Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

WSTĘP

1. UCIECZKA Z KARLSBADU
Obrażeni przyjaciele • Kto wiedział (książę), a kto nie (platoniczna kochanka) • Goethe’s Beer House i becherovka

2. TYROL
Po ciemku nieoświetlonym dyliżansem • Pocztylion zasnął • Niebezpiecznie szkicować zamki w Republice Weneckiej • Garda niby morze • „Wszystko mnie cieszy”

3. WERONA
Amfiteatr, by lud mógł sobie zaimponować • Jak zaczarować miasto – Romeo i Julia oraz ginkgo biloba • Malbrough wyrusza na wojnę • Mężczyzna z gałązką cyprysu

4. VICENZA
Andrea Palladio – niebiański geniusz • Odwrócona do góry dnem fregata na dachu ratusza • Kiedy Ptaki zachwycają się nami? • Pani Gonelli i biały talerzyk • Palma di Goethe w Ogrodzie Botanicznym.

5. PADWA
Wszystkie rośliny z jednej praformy • Jak można nie zauważyć kaplicy Scrovegnich? • „Zdobyłem dzieła Palladia” • Prato della Valle, posągi grzeszą przesadną manierą

6. WENECJA
Czy Goethe mógł się spotkać z Casanovą? • Paolo Veronese: malarze są jak błazny i poeci! • Gondolierzy w stylu Rousseau • Zobaczyć morze na własne oczy • Lwy i kocur skrzydlaty

7. FERRARA
Więzienie Tassa i cela Lutra • Kopernik i restauracja Al Brindisi • Biegiem przez Bolonię • Wielki Rafael i biedaczysko Dürer • Krzywe wieże to bzdura • „Czytam świętej Agacie moją Ifigenię w Taurydzie” • Konno po świecące kamienie • Jak włoskie zbiry puściły wolno niemieckiego turystę • Nareszcie w stolicy świata

8. RZYM
Malarz Filippo Miller melduje się w hotelu • Kolonia niemiecka i cmentarz acattolico • Rafael, Tycjan czy Michał Anioł? • Rzym dzienny, Rzym nocny • Ifigenia ukończona • „Tischbein maluje mój portret

9. NEAPOL
Mickiewicz i Pieśń Mignon • W dwie kolaski na Wezuwiusza • Natura wygrywa z operą • Pompeja – domki dla lalek • W Neapolu chce się tylko żyć!

10. SYCYLIA
Poeta kolekcjonuje zachwyty • Co tu robią grobowce dwóch cesarzy niemieckich? • Cagliostro – oszust i szarlatan • Poszukiwanie prarośliny i pola pszenicy • Niegościnna Etna i gościnny hotel Pod Złotym Lwem • Taormina – dzieło natury i sztuki • Messyna – czy był tu Szekspir?

11. DRUGI POBYT RZYMSKI
„Całymi nocami zatrudnia mnie Amor” • Faustyna i miłosny szyfr • Przedłużenie Rzymu – Christiana Vulpius: czarna owca czy skarb? • Rzymska scena Fausta • Listy do księcia • Odwołanie do bezkształtnych Niemiec • Pożegnanie słowami Owidiusza • Ciao, Goethe!

Podziękowania

Bibliografia

Przypisy

Wydawca, redaktor prowadzący ADAM PLUSZKA

Redakcja SYLWIA NIEMCZYK

Korekta JUSTYNA TECHMAŃSKA, JAN JAROSZUK

Projekt okładki i stron tytułowych, ilustracje, opracowanie typograficzne ANNA POL

Koordynatorka produkcji ALEKSANDRA KANICKA

Łamanie manufaktura

Na okładce wykorzystano fragmenty ryciny Aurantium Flore Duplici Giovanniego Battisty Ferrariego i projektu fasady pałacowej autorstwa Pietra Paola Coccettiego oraz obrazów Nantasket Beach Emila Carlsena i Italianizing landscape Michiela van Huysuma.

Autorem portretu Jacka Cygana wpisanego w liść gingko jest Julien Rey.
Rysunek powstał na podstawie fotografii Hanny Prus.

Ciao, Goethe!
Copyright © by Jacek Cygan
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2025

Warszawa 2025
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-68265-97-2

Wydawnictwo Marginesy Sp. z o.o.
ul. Mierosławskiego 11A
01-527 Warszawa
tel. 48 22 663 02 75
redakcja@marginesy.com.pl

www.marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

EWIE,

W KTÓREJ SĄ WSZYSTKIE KOBIETY GOETHEGO

.

WSTĘP

Dlaczego chciałem napisać tę książkę? Pewnie trochę dlatego, że ludzi poznaje się najlepiej w podróży, ale także z innego powodu. Jestem częścią tego samego świata, którego kawałkiem był Goethe. Czy mogło mi się przydarzyć coś lepszego niż podążanie tą samą drogą: zdzieranie butów na tych samych kamieniach, picie wina z winogron wyrosłych na tej samej ziemi i napełnianie oczu obrazami, których twórcy są mi tak samo bliscy, jak byli niemieckiemu poecie?

