Tytuł oryginału Money. A Story of Humanity

Przekład DIANA WIERZBICKA

Wydawca KATARZYNA RUDZKA

Redaktor prowadzący ADAM PLUSZKA

Redakcja GRAŻYNA MASTALERZ

Korekta BEATA WÓJCIK

Projekt okładki i stron tytułowych KIRA PIETREK

Opracowanie typograficzne, łamanie, korekta ANNA HEGMAN

Koordynatorka produkcji ALEKSANDRA KANICKA

Zdjęcia archiwalnych banknotów na okładce pochodzą ze zbiorów Muzeum Narodowego

Money. A Story of Humanity
Copyright © David McWilliams, 2024
Published by agreement with the Marianne Gunn O’Connor Literary, Film & TV Agency,
Ireland and Book/lab Literary Agency, Poland.

Copyright © for the translation by Diana Wierzbicka
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2025

ISBN 978-83-68549-23-2

Wydawnictwo Marginesy Sp. z o.o.
ul. Mierosławskiego 11A
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
redakcja@marginesy.com.pl
www.marginesy.com.pl

Warszawa 2025

Wydanie pierwsze

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

Dla Sian, za wszystko

PRZEDMOWA

Jedną z fascynujących cech tej książki jest to, że łączy historię pieniądza z ważnymi wydarzeniami historycznymi, co do których trudno byłoby przypuszczać, iż miały z nim cokolwiek wspólnego. Nawet jeśli czytelnik wie, że cesarze rzymscy finansowali swój rozrzutny styl życia, psując walutę swojego kraju, z pewnością nie zdaje sobie sprawy, jak wielki wpływ wywarło to na upadek Rzymu. Któż z nas wie, że Karol Darwin stracił fortunę na spekulacji akcjami spółek kolejowych, a ogłoszona przez niego teoria ewolucji wywodzi się między innymi z jego fascynacji ekonomią? David McWilliams napisał książkę poświęconą historii innowacji w świecie pieniądza i finansów, lecz przede wszystkim ukazał w niej, jak ważna jest ona z punktu widzenia historii ludzkości.

Clou tej książki brzmi: tam, gdzie istnieją pieniądze i innowacje finansowe, zachodzą istotne zmiany, które nie zachodzą tam, gdzie nie używa się pieniądza i nie wdraża innowacji. Na myśl przychodzi od razu handel międzynarodowy, istnieje też wiele innych, mniej oczywistych przykładów. Historia innowacji finansowych pokrywa się z historią sztuki w typowym rozumieniu tego terminu. Każdy podróżnik, który dotarł do którejś z kolebek cywilizacji zachodniej, czyli do starożytnej Grecji, Florencji z czasów odrodzenia czy siedemnastowiecznej Holandii, nieświadomie wkroczył w główny nurt historii innowacji finansowych. Każdy przełom w sztuce miał miejsce wskutek wprowadzenia jakiejś odmiany swapu ryzyka kredytowego.

Kolejnym smaczkiem są przedstawione przez autora portrety osób wprowadzających innowacje na rynku finansowym. Co do zasady są to mężczyźni (oczywiście sami mężczyźni!), którzy nie byliby wymarzonymi partnerami dla córki. Johannes Gutenberg, papież Pius II, John Law – na kartach książki McWilliamsa trwa swoista sztafeta postaci, które przekazują pałeczkę łajdakom, a ci z kolei – kanciarzom. Osoby zajmujące się finansami mają niewiarygodny talent do zjednywania sobie ludzi, których następnie namawiają na nowe typy inwestycji.

