobie w mundurze, najlepiej dragonów. Nieco szorstki w obejściu, zwykle małomówny, co trochę upodobniało go do Piotra Curie, ale były to jedynie pozory. Kiedy zapalał się w rozmowie, jego oczy rozbłyskiwały, a on potrafił wznieść się na wyżyny elokwencji.

Ceniony jako wykładowca i lubiany przez studentów, gdy stawał na katedrze, nawet najbardziej skomplikowane zagadnienia potrafił przedstawiać precyzyjnie i klarownie. Miał rozległe zainteresowania, co wcale nie jest częste wśród wybitnych uczonych, skłonnych do zamykania się w swoim świecie; o literaturze i filozofii, i wielu innych dziedzinach mógł rozprawiać ze swadą godzinami. Jakby tego było mało do odmalowania bogactwa osobowości Paula, trzeba jeszcze wspomnieć o jego zdecydowanych poglądach w kwestiach społecznych i politycznych.

Wypowiadał się jednoznacznie negatywnie o systemie oświatowym i uniwersyteckim we Francji, co jeszcze bardziej zbliżało go do Piotra Curie. Krytykując to, co – wykształcony w Anglii – nazwałby zapewne „establishmentem”, jako jeden z pierwszych i nielicznych w naukowym środowisku zaangażował się w sprawę Dreyfusa, oczywiście w jego obronie.

Zupełnie się nie zdziwiłem, kiedy pewnego dnia zapukał do moich drzwi, trzymając w rękach rozpostartą płachtę dziennika „L’Aurore” z olbrzymim tytułem: J’Accuse!, przebiegającym przez całą czołówkę. Pamiętam, jak z płonącymi policzkami przeczytałem tekst Zoli i natychmiast zgodziłem się podpisać – wraz z Paulem – petycję intelektualistów z poparciem dla płomiennego wystąpienia pisarza w obronie fałszywie oskarżonego oficera.

Jakże mało tam widniało nazwisk naszych wybitnych kolegów, którzy siedzieli w swoich laboratoriach i obdarzali ludzkość nowymi odkryciami właśnie wtedy, gdy kapitan Alfred Dreyfus – człowiek zupełnie niewinny, oskarżony o zdradę tylko dlatego, że był Żydem – doświadczał hańby upokarzającej degradacji na dziedzińcu École Militaire, a potem, w warunkach nie do uwierzenia dla żadnego człowieka, który mieni się cywilizowanym, cierpiał w samotności swego więzienia na Wyspie Diabelskiej!

Dziennik „L’Aurore” z manifestem Emila Zoli w obronie Dreyfusa J’Accuse! (Oskarżam!) ujętym w formę listu otwartego do prezydenta Republiki Francuskiej

Okładka prasowa ukazująca scenę degradacji kapitana Dreyfusa

W czasie poprzedniej wojny Paul sam wkroczył na pole – czy raczej na fale – wojskowości, konstruując hydrolokator ultradźwiękowy do wykrywania położenia łodzi podwodnych nieprzyjaciela. Wykorzystał do tego celu odkrycia Piotra Curie w dziedzinie piezoelektryczności (dosyć, dosyć o nauce), dzięki czemu Piotr, największy cywil, jakiego można sobie wyobrazić, też w jakimś sensie, bezwiednie, przyczynił się do zwycięstwa, choć wtedy nie mógł już tego wiedzieć.

Później, dużo później – kiedy był już dyrektorem Szkoły Fizyki i Chemii i członkiem Akademii Nauk – Paul Langevin, znów jako jeden z pierwszych w naszym środowisku, przeczuł nadciągające niebezpieczeństwo i już na pięć lat przed obecną wojną założył Ligę Antyfaszystowską (potem przemianowaną na Ligę Praw Człowieka); trudno byłoby oczekiwać, że zostanie mu to zapomniane – dobrze, że skończyło się – przynajmniej na razie – na areszcie domowym, a nie na jakiejś nowej Wyspie Diabelskiej.

A jednak ten człowiek wielu talentów i godnych pozazdroszczenia zalet nosił w sobie jakąś skazę, na jego osobowości była jakby rysa, niedostrzegalna od razu, lecz ujawniająca się (i znów znikająca) przy częstszym i bliższym obcowaniu, skrywana całą siłą woli tajemnica, równocześnie domagająca się, by ją odsłonić. Prędzej czy później musiało się to stać.

Niedługo po powrocie z Anglii, na przełomie wieków, dwudziestosześcioletni Paul Langevin ożenił się z o cztery lata od siebie młodszą Jeanne Desfosses. Oblubienica, podobnie jak on sam, pochodziła z niższych sfer (tak wtedy mawiano, choć dziś z amerykańskiej perspektywy wydaje mi się to wręcz śmieszne) – jej ojciec był rzemieślnikiem, wszelako wśród rzemieślników musiał zapewne należeć do sfer wyższych, albowiem trudnił się wyrabianiem ceramicznych kopii dzieł sztuki, które turyści kupowali jako pamiątki z Paryża, mógł zatem czuć się nieomal artystą.

Rzecz jasna, byliśmy z żoną na ich ślubie. Oboje pięknie się prezentowali: on wysoki, ze swym kawaleryjskim wąsem, ona w rozkwicie bujnej urody, przypominająca trochę dziewczęta z obrazów Renoira. Paul uchodził zawsze za miłośnika i znawcę niewieścich wdzięków, nie dziwiło więc, że znalazł sobie taką dorodną żonę.

Moja Henriette od razu poczuła sympatię do tej młodej kobiety, może też uważała, że trzeba jej ułatwić odnalezienie się w nowym, zupełnie obcym dla niej środowisku. Starała się zaprzyjaźnić z Jeanne, odwiedzając Langevinów w domu i oferując im pomoc w różnych sprawach, jako że Jeanne wkrótce po ślubie była już w ciąży.

Jednakże urodziny dziecka, wydarzenie w większości rodzin radosne, w domu państwa Langevinów stały się zarzewiem coraz gwałtowniejszych konfliktów. Dochodziło do kłótni, których Henriette nie potrafiła określić inaczej niż jako karczemne. Opowiadała mi o „okropnych scenach”, których była mimowolnym świadkiem, co rzecz jasna sprawiło, że jej wizyty u Paula i Jeanne stawały się coraz rzadsze. Innymi słowy, jej dobre chęci spełzły na niczym.

Nietrudno jednak było jej zauważyć, że główną przyczynę tych konfliktów stanowiło nieustające i natrętne wtrącanie się teściowej Paula, czyli matki Jeanne, i, jakby tego było mało, także jej siostry – czyli jego szwagierki – w życie młodej pary. Odnosiło się wręcz wrażenie, że Paul Langevin, odkąd ożenił się z Jeanne, prowadził życie rodzinne nie z jedną, a z trzema kobietami naraz.

Starsza siostra Jeanne była żoną niejakiego Henriego Bourgeois, jednego z redaktorów radykalnie prawicowej gazety „Le Petit Journal”, którą bez obawy o przesadę można by nazwać zwykłym brukowcem, gdyby nie jej polityczne ambicje i całkiem rzeczywisty wpływ na opinię publiczną (czy raczej, powiedzmy, pewne jej lecz dość szerokie kręgi), co tak wyraźnie ujawniło się przy okazji sprawy Dreyfusa, w której „Le Petit Journal” odegrał szczególnie niesławną rolę. To, że zawód i miejsce pracy, nie mówiąc o poglądach, szwagra Paula Langevina mogą mieć dramatyczny wpływ na losy tego ostatniego, nie przychodziło nam wtedy do głowy; stało się to jednak całkiem niedługo.

Dodatkowym powodem nieporozumień między małżonkami było to, że Jeanne, osoba nader praktyczna, w żaden sposób nie mogła zrozumieć, dlaczego jej mąż woli pracować za niewielkie wynagrodzenie – czyli „marne grosze”, jak to określała – na uczelni niż przyjąć którąś ze składanych mu ofert firm przemysłowych, gdzie chętnie wykorzystano by jego zdolności, rzecz jasna za znacznie większe pieniądze.

Takie pojęcia, jak „badania naukowe”, „doświadczenia”, „eksperymenty”, a nawet „odkrycia” zdawały się całkiem jej obce, co, jak łatwo sobie wyobrazić, musiało niesłychanie Paula irytować. Być może jednak kwestie te nie stawałyby tak bardzo na ostrzu noża, gdyby matka i siostra Jeanne nie dolewały stale oliwy do ognia.

To zapewne niezbyt eleganckie wyrażać się tak o rodzinie przyjaciela, ale gwoli prawdy nie sposób nie zauważyć, że wszystkie te trzy kobiety odznaczały się – jeśli można użyć takiego oksymoronu – doskonałą pospolitością. Jeanne z biegiem czasu stawała się coraz mniej podobna do dziewcząt Renoira, upodabniała się raczej do tęgiej praczki z biedniejszych dzielnic Paryża. Jeśli chodzi o powierzchowność pani Bourgeois, to miała ona tę cechę, że gdy tylko wyszła z pokoju, zapominało się jej twarzy. Starsza pani Desfosses, cóż, mówiąc z całym szacunkiem należnym jej wiekowi, spędzała większość dnia w szlafroku, z włosami w nieładzie i przemykała po domu Langevinów jak zły duch, szukający okazji, by wtrącić się w nie swoje sprawy. Wszystkie trzy nigdy nic nie czytały, a ich opinie i poglądy nie wykraczały poza najbardziej wytarte komunały rodem z „Le Petit Journal”. W takim towarzystwie Paul Langevin – jeden z najwybitniejszych umysłów pokolenia – spędzał swoje dnie (i noce, nie zapominajmy o nocach).

Pewnego dnia przyszedł do mojego laboratorium i poprosił o rozmowę, jak się wyraził, „na tematy prywatne”. Miał bladą, smutną twarz, widoczne było, że jest w stanie bliskim depresji, co w owym czasie zdarzało mu się często. Wszystko to razem nie zapowiadało niczego dobrego.

Kiedy usiedliśmy w rogu laboratorium przy stole, który służył mi za biurko, Paul wyjął z kieszeni kopertę i bez słowa położył ją przede mną. Zaintrygowany, zajrzałem do środka, by ku swemu zdumieniu znaleźć tam osiemset franków. Popatrzyłem na milczącego Paula.

– Co to za pieniądze? – spytałem. – Po co mi je dajesz?

– Proszę, żebyś je przechował – rzekł cicho.

– Przechował? Jak to?

– U mnie w domu nie są bezpieczne.

Musiałem patrzeć na niego nierozumiejącym wzrokiem, bo natychmiast pośpieszył z wyjaśnieniem:

– Nic, co należy do mnie, nie jest bezpieczne u mnie w domu. One zaglądają w każdy kąt, przeszukują moje rzeczy, czytają papiery.

– One?

– Moja żona, szwagierka i teściowa. Zatruwają mi życie na każdym kroku.

Miałem wrażenie, że oczy tego dużego, silnego mężczyzny o wyglądzie kawalerzysty i wysublimowanym umyśle uczonego zwilgotniały. Opanował się jednak i ciągnął dalej, najwyraźniej czując potrzebę wyrzucenia z siebie wszystkiego:

– Czy uwierzysz, Jean, że niedługo po narodzinach naszego dziecka jej matka i siostra wykradły mi z kieszeni listy, moje prywatne listy od matki. Pisała w nich, że niepokoi ją stan naszego małżeństwa. Kiedy zażądałem od Jeanne ich zwrotu, usłyszałem, że trzymają je, tak właśnie – „trzymają”, wszystkie trzy, jako amunicję na wypadek rozwodu. Tak właśnie to nazwała, „amunicję”. Potem przypadkowo natknąłem się na te listy, głupio schowane pod świecznikiem, i wtedy one... – urwał, jakby zawahał się, czy nie powiedział już zbyt wiele, ale zdecydował się kontynuować. – Wtedy one rzuciły się na mnie i odebrały mi je siłą.

– O Boże – tyle tylko potrafiłem powiedzieć.

Langevin wstał, odwrócił się, jakby chciał ukryć przede mną twarz, i szybko poszedł ku drzwiom. Koperta z pieniędzmi leżała tam, gdzie ją pozostawił.

Złożył mi jeszcze kilka takich wizyt, w czasie których wysłuchiwałem jego zwierzeń. Wyłaniał się z nich obraz domowego piekła, urządzanego mu przez trzy prymitywne i złośliwe kobiety. Widząc, jak się męczy, powstrzymywałem się od zadawania dodatkowych pytań, by nie zmuszać go do opisywania szczegółów. Jego skargi na „grubiaństwa” i „wulgarne zniewagi” całkowicie mi wystarczały, równocześnie jednak czułem, że na to wszystko musiał nakładać się jeszcze porywczy charakter samego Paula, który zapewne niekiedy nie pozostawał dłużny za obelgi.

Jednakże błędem byłoby sądzić, że małżeńskie życie Langevinów wyglądało wyłącznie tak. Cała ta historia rozciągała się wszak na miesiące i lata, podczas których zdarzały się momenty – i całe okresy – lepsze i gorsze, i co więcej, na świat przychodziły kolejne dzieci.

W tym czasie wznowiliśmy nawet – Henriette i ja – stosunki towarzyskie z Paulem i Jeanne, która podczas tych spotkań była wobec nas miła i serdeczna, co wydawało się dobrze rokować ich małżeństwu, niezależnie od posępnej miny Paula, którą można było przypisać jego depresyjnemu charakterowi. Moja żona zaczęła nawet mnie przekonywać, że Paula i Jeanne dzielą tylko „drobne nieporozumienia”, ale wkrótce usłyszeliśmy – ja od Paula, a ona od Jeanne – kolejne wzajemne oskarżenia o „zuchwałość”, o wyzwiska i obelgi.

Henriette martwiła się samotnością Paula we własnym domu i tym, że – poza nami, bo nikomu innemu nawet nie wspominał o swoich problemach – nie ma w kim znaleźć oparcia. Robiliśmy, co w tych okolicznościach uważaliśmy za możliwe, ale wkrótce się okazało, że nawet my nie znamy całej prawdy.

8

Maria pielęgnowała swoją „religię pamięci” przez całe cztery lata. W tym czasie, co zupełnie zrozumiałe, często widywała się z Paulem Langevinem, bądź co bądź przyjacielem i bliskim współpracownikiem Piotra. Przekazała mu swoje wykłady w szkole w Sevres, a odkąd przeniosła się do domu w Sceaux, często jeździli do Paryża tym samym pociągiem. Mieli wiele okazji do rozmów, ale znając nastrój Marii w tamtym czasie, nie przypuszczam, by kiedykolwiek dochodziło do zwierzeń czy wspomnień.

Paul bardzo przeżył śmierć Piotra. Kilka miesięcy po pogrzebie opublikował w „La Revue du mois”, miesięczniku redagowanym przez Marguerite Borel, jedno z najpiękniejszych wspomnień o Piotrze, jakie się kiedykolwiek ukazały. Pisał o nim bardziej jako o człowieku niż jako o uczonym, choć na ten temat miałby tak wiele do powiedzenia:

„Godziny, w których się zwykle go spotykało, gdy lubił rozmawiać o swojej nauce, ulice, po których się z nim razem wracało – przypominają go co dzień, wywołując obraz jego życzliwej, zamyślonej twarzy, świetlistych oczu, pięknej głowy pełnej wyrazu, o rysach jakby wyrzeźbionych przez dwadzieścia pięć lat spędzonych w laboratoriach, przez życie pełne prostoty i uporczywej pracy, przez stałą troskę o moralne piękno, przez elegancję umysłu, który odrzucał wszystko to, co w myślach i czynach nie jest doskonale jasne i zrozumiałe”.

Nie wyobrażam sobie, by Maria – zupełnie obojętna na peany ludzi, którzy obudzili w sobie podziw i uwielbienie dla Piotra Curie dopiero po jego śmierci – nie była poruszona tymi słowami.

Myślę też, choć to bardzo śmiałe przypuszczenie, że – mimo wszystkich różnic – młodszy od niej o cztery lata Paul musiał jej na swój sposób przypominać młodego Piotra. Ta sama błyskotliwa inteligencja, głęboka, lecz nie natrętna erudycja i wewnętrzny spokój – choć akurat wtedy często zmącony. Paul był jednym z niewielu ludzi, których towarzystwo nie irytowało Marii i pozwalało jej choć na chwilę przełamać pancerz samotności.

Ale zwrot w ich znajomości nastąpił z zupełnie nieoczekiwanego powodu. Było to na krótkich wakacjach, na które udało się namówić Marię ze względu na dobro córek, w Arromanches bodaj, gdzie wybraliśmy się wszyscy – Maria z córkami, Langevinowie ze swą gromadą oraz Henriette i ja z naszymi dziećmi. Często spacerowaliśmy wspólnie brzegiem morza i właśnie podczas jednego z takich spacerów między Marią i Jeanne Langevin doszło do rozmowy, która – choć wtedy nikt nie mógł tego przypuszczać – spowodowała lawinę wydarzeń. Później, właściwie dopiero teraz, odtworzyłem to wszystko w szczegółach, choć oczywiście nie mogę być pewny każdego słowa.

Rozległa plaża była niemal pusta. Niewielkie fale miarowo uderzały o brzeg. Przodem biegła gromadka dzieci, dla pewności towarzyszyła im Henriette. Za nimi w pewnej odległości szły Maria i Jeanne. Trudno o większy kontrast: Maria w żałobie, milcząca, pogrążona w swoich myślach, Jeanne – ledwie trzydziestoletnia, z wyraźną tendencją do tycia, ubrana może nie krzykliwie, ale dość pretensjonalnie, z parasolką. Ja i Langevin – znów w pewnej odległości – zamykaliśmy ten pochód.

Zapewne Jeanne, z natury gadatliwa, nie mogła się powstrzymać przed „konwersacją” z Marią, nie zwracając uwagi na jej nastrój i biorąc milczenie za przejaw zainteresowania swymi prywatnymi sprawami.

– Nie wie pani, co to znaczy mieć męża, który się w ogóle nie odzywa – mówiła. – Siadamy do obiadu, on przychodzi, siada, je, potem wstaje i odchodzi, jakby był w restauracji, a nie we własnym domu. Doprawdy, aż wstyd przed mamą. Zresztą Paul jej nie lubi. Kiedy mama do nas przychodzi staje się szczególnie opryskliwy. Kiedy go prosiłam, by się zmienił, nazwał mnie „zuchwałą”. Nie wiem, czy w pracy też jest taki?

Gdy Maria długo nie odpowiadała, Jeanne powtórzyła głośniej:

– Pytałam, czy w pracy Paul też jest takim gburem jak w domu?

Maria dopiero teraz jakby się ocknęła. Odruchowo obejrzała się za siebie i spojrzała w naszym kierunku.

– Wie pani, ja nie znam go tak dobrze – powiedziała tonem niemal obojętnym.

Jeanne popatrzyła na nią podejrzliwie.

– Przecież nawet jeździcie do pracy tym samym pociągiem.

Najwyraźniej pragnąc zakończyć rozmowę, Maria odrzekła wymijająco:

– Studenci bardzo go lubią. Uważają, że bardzo klarownie wykłada...

Jeanne uśmiechnęła się z satysfakcją, jakby Maria poruszyła jej ulubiony temat.

– Ach, studenci, wykłady... – rzuciła z przekąsem. – Tyle razy mu mówiłam, że w przemyśle zarobiłby dwa razy tyle. Mama jest tego samego zdania. Ale on tylko nauka i nauka...

Maria zatrzymała się nagle, jakby bardzo zainteresował ją leżący na piasku kamień. Kątem oka znów spojrzała na Paula. W tej chwili podbiegły dzieci z jakimiś swoimi ważnymi sprawami. Zresztą trzeba było wracać na obiad.

Zdawałoby się, że gderanie żony Paula powinno nie zrobić na Marii większego wrażenia i szybko ulecieć z jej pamięci. Jednak stało się inaczej i to Maria, z własnej inicjatywy, powróciła do tematu, gdy tylko nadarzyła się okazja.

Jechali razem podmiejską kolejką. W prawie pustym wagonie siedzieli na ławce obok siebie. Za oknami przesuwał się podparyski krajobraz. Nagle Maria, jak zwykle w czerni, podniosła wzrok znad notatek i powiedziała:

– Twoja żona skarżyła się na ciebie.

Paul odwrócił ku niej głowę, wydawało się, że nie dowierza własnym uszom. Ale ona kontynuowała:

– Nazwała cię nawet gburem. Tak trudno ci znaleźć wspólny język z rodziną?

Paul poczerwieniał.

– Ośmieliła się rozmawiać z tobą o naszych prywatnych sprawach? Skarżyła się na mnie?

Maria dopiero teraz zauważyła jego stan.

– Przepraszam, Paul, nie powinnam się wtrącać – rzekła pośpiesznie. – Nie powinnam w ogóle o tym wspominać. Przepraszam.

– Nie, to ona. To ona.

W jego głosie brzmiała taka udręka, że Maria przez chwilę nie wiedziała, jak zareagować, w końcu odezwała się pojednawczo:

– Pewnie trudno jej zrozumieć uczonego, żyjącego w świecie swoich myśli... To nie takie proste dla... takiej kobiety.

– Ach, Mario, gdybyś wiedziała, gdybyś wiedziała!

Jakby obawiając się, że sprawy zaszły za daleko, Maria, nie patrząc na niego, przerwała niemal oschle:

– Nie jestem pewna, czy chcę wiedzieć. To wasze prywatne sprawy.

Ale jego tłumiona rozpacz musiała znaleźć ujście. Wybuchnął:

– Ta kobieta razem ze swoją matką i siostrą zatruwają każdą moją chwilę! I gdyby nie dzieci, gdyby nie dzieci...

Kilku pasażerów odwróciło głowy w ich kierunku. Maria dostrzegła to i odruchowo położyła dłoń na ręce Paula, by go uspokoić. On pochylił się ku niej i wyszeptał:

– Czy uwierzysz, że przedwczoraj podczas awantury rozbiła mi na głowie butelkę?

Maria, zażenowana tym nagłym wyznaniem, odwróciła twarz ku oknu.

Musiało ono jednak zrobić na niej piorunujące wrażenie. Już następnego dnia przyszła do mojego laboratorium – co nie zdarzało się często – i odwoławszy mnie na bok, zaczęła od razu mówić o Paulu i sytuacji, w jakiej się znalazł (o której ja sam wiedziałem przecież wcześniej, ale nie dawałem tego po sobie poznać). Była bardzo wzburzona, po raz pierwszy od dawna widziałem, że tak przejęła się czyimś losem.

– Czy możemy dopuścić – mówiła – by ten człowiek, jeden z najwartościowszych, jakich znamy i tak bliski mnie i Piotrowi, jego talent, inteligencja, jego wielki umysł – zostały zniszczone przez tę kobietę?

Zwróciłem uwagę na liczbę mnogą: „możemy”, „znamy”. Ukrywając – także sama przed sobą – swoje prawdziwe uczucia, Maria próbowała przedstawiać rzecz całą jako przejaw przyjacielskiej troski, podzielanej przez więcej niż dwie osoby. Tymczasem nie ulegało wątpliwości, że wchodzą tu w grę o wiele silniejsze emocje, które bardzo szybko zaczęły się przejawiać w mniej czy bardziej ukradkowych spotkaniach i pisanych do siebie listach.

Jakąż naiwnością było sądzić, że to wszystko może ukryć się przed tak zazdrosną i na swój sposób sprytną osobą, jak Jeanne Langevin. Zaczęły się ataki zazdrości. Awantury wybuchały nawet o „wspólne jeżdżenie do pracy”. Można je sobie bez trudu wyobrazić.

Ranek. Dzieci Langevinów siedzą na swoich miejscach przy stole. Dwaj starsi synowie wybierają się do szkoły. Jeanne, rozczochrana, w rozmamłanym szlafroku, daje im śniadanie.

Wchodzi Paul, ubrany, dopinając kołnierzyk. Jeanne mierzy go uważnym spojrzeniem.

– A ty dokąd tak wcześnie?

– Jak to dokąd? – rzuca Paul zdawkowo. – Do pracy. Na uczelnię.

Jeanne bierze się pod boki.

– Ty to nazywasz pracą? Za takie grosze? Wziąłbyś się za jaką prawdziwą robotę. Żylibyśmy jak ludzie.

Paul udaje, że nie słyszy. Nalewa sobie kawy z dzbanka. Pije. Jeanne nie daje za wygraną:

– Słyszysz, co do ciebie mówię?

– Muszę iść. Spóźnię się na pociąg.

Rusza w kierunku wyjścia, ale Jeanne uprzedza go: staje w drzwiach, zagradzając mu drogę.

– A dlaczego musisz jechać akurat tym pociągiem? Te swoje wykłady masz dopiero po południu.

Paul zatrzymuje się, nie odpowiada. Na jego twarzy widać zmieszanie.

– Czy przypadkiem nie dlatego – niemal wykrzykuje Jeanne – że jedzie nim także ta cała pani Curie?

– Muszę się przygotować do zajęć.

– I to ci zajmie cały dzień? Ciekawe, co to za zajęcia!

Paul odpowiada, siląc się na spokój:

– Ty tego i tak nie zrozumiesz, Jeanne.

W tej chwili pojawia się jej matka. Jeanne natychmiast zwraca się do niej.

– Słyszała mama? Ja nie zrozumiem! Jestem za głupia, żeby zrozumieć, jakie to „zajęcia” ma mój mąż na mieście całymi dniami!

Matka Jeanne niepokojącym gestem kładzie żylastą dłoń na oparciu żelaznego krzesła. Jedno z młodszych dzieci zaczyna rozpaczliwie płakać. Starsi synowie natychmiast zabierają młodsze rodzeństwo z pokoju.

Paul po chwili wahania bez słowa rejteruje w głąb mieszkania. Maria daremnie czeka na niego na peronie swojej stacji.

Jakkolwiek wyglądały takie sceny, było jasne, że z pomocą matki, a nade wszystko siostry, Jeanne zrobi wszystko, by położyć kres tej „przyjaźni”, jak wciąż próbowała określać to Maria. Moja żona, która wtedy odwiedziła Langevinów, była świadkiem takiej rozmowy przy kuchennym stole, wśród talerzy, garnków i wszelkiego nieporządku, gdzie nad filiżankami kawy siedziały matka i starsza siostra Jeanne – pani Bourgeois. Sama Jeanne, wzburzona, zupełnie nie zwracając uwagi na gościa, chodziła po kuchni, gestykulując.

– Już ja potrafię poznać, kiedy coś się święci! – wykrzykiwała. – Niby dlaczego musi nagle chodzić na te swoje wykłady w świeżo wyprasowanej koszuli? Nigdy przedtem tego nie robił, nie zauważał dziury w surducie, a teraz awanturuje się o byle guzik! Zaczął nawet pomadować wąsy!

Matka Jeanne, wymownie spoglądając w kierunku Henriette, zauważyła:

– Pewnie włóczy się po kawiarniach, jak oni wszyscy. Od początku mówiłam, że te uniwersytety to nie są miejsca dla porządnych ludzi.

– Daj spokój, mamo. Tu nie chodzi o kawiarnie, tylko o kobietę.

– Nie masz dowodu, Jeanne – wtrąciła pani Bourgeois.

Henriette przez chwilę myślała, że temat został wyczerpany. Jednak wkrótce usłyszała coś, w co – jak mi potem opowiadała – nie mogła uwierzyć.

Jeanne usiadła na wolnym krześle obok siostry i powiedziała głośno i dobitnie:

– Właśnie o to chodzi, żeby go zdobyć.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

s. [16] © Bridgeman Art Library / FotoChannels

s. [20] © Leemage / Corbis / FotoChannels