Katarzyna Barczyk-Matkowska

Srebrna fala. Dlaczego przestałam się farbować i zaczęłam zadawać pytania

Text copyright © by Katarzyna Barczyk-Matkowska 2026

Copyright for this edition © by Grupa Wydawnicza Relacja sp. z o.o. 2026

Redakcja: Kamila Wrzesińska

Korekta: Ewelina Sobol

Projekt okładki, layout i skład: Sylwia Budzyńska

ISBN 978-83-68227-94-9

Grupa Wydawnicza Relacja sp. z o.o.

ul. Marszałkowska 4 lok. 5

00-950 Warszawa

www.relacja.net

Fragment

Wstęp

Skąd się wzięła farba do włosów?

Dlaczego siwiejemy?

Dlaczego farbujemy włosy?

Czy jesteś tego warta?

Władczyni piorunów, mędrzec, wiedźmin dlaczego odmieńcy są siwi?

Jak oswoić starość?

Długowieczność

Siwieć czy nie siwieć…?

Kiedy zaczyna się starość?

Zakończenie

Przypisy końcowe

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

WSTĘP

Byłam w liceum, kiedy pierwszy raz zobaczyłam siwe nitki w moich czarnych włosach. Na początku było ich tylko kilka, chodziło o samą świadomość, że „oho, już tu są!”. Nie poczułam się staro, bo jakże mogłabym poczuć się wiekowo, będąc nastolatką? Moja buntownicza natura kazała mi z dumą obnosić się z tą nowością na głowie. Pasowało mi to, bo w tym wieku wiele rzeczy robiłam na opak. Na przykład nosiłam koszmarne spodnie typu marchewki (dla niewtajemniczonych – zwężające się ku dołowi), w których wyglądałam mało atrakcyjnie, zwłaszcza gdy do tego dobierałam swetry po starszym bracie, najlepiej w szerokie paski. Włosy zawsze miałam krótkie i był to charakterystyczny element mojego wizerunku. Gdy na studiach zdecydowałam się zapuścić je do ramion, to okazało się, że z tych kilku siwych nitek robi się cienkie, srebrne pasemko. To pasmo się rozrastało, aż właściwie całkowicie przejęło kontrolę nad moimi włosami. I dziś tylko z tyłu głowy widać, że kiedyś byłam brunetką.

Jedno się nie zmieniało: siwe włosy zawsze budziły zaciekawienie. Nie zliczę pytań: „Po co ci to?” oraz „Kiedy zaczniesz się farbować?”. Moja przekorna natura zawsze kazała mi odpowiadać, że nigdy. Przeczuwałam, że siwizna będzie mieć kiedyś swój moment. Na trzydzieste urodziny skusiłam się na farbowanie i mam za sobą epizod bycia platynową blondynką. Kilka lat później do ślubu szłam ze swoimi naturalnymi siwymi włosami. Nie ugięłam się, kiedy fryzjerka szeptała błagalnym tonem: „Choćby na ten jeden dzień można by je lekko przyciemnić, tak żeby były jednakowe…”. Ja jednak wiedziałam, co robię. Ta siwizna stanowiła część mojej tożsamości i mojego wizerunku i dlatego nie miałam zamiaru jej ukrywać w ważnym dla siebie dniu. Teraz także nie chcę jej maskować, a odważnie zmierzyć się ze stereotypami oraz negatywnymi przekonaniami dotyczącymi siwych włosów.

Z jednej strony cieszy mnie, że nie ma już tak silnej presji, aby włosy farbować. Jednak kiedy na rynku pojawiają się te wszystkie produkty, które mają pomóc w dbaniu o siwiznę, to trzeba zachować czujność! Łatwo zauważyć, że i ten proces znalazł się na celowniku koncernów kosmetycznych. Dlaczego coś, co znane jest ludzkości od początku jej istnienia, wzbudza tak skrajne emocje? Skąd w ogóle wziął się pomysł na to, by przykrywać siwe włosy? Jak daleko sięga tradycja ich farbowania? Co ma na ten temat do powiedzenia feminizm? Jeśli jesteś tego ciekawa, to zapraszam do lektury. Znajdziesz tutaj informacje, które albo pozwolą ci zaakceptować swoje „siwki” i spojrzeć na nie przyjaznym okiem, albo dzięki którym bez żalu wrócisz do farbowania włosów, bo stwierdzisz, że choć siwizna jest w porządku, to jednak tobie w niej nie do twarzy.

SKĄD SIĘ WZIĘŁA FARBA DO WŁOSÓW?

Wbrew temu, co przywykliśmy sądzić, siwe włosy spędzały sen z powiek nie tylko w XXI wieku. Już w starożytności poszukiwano sposobów, by włosy przyciemnić lub rozjaśnić. W zależności od kontekstu na przestrzeni wieków te potrzeby się zmieniały, ale jedno pozostawało niezmienne: chęć podążania za modą! I tak jak pisała Jill Burke w bardzo ciekawej książce Jak być renesansową kobietą:

W dziedzinie historii higieny, urody i kosmetyki mamy do czynienia ze zdumiewającą silną amnezją kulturową. Ludzie z najróżniejszych okresów historycznych, którzy zamartwiają się i ulegają presji, by dobrze wyglądać, rozmawiają o niej tak, jakby mieli do czynienia z zupełnie nowym fenomenem. Tymczasem narodził się on wraz z pojawieniem się wśród kobiet umiejętności czytania i pisania, powstaniem czasopism kobiecych i mediów społecznościowych. Oczywiście wszystko to zmienia sposób, w jaki postrzegamy wygląd, ale z historycznego punktu widzenia Instagram, kultura selfie itp. to tylko najnowsze punkty zapalne w wielowiekowej sadze. (…) kobiety od co najmniej sześciuset lat same spierają się o to, czy potencjał urody jest opresyjny czy wyzwalający¹.

Warto prześledzić historię dbania o urodę, by zauważyć, że z tą kwestią ludzie borykają się od początku swojego istnienia. Mimo że brak nam zapisków z tych najbardziej zamierzchłych czasów, mamy do dyspozycji sztukę, a to właśnie ona pokazuje, co było istotne oraz jak zmieniały się ideały piękna w zależności od epoki.

Siwizna? Żaden problem, po prostu noś włosy swojej niewolnicy

Mieszkańcy starożytnego Egiptu przywiązywali dużą wagę do wyglądu zewnętrznego i korzystali z zabiegów pielęgnacyjnych. Najbogatsze Egipcjanki nie musiały trudzić się farbowaniem włosów, bo zazwyczaj goliły swoje głowy, by nosić peruki stworzone z pukli włosów niewolnic. Gdy zabrakło naturalnych pasm, można było posłużyć się owczą wełną, końskim włosiem lub włóknem roślinnym. Peruki te były farbowane henną, dzięki czemu pozbywano się siwych pasm. Co więcej, henna nadawała im różne kolory: od granatowej czerni po niebieski, czerwony, blond czy złoty².

Po co ci fryzjer, skoro masz niewolnicę do trwałej ondulacji

Za to starożytni Grecy nade wszystko cenili sobie proporcje. Pamiętamy to z lekcji historii (jak i te wszystkie typy kolumn). Fryzury były dopełnieniem wymarzonego looku zarówno dla mężczyzn, jak i dla kobiet. Zamożni Grecy i bogate Greczynki mieli swoich fryzjerów, którzy za pomocą skomplikowanych narzędzi dbali o fryzury, np. ondulowali włosy na gorąco. Peruki wciąż były modne, chociaż co do tego, czy fryzury, które znamy z przedstawień starożytnych, to zasługa peruk, czy jednak naturalne włosy, wciąż są wątpliwości. Takie upięcia wydają się bardzo trudne w ułożeniu i dlatego archeolodzy i badacze starożytności przez wiele lat pisali o używaniu peruk. Prawdopodobnie były to jednak fryzury układane z włosów ich właścicieli lub włosów należących niegdyś do niewolników. Tym aspektem zajmuje się np. fryzjerka z zawodu, a archeolożka z zamiłowania Janet Stephens, która próbuje odtwarzać upięcia starożytnych, tak by pokazać ich wielki fryzjerski kunszt³. I w tych czasach wyglądowi zewnętrznemu poświęcano wiele uwagi. W starożytnej Grecji blond był bardzo pożądanym kolorem, który chciała mieć na swojej głowie niejedna elegantka.

Blond na cenzurowanym, czyli znak rozpoznawczy rzymskich prostytutek

W starożytnym Rzymie także nie stroniono od kwestii związanych z urodą. Do farbowania włosów używano niebanalnych składników: oślej krwi, którą gotowano w oliwie, albo mikstury z fermentowanych w ołowianym naczyniu dżdżownic i pijawek⁴. W czasach Cesarstwa Rzymskiego blond był kolorem, który miał stygmatyzować, i dlatego prostytutki nosiły peruki z jasnymi włosami, tak by można było je łatwo odróżnić od reszty społeczeństwa i tzw. porządnych kobiet. Jeśli nie były naturalnymi blondynkami, to zawsze miały do dyspozycji peruki z włosów germańskich niewolnic. Mogły także rozjaśnić swoje pukle mieszanką z popiołów spalonych roślin, np. szafranu. Natomiast mikstura z orzechów włoskich służyła temu, by przyciemnić kolor. Te zwyczaje potępiał Tertulian (III w.) w tekście Kobiece ozdoby:

Widzę, że pewne niewiasty farbują swe włosy kolorem szafranu. Te wstydzą się własnego narodu: tego, że nie urodziły się w Germanii czy Galii. I tak zmieniają ojczyznę, zmieniając barwę włosów (…)⁵.

Farbowanie na blond było uznawane za podszywanie się za kogoś spoza Imperium i mogło nieść ze sobą negatywne konotacje związane z uznaniem za prostytutkę. Co warte odnotowania, również Galowie i Sasi farbowali włosy na różne, czasem jaskrawe kolory. Podobno dlatego, by zyskać rozpoznawalność na polu bitwy i nastraszyć przeciwnika. Zapewne przydawało się to także po bitwie do policzenia strat…

Jesień średniowiecza dla brwi

Powszechnie średniowiecze nie kojarzy się z uwielbieniem dla higieny, ale jeszcze w jego wczesnym okresie popularne były łaźnie, które z biegiem czasu zostały zamknięte. Nie zmienia to faktu, że i w tej epoce panowała moda, która dyktowała skromne fryzury. W tym czasie bardziej niż kolorem włosów wszyscy zajmowali się tym, jak mieć jak najwyższe czoło. Upragnione wysokie czoło można było osiągnąć, goląc brwi i wyrywając znad niego włosy (co na to współczesne trycholożki?). Wszystkie te poświęcenia pomagały uzyskać szlachetny wygląd. Dziewczęta niezamężne mogły nosić rozpuszczone włosy lub warkocze, ale już mężatki przykrywały je chustami lub czepcami. W Polsce mężatki nosiły chusty białe, a więc stąd właśnie wzięło się słowo „białogłowa”, czyli niewiasta.

Jest jednak ciekawy wątek dotyczący Trotuli (Troty) z Salerno⁶, pierwszej ówczesnej ginekolożki. Nie jest znana dokładna data jej urodzenia, a właściwie to znane są trzy, ale przyjmuje się, że żyła w XI wieku w Italii. Ukończyła szkołę dla medyków w Salerno, która w swoje podwoje przyjmowała zarówno studentki, jak i studentów. Trotula była autorką trzech ważnych dzieł, które dały podwaliny ówczesnej medycynie dotyczącej ginekologii oraz sposobów leczenia kobiet – wiedza ta była stosowana przez następne wieki. Wsławiła się tym, że popierała znieczulenie przy porodzie, co było ekstremalnie rzadkim poglądem i stało w sprzeczności z przyjętym za boską normę rodzeniem w bólu. Jedno z dzieł jej autorstwa w całości poświęcone jest kosmetologii De ornatu mulierum (O upiększaniu się kobiet) i stało się pierwszym podręcznikiem z przepisami na kosmetyki, który powstał w Europie. Księga ta poruszała kwestię makijażu, kuracji ziołami czy też farbowania włosów.

Wenecki blond – nic trudnego, jeśli jesteś alchemikiem i kapelusznikiem

W renesansie nastąpił powrót do natury i po wiekach ukrywania włosów znów można było rozpleść skomplikowane upięcia. W renesansowych Włoszech pożądanym kolorem ponownie stał się blond, co wiązało się z tym, jaki kanon piękna opiewali renesansowi poeci. Pożądany przez poetów kolor włosów uzyskiwano przy pomocy wody morskiej i promieni słońca, stąd jego nazwa: wenecki blond. Co więcej, popularność broszurek z przepisami na domowe kosmetyki powodowała, że produkcji ówczesnych farb podejmowały się nie tylko zamożne szlachcianki, ale także sprzedawczynie owoców czy praczki. Szlachetnie urodzone damy mogły samodzielnie przeczytać przepis na daną miksturę. Jak radziły sobie kobiety niższego stanu? Spotykały się, by wspólnie pracować, np. szyć czy cerować, i słuchały opłaconego lektora, który czytał im broszurę, jak przygotować kosmetyk⁷. Osiągnięcie upragnionego koloru było zadaniem dla wytrwałych i odpowiednio mocno zaangażowanych⁸. Renesansowe przepisy na farbę do włosów wymagały wielu składników. Na dodatek włosy musiały być wystawione na działanie promieni słonecznych, a to wiązało się z przebywaniem przez długie godziny na słońcu. Nie byłoby w tym nic trudnego, gdyby nie to, że w tej epoce modna była bladość. Na potrzeby elegantek skonstruowano specjalne kapelusze, tak by móc rozjaśniać pukle, ale nie nabawić się przy tym piegów. Nie tylko blond pasma, ale i czerwone refleksy cieszyły się popularnością. Obu typów tych fryzur możemy się doszukać, oglądając malarstwo tej epoki.

Zamiast siwizny – statki i puderniczka na głowie

W epoce baroku rozwinęło się rzemiosło perukarskie. To wtedy w Paryżu w 1763 roku powstała pierwsza Akademia Fryzjerska założona przez mistrzów tego rzemiosła: Dagé i Legrosa, którzy proponowali dopasowanie fryzury do stylu ubioru i sylwetki. W modzie były peruki pudrowane na biało, a na policzki przyklejano „muszkę”, czyli małą, czarną kropkę.

Ta epoka radziła sobie z przykrywaniem siwizny w mistrzowski sposób, a mianowicie za pomocą spektakularnych, piętrowych upięć, w które wplatano obiekty znane z codzienności. W okresie panowania Ludwika XVI Maria Antonina oraz jej fryzjer Leonard stworzyli „modę faktów”, czyli na upiętych na stelażu włosach stawiano wymyślne dekoracje: owoce, warzywa, kwiaty w wazonach oraz przeróżne figurki – nimf, amorków albo statków. Tę fryzurę chronił przed wiatrem specjalny kaptur na stelażu. Jak pisze historyczka Małgorzata Ewa Kowalczyk w książce Zagraniczne podróże Polek w epoce oświecenia:

Koafiury szlachcianek naśladujących paryskie wzory nie mogły obyć się bez pudru. „Zwykle biały bywał, u wytwornych niekiedy modnisiów kolorowy, chamois, bladoróżowy, koloru agatowego itp., do żałoby czarny, często zakrapiany wonnościami. […] Puder nie w kraju się robił, aleśmy go sprowadzali z Francyi i przepłacali”. Używano go obficie, a nawet nadużywano. Jak wspomina Bartłomiej Michałowski, ówczesne fryzury: „tak pudrem obsypane, jak gałęzie drzew rodzajnych szronem podczas zimowych zamieci”. Z kolei w celu nadania białości skórze, a także zatuszowania różnych jej niedoskonałości, stosowano bielidło⁹.

Była to epoka spektakularnych fryzur, ale już mniej spektakularnej higieny i puder stosowano także do maskowania brudu. Na szczęście obrazy, na których możemy podziwiać te ekstrawaganckie fryzury, nie pachną.

Tleniony wyścig zbrojeń

W 1867 roku fryzjer o imieniu Hugo po raz pierwszy użył 3-procentowej wody utlenionej (nadtlenku wodoru) do rozjaśniania włosów i w ten sposób rozpoczął wyścig zbrojeń we fryzjerstwie. Wiedziano już, jak stworzyć blond, ale niestety ta metoda bardzo niszczyła włosy. Rozwój chemii organicznej, który postępował dzięki odkryciom Augusta Wilhelma von Hoffmana oraz jego uczniów, spowodował, że pojawiły się nowe barwniki, tkaniny uzyskiwały dzięki nim nowe kolory, a to przełożyło się także na stworzenie w 1887 roku farby do włosów.

Powstaje imperium „Jesteś tego warta”, a Paryż zachwyca się chłopczycą

Firmę L’Oreal zna każdy, ale nie każdy wie, że jej twórcą był Eugène Schueller, który w 1904 roku opatentował pierwszą farbę do włosów w kremie. To produkt bardzo podobny do farb, które znamy z dzisiejszych czasów.

Historia światowego fryzjerstwa ma bardzo ciekawy polski akcent. Antoni „Antoine” Cierplikowski¹⁰ urodził się w 1884 roku w Sieradzu i wyemigrował do Francji, uciekając przed poborem do wojska. Na początku jego klientkami były pracujące Paryżanki. Dziewczyny stroiły się po to, by znaleźć męża w katarzynki – święto ku czci młodych dziewcząt. Jego kariera nabrała rozpędu, gdy zasłynął jako fryzjer, który w modnym kurorcie tuż przed balem uratował arystokratkę z opałów. Dama zgubiła pudło z kapeluszami! Zawezwany na pomoc, ułożył z włosów Lily de Moure kapelusz, który zachwycił paryską socjetę. Jego nowatorskie metody mycia i strzyżenia włosów były przełomowe na początku XIX wieku: mył klientkom włosy i krytykował ich brak higieny. Co więcej, miał telefon w swojej pracowni i jeździł do klientek czesać je w domu. Potem otworzył salon fryzjerski (jego sąsiadką była modystka Coco Chanel) i przeniósł dbanie o włosy z domowego zacisza do miejsca publicznego. W roku 1909 po raz pierwszy ściął kobiecie włosy. Była to aktorka Ève Lavallière¹¹ – to ona jako pierwsza pokazała światu fryzurę na tzw. boba. To właśnie Cierplikowskiemu zawdzięczamy modę na strzyżenie na „chłopczycę”. Krótkie fryzury podbiły serca gwiazd. Do jego klientek należały Marlena Dietrich, Greta Garbo, Pola Negri, Brigitte Bardot, Edith Piaf oraz Josephine Baker.

COVID przyspiesza siwienie

Współczesna historia siwizny zaczyna się nieśmiało w marcu 2020 roku. Siwy włos powrócił na salony również dzięki pandemii koronawirusa. W tym czasie nie można było wychodzić z domu, a salony fryzjerskie były zamknięte. Dla wielu kobiet był to moment przełomowy. Musiały oswoić się z tym, że zamknięcie salonów fryzjerskich nie pozwala na regularne farbowanie odrostów. Większość zdecydowała się na to, by farbować włosy w domu. Inne przykrywały siwe odrosty sprayem. Były też i takie, jak aktorka Andie MacDowell, które zachwyciły się swoimi srebrnymi włosami. Czas pandemii pozwolił jej na podjęcie decyzji o rezygnacji z farbowania, chociaż w wywiadach wspomina, że taka myśl już wcześniej chodziła jej po głowie. W jej przypadku efekt jest olśniewający! Andie MacDowell wygląda przepięknie i nie ukrywa swojego wieku ani za niego nie przeprasza.

https://www.vogue.pl/a/andie-macdowell-z-burza-siwych-wlosow-i-czerwona-szminka-na-ustach

Mnie osobiście ujęła tym, że w wywiadach wprost mówi, że nie jest już młoda i nie chce wyglądać, jakby była młoda. Teraz jest stara i to jej odpowiada, a siwe włosy po prostu pokazują, że ma 65 lat, a nie 35.

I tak od 2020 roku siwe włosy co rusz pokazują się tu i ówdzie: raz jako moda na farbowanie z refleksami fioletu albo różu, potem jako trend na włosy poprzetykane siwizną, czyli tzw. pieprz i sól. Powoli siwizna przestaje być tabu. Kolejną gwiazdą, której nie przerażają siwe włosy, jest Salma Hayek. Wyglądała bardzo szykownie z siwymi nitkami we włosach w trakcie oglądania Wimbledonu.

https://www.vogue.com/article/salma-hayek-gray-hair

Sarah Jessica Parker, której zdjęcie bez makijażu i z siwymi włosami obiegło cały internet, w rozmowie z portalem allure.com przytomnie stwierdza, że nikt rozsądny nie ma czasu chodzić do fryzjera co dwa tygodnie. Dlaczego miałaby rezygnować z lunchu ze znajomymi tylko dlatego, że widać jej siwe kosmyki? Komentując tę sytuację, wspomina o tym, że obok siedział jej całkiem siwy przyjaciel i kompletnie nikt nie zwrócił na to uwagi. Gwiazda Seksu w wielkim mieście wyznaje, że nie poświęca ani siwym włosom, ani starzeniu się zbyt wiele czasu, a bardziej skupia się na tym, jaką książkę chce przeczytać. Cieszy rozsądek popularnej aktorki, która potrafiła z dystansem skomentować tę „szokującą” sytuację, w jakiej znajdują się miliony kobiet na świecie, które farbują włosy, ale nie rezygnują z życia, jeśli opóźnia im się wizyta u fryzjera.

https://www.allure.com/story/sarah-jessica-parker-gray-hair-interview

https://pagesix.com/2021/11/12/andy-cohen-defends-sarah-jessica-parker-over-gray-hair/

Uroda dla bogatych

Na zakończenie tego rozdziału warto wspomnieć, że wiemy, jak z siwizną radziła sobie elita. To opisy świata możnych pozwalają nam zbadać, jak wyglądała dbałość o higienę i co znaczyło być modnym w każdej z opisanych epok. Nie posiadamy źródeł, które mogłyby nam wskazać, jak dbały o kolor włosów warstwy biedniejsze albo te badania dopiero się pojawiają. W każdym razie z tych źródeł historycznych, które posiadamy, wynika, że temat dbania o urodę był istotny dla kobiet niezależnie od zasobności portfela. Zapewne wiedza, którą mamy do dziś, np. o tym, że kwiaty rumianku rozjaśniają włosy, pochodzi właśnie od naszych prababek i babek, ale myślę, że to wciąż bardzo ciekawa historia, która czeka na odkrycie i opisanie.

PRZYPISY KOŃCOWE

¹ Jill Burke, Jak być renesansową kobietą. Nieopowiedziana historia piękna i kobiecej kreatywności, przeł. Maria Borzobohata-Sawicka, Znak Koncept 2025, s. 75–76.

² Dorota Frąk, Charakteryzowanie rozwoju rzemiosła i sztuki fryzjerskiej, Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007, http://www.ckzkluczbork.edu.pl/wp–content/uploads/2020/11/Zakres–V–Historia–fryzjerstwa.pdf?utm_source=pocket_saves [dostęp 7.08.2024].

³ Więcej o Janet Stephens: https://en.wikipedia.org/wiki/Janet_Stephens [dostęp 6.08.2025].

⁴ Joanna Banaś, Farba do włosów. Pewnego dnia miliony brunetek zapragną być blondynkami, wyborcza.pl, https://wyborcza.pl/alehistoria/7,121681,20116331,farba–do–wlosow–do–wyboru–do–koloru–historia–przedmiotu.html [dostęp 5.08.2024].

⁵ Historia brzydoty, pod red. Umberto Eco, przekład zbiorowy, Wydawnictwo Rebis, Poznań 2007, s. 160.

⁶ Trotula z Salerno [online], Wikipedia: wolna encyklopedia, //pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Trotula_z_Salerno&oldid=77227467 [dostęp 23.10.2024].

⁷ Jeśli ten temat cię zainteresował, polecam cytowaną wcześniej książkę Jill Burke Jak być renesansową kobietą.

⁸ Jeśli kogoś temat zainteresuje, to zachęcam do przeczytania artykułu Janet Stephens, fryzjerki, która zajmuje się historycznymi fryzurami. Stephens opisuje, jak w warunkach domowych próbowała odtworzyć wenecki blond. Janet Stephens, Becoming a Blond in Renaissance Italy, „The Journal of the Walters Art Museum”, 74 (2019), https://journal.thewalters.org/volume/74/note/becoming-a-blond-in-late-fifteenth-century-venice-a-new-look-at-w-748/ [dostęp 23.09.2024].

⁹ Małgorzata Ewa Kowalczyk, Zagraniczne podróże Polek w epoce oświecenia, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2019, s. 392.

¹⁰ „Król fryzjerów i fryzjer królów” – Antoni Cierplikowski, https://dzieje.pl/rozmaitosci/krol-fryzjerow-i-fryzjer-krolow-antoni-cierplikowski [dostęp 9.10.2024].

¹¹ Rewolucja na głowie, Muzeum Narodowe w Kielcach, https://mnki.pl/pl/aktualnosci/pokaz/1334,rewolucja_na_glowie [dostęp 6.08.2025].