To zagadnienie stanowi centralną oś tej książki. Poszczególne wynalazki z dziedziny finansów, takie jak monety, bilanse, zasada podwójnego księgowania, waluty rezerwowe, banknoty, banki centralne, kredyty hipoteczne i tak dalej, wymagają tak wielkiego zaufania, że trudno je podważyć nawet największym śmiałkom. Okres, kiedy w Holandii apogeum osiągnęła słynna tulipomania, był jednocześnie początkiem obligacji wieczystych, czyli nigdy niespłacanych pożyczek. Autor zadaje pytanie retoryczne: „Jak wielkie zaufanie musiało mieć społeczeństwo do pieniądza, że zaciągano pożyczki, co do których istniała pewność, że nie zostaną spłacone, a mimo to uważano to za rozsądny sposób oszczędzania?”. Jakby istniała milcząca zgoda co do tego, że zaufanie do instrumentów finansowych jest zbyt cenne, aby z niego zrezygnować, nawet w świetle często powtarzających się nadużyć.

Najnowszym przykładem tego zjawiska są kryptowaluty. Powstały w wyniku braku zaufania do instytucji państwowych i banków, a obecnie powtarzają stary schemat potrzeby zaufania i w bardzo typowy sposób je zawodzą. Autor postrzega bieżące wydarzenia z historii pieniądza jako wojnę o prawo do zaufania. Pisze tak: „W nadchodzących latach najważniejsza bitwa rozegra się między pieniądzem prywatnym, emitowanym przez podmioty prywatne, a pieniądzem publicznym, emitowanym przez instytucje państwowe, działające w imieniu obywateli”. Cokolwiek przyniesie przyszłość, McWilliamsowi warto w tej kwestii zaufać. Komuś trzeba.

Michael Lewis, maj 2024 roku

WSTĘP

Pieniądze z nieba

Wyobraź sobie, że z nieba spadają pieniądze. Czy zanim powiedziałbyś o tym komuś, nie schowałbyś sobie dyszki do kieszeni? Większość z nas najpewniej wzięłaby kilka banknotów i nie zadzwoniła na policję.

Na taką właśnie reakcję liczył Hitler. Podczas drugiej wojny światowej wpadł na pomysł, żeby rozrzucić nad Wielką Brytanią miliony funtów. Wiedział, co się dzieje, kiedy pieniądz traci wartość. Przeżył czasy hiperinflacji w Republice Weimarskiej, więc zdawał sobie sprawę, że pieniądz może stanowić potężną broń, może na przykład zdestabilizować państwo. Pogląd ten wyznawał również jego ideologiczny przeciwnik Włodzimierz Lenin, który powiedział kiedyś, że najłatwiejszym sposobem na podkopanie stabilności kraju jest „osłabić jego walutę”.

W wywiadzie z 23 kwietnia 1919 roku, opublikowanym w londyńskiej gazecie „Daily Chronicle”, Lenin przyznał, że planuje zniszczyć potęgę pieniądza, aby doprowadzić do końca proces likwidacji dawnej Rosji, zapoczątkowany przez rewolucję październikową z 1917 roku:

Nasz skarb państwa emituje codziennie setki tysięcy rubli [...], co ma na celu świadome zniszczenie wartości pieniądza. [...] Najprostszym sposobem na eliminację kapitalizmu jest więc zalać kraj banknotami o wysokich nominałach bez żadnych gwarancji finansowych. W Rosji banknot sturublowy nie ma już prawie żadnej wartości. Niebawem nawet najciemniejszy kmieć zrozumie, że to tylko skrawek papieru [...], a wielka iluzja wartości i potęgi pieniądza, na której opiera się państwo kapitalistyczne, legnie w gruzach.¹

Pod względem ideologicznym Hitler i Lenin znajdowali się na przeciwstawnych biegunach, lecz obydwaj rozumieli potęgę pieniądza – zniszcz go, a rozedrzesz tkankę społeczeństwa. Plan, aby Luftwaffe zrzuciła nad Wielką Brytanią miliony banknotów, był zachowywany w ścisłej tajemnicy, znało go jedynie kilku najwyższych rangą hitlerowców. Garstka wiernych poddanych króla odniosłaby takie znalezisko na komisariat, lecz Hitler był przekonany, że większość Brytyjczyków schowałaby je pod materacem. Jego sprzymierzeńcami staliby się wówczas ludzie, których Napoleon nazwał pogardliwie opętanym żądzą pieniądza „narodem sklepikarzy”. Wprowadzenie do obiegu w całym kraju tylu fałszywek spowodowałoby gwałtowny wzrost inflacji, zwłaszcza że znaczna część zasobów gospodarczych Wielkiej Brytanii kierowana była na potrzeby działań wojennych. Na rynek trafiało niewiele dóbr konsumpcyjnych i podstawowych, więc ceny szalały. W warunkach tak dużych niedoborów napływ nowego pieniądza przełożyłby się na ogromny wzrost cen, a ten wywołałby panikę. Hitler liczył na to, że cichych, potulnych dotąd Brytyjczyków ogarnie trwoga, że wpadną w panikę, a wywołany w ten sposób chaos osłabi ich morale i podkopie ducha walki.

Produkcję nowej broni Hitlera rozpoczęto w lipcu 1942 roku. Miała to być operacja wytwarzania podrobionych banknotów zakrojona na największą jak dotąd skalę. Do komendantów obozów koncentracyjnych rozesłano telegramy nakazujące im wyłuskanie spośród więźniów drukarzy, rytowników, malarzy, kolorystów, zecerów, papierników i byłych pracowników banków. Potrzebowano również matematyków i szyfrantów, którzy umieliby rozpracować brytyjski system numerowania banknotów. Do Sachsenhausen zaczął płynąć z terytorium całej Trzeciej Rzeszy strumień zalęknionych, przeraźliwie wychudzonych mężczyzn. Te 142 osoby obarczono zadaniem rozbicia Banku Anglii.

Obozowi fałszerze wydrukowali podrobione banknoty o wartości 132 610 945 funtów szterlingów, które w przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze miałyby wartość około 7,5 miliarda funtów². Zrzucenie ich nad Anglią wymagałoby zaangażowania eskadry bombowców, którymi Hitler dysponował jeszcze w maju 1942 roku, czyli w momencie powstania planu. Do 1943 roku, kiedy banknoty zostały przygotowane, sytuacja na froncie uległa jednak radykalnej zmianie³. Niemcy zaczęły przegrywać, a zasoby Luftwaffe zaangażowano na terytorium Rosji, więc nie było możliwości przerzucenia ich na inny front.

W przeciwieństwie do Hitlera, któremu nie udało się zawładnąć Bankiem Anglii, Leninowi powiodło się wykorzystanie rosyjskiej mennicy państwowej do zasiania pożądanego chaosu. Cel mieli podobny: chcieli – jak ujął to Lenin – zniszczyć „wielką iluzję wartości i potęgi pieniądza”. Obaj dyktatorzy, demoniczni znawcy ludzkiej natury, zdawali sobie sprawę z kruchości człowieka, dynamiki tłumu i głębokości otchłani, w jaką może spaść ludzkość.

Pieniądz potrafi być potężniejszy niż religia, ideologia czy wojsko. Zniszcz go, a popsujesz nie tylko system cen, inflację czy gospodarkę – zniszczysz ludzkie umysły. Historia fałszywych funtów produkowanych przez Hitlera pokazuje, jak wielka jest w istocie potęga pieniądza.

Słaby punkt ekonomistów

Toczącą się na całym świecie dyskusję o roli pieniądza zdominowaliśmy my, ekonomiści. Niczym arcykapłani nowej religii wzięliśmy na siebie zadanie objaśniania zawiłości świata finansów maluczkim. Moja kariera specjalisty do spraw ekonomii monetarnej rozpoczęła się w Banku Centralnym Irlandii, czyli w miejscu, gdzie jak za dotknięciem czarodziejskiej różdżki powstaje pieniądz. Niczym katoliccy księża, którzy w czasie komunii świętej przemieniają hostię w ciało Chrystusa, banki centralne zamieniają bezwartościowy papier w pieniądz. W kategorii cudów ten zajmuje dość wysoką pozycję. Wszyscy w to wierzymy, więc musi to być prawda. Ale czy na pewno? Pieniądz to byt abstrakcyjny, a zyskuje on wartość jedynie wówczas, gdy wszyscy ludzie (bądź znaczna ich część) w niego wierzą. Pieniądz, jak wiara w Boga, jest wytworem ludzkiej wyobraźni.

Z banku centralnego przeniosłem się do sektora bankowości inwestycyjnej, w którym pieniądz wyczarowywany w banku centralnym zyskuje zupełnie inny wymiar – turbodoładowanie zwane kredytem. Banki centralne i komercyjne wymieniają się środkami, dzięki czemu kontrolują ilość pieniądza na rynku, jego odbiorców i cenę. Instytucje te regulują obrót pieniądzem i jego przepływ w gospodarce. Ekonomiści potrafią objaśnić, co zrobić, jeśli na rynku jest go zbyt dużo albo zbyt mało. Zrozumienie mechaniki przepływu pieniądza w gospodarce nie daje jednak pełnego obrazu sytuacji. Hydraulik wie, jak płynie w rurach woda, lecz niekoniecznie potrafi wyjaśnić, dlaczego woda jest podstawą życia. Najciekawszą cechą pieniądza jest jego wpływ na ludzi – to, jak nas zmienia, co nam umożliwia i w jaki sposób wyciąga na powierzchnię nasze najgłębiej skrywane popędy, zarówno dobre, jak i złe. Mimo że od lat byłem pełnoprawnym członkiem plemienia ekonomistów, doszedłem do wniosku, iż większość z nich tak naprawdę nie rozumie natury pieniądza.

Ekonomiści postrzegają pieniądz jednowymiarowo, a tymczasem jest on mocno nacechowany emocjonalnie. Pieniądz łamie konwencje, jest seksowny i niebezpieczny – i zmienia ludzi. Pieniądze to władza i dominacja, ale również wyzwolenie. Za pieniądze można kupić niezależność. Stanowią motywację i uwalniają naszą energię, a dzięki niej możemy osiągnąć wszystko, co tylko sobie zamarzymy. Jedni chcą się dzielić możliwościami, które dają im pieniądze, inni wolą je zatrzymać wyłącznie dla siebie. Pieniądze nie wpływają na moralność człowieka, jedynie ją wzmacniają. Ktoś, kto uważa, że chciwość to zaleta, będzie się obchodzić z pieniędzmi zgodnie ze swoimi przekonaniami. Ktoś, kto wierzy w równość i prawa człowieka, wykorzysta zasoby, by osiągnąć te właśnie cele. To my nadajemy pieniądzom sens, zmieniają się one razem z nami, ale też same odmieniają nas.

W dzisiejszych czasach, czy nam się to podoba, czy nie, świat kręci się wokół tego dziwnego wynalazku, który Lenin nazwał „wielką iluzją”. Pieniądz, wymyślony tysiące lat temu, plasuje się w centrum współczesnej kultury. To uniwersalny język, który rozumieją zamożni inwestorzy z Doliny Krzemowej, ale również ubodzy rikszarze ze Starego Delhi. Ludzie mieszkający po dwóch stronach globu, którzy nie rozumieją swoich języków ani zwyczajów, rozumieją pieniądz i porozumiewają się za jego pośrednictwem. Pieniądz to siła kierująca światowymi przepływami ludności, towarów i idei. Jego miarą mierzy się nasze wysiłki i talenty, a także naszą przyszłość. W dalszej części książki pokazuję, że jedną z najwcześniejszych cech pieniądza było przypisywanie dzisiejszej ceny dniowi jutrzejszemu. Jakie oprocentowanie, wyrażone jako cena czasu, wyraża pieniądz? Zaciągając kredyt hipoteczny na trzydzieści lat, nie zastanawiamy się nawet nad tym, że planujemy swoje życie w tak odległym horyzoncie czasowym. Tak naprawdę postrzegamy swoją przyszłość przez pryzmat pieniądza.