Przed chwilą obejrzałem kolejny raz film, którego bohater, odpowiadając na pytanie, dlaczego nie napisał przez całe życie drugiej książki, odpowiada: „Szukałem wielkiego piękna. Ale nie znalazłem”. Być może powiedział to także w imieniu Goethego, moim i wielu innych, którzy próbowali coś napisać, namalować, skomponować, wyrzeźbić. Jesteśmy z tej samej materii, jeden duch nas stworzył i ten sam duch przyjmie nas z powrotem – jak napisał inny wielki syn tego świata, Sándor Márai.

Ta książka powstawała przez wiele lat. Nie spieszyłem się, czekałem, aż momenty włoskiej podróży, którą ponad dwieście lat temu odbył wielki poeta i niezwykle ciekawy człowiek, same do mnie przyjdą. Zostawił dziennik pisany dla przyjaciół. Przemierzając tę drogę, poczułem się jednym z nich.

1

UCIECZKA Z KARLSBADU

OBRAŻENI PRZYJACIELE • KTO WIEDZIAŁ (KSIĄŻĘ), A KTO NIE (PLATONICZNA KOCHANKA) • GOETHE’S BEER HOUSE I BECHEROVKA

O trzeciej nad ranem stałem w oknie pokoju na trzecim piętrze ogromnego Grandhotel Pupp w Karlowych Warach i wyobrażałem sobie, że w dole widzę dyliżans, którym Johann Wolfgang Goethe wymyka się z miasta. Był początek września 2021 roku, noc pachniała świeżością i wilgocią. W taką samą wrześniową noc, tylko 235 lat temu poeta potajemnie wyjechał z Karlsbadu (to niemiecka nazwa Karlowych Warów), nie mówiąc ani słowa przyjaciołom, nie informując także osoby, która przez ostatnie dziesięć lat była mu najbliższa, Charlotty von Stein. Jeszcze kilka dni wcześniej, 28 sierpnia obchodzono hucznie jego urodziny, na przyjęciu gościł sam mocodawca Goethego, książę Weimaru Karol August, który przed jedenastu laty ściągnął go do siebie, mianował ministrem w swoim rządzie, wypłacał mu wysoką pensję, a cztery lata wcześniej uzyskał dla niego u cesarza w Wiedniu tytuł szlachecki „von Goethe”. I tylko on wiedział o „ucieczce” poety, no ale jakże by mogło być inaczej – w końcu szef to szef!

W południe udałem się na poszukiwanie karlowarskich śladów Goethego. Miałem świadomość, że nigdy się nie dowiem, dlaczego poeta postanowił nagle uciec od przyjaciół i ukochanej kobiety? Żywiłem nadzieję, że moja decyzja, by podążać jego włoskim tropem, pomoże mi choć trochę to zrozumieć. Na razie jednak, nie mogąc odpowiedzieć na pytanie „dlaczego uciekł?”, spróbuję odpowiedzieć na inne: „skąd uciekł?”. Oto rezultaty tych penetracji w reporterskim skrócie. Największy napis „Goethe” w Karlowych Warach znajduje się na frontonie zabytkowej kamienicy na deptaku biegnącym wzdłuż rzeki Tepli. Jest częścią szyldu „Goethe’s Beer House”. Nie wiemy, czy ten lokal jest uprawniony do podpisywania się poetą i jak on by to przyjął, że stał się symbolem piwnego domu. Tym bardziej, że akurat z tym domem nic go nie łączyło, co możemy wnosić z faktu, iż pamiątkowa tabliczka znajduje się na budynku z prawej strony i głosi w pięknym języku czeskim: „Na tomto mistĕ stával dom Strauss v nĕmž v roce 1823 bydlel básnik Johann Wolfgang Goethe”. Szczególnie ujmujące jest tu użycie ślicznego słowa básnik dla oznaczenia poety, czego doświadczyłem osobiście, kiedy ukazał się tom moich wierszy (po czesku básnĕ) pod tytułem Tady a tam.

Rok 1823 na kamiennej tabliczce nijak nie mógł nas satysfakcjonować, udaliśmy się zatem z żoną na dalsze poszukiwanie miejsca, które Goethe opuścił w roku 1786. I już po chwili trafiliśmy na kamieniczkę, nazywającą się „U tři Mouřeninů”, która zachwyciła nas płaskorzeźbami trzech Maurów (stąd zapewne jej nazwa). Marmurowa tablica informowała, że Goethe trzynastokrotnie odwiedził Karlowe Wary, a w tym właśnie domu przebywał w latach: 1806, 1807, 1808, 1810, 1811, 1812, 1818, 1819, 1820. Już było cieplej, ale wciąż nie gorąco!

Nasze poszukiwania zostały w pełni nagrodzone po chwili. Wprawdzie urocza kamieniczka miała nad ażurowym balkonem złoty napis „Mozart”, ale po prawej stronie drzwi wejściowych odkryliśmy wielce udaną płaskorzeźbę niemieckiego poety oraz stosowną tabliczkę, na której tak zwanym gotykiem było napisane: „Goethe 1786”. A więc to stąd wyruszył w swoją włoską podróż! Ale zaraz, zaraz – wówczas ten hotel czy pensjonat nie mógł jeszcze nazywać się Mozart, więc jak? Zapobiegliwi i skrupulatni Czesi pomogli nam rozwiązać ten problem, wmurowując przed hotelem w uliczny chodnik kamienny napis, z którego wynikało, że obecny hotel Mozart nazywał się kiedyś Drei Rote Rosen i został otwarty w roku 1756. Rozejrzeliśmy się wokoło: wrześniowe słońce wydobywało z fasad kamieniczek pastelowe barwy, powietrze tchnęło świeżością, z Tepli biły w niebo fontanny źródlanej wody. Było jak w raju i pomyślałem sobie, że Goethe nie mógł wybrać lepszego miejsca, by zwrócić uwagę na swoją ucieczkę.

Następnego dnia o dziesiątej (kiedy poeta w swej podróży docierał już do Regensburga, czyli dzisiejszej Ratyzbony), udałem się na dalsze poszukiwanie jego karlowarskich śladów. Wiedziałem, że gdzieś niedaleko hotelu musi być pomnik poety, i rzeczywiście po kilkuset metrach ujrzałem popiersie wciśnięte nieszczęśliwie w leśny wał, zupełnie pozbawione światła, a nade wszystko całkowicie niepasujące do cokołu. Obok, przykręcone do omszałych skał, znajdowały się dwie kamienne tablice z niemiecką wersją czterowiersza Goethego zatytułowanego Karlsbad oraz jego czeskim tłumaczeniem. Zupełnie to wszystko ze sobą nie grało, rozumiem jednak ojców miasta, że chcieli w ten sposób połączyć niemieckiego wieszcza z ich grodem. Coś mi tu mimo wszystko nie pasowało, zwłaszcza kiedy odkryłem kilkaset metrów dalej okazałe rotundy poświęcone Schillerowi i Beethovenowi. Na tle tych przemyślanych pomników umieszczenie popiersia Goethego w ciasnej przestrzeni leśnego wału wydawało się prowizorką. Wieczorem znalazłem w sieci, że pomnik poety, dłuta stuttgarckiego rzeźbiarza Adolfa von Donndorfa, stał pierwotnie przed Grandhotelem Pupp, a jego odsłonięcie miało miejsce w roku 1883. Jednak po drugiej wojnie światowej został wyrzucony z tego zacnego miejsca – niemiecki poeta stał się ofiarą narodowego czyszczenia historii. Dopiero w roku 1952 popiersie umieszczono przy leśnej ścieżce, przy której dzisiaj stoi, przy okazji nazywając ją Goethova stezka. Niestety, oryginalny postument został zniszczony i dlatego musimy niejako oglądać Goethego w opakowaniu zastępczym.

W nocnym przybytku zwanym Becher Bar, w którym Jan Becher w roku 1807 wynalazł swój Becher-Bitter, zastanawiałem się, jak to jest, że napis „Goethe’s Beer House” może być czysty i okazały, a pomnik Goethego – zaniedbany i wciśnięty w leśną dróżkę. Jednak kolejne szklaneczki beton becher, czyli pachnącej ziołami becherovki z tonikiem, rozwiały moje niepokoje. „Ot, takie czasy, piwo ma lepszy marketing niż poeci – pomyślałem, by natychmiast pocieszająco dodać – ale nie dla wszystkich!” Zasypiając, sięgnąłem jeszcze raz po książkę Goethego Podróż włoska, która od ponad dziesięciu lat nie opuszcza mojej walizki. I przeczytałem:

O trzeciej nad ranem wymknąłem się chyłkiem z Karlsbadu, bo inaczej nie wyrwałbym się stamtąd. Przyjaciele i znajomi, którzy dwudziestego ósmego sierpnia tak serdecznie świętowali moje urodziny, uznali, że mają prawo mnie zatrzymać; ale nie było co dłużej zwlekać. Spakowałem tylko swój mantelzak i torbę z borsuczej skóry, po czym, nie zabierając ze sobą nikogo, wskoczyłem do dyliżansu.[1]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Zarówno ten, jak i dalsze cytaty z Podróży włoskiej Johanna Wolfganga Goethego podaję w tłumaczeniu Henryka Krzeczkowskiego.