Í³íà Ô³àëêî

ÏÎÂÅÐÒÀÉÒÅÑÜ, ÆÓÐÀÂË², ÄÎÄÎÌÓ

1

Äâåð³ ç ãóðêîòîì â³ä÷èíèëèñÿ ³ äåáåëèé ì³ë³ö³îíåð ïðîøòîâõíóâ Êàòåðèíó äî êàìåðè. Â îáëè÷÷ÿ ïîâ³ÿëî çàäóøëèâèì çàïàõîì ëþäñüêèõ ò³ë. Òüìÿíå ñâ³òëî íå äàâàëî çìîãè ðîçãëåä³òè âñå äîâêîëà. Á³ëÿ ñò³í âèäí³ëèñÿ äâîïîâåðõîâ³ çàë³çí³ ë³æêà, íà ÿêèõ ëåæàëè ëþäè.

Íàâ³òü âíî÷³ â³äïî÷èòè íå äàþòü! – îá³çâàâñÿ æ³íî÷èé ïðîêóðåíèé ãîëîñ.

Íå ìîãëà çà÷åêàòè äî ðàíêó? – ïî÷óâñÿ çë³âà ùå ÷èéñü íåâäîâîëåíèé ãîëîñ.

ßêáè õòîñü çàïèòàâ äóìêè ö³º¿ ï³çíüî¿ â³äâ³äóâà÷êè, òî ïåðåêîíàâñÿ á, ùî íàâ³òü ó íàéã³ðøîìó ñí³ âîíà íå ìîãëà óÿâèòè ñåáå â òþðì³. Í³êîëè íàâ³òü íà ãàäêó íå ñïàäàëî, ùî ñàìå ìîæå â³ä÷óâàòè ëþäèíà íåñïîä³âàíî îïèíèâøèñü çà ¿¿ ñò³íàìè. Àáè íå òóðáóâàòè ìåøêàíö³â ö³º¿ îñåë³, Êàòåðèíà, òàê çâàëè ä³â÷èíó, ï³äïåðëà ñò³íó á³ëÿ äâåðåé, í³áè áîÿëàñÿ, ùî âîíà çàðàç íà íå¿ âïàäå. Çàãðèì³â çàñóâ, äâåð³ çíîâó â³ä÷èíèëèñÿ, ñóïðîâîäæóþ÷èé æáóðíóâ íîâîïðèáóë³é êîâäðó ³ ïðîøåïîò³â:

Øóêàé â³ëüíå ì³ñöå, ³ íå ñòîâáè÷ á³ëÿ äâåðåé!

Êàòðÿ íå âñòèãëà ïðîñòÿãíóòè ðóêè, ÿê êîâäðà âïàëà íà ï³äëîãó. Ò³ëî ñòàëî íåïîâîðîòêèì: ÷è òî â³ä ïåðåëÿêó, ÿêèé âîíà íåäàâíî ïåðåæèëà, ÷è â³ä õîëîäó. Éîãî í³áè õòî ì³öíèì ëàíöþãîì çâ’ÿçàâ. À ùå íåäàâíî âîíî âïðàâíî çâèâàëîñÿ ãàäþêîþ íàâêîëî áëèñêó÷îãî øåñòà, ïðèâàáëþþ÷è ïîãëÿäè çàõìåë³ëèõ ÷îëîâ³ê³â. Çíàëà, ùî äåÿê³ ç íèõ ïðèõîäèëè äî ðåñòîðàíó ñàìå â òîé ÷àñ, êîëè íà ñöåí³ âèñòóïàëà âîíà. Áîæå! ßê òåïåð ëþäÿì â î÷³ äèâèòèìåòüñÿ ï³ñëÿ ñâîãî íåîáäóìàíîãî â÷èíêó. À âò³ì, ìîæå, é íå äîâåäåòüñÿ çóñòð³òèñÿ ç³ ñâî¿ìè øàíóâàëüíèêàìè, áî ¿¿ íàäîâãî çàñàäÿòü çà ö³ ì³öí³ ìóðè, çâ³äêè ëþäè ïîâåðòàþòüñÿ ³íøèìè. Ò³º¿ Êàòð³ óæå íå áóäå í³êîëè. ßê æå âîíà ä³éøëà äî òàêîãî æèòòÿ? Àëå äóìàòè ïðî òå, ùî áóäå êîëèñü, çàðàç íå ìîãëà. Ò³ëîì çàâîëîä³â õîëîä, ³ âîíà ç³ùóëèëàñÿ. Îáõîïèëà ñåáå ðóêàìè, ÿê öå ðîáèëà êîëèñü ó äèòèíñòâ³, àáè ç³ãð³òè íåçàõèùåí³ ãðóäè. Áþñòãàëòåð çàëèøèâñÿ ó ñë³ä÷îãî, ÿê ðå÷îâèé äîêàç.

Öüîãî âå÷îðà íà âóëèö³ áóëî òåïëî, ³ íà ðîáîòó Êàòðÿ ïðèéøëà â ëåãêîìó îäÿç³, ÿêèé ÿâíî íå ï³äõîäèâ äëÿ ì³ñöÿ, äå âîíà çàðàç îïèíèëàñÿ. Íåþ îâîëîä³â îçíîá. Çóáè ïî÷àëè òàðàõêîò³òè, í³áè êàì³ííà äðîáàðêà. Êàòåðèíà ãèäëèâî ï³äíÿëà ç ï³äëîãè êîâäðó ³ çàãîðíóëàñÿ â íå¿. Øóêàòè â³ëüíå ë³æêî íå íàâàæèëàñÿ, àáè íå ðîçáóäèòè ïîñòîÿëüö³â ³ íå âèêëèêàòè ¿õíüîãî ãí³âó. Ï³äêëàâøè ÷àñòèíó êîâäðè ï³ä ñåáå, âîíà ïðèñ³ëà ³ çàõîâàëà îáëè÷÷ÿ ïîì³æ êîë³í. Ç³ãð³âàþ÷èñü âëàñíèì òåïëîì, íå çîãëåä³ëàñÿ, ÿê çàäð³ìàëà. Ïðîáóäèëàñÿ â³ä êðèê³â, ùî ëóíàëè íàâêîëî. Ñê³ëüêè ìèíóëî ÷àñó íå îð³ºíòóâàëàñÿ, àëå â³ä òîãî ÿê çàäåðåâÿí³ëè íîãè – ìàáóòü, ê³ëüêà ãîäèí. Óöþ ðàíêîâó ïîðó âäîìà ¿¿ í³õòî íå ñì³â òóðáóâàòè, áî âîíà â³äïî÷èâàëà ï³ñëÿ òðóäîâî¿ íî÷³. Ïî÷óò³ ñëîâà âðàç ïîâåðíóëè æ³íêó äî ã³ðêî¿ ðåàëüíîñò³.

×îìó öå íàøà êðàñèâà òåëè÷êà íå çàõîò³ëà íà òþðåìíîìó ë³æêó ïîí³æèòèñÿ? – ïðîêóðåíèì ãðóáèì ãîëîñîì ºõèäíî ìîâèëà ìîëîäà æ³íêà ³ íîãîþ øòîâõíóëà íîâîïðèáóëó.

Áî¿òüñÿ, ùî íà òâåðäîìó ëîæ³ ç’ÿâëÿòüñÿ íåïðèâàáëèâ³ ðóáö³ íà í³æíîìó ò³ë³, – âñòàâèëà á³ëÿâêà ç ï³äïóõëèìèî÷èìà.

Ó êàìåð³ âèñ³â ñìåðäþ÷èé äèì, í³áè ï³ñëÿ ïîæåæ³. Â³ä÷óâàþ÷è íà ñîá³ ïðèñê³ïëèâ³ äîïèòëèâ³ ïîãëÿäè, Êàòåðèíà ï³äâåëàñü ³ ñòàëà íà÷å ï³äñòðåëåíà âîðîíà â ì³í³ ñï³äíèö³ òà ùå ç³ ñòàðîþ îáøàðïàíîþ êîâäðîþ íà ïëå÷àõ. Íå ìîãëà çðîçóì³òè, ÷îãî â³ä íå¿ õî÷óòü ö³ íåçíàéîì³ æ³íêè, ÿê³ òàêîæ çà ÿê³ñü ïðîâèíè îïèíèëèñÿ òóò.

Õòî òàêà, ³ çà ùî ïîòðàïèëà äî êàìåðè? – çàïèòàëà ³íøà ìåøêàíêà êàìåðè, ÿêà äî öüîãî ÷àñó íå ïðîìîâèëà æîäíîãî ñëîâà.

Çà çàãîðîæåþ áóëî ÷óòè ïëåñê³ò âîäè. Êàòðÿ çäîãàäàëàñÿ, ùî òàì âáèðàëüíÿ é óìèâàëüíèê. Çâ³äòè âèéøëà ñ³ëüñüêà æ³íêà “áàëüçàêîâîãî” â³êó. Âîíà ìîâ÷êè ñïîñòåð³ãàëà çà òèì, ùî â³äáóâàëîñÿ, àëå äîëó÷àòèñÿ äî ðîçìîâè íå ïîñï³øàëà.

Êàòåðèíà Ïðèõîäüêî, – òèõî ìîâèëà Êàòðÿ, ³ â ãîðë³ çàñòðÿã òàêèé òâåðäèé çãóñòîê, ùî ïðîêîâòíóòè éîãî íå áóëî ñèëè.

Ê³ëüêà ïàð î÷åé ïðîäîâæóâàëè ñòåæèòè çà æåðòâîþ, ÿêà âïåðøå ïîòðàïèëà äî âèïðàâíîãî çàêëàäó ³ ùå íå ìîãëà çìèðèòèñÿ ç òèì, ùî íàñòàëî ³íøå æèòòÿ. Êîæíà ç öèõ æ³íîê òàêîæ êîëèñü ïåðåæèâàëè ñîðîì ³ êàÿòòÿ, ïîêè íå çâèêëèñÿ ç íîâèì ñïîñîáîì ³ñíóâàííÿ. Ñï³â÷óòòÿ äî íîâåíüêî¿ íå áóëî, êîæíîìó êîðò³ëî ïîçáèòêóâàòèñÿ ç íå¿. Òàê ñâîãî ÷àñó ÷èíèëè ç íèìè ³ òåïåð õîò³ëîñÿ â³ääàòè ÷àñòèíóîòðèìàíî¿ îáðàçè êîìóñü ³íøîìó. Çà öèìè ñò³íàìè ïàíóâàëè ñâî¿ íåïèñàí³ çàêîíè.

Íå òàê âàæëèâî — õòî òè, ãîëîâíå, çà ÿêèé â÷èíîê ïîïàëàñÿ? – çàñì³ÿëàñÿ á³ëÿâêà.

ß âáèëà ëþäèíó… – ïðîëóíàëî, ìîâ ãð³ì ñåðåä ÿñíîãî íåáà.

Ïðîìîâèâøè ö³ ñòðàøí³ ñëîâà, Êàòðÿ ñàìà íàëÿêàëàñÿ.

Íåâæå âîíà é ñïðàâä³ çäàòíà íà òàêèé â÷èíîê?

Â³äñòóïèñÿ, Ìàðèíî, öå íå íàøîãî ïîëÿ ÿãîäà. Ç ìîêðóøíèêàìè íå âîäèìîñÿ… – êèíóëà ïðîêóðåíèì ãîëîñîì æ³íêà ³ â³äñòîðîíèëàñÿ â³ä ãóðòó. – Ìåíøå çíàºø – ñïîê³éí³øå ñïèø. Ç âèäó í³áè íå ïèÿ÷êà, äîãëÿíóòà… Ïàçóð³ ÷èñòèòü, ìàáóòü, íå ïðîñòèé ìàéñòåð. Ó òåáå íà òàêèé ìàí³êþð ãðîøåé íå âèñòà÷èòü. Õòîñü ö³é ê³øå÷ö³ äîáðå íàñîëèâ, êîëè âîíà íà òàêèé â÷èíîê ñïðîìîãëàñÿ.

Íå ïåðåæèâàé, äî÷êî, áóäåìî ðàçîì êàíòóâàòèñÿ, – îá³çâàëàñÿ ñòàðøà æ³íêà, òà, ùî âèäàëàñÿ çâè÷àéíîþ ñåëÿíêîþ. Âîíà ï³ä³éøëà äî íîâåíüêî¿, âçÿëà ¿¿ çà ë³êîòü ³ ï³äâåëà äî â³ëüíîãî ë³æêà. – Ìåíå çâóòü ò³òêà Ñòåôêà, ³ ïîêóòóþ ñâ³é ãð³õ òàêîæ çà âáèâñòâî. Ñëîâî òî ÿêå? ßêáè íå ÿ éîãî, òî â³í áè ìåíå âáèâ. ß æ ëèøå çàõèñòèëà ñâîº æèòòÿ! Êóðêè í³êîëè ñàìà íå çàð³çàëà, âñå ïðîñèëà òîãî ñâîãî ïðèäóðêîâàòîãî Ñëàâêà. Êîëè íàïèâàâñÿ ï³ä çàâ’ÿçêó, ëÿêàâ, ùî é ìåí³ ãîëîâó â³ä³òíå, ÿê ò³é êóðö³. Êîëè á ÿ éîãî íå âèïåðåäèëà, òî òàê áè é ñòàëîñÿ. Òåïåð ìóøó ùå é ïîêàðó íåñòè çà ëþäèíó, ÿêà í³÷îãî äîáðîãî íå çðîáèëà í³ äëÿ ñ³ì’¿, í³ äëÿ ñóñï³ëüñòâà. Àëå Áîã ìèëîñòèâèé. Â³í âèçíà÷àº õðåñò, ÿêèé ìàº íåñòè ëþäèíà, ³ äàº ñèëó éîãî íåñòè. Ìîæíà â³ðèòè â Áîãà-Îòöÿ

ªäèíîãî â òðüîõ îñîáàõ, ìîæíà â ñàòàíó, à ìîæíà ³ âçàãàë³ í³ â ùî íå â³ðèòè. Àëå ùî êîæíà ëþäèíà íàðîäæóºòüñÿ ç³ ñâîºþ íàïèñàííîþ äîëåþ, ìàáóòü, ïðàâäà. Íàøèì äîëÿì çàõîò³ëîñÿ áà÷èòè íàñ ó òþðì³. Òîæ ìîëèñÿ, ä³â÷èíî ÷è æ³íêî, ³ â³í òîá³ äîïîìîæå íåñòè òâîþ íîøó. À çàðàç ëÿãàé íà ñâîº ì³ñöå ³ â³ä³ñïèñÿ äëÿ ïî÷àòêó, ùîá ãîëîâà ïðîÿñíèëàñÿ äëÿ ñâ³ä÷åíü. Ìîæå, çíàéîìîãî àäâîêàòà ìàºø, òî áóëî á ë³ïøå?

ßê ÿ éîãî çâ³äñè çíàéäó… – ðîçâåëà ðóêàìè Êàòåðèíà, âìîùóþ÷èñü íà âåðõí³é ïîëèö³.

Ìàðèíà ñüîãîäí³ âèõîäèòü íà âîëþ, òî äàé íîìåð òåëåôîíó, íåõàé çàòåëåôîíóº êîìó òðåáà.

Êàòðÿ ïîâ³äîìèëà íîìåð áðàòîâîâîãî ìîá³ëüíîãî òåëåôîíó é ïîïðîñèëà ïåðåäàòè, ùîá â³í ïðèí³ñ òåïëèé îäÿã. Âîíà çíàëà, ùî âæå âñÿ ðîäèíà çíàº ïðî ¿¿ â÷èíîê, ³ ÿêùî ââàæàòèìå çà ïîòð³áíå, òî àäâîêàòà çíàéäå. Áóëà íå âïåâíåíà, ùî äîâãèé íîìåð ìîá³ëüíîãî òåëåôîíó íåçíàéîìêà çàïàì’ÿòàº. Òà çàðàç íå õîò³ëà ïðî ùîñü äóìàòè, â³ä íå¿ âæå ìàéæå í³÷îãî íå çàëåæàëî. Íîãè íàëèò³ í³áè ñâèíöåì, ïîâ³êè çëèïàþòüñÿ, à ãîëîâà õèëèòüñÿ äî òâåðäîãî êëóáî÷êà, ùî çàì³íÿâ ïîäóøêó. Í³õòî ¿¿ á³ëüøå íå òðèâîæèâ, ³ âîíà ïðîñïàëà ìàéæå äî îá³äó. Ùî ä³ÿëîñÿ â êàìåð³, ä³â÷èíà íå ÷óëà, ëèøå ïðîáóäèâøèñü, çàóâàæèëà, ùî íåìàº ç íèìè á³ëÿâêè ³ Ìàðèíè. “Íå îáìàíóëà ñòàðà, âèéøëè æ³íêè íà âîëþ, òî, ìîæå, é îäÿã ñêîðî ïåðåäàäóòü”, – ïîäóìàëà Êàòðÿ.

Âñòàâàé, äî÷êî, ñêîðî îá³ä ïðèíåñóòü! – ãóêíóëà ñóñ³äêà, âìîùóþ÷èñü á³ëÿ ñòîëà. Âîíà ïî÷èñòèëà öèáóëèíó é ïîêëàëà á³ëÿ îêðàéöÿ õë³áà. – Ñåñòðà ìåí³ ïåðåäàëà, õâèëþºòüñÿ, àáè îñòàíí³ çóáè íå ïîâèïàäàëè, – ïîñì³õíóëàñÿ ò³òêà Ñòåôà, áóðìî÷ó÷è ùå ùîñü ñîá³ ï³ä í³ñ, ÷îãî Êàòåðèíà ðîç³áðàòè íå çìîãëà.

Â³ä îäíîãî âèãëÿäó êàìåðè ìîòîðîøíî ñòàâàëî. Ìîæå, äëÿ ñ³ëüñüêî¿ æ³íêè âåëèêî¿ ð³çíèö³ ì³æ òóàëåòíèìè ê³ìíàòàìè âäîìà ³ òóò íå áóëî, à äëÿ Êàòð³ íàâ³òü ïîð³âíþâàòè íå õîò³ëîñü.

Ðîäèíà Ïðèõîäüê³â ìåøêàëà íà îêîëèö³ îáëàñíîãî öåíòðó. Ìàëüîâíè÷à âóëèöÿ ñòåëèëàñÿ ïîçà âèñîòíèìè áóä³âëÿìè, ïîîäàëü â³ä ì³ñüêîãî ãàìîðó ³ øóìó. Áóäèíî÷êè, ìîâ âèòâîðè ìèñòåöòâà, ñòîÿëè îáàá³÷ äîðîãè. Âñ³ áóëè ïîä³áí³, é ðàçîì ç òèì â³äð³çíÿëèñÿ îäèí â³ä îäíîãî íåïîâòîðíîþ àðõ³òåêòóðîþ. Òîä³ êîëè ðîçïî÷èíàëè áóä³âíèöòâî, ³ñíóâàëà íîðìà íà êâàäðàòí³ ìåòðè äëÿ ³íäèâèäóàëüíèõ çàáóäîâíèê³â, ³ ïîðóøèòè ¿¿ í³õòî íå ìàâ ïðàâà. Àëå íà îçäîáëåííÿ âëàñíèõ îñåëü çàáîðîíè íå íàêëàäàëè. Òîìó êîæåí ãîñïîäàð âêëàäàâ ÷àñòèíêó ñâîº¿ äóø³ ó ïîìåøêàííÿ, â ÿêîìó âèõîâóâàëèñÿ éîãî ä³òè. Áàòüêè Êàòð³ âèÿâèëèñÿ çàïîâçÿòëèâèìè ëþäüìè, áî íà òîé ÷àñ øâèäêî çóì³ëè çâåñòè áóäèíîê ³ îáëàäíàòè íåîáõ³äíèìè çðó÷íîñòÿìè. Æèëè í³áè â ñåë³, à êîìôîðò ìàëè ì³ñüêèé.

Â³ä çãàäêè ïðî äîì³âêó â Êàòð³ ïîòåïë³ëî íà äóø³. Âîíà âìèëà îáëè÷÷ÿ ³ âæàõíóëàñÿ, çãàäàâøè, ùî íåìàº í³ êðåìó, í³ ëîñüéîíó, ùîáè äîãëÿíóòè îáëè÷÷ÿ. Êîëèñü æ³íêè íå âæèâàëè áàãàòî êðåì³â, à òåïåð íå ìèñëèëè ñåáå áåç íèõ ³ äíÿ. Òåïåð³øíÿ æ³íî÷à ïðèâàáëèâ³ñòü çàëåæàëà òàêîæ â³ä ê³ëüêîñò³ êîñìåòèêè, íàêëàäåíî¿ íà îáëè÷÷ÿ, ³ â³ä ¿¿ ö³íè. Â³ä ð³çêî¿ çì³íè âîäè é óìîâ äîãëÿäó øê³ðà øâèäêî âòðà÷àº êîëèøíþ ïðèâàáëèâ³ñòü ³ ãðóá³º. Êðàñó, ÿêîþ Áîã íàä³ëèâ Êàòðþ, âîíà øàíóâàëà. Öå áóâ íåàáèÿêèé êîçèð äëÿ íå¿, æ³íêè, ÿêà ìð³ÿëà äîñÿãòè óñï³õó â æèòò³.

Ïàí³ Ñòåôöþ, âè âæå äàâíî òóò çíàõîäèòåñÿ? – çàïèòàëà Êàòðÿ, ï³äñ³äàþ÷è äî ñòîëó. Õîò³ëà ñêàçàòè ñèäèòå, àëå â÷àñíî ñïîõîïèëàñÿ.

Âæå äðóãèé ì³ñÿöü, – â³äïîâ³ëà æ³íêà é âàæêî ç³òõíóëà. – Ìàºòå çàñóäèòè, òî ñóä³òü ³ â³äïðàâòå ìåíå âæå äî ò³º¿ òþðìè. Òàì õî÷ ðîáîòó ÿêóñü äàþòü, à òóò ìîæíà çäóð³òè.

×åðåç äåíü ïðîñòèòóòêàìè çàïîâíþþòü êàìåðó, à íàñòóïíîãî äíÿ ¿õ âèïóñêàþòü. Ìàáóòü, çèñê ÿêèéñü ìàþòü, áî ç ìåíå íåìà ÷îãî áðàòè. Îò ³ ñèäæó, ÷åêàþ âèðîêó. Äóðíèé æå ÷îëîâ³ê çàíàïàñòèâ ñâîº æèòòÿ ³ ìîº… – êèäàëà ñëîâà ó ïðîñò³ð ò³òêà Ñòåôêà, áî âîíè íå ìîãëè äîëåò³òè äî òèõ, êîìó áóëè àäðåñîâàí³. Âèòåðëà çàñìàëüöüîâàíîþ õóñòèíîþ íåïðîõàíó ñëüîçó, ùî ñêîòèëàñÿ ïî ùîö³.

Êóäè â³ä³øëþòü ï³ñëÿ ñóäó? – ïîö³êàâèëàñÿ Êàòåðèíà, õîò³ëà ä³çíàòèñÿ ÷è äàëåêî â³ä äîìó äîâåäåòüñÿ ñòðîê òÿãíóòè.

Òà êóäè á íå â³äïðàâèëè, òî äàë³ íåíüêè-Óêðà¿íè íå ïîòðàïèø. Òþðìè ³ â íàñ íàâ÷èëèñÿ áóäóâàòè. Îò ÿê âïàëÿòü âåëèêèé òåðì³í, òà ùå ÿêî¿ñü õ³ì³¿ íà äîäà÷ó, òîä³ ìîëèòèìåøñÿ, àáè Áîã øâèäøå äî ñåáå ïðèáðàâ, ùîáè íå ìó÷èòèñÿ.

Êàæóòü, ùî ÿêîñü ëþäè ³ òàì æèâóòü, – õîò³ëà ï³äòðèìàòè ñóñ³äêó Êàòðÿ.

Õ³áà òî æèòòÿ? Â íåâîë³ ëþäèíà íå ìîæå áóòè ùàñëèâîþ. ß çâèêëà âñòàâàòè âäîñâ³òà ³ éòè â ïîëå. Çìàëå÷êó òÿæêî ïðàöþâàëà. Òà â øëþá³ áóëà íåùàñëèâà, Áîã íå äàâ ìåí³ ä³òî÷îê, òîìó ³ ÷îëîâ³ê í³áè çäóð³â. