Niniejsze wydanie zostało przygotowane przez wydawnictwo Philip Wilson.

Projekt okładki: Joanna Wasilewska/WO
Grafika na okładce: Shutterstock

© 2022 Dressler Dublin sp. z o.o.
Wydawnictwo Olesiejuk, an imprint of Dressler Dublin sp. z o.o.

ISBN 978-83-8315-596-8

Dressler Dublin sp. z o.o.
05-850 Ożarów Mazowiecki
ul. Poznańska 91
wydawnictwo@dressler.com.pl
www.wydawnictwo-olesiejuk.pl

Dystrybucja: www.dressler.com.pl

Księgarnia internetowa: www.swiatksiazki.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Rozum mężczyzną,
białogłową afekt tylko rządzi;
oraz kocha, oraz nienawidzi;
nie gdzie rozum, ale gdzie afekt,
tam wszystka.

And. Max. Fredro

Osoby

OSOBY

Pani Dobrójska

Aniela

Klara

Radost

Gustaw

Albin

Jan

Scena na wsi, w domu Pani Dobrójskiej

Akt pierwszy

Akt pierwszy

Duży pokój – dwoje drzwi w głębi, trzecie drzwi po prawej stronie sceny do pokojów Pani Dobrójskiej, czwarte po lewej do pokoju Gustawa; okno

Scena pierwsza

Scena pierwsza

JAN

sam

w płaszczu zarzuconym na ramiona – chodzi,
patrzy w okno, potem mówi, ziewając

„Czekaj mnie, nie śpij, powrócę o trzeciéj” –

Piękna mi trzecia! Słońce jak w dzień świeci,

A mój pan drogi gnie sobie parole¹

Albo z butelką… albo… No! Już milczeć wolę.

Scena druga

Scena druga

Jan, Radost

RADOST

idąc ku drzwiom Gustawa

Śpi Gucio?

JAN

Czy śpi?… Jak zabity, panie.

RADOST

Lubi spać hultaj.

JAN

zastępując od drzwi

Niechże pan nie wchodzi.

RADOST

A to dlaczego?

JAN

Bo śpi.

RADOST

Nic nie szkodzi.

JAN

zastępując

Będzie się gniewał.

RADOST

Nic mi się nie stanie.

JAN

Dopiero zasnął – ledwie pół godziny.

RADOST

Cóż w nocy robił?

JAN

Nie spał.

RADOST

A z przyczyny?

JAN

Z przyczyny?… Zasłabł.

RADOST

troskliwie

Zasłabł.

JAN

z westchnieniem

Niespodzianie.

RADOST

Cóż mu jest?

JAN

Co jest?… Jakiś zawrót głowy…

RADOST

Hm!…

JAN

Wstręt do wody…

RADOST

Hm!

JAN

Pragnienie wina…

RADOST

Hm, proszę, proszę – wieczór jeszcze zdrowy!

JAN

wzruszając ramionami

Ha, słabość, panie, piorunem zaczyna.

RADOST

do siebie

Hm, wstręt, pragnienie! Hm, hm – zawrót głowy.

JAN

Niech no się wyśpi, po południu wstanie.

RADOST

Chciałem być w domu i dziś tu z powrotem,

Lecz taką rzeczą ani myśleć o tem.

JAN

Owszem, jedź pan, jedź! Ręczę, że za chwilę…

RADOST

A sen spokojny?

JAN

zastępując drogę

Lada co obudzi.

Cicho, dlaboga.

RADOST

Drzwi tylko uchylę.

JAN

Ale drzwi skrzypią.

RADOST

Własnymi oczyma…

JAN

odstępując

Ha, kiedy już tak – niech się pan nie trudzi;

Darmo tam patrzeć – mego pana nié ma.

RADOST

Nie ma?

JAN

A nie ma.

RADOST

Gdzież jest?

JAN

Stąd o milę.

RADOST

Jak? Co?

JAN

Pojechał.

RADOST

Dokąd?

JAN

Do Lublina.

RADOST

Do Lu… Lu…

JAN

z ukłonem kończąc słowo

…blina.

RADOST

Kiedy?

JAN

Wczoraj.

RADOST

Po co?

JAN

Nie wiem.

RADOST

Macież go! Już szaleć zaczyna,

Już, Bogu dzięki. – Jeździć, latać nocą…

I czegóż stoisz, panie „Zawrót głowy”?

Hm! „Wstręt do wody”, co? „Wina pragnienie”?

JAN

Stoję na warcie; muszę być gotowy

Otworzyć okno na pierwsze skinienie.

RADOST

Na co otworzyć?

JAN

Dla mojego pana;

Tędy wychodzi – tędy się i wchodzi.

RADOST

załamując ręce

Przez okna łazić śród jasnego rana!

To waryjata prawdziwie dowodzi.

ironicznie

I kiedyż wróci na swoje wesele?

JAN

Jeśli mu wierzyć, miał o trzeciej wrócić.

RADOST

do siebie

O, muszę, muszę cugli mu przykrócić!

O, czego nadto, tego i za wiele!

słychać pukanie do okna

JAN

idąc do okna

Niechże pan łaje, bo przybywa właśnie.

otwiera okno

Scena trzecia

Scena trzecia

Gustaw ubrany do konia, Jan; Radost w głębi

GUSTAW

włażąc przez okno

To czas! – Niech go piorun trzaśnie!

JAN

Dobrze pan mówi; bogdajby go trzasnął!

GUSTAW

A co? Śpią jeszcze?

JAN

Byłby sen nie lada!

GUSTAW

Trochem się spóźnił.

JAN

Mnie to pan powiada.

GUSTAW

Pewnieś nie dospał.

JAN

Gdybym był choć zasnął!…

GUSTAW

oddając pręt², czapkę, rękawiczki i ocierając twarz

No, prawdę mówiąc, jak jestem na świecie,

Jeszczem tak pięknie zębami nie dzwonił:

Wicher, deszcz, zimno – psa by nie wygonił.

RADOST

A ciebie wygonił przecie.

Scena czwarta

Scena czwarta

Radost, Gustaw

GUSTAW

A, stryjaszek!

całując w rękę

Dzień dobry!

RADOST

ozięble

Witamy z podróży!

GUSTAW

Już wstałeś?

RADOST

Jeszcześ nie spał?

GUSTAW

Dość czasu.

RADOST

Dzień duży.

GUSTAW

Dopiero świta.

RADOST

Świta, ale w twojej głowie.

GUSTAW

Niech i tak będzie, niech świta na zdrowie,

Byle mnie kochał stryjaszek kochany,

Był mi zawsze zdrów, czerstwy i rumiany!

Lecz cóż to? Mars? Mars? Fe! Precz z nim, do licha!

zaglądając w oczy

No, proszę… troszkę… Niknie wyraz srogi,

Czoło się równa… oko się uśmiécha…

Otóż tak lubię,

ściskając go

mój stryjaszku drogi!

RADOST

płaczliwie, zawsze dając przestrogi

Mój Gustawie, powiedz mi – chcesz czy nie chcesz żony?

GUSTAW

Chcę, chcę, stryjaszku.

RADOST

Pewnie?

GUSTAW

Jestem jej spragniony.

RADOST

Takiże to więc sposób wyszukałeś sobie?

GUSTAW

Ja nic dotychczas nie wiem o sposobie.

RADOST

Te wycieczki przez okna, te nocne wyprawy…

GUSTAW

I cóż?

RADOST

zniecierpliwiony

Cóż? – Panna!

GUSTAW

A, bardzom ciekawy,

Co moję pannę obchodzić może,

Kiedy, jak i gdzie ja się spać położę?

Nie śpię – tym lepiej dla niej, bo na jawie

Nią tylko jedną myśli moje bawię

I do niej wzdycham, jak w dzień, tak i w nocy;

Ale jak zasnę – jestże to w mojej mocy?

RADOST

płaczliwie

Mój Gustawie! Dlaboga, porzuć myśli płoche

I raz tylko, raz pierwszy zastanów się trochę!

Kilka dni jesteś pośród tak godnej rodziny

I nie ma dnia jednego – gdzie tam: dnia… godziny,

Żebyś czegoś nie zbroił, aż się serce kraje!

Pani Dobrójska sama opiekę ci daje,

Nie idąc wzorem matek, co nos górą noszą,

Kiedy w duszy o zięcia wszystkich świętych proszą;

Pamiętna twych rodziców i mojej przyjaźni,

Swój zamiar względem ciebie głosi bez bojaźni.

Ale wszystko na próżno, daremnie się trudzi –

Miejski panicz w wieśniakach innych widzi ludzi;

Swoich nudów nie kryje, grzeczności nie sili

I chce dać uczuć wartość każdej swojej chwili.

Wróbel się tylko, mówią, pustej strzechy trzyma,

Ale co w twojej głowie – już i wróbla nié ma.

GUSTAW

z szczerym zastanowieniem

Prawda, prawda, stryjaszku, zbyt słuszne przestrogi;

Ach, ojcowskimi strzeżesz mnie oczyma;

ściskając go

O, jesteś dla mnie skarb, przyjaciel drogi,

Dzięki ci, dzięki za twoje przestrogi.

RADOST

z rozczuleniem, ściskając go

Mój ty poczciwy, mój luby Gustawie!

GUSTAW

Mój przyjacielu, mój ojcze kochany!

Zobaczysz, jak się ogromnie poprawię,

Bylem miał tylko powód do odmiany.

A teraz zgadnij, jaką dziś zabawę…

RADOST

O dlaboga! On swoje! Otóż masz poprawę!

Ach, zmiłuj się, uważaj; powiedz, czy to ładnie,

Że z domu pan zalotnik oknem się wykradnie,

Aby noc całą Bóg wie gdzie nie trawić!

GUSTAW

Ależ, stryjaszku, ja się muszę bawić.

RADOST

Bawić!

GUSTAW

A w prawdzie, w tym szanownym domu,

Gdzie każdy dla mnie aż nadto łaskawy,

Gdzie nie ubliżam w niczym i nikomu,

Żadnej dotychczas nie widzę zabawy.

RADOST

Idzież tu o zabawę, wrzawę nieustanną?

GUSTAW

Ależ o nudy idzie.

RADOST

Nudy – z piękną panną!

GUSTAW

Nie będą nudy, jak się kochać będę.

RADOST

I kiedyż to nastąpi?

GUSTAW

Jak się z nią ożenię.

RADOST

Albo inaczej – jak na koszu siędę.

GUSTAW

Ba, ba, ba! Jeszcze czego.

RADOST

I skąd pewność, że nie?

Jestże to napisano, wyryto na niebie,

Że Aniela koniecznie musi pójść za ciebie?

GUSTAW

Pójdzie, pójdzie, stryjaszku.

RADOST

Tylko bardzo proszę,

Niech samochwalstwa od ciebie nie znoszę.

GUSTAW

Do samochwałów któż tego policzy,

Który rozsądnie zważa i powiada,

Że gdzie dwie rodzin związku sobie życzy,

Związku się w końcu spodziewać wypada?

RADOST

Prawda – jeśli Aniela choć trochę polubi.

GUSTAW

Bądź z łaski swojej spokojny w tym względzie;

Już ja ci ręczę – wszystko dobrze będzie.

RADOST

Nadto pewności, i ta pewność zgubi.

GUSTAW

Już spuść się na mnie… Ale dość tych fraszek;

Teraz niech zgadnie kochany stryjaszek…

RADOST

Pewnie: gdzie byłeś?

GUSTAW

Gdziem bawił tak długo.

RADOST

Wymów już, wymów, bo cię diable dusi.

GUSTAW

Na miejskim balu byliśmy przebrani.

RADOST

Na jakim balu?

GUSTAW

Pod Złotą Papugą.

RADOST

W karczmie!

GUSTAW

Przebrani.

RADOST

O, Boże! O, Boże!

GUSTAW

Tego młodemu nikt pewnie nie zgani.

RADOST

ironicznie

Pewnie pochwali?

GUSTAW

Bo pochwalić musi.

RADOST

Piękna mi szkoła!

GUSTAW

Lepszej być nie może.

Na małym świecie, co się wielkim mieni,

Gdzie każdy trwożnie po śliskiej przestrzeni

Jakby na szczudłach i w przyłbicy chodzi,

Tam, czym są ludzie, niechaj nikt nie bada;

Ale – gdzie człowiek mało pozór ceni,

Przybranym kształtem nie chce i nie zwodzi,

Gdzie więcej wola niż rozum nim włada,

Tam chwytaj pędzel, wzór stoi gotowy.

RADOST

Otóż go macie! Jest La Bruyère³ nowy.

płaczliwie

Guciu! Dopieroś dziękował za radę.

GUSTAW

nie słuchając

I co mi teraz przychodzi do głowy…

RADOST

Na przykład?

GUSTAW

Jedźmy tam dziś.

RADOST

Ja z tobą?

GUSTAW

Ty ze mną.

RADOST

Oszalał!

GUSTAW

Wcześniej wrócisz.

RADOST

ironicznie

Tą drogą tajemną.

GUSTAW

Jedziesz?

RADOST

Dajże mi pokój.

GUSTAW

No, to sam pojadę.

RADOST

Guciu! Dopieroś dziękował za radę.

GUSTAW

żałośnie

Luby stryjaszku, wkrótce się ożenię!

RADOST

do siebie, z zadziwieniem

No! I dlatego takie figle stroi.

GUSTAW

jak wyżej, prosząc

Już raz ostatni!…

RADOST

Ja go nie odmienię,

To rzecz daremna.

GUSTAW

Na kasztana wsiędę…

RADOST

przestraszony

O, na kasztana!

GUSTAW

Przede dniem tu będę.

RADOST

Weź już moją dorożkę⁴, a kasztan niech stoi.

do siebie

Jeszcze kark skręci z tego waryjata.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

RADOST

I deliję⁵ moję.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

RADOST

W tej kurteczce lata –

Jeszcze kataru, u diaska, dostanie.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku, jak chcesz, tak się stanie.

Ja zawsze mówię: święte rady twoje.

RADOST

Otóż masz! Teraz powie, że to z mojej rady

Przez okna łazi na nocne biesiady.

GUSTAW

Zatem radzisz wchodzić drzwiami?

RADOST

Gadajże z waryjatami!

Ja ci radzę pójść spać.

GUSTAW

Spać?

RADOST

Bladyś, aż niemiło.

GUSTAW

Blady? – To dobrze, to nic nie zaszkodzi:

Bladość niepokój miłosny dowodzi,

Bladości prędzej niż słowom się wierzy;

Pamiętasz przecie, jak to dobrze było

Rano, nazajutrz po twojej wieczerzy?

RADOST

Mojej wieczerzy?

GUSTAW

To jest, mówiąc szczerze,

Ja sam dawałem tę sławną wieczerzę,

Ale stryjaszek potem długi płacił.

RADOST

Niestety!

GUSTAW

Wcalem na cerze nie stracił;

„Teraz to kocha – rzecz niezaprzeczona –

Jak blady, słaby! On z miłości skona” –

Powiedz sam, wszakże prawda, tak mówiono?

I gdybym nie był zanadto…

RADOST

No, no, no,

Nie dość: szaleje, jeszcze mnie powiada!

Teraz idź, śpij, taka moja rada.

Ale, mój Guciu, Guciuniu serdeczny,

Staraj się zbliżyć, podobać Anieli.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

RADOST

Dla matki bądź grzeczny.

GUSTAW

Dobrze, stryjaszku.

RADOST

I na miłość Boga,

Jeśli ci jeszcze moja przyjaźń droga,

Nim się odezwiesz, pomyśl pierwej nieco,

Bo często słowa jakby z worka lecą,

Ale sensu w nich… No! – Tego tam nie ma.

A teraz idź spać, już mrugasz oczyma.

GUSTAW

Pójdę się przebrać.

całuje w rękę

RADOST

całując go

Pamiętaj, Gustawie….

GUSTAW

Sam się zadziwisz, jak się dziś poprawię.

odchodzi w lewe drzwi boczne

RADOST

patrząc za nim, serio

„Poprawię”! – Zawsze jedno, co godzina;

„Zadziwisz się”! – Tak!

przechodząc nagle w uczucia

Kochany chłopczyna!

Scena piąta

Scena piąta

Radost; Albin, chustka w ręku, tragicznym tonem

RADOST

Cóż cię, panie Albinie, sprowadza tak wcześnie?

ALBIN

Niestety!

RADOST

Jak wzdychałeś, tak wzdychasz boleśnie.

ALBIN

Ach, jakże nie mam wzdychać, kiedy w smutku tonę,

Kiedy nocne minuty – łzami przeliczone!

RADOST

A ja ci radzę, wypogódź twe czoło,

Nie bądź Gustawem – lecz kochaj wesoło.

Te elegije i miłosne żale

Młodej dziewczyny nie podbiją wcale;

A zwłaszcza Klary, co jak iskra żywa,

Jeżeli westchnie, to wtedy, gdy ziéwa;

Klara, co począć – rzadziej milczeć zdoła,

Sprzeczna z układu⁶, z natury wesoła,

Lęka się smutku, któregoś obrazem.

ALBIN

Ach, możnaż kochać i nie płakać razem!

po krótkim milczeniu

Już dwa lata się kończą, jak powabność Klary

Wznieciła moję miłość bez granic, bez miary.

Nie ma dnia, bym nie błagał najczulszym wejrzeniem;

Samym już tylko teraz oddycham westchnieniem;

Łzami skrapiam jej ślady, skrapiam całą drogę,

I kamień już bym zmiękczył – jej zmiękczyć nie mogę!

RADOST

Żebyś i sto lat jęczał, wszystko nic nie znaczy.

ALBIN

Ach!

RADOST

Cóż dalej chcesz robić?

ALBIN

Co? – Umrę z rozpaczy.

RADOST

Może cię kocha.

ALBIN

Kocha? – Umarłbym z radości!

RADOST

Każ więc sobie zawczasu dzwonić z przezorności.

ALBIN

Ja płaczę – ty się śmiejesz.

RADOST

Śmiej się i ty razem.

ALBIN

Ach, posłuchaj mnie raczej, nie dręcz tym rozkazem!

Myślałem, że wytrwałość najczystszych płomieni

Nienawiść w łagodniejsze uczucia przemieni,

Ową nienawiść mężczyzn, powziętą z rachuby,

Którą w duszy piastuje, z której szuka chluby.

Ach, błędna myśl – niestety! Zwodnicze nadzieje!

Jej serce coraz stygnie, a moje goreje!

RADOST

tymże tonem

Bywaj zdrów!

ALBIN

Ach, gdzie idziesz?

RADOST

jak wprzódy

Ach, idę do siebie.

ALBIN

Nie litujesz się żalu, opuszczasz w potrzebie.

RADOST

Chciałbym jeszcze do domu pojechać na chwilę,

dobywając zegarka

Tylko że już podobno… jeśli się nie mylę…

Oho, tak to już późno! Wdaj się tylko z trzpiotem:

U niego jak rozsądek, tak wszystko na potem.

ALBIN

chwytając go za rękę

Czekaj, zwierzyć ci muszę straszną tajemnicę.

RADOST

przestraszony

Dlaboga, co to będzie?

ALBIN

Rzecz całą oświécę.

RADOST

Albinie, ja truchleję!

ALBIN

Zachowasz ją święcie?

RADOST

Mów!

ALBIN

Klara i Aniela mają przedsięwzięcie…

(Słuchaj i zapłacz!) Nigdy – nie wyjść za mąż.

RADOST

zadziwiony i wstrzymując się od śmiechu

Szczerze?

na znak potakujący Albina Radost parska śmiechem

ALBIN

Co! Ty się śmiejesz z tego?

RADOST

Śmieję, bo nie wierzę.

ALBIN

Ja ci ręczę.

RADOST

I skąd wiesz?

ALBIN

Wiem pewnie.

RADOST

Daj Boże!

do siebie

Taki bodziec Gustawa obudziłby może.

Byle mu wierzył.

do Albina

Dzięki za dobrą nowinę.

ALBIN

Jak to, Radoście, dobrą? – Dobrą – a ja ginę!

RADOST

Nie zginiesz, będziem żyli.

ALBIN

Ty się śmiejesz zawsze.

RADOST

Ty zaś nie płacz, a losy będą ci łaskawsze.

odchodzi w lewe drzwi środkowe

ALBIN

O, miłości, miłości! Ty żalów przyczyno,

Złorzeczyć ci nie mogę, bo mile łzy płyną!

Lecz, Klaro! Kiedyż równą odpłacisz mi miarą?

Kiedyż ze mną zapłaczesz! Klaro! Klaro! Klaro!

Scena szósta

Scena szósta

Albin; Aniela, Klara wchodzą przed ostatnim wierszem z prawych drzwi środkowych

KLARA

cicho stanąwszy przy Albinie

Po raz pierwszy, drugi, trzeci!

Na wezwanie takie dzielne,

Powtórzone po trzy razy,

Nawet duchy nieśmiertelne,

Jak posłuszne ojcu dzieci,

Porzucając ciemne cele,

Stają władcy brać rozkazy.

Mogęż spóźnić przyjście moje?

Otóż jestem, otóż stoję.

ALBIN

całując w rękę

Ach!

KLARA

Nic więcej?

ALBIN

To tak wiele!

Klara śmieje się

po krótkim milczeniu

Ach, urągasz miłości.

KLARA

śmiejąc się

Urągam? – Broń Boże!

ALBIN

Twoje serce bez czucia.

KLARA

Lwie, tygrysie może?

ALBIN

Nikt go zmiękczyć nie zdoła.

KLARA

Nie każdy, to pewnie.

ALBIN

Ja tak kocham.

KLARA

A ja nie.

ALBIN

Ja płaczę tak rzewnie.

KLARA

Ja się śmieję.

ALBIN

Okrutna! – Poznasz mnie po stracie.

KLARA

Okrutna! Sroga! Niestety! O, nieba!

do Anieli

Uchodźmy prędko, tu miłość na czacie,

Prędko, Anielo; dowierzać nie trzeba!

śpiewa

„O, gdzie miłość stawia siatki,

Nie figlujcie, moje dziatki!

Bo z miłością figlów nié ma:

Jak was złapie, to zatrzyma!”

Tak babunia nam śpiewała;

Ja uciekam, pókim cała.

ALBIN

Zostań, okrutna, zostań! Uwolnię twe oczy

Od smutnego przedmiotu, co ich świetność broczy⁷.

Cieszy cię moja męka? – Ciesz się więc do woli:

Żaden twój raz nie minął, każdy mocno boli;

Jedna tylko pociecha mej duszy zostaje,

Żem nie zasłużył wzgardy, której dziś doznaję.

ANIELA

Panie Albinie! Któż tak ściśle bierze?

Zostań się z nami, wszak ci to są żarty.

KLARA

Com powiedziała, powiedziałam szczerze.

ALBIN

A ja wszystkiemu co do słowa wierzę.

KLARA

Godzien pochwały, kto nie jest uparty.

ALBIN

Godzien litości, kto pokochał Klarę,

Bo razem – w litość… stracił wszelką wiarę.

odchodzi w prawe drzwi boczne

Scena siódma

Scena siódma

Aniela, Klara

ANIELA

Tak draźnić, dręczyć, to się już nie godzi.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Gnie parole – gra hazardowo. [wróć]

2. Pręt – biczyk. [wróć]

3. La Bruyère – Jean de La Bruyère (1645-1696), słynny francuski pisarz moralista, autor „Charakterów”. [wróć]

4. Dorożka – lekki powozik. [wróć]

5. Delija (tur.) – obszerny płaszcz męski podbity futrem, z szerokimi niezszytymi rękawami. [wróć]

6. Sprzeczna z układu – przekorna z zasady. [wróć]

7. Broczy – tu: w przenośni: razi. [wróć]