Pieniądz definiuje relacje między pracownikiem a pracodawcą, kupującym a sprzedającym, producentem a kupcem. Definiuje też więź łączącą rządzących z rządzonymi i państwo z jego obywatelami. Pieniądz daje przyjemność, sprawia, że pożądanie, sztuka i kreatywność mają swoją cenę. Motywuje nas do działania, osiągania celów, opracowywania wynalazków i podejmowania ryzyka. Uwypukla również ciemniejszą stronę ludzkiej natury, będąc źródłem chciwości, zazdrości, nienawiści, przemocy, a także oczywiście kolonializmu, u którego podstaw jakże często leżały widoki na wzbogacenie się. Pieniądz to złożone zjawisko, ponieważ taka właśnie jest ludzka natura.

Magiczne narzędzie

Pieniądz to pomysłowa technologia, którą człowiek wymyślił po to, żeby ułatwić sobie poruszanie się w coraz bardziej złożonym świecie wielu powiązań. Spojrzenie nań jak na narzędzie albo technologię nie jest typowym ujęciem. Nie jest tak, że nie myślimy o pieniądzu – przeciwnie, myślimy, i to pewnie nazbyt często. Potrzebujemy pieniędzy na życie, a właśnie przez tę konieczność rzadko możemy sobie pozwolić na luksus myślenia o nich w jakikolwiek inny sposób. Kiedy brakuje ci pieniędzy, martwisz się, skąd je wziąć. Jeżeli masz ich pod dostatkiem, zamartwiasz się ryzykiem ich utraty. Większość z nas wolałaby mieć trochę więcej pieniędzy, a gdyby znała łatwy sposób na ich pozyskanie, z pewnością by go użyła. Pieniądze dają wolność, stanowią wspaniałą obietnicę – dzięki nim możesz zmienić swój świat, uzyskując większą kontrolę nad swoim życiem.

Pieniądz odgrywa w naszym życiu kluczową rolę, rzadko jednak zastanawiamy się nad jego istotą. Nie zadajemy sobie stosunkowo prostych pytań: czym jest? Skąd pochodzi? Czy może się wyczerpać? Czy można go dodrukować? Być może właśnie to przesądziło o jego prawdziwym sukcesie. Dopóki pieniądz płynie, sprawiając, że świat się kręci, jesteśmy zadowoleni z jego istnienia i nie wdajemy się w szczegółowe rozważania na temat jego początków.

W przeszłości próbujący wyjaśnić, jak rozwijała się cywilizacja, koncentrowali się na źródłach energii lub umożliwiających progres fizycznych technologiach, takich jak koło, odkrycie złóż węgla czy wymyślenie pługu. A co z technologiami społecznymi, które pomogły nam się organizować w celu osiągania wspólnych celów, poprawiając jakość współpracy? Jednym z takich narzędzi był język, który powstawał przez dziesiątki tysięcy lat, abyśmy mogli się ze sobą komunikować w bardziej złożony, precyzyjny i efektywny sposób. Współpraca społeczna nabrała jednak realnych kształtów dopiero u zarania rolnictwa, czyli kilka tysięcy lat temu. Ludzie nie otaczali się już tylko członkami bliższej i dalszej rodziny. Zaczęli mieszkać w dużych stałych osadach, u boku nieznajomych.

Każdy z nas słyszał powtarzane jak mantrę zdanie, że pieniądz to źródło całego zła, ale jest on przecież również narzędziem wprowadzania pokoju. Zamiast zabijać się nawzajem, żeby zdobyć żywność i mienie, nowo powstające społeczności rolnicze nauczyły się handlować ze sobą z wykorzystaniem pieniądza. Stał się alternatywą dla wojen, a nie powodem ich wszczynania. Po co walczyć, skoro można się ze sobą i z innymi plemionami wymieniać towarami po ustalonych cenach?

Dzięki wymianie handlowej poszczególne ludy mogły egzystować obok siebie na bardziej pokojowych zasadach, nawet obcy z innych regionów i kultur. Wymiana nie dotyczyła jednak wyłącznie towarów, lecz także idei, norm i innowacji. Kiedy powstało rolnictwo, ludzkość wstąpiła na drogę szybkiego rozwoju, który doprowadził do powstania miast, narodów i imperiów o scentralizowanej strukturze władzy i ustalonej hierarchii społecznej. Jako łowcy-zbieracze toczyliśmy nieustanną walkę z matką naturą, a gdy postanowiliśmy kolonizować ziemię pod uprawę, zaczęliśmy zyskiwać nadwyżki żywności, które państwo mogło opodatkować. Wynaleźliśmy pismo, geometrię, astronomię, liczby, matematykę, filozofię, architekturę i politykę – atrybuty tego, co nazywamy obecnie cywilizacją. Wraz z kolejnymi osiągnięciami jej tryby obracały się coraz szybciej: z udomowieniem zwierząt, umiejętnością uprawiania i krzyżowania roślin, coraz lepszymi metodami przechowywania żywności czy dystrybucją i transportem towarów drogą morską. Często nie dostrzegamy, że pieniądz był jedną z technologii, które legły u podstaw rozkwitu ludzkości i że był kołem napędowym tego zjawiska.

Im bardziej złożone stawały się społeczeństwa, tym bardziej niezbędnym ich elementem stawał się pieniądz. Wczesne cywilizacje, które go używały, zyskiwały przewagę w konkurencji z innymi, co prowadziło do powstawania innowacji zmieniających bieg historii i decydujących o tym, jak wygląda współczesność. W dalszej części książki dowodzę, że pieniądz to przełomowa technologia, a jego nowe formy ciągle burzą w ramach zależności przyczynowo-skutkowej stare systemy w procesie nieustannej ewolucji monetarnej, co prowadzi do zmian gospodarczych, społecznych i politycznych.

Plutofity

W ciągu minionych pięciu tysięcy lat pieniądz sprawił, że ludzkość dogłębnie się zmieniła. Zmieniły się też nasze relacje ze sobą nawzajem i z naszą planetą. Śmiało można postawić tezę, że jest on technologią definiującą Homo sapiens jako gatunek. Ewoluowaliśmy równolegle z pieniądzem – my kształtowaliśmy jego, a on nas. Antropolodzy często nazywają ludzi pirofitami, czyli gatunkiem kształtowanym przez ogień⁴. Wątkiem stanowiącym oś tej książki jest idea mówiąca, że w ciągu ostatnich pięciu tysięcy lat staliśmy się gatunkiem plutofitów, czyli organizmów przystosowanych do korzystania z pieniądza i przez niego zmienionych (przepraszam wszystkich purystów językowych, ten termin ukułem sam). Przez czterysta tysięcy lat technologią, która miała największy wpływ na rozwój ludzkości, był ogień. Clou tej książki jest założenie, że od pięciu tysięcy lat najważniejszą technologią kształtującą ludzkość był pieniądz. Byliśmy pirofitami, lecz stopniowo stawaliśmy się plutofitami. Ta książka poświęcona jest relacji między ciekawską małpą a niezwykłą technologią.

Pieniądz jest efemeryczny, co odróżnia go od pozostałych technologii. Przypisujemy mu pewną wartość, lecz sam w sobie jest bezwartościowy. Żeby go używać, trzeba wznieść się na dość wysoki poziom abstrakcji. Wbrew temu, co podpowiada nam intuicja, pieniądz jest w cenie nie wtedy, kiedy go brakuje, ale gdy jest go pod dostatkiem. W tym sensie pieniądz przypomina inną wspaniałą technologię, którą posługują się ludzie – język. I pieniądz, i język są zjawiskami społecznymi. Tak samo jak w przypadku języka, im więcej ludzi używa pieniądza, tym staje się cenniejszy. Dialekty są wchłaniane przez większe, bardziej rozpowszechnione języki, a różne formy pieniądza, oryginalnie mające służyć potrzebom małych grup ludzi, są wchłaniane przez większe, bardziej przydatne i elastyczne waluty, z których najważniejszą jest obecnie dolar amerykański.

Najważniejsza cecha pieniądza, czyli to, że jest nośnikiem uniwersalnej wartości rozumianej i akceptowanej przez wszystkich ludzi, stanowi jedną z podstaw współczesnych społeczeństw. Pieniądz stał się jedną z najbardziej kuszących, najbardziej trwałych idei ostatnich pięciu tysięcy lat. Z biegiem czasu wszystkie inne sposoby organizacji złożonych społeczeństw, choćby opartych na własności ziemskiej systemów feudalnych, hierarchii arystokratycznych czy ustrojów komunistycznych, zastąpiły społeczeństwa oparte na pieniądzu.

Od łowcy-zbieracza do zbieracza danych

Zabiorę cię teraz, szanowny czytelniku, w podróż z ekonomistą, który – można śmiało rzec – nabrał pewnych wątpliwości co do tego, czy jego pobratymcy umieliby opowiedzieć historię pieniądza. Przyjrzymy się kulturom, które odegrały pewną rolę w jego rozwoju, a także wprowadzanym przez nie innowacjom. Przekonamy się, że biegłość w posługiwaniu się pieniądzem pokrywa się z innymi przełomowymi wynalazkami, takimi jak umiejętność pisania i liczenia, prawo, demokracja czy filozofia. Równoległa ewolucja tych zjawisk rodzi pytanie: Czy to pieniądz stał za zachodzącymi zmianami, czy to one wywołały ewolucję pieniądza? Co było pierwsze: jajko czy kura?

Rozpoczniemy tę podróż w Afryce, gdzie archeolodzy odnaleźli pierwsze dowody na umiejętność liczenia, a może nawet prymitywną księgowość – a nie jest to coś, co kojarzy nam się z epoką kamienia. Stamtąd przeniesiemy się do osad miejskich w Mezopotamii, gdzie jakieś trzy i pół tysiąca lat przed naszą erą pojawił się pierwszy pieniądz. Wykażę, że cywilizacja grecka, w ramach której powstały logika, demokracja i filozofia, opierała się na handlu i systemie monetarnym, a wielkie imperium rzymskie powstało nie tylko dzięki podbojom, ale i kredytowi. Skala korzystania z pieniądza zmniejszyła się w Europie we wczesnym średniowieczu, wraz z upadkiem niektórych filarów cywilizacji klasycznej. Mniejsza ilość pieniądza w obiegu spowolniła postęp, lecz powrót do niego w XI wieku zapewnił Europie Zachodniej impet niezbędny do rozkwitu Florencji, zwiastując początek epoki odrodzenia, a później również reformację. Przedstawię dzieje pieniądza w erze rewolucji, od Republiki Siedmiu Zjednoczonych Prowincji Niderlandzkich w XVI wieku i początkach wieku XVII po rewolucje amerykańską i francuską w wieku XVIII. Ciemniejszą stronę pieniądza pokażę na przykładzie kolonizacji terytoriów zamorskich przez poszczególne kraje Europy, w ramach której interesy finansowe zderzyły się z godnością człowieka, niestety to starcie wygrywając. Przyjrzymy się powiązaniom pomiędzy pieniądzem, myślą liberalną a postępem intelektualnym w XIX wieku, od teorii Darwina, przez modernizm, po czasy współczesne.

Wykażę, że każdy związany z pieniądzem przełom – stopy procentowe, wprowadzenie monet czy korzystanie z bilansów – prowadził do kolejnych innowacji, a każda zmiana stawała się podwaliną kolejnej. Wykorzystane w poszczególnych rozdziałach przykłady zostały przeze mnie z konieczności okrojone. Skupiłem się na tych innowacjach, które uważam za najlepiej obrazujące powiązania pomiędzy pieniądzem a postępem – jedno wiąże się z drugim, a oba razem stanowią koła napędowe cywilizacji. Książkę tę napisał w Dublinie biały, niemal różowy, Irlandczyk. Gdyby została napisana przez kogoś innego gdzieś indziej, jej treść byłaby inna, lecz równie prawdziwa. Mam nadzieję, że wybrane przeze mnie przykłady wydadzą ci się równie ciekawe i przekonujące jak mnie.

W trakcie lektury poznasz Kuszima, pierwszą osobę, której imię przetrwało w formie pisanej, pierwszego na świecie ekonomistę Ksenofonta, cesarzy Nerona i Wespazjana oraz Jezusa. Zahaczymy o światy Dantego, Fibonacciego, Gutenberga i Piotra I Wielkiego, spędzimy trochę czasu z Jonathanem Swiftem, Charles’em Talleyrandem i Alexandrem Hamiltonem, a następnie odwiedzimy Karola Darwina, Rogera Casementa, Jamesa Joyce’a i Judy Garland. Przed randką z kryptowalutą poznamy największego fałszerza na świecie, przyjrzymy się chaosowi, jaki ogarnął nowojorskie studio Fox News w dniu upadku banku Bear Stearns w 2008 roku, i poznamy osoby, które obecnie rządzą pieniądzem na świecie.

W mitologii greckiej Zeus ukarał Prometeusza za to, że ten dał ludziom ogień. Była to technologia tak potężna, że Zeus obawiał się, iż ludzie obalą dzięki niej bogów. Grecy zdawali sobie sprawę, że ujarzmienie ognia wpłynęło na zmianę relacji ludzi z naszą planetą. Wyobrażali sobie, że człowiek powstał z czterech żywiołów: ziemi, wiatru, ognia i wody, które kształtowały ich świat. Około pięciu tysięcy lat temu wymyśliliśmy kolejną potęgę, piąty żywioł: pieniądz. Jeśli ogień był prometejską potęgą starożytności, pieniądz jest prometejską potęgą czasów współczesnych. Inteligentna małpa ukształtowała świat na dobre i na złe w sposób, który moim zdaniem bez pieniądza byłby nieosiągalny.

Historia pieniądza to historia ludzkości.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

I

PIENIĄDZ W STAROŻYTNOŚCI

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

1

POCZĄTKI PIENIĄDZA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

2

NAD RZEKAMI BABILONU

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

3

OD UMÓW DO MONET

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

4

PIENIĄDZ A GRECKI UMYSŁ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

5

IMPERIUM KREDYTU

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

II

PIENIĄDZ W ŚREDNIOWIECZU

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

6

ZMIERZCH GOSPODARKI FEUDALNEJ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

7

MAGIA SARACENÓW

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

8

OD CIEMNOŚCI DO ŚWIATŁOŚCI

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

9

BOŻY DRUKARZ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

III

REWOLUCJA W DZIEDZINIE PIENIĄDZA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

10

NIEWIDZIALNY PIENIĄDZ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

11

OJCIEC EKONOMII MONETARNEJ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

12

BISKUP PIENIĄDZA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

13

PIENIĄDZ A STANY ZJEDNOCZONE

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

IV

WSPÓŁCZESNY PIENIĄDZ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

14

EMPIRYZM A EKONOMIA EWOLUCYJNA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

15

SĄD NAD PIENIĄDZEM

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

16

DROGA WYBRUKOWANA ŻÓŁTĄ KOSTKĄ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

17

PIENIĄDZ WSPÓŁCZESNY

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

18

KROK W OTCHŁAŃ

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

V

PIENIĄDZ NA WOLNOŚCI

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

19

KTO SPRAWUJE KONTROLĘ NAD PIENIĄDZEM?

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

20

PSYCHOLOGIA PIENIĄDZA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

21

EWOLUCJA PIENIĄDZA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

PODZIĘKOWANIA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

PRZYPISY KOŃCOWE

Wstęp

1 Cytat ten odnaleźli ekonomiści Michael V. White i Kurth Schuler. Zamieścili go w artykule zatytułowanym Retrospectives. Who Said “Debauch the Currency”: Keynes or Lenin?, „Journal of Economic Perspectives” 2009, t. 23, nr 2, wiosna, s. 213–222. ↩

2 Lawrence Malkin, Krueger’s Men. The Secret Nazi Counterfeit Plot and the Prisoners of Block 19, New York 2006, s. 177. ↩

3 Tamże, s. 62. ↩

4 James C. Scott, Against the Grain. A Deep History of the Earliest States, New Haven 2017, rozdział 1. ↩

.