Tytuł oryginału THE GREEKS. A Global History

Wydawca: SZYMON LANGOWSKI

Redaktorka prowadząca: ANNA KAPUŚCIŃSKA

Redakcja: ALEKSANDRA JANISZEWSKA

Korekta: MAŁGORZATA KUŚNIERZ, BEATA WÓJCIK

Projekt okładki: ANNA POL

Ilustracja wykorzystana na okładce: ancient fresco illustration / rawpixel.com

Projekt typograficzny: GRZEGORZ KALISIAK

Skład: DARIUSZ ZIACH

Koordynatorka produkcji ALEKSANDRA KANICKA

Copyright © 2021 by Roderick Beaton
Copyright for the Polish translation © 2025 by Maciej Miłkowski
Copyright © by Wydawnictwo PORT
imprint Wydawnictwa Marginesy 2025

ISBN 978-83-68380-43-9

Wydawnictwo PORT
imprint Wydawnictwa Marginesy
ul. Mierosławskiego 11A
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
kontakt@wydawnictwoport.pl
www.wydawnictwoport.pl

Warszawa 2025

Wydanie pierwsze

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Książkę tę dedykuję wszystkim moim greckim przyjaciołom, znajomym, studentom i kolegom, w jakimkolwiek miejscu świata dziś przebywają, a także pamięci tych, których już z nami nie ma.

Nasze państwo tak bardzo pozostawiło w tyle innych ludzi w dziedzinie filozofii i wymowy, że nasi uczniowie są nauczycielami innych. Ono to sprawiło, że nazwa Hellenów oznacza nie naród, ale przynależność do kultury, i że Grekami nazywa się raczej tych, którzy uczestniczą w naszej kulturze, niż tych, którzy mają wspólne z nami pochodzenie.

Izokrates, Panegiryk (Ateny, 380 p.n.e.), przeł. Kinga Rekucka-Bugajska

Można tam było zobaczyć i uczącego się Latyna, i zajmującego się greką Scytę, i Rzymianina, który ćwiczy się w tekstach greckich, i prostego Greka uczącego się poprawnej greczyzny.

Anna Komnena, Aleksjada (Konstantynopol ok. 1150), przeł. Oktawiusz Jurewicz

Językiem, który mi dano, była greka:

domek biedaka na piaszczystych brzegach Homera.

Dbam tylko o ten język na piaszczystych brzegach Homera.

Odysseas Elytis, Axion Esti (1959)

Nie powiem, że jesteśmy tej samej krwi – jako że odczuwam wstręt do teorii rasowych – ale od zawsze żyliśmy w tym samym kraju i spoglądaliśmy na te same góry schodzące do morza.

Jorgos Seferis, Mowa noblowska (1963), przeł. Michał Bzinkowski

Wstęp

Język grecki jest jednym z trzech języków świata używanych współcześnie w mowie i piśmie, który może pochwalić się nieprzerwaną tradycją liczącą ponad trzy tysiące lat. Dwa pozostałe języki to chiński i hebrajski. Zbiorowymi bohaterami i bohaterkami tej książki są ci wszyscy ludzie, którzy mówili i pisali po grecku przez długie stulecia rozwoju języka. W tym czasie język grecki był wykorzystywany najpierw do spisywania dokumentów administracyjnych, później zaś do przekazania potomności eposów heroicznych – Iliady i Odysei Homera, które z zachwytem czytały kolejne pokolenia. To w grece powstał pierwszy w pełni alfabetyczny system pisania. To po grecku położono fundamenty pod współczesną filozofię i naukę, a później apostołowie chrześcijaństwa w tym języku mieli poprzez Nowy Testament rozprzestrzeniać nową religię. Oryginalny grecki tekst ewangelii jest nadal czytany w kościołach prawosławnych na całym świecie. Język grecki ewoluował, jak każdy ludzki język. Greka w swej współczesnej formie jest oficjalnym językiem Republiki Greckiej i jednym z dwóch oficjalnych języków Republiki Cypru.

Greków w tytule tej książki i na jej kolejnych kartach należy rozumieć jako ludzi mówiących językiem greckim. Opowieść o użytkownikach greki okaże się opowieścią o tożsamości – czy raczej o tożsamościach. Grecy, odkąd ich tylko poznajemy poprzez ich pierwsze ślady pisane, są ludźmi skłonnymi do zadawania pytań, w tym również do zadawania pytań samym sobie. Odpowiedzi, do jakich dochodzili, bardzo się różniły na przestrzeni wieków, zależne były od zmieniających się warunków historycznych i kulturalnych. Przez długie lata swojej historii Grecy tworzyli różnorodne społeczeństwa i systemy rządów. Chociaż stale zamieszkiwali ten sam południowo-wschodni kraniec Europy i wschód basenu Morza Śródziemnego, to okresowo zapuszczali korzenie również w innych miejscach. Raz po raz wykazywali przy tym zdolność wymyślania się na nowo. Walczyli przeciw różnym wrogom, handlowali z różnymi partnerami na całym świecie, wyznawali wiarę w różnych bogów, a nawet nazywali samych siebie innymi imionami. My nazywamy ich dzisiaj Grekami, a ich kraj Grecją, ponieważ starożytni Rzymianie w pierwszej kolejności napotkali lokalne plemię, które po łacinie nazwali Graeci. W swym własnym języku w czasach starożytnych Grecy nazywali się Hellenami, a swoją ojczyznę określali mianem Hellas. I tej samej nazwy używają ponownie od początku wieku dziewiętnastego. Ale w innych okresach nazywali się też Achaiwoi (Achajami), a nawet Romaioi czy Romioi, czyli dosłownie Rzymianami.

Ta książka stawia pytanie: czego możemy się nauczyć, korzystając ze skumulowanych doświadczeń ludzi mówiących i piszących po grecku przez trzy i pół tysiąca lat, na temat tożsamości tworzonych, modyfikowanych i wymyślanych na nowo na przestrzeni dziejów? Tworząc własną tożsamość we współczesności, wszyscy opieramy się na postrzeganiu przeszłości. W świecie coraz bardziej zagrożonym ścieraniem się nawzajem wykluczających się monolitycznych tożsamości wszystkim nam przyda się pogłębiona refleksja nad tym, w jaki sposób te tożsamości powstają i jak zmieniają się, kiedy zmienia się świat. Opowieść o Grekach, oparta na ich własnych świadectwach sięgających najstarszych okresów zapisanej historii, rzuca światło raczej na ten proces niż na jakąś pojedynczą tożsamość, niezachwianą i ściśle zdefiniowaną w jakiejś konkretnej epoce.

Historia opowiadana w tej książce będzie inna od wszystkiego, co do tej pory czytaliście o Grekach czy Grecji. Po pierwsze nie będzie to historia miejsca. „Grecja” (czy „Hellas”) w świecie starożytnym była dość nieprecyzyjnym terminem geograficznym. Nie istniał żaden politycznie jednolity byt o tej nazwie aż do roku 1821, kiedy to greccy poddani Imperium Osmańskiego wzniecili powstanie i ogłosili swą niepodległość. Znane nam dzisiaj granice Grecji wytyczano dopiero od roku 1913. Ograniczenie opowieści do tak małej przestrzeni geograficznej oznaczałoby pominięcie całego wymiaru greckiej historii, który ta książka zamierza podkreślić: jej zasięgu globalnego.

Nie jest to też opowieść o jednej „greckiej cywilizacji”. Pierwsze, co przychodzi do głowy większości z nas, gdy słyszymy słowo „Grecy”, jeśli akurat nie rezerwujemy wakacji albo nie planujemy podróży służbowej, to najpewniej artystyczne i naukowe dokonania grupy miast-państw pod wodzą Aten i Sparty jakieś dwa i pół tysiąca lat temu. Historię tej cywilizacji, którą nadal nazywamy klasyczną, opowiedziano już wiele razy. Zresztą zdecydowanie na to zasługuje – bo naprawdę to z niej wywodzi się znaczna część sztuki, nauki, polityki i prawodawstwa, znanych dziś w naszym kręgu cywilizacyjnym. W tej książce będziemy obserwować proces, dzięki któremu te osiągnięcia tak wyewoluowały, oraz badać jego mechanizmy. Na razie wystarczy sobie uświadomić, jak wiele słów w nowożytnych językach, zwłaszcza jeśli chodzi o terminologię naukową, pochodzi z greki i odnosi się do rzeczy, które Grecy jako pierwsi stworzyli lub zdefiniowali: „demokracja”, „polityka”, „filozofia”, „dramat”, a nawet „kryzys” i „epidemia”, by wymienić tylko kilka. Wiele innych słów, opartych na grece, wymyślono w czasach współczesnych, by opisać rzeczy nieznane starożytnym, jak „telefon”, „technologia”, „foton”. Inaczej jeszcze jest z określeniem „pandemia” – to starożytne słowo greckie, któremu w wielu współczesnych językach nadano nowe znaczenie.

Ale opowieść o Grekach to o wiele więcej. Zamiast skupiać się na jednej cywilizacji, choćby nawet o fundamentalnym znaczeniu dla reszty świata, w tej książce będę się przyglądał całej sieci powiązanych ze sobą cywilizacji. Na długo przed epoką klasyczną istniała greckojęzyczna cywilizacja, którą dziś nazywamy mykeńską. Mykeńczycy byli wojownikami z epoki brązu. Ale byli również kupcami, którzy zgromadzili wielkie ilości złota i zbudowali fortece, o których następne pokolenia myślały, że musiały być wzniesione przez olbrzymów. Ich świat zniknął nagle, jakieś trzy tysiące trzysta lat temu. Nie mamy pewności, dlaczego tak się stało. Ale teoria „upadku systemu”, którą wymyślono, by wyjaśnić, w jaki sposób ta i inne cywilizacje znikały, pojawi się jeszcze kilka razy, gdy będę pisać o narodzinach i upadkach innych późniejszych cywilizacji, w których Grecy odgrywali ważną rolę.

Cywilizacja „klasyczna” rozpoczęła się wiele stuleci po upadku mykeńskiej. Z kolei świat rywalizujących ze sobą miast-państw zakończył się, gdy wszystkie miasta-państwa dostały się pod kontrolę potężnych greckojęzycznych królów Macedonii. Najsłynniejszy z tych królów, znany jako Aleksander Wielki, podbił cały Bliski Wschód i dotarł aż do pogranicza dzisiejszych Indii. Jego podbój rozpoczął epokę zwaną hellenistyczną, w której greka stała się pierwszym językiem światowym, takim, jakim dzisiaj – zdaniem wielu – jest język angielski.

Później zaś to sami Grecy zostali podbici przez poszerzający swoje granice Rzym. Grecy żyjący w Imperium Rzymskim stworzyli własną, odmienną wersję tego, co dziś nazywamy cywilizacją rzymską. Cała wschodnia połowa imperium, sięgająca od Morza Adriatyckiego na zachodzie po rzekę Eufrat na wschodzie, a na południu aż po egipski Asuan, używała jako wspólnego języka greki, a nie łaciny. Jeszcze później nastało chrześcijaństwo, tworząc zupełnie nową, scentralizowaną, monoteistyczną i greckojęzyczną cywilizację, która przez znaczną część kolejnego tysiąclecia była obiektem zazdrości całego Zachodu. Dzisiaj nazywamy tę cywilizację bizantyjską. W czasach nam bliższych Grecy odgrywali ważną i odrębną rolę w tworzeniu najbardziej złożonego społeczeństwa, jakie kiedykolwiek istniało – naszej cywilizacji globalnej, pełnej – jak to określił Zygmunt Freud, twórca psychoanalizy – „źródeł cierpień”. Kiedy z tej perspektywy patrzymy na grecką historię, widząc, jak Grecy nawiązywali kontakty z wszelkiego rodzaju obcymi przez ponad trzy tysiąclecia, dochodzimy do nieuniknionej konkluzji, że dotarli oni właściwie wszędzie. Obecnie język grecki, sztuka i odkrycia archeologiczne z różnych epok greckiej przeszłości, grecka filozofia, literatura i starożytne greckie dokonania z zakresu nauki, medycyny, prawa i polityki są studiowane w szkołach i na uniwersytetach od Chile po Chiny, od Norwegii po Nową Zelandię i od Syberii po Afrykę Południową. Na całym świecie przez ostatnie trzy stulecia architekci wielkich budynków, zarówno publicznych, jak i prywatnych, wykorzystywali marmurowe kolumny i rozległe frontony, które niegdyś Grecy wymyślili, wznosząc świątynie swoich bogów. Na wiele różnych sposobów spadkobiercy starożytnych Greków przez stulecia wchodzili w interakcje z wszystkimi ludami znanego i dostępnego w danej epoce świata.

Właśnie dlatego ta książka ma podtytuł: Historia globalna.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ROZDZIAŁ 1

Z legend i ksiąg rachunkowych

1500–1180 p.n.e.

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 2

„Świat Homera, a nie nasz”

Ok. 1180 – ok. 720 p.n.e.

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 3

Wynajdując politykę,
odkrywając świat

Ok. 720–494 p.n.e.

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 4

Pierwsze wojny światowe
i epoka „klasyczna”

494–404 p.n.e.

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 5

Stolica kulturalna

404–322 p.n.e.

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 6

Hellenizacja

322–27 p.n.e.

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 7

Rzymskie imperium greckie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 8

Chrystianizacja

337–630

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 9

„Oczy wszechświata”

630–1018

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 10

„Miasto upragnione
przez cały świat”

1018–1204

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 11

Obiecujące potwory

1204–1453

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 12

Między dwoma światami

1453–1669

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 13

Greckie odrodzenie

1669–1833

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 14

Europejskie państwo,
globalny naród

1833–1974

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

ROZDZIAŁ 15

Nowe rachunki,
nowe legendy

1974–2021

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Epilog

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Podziękowania

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

Przypisy

Przypisy są dostępne
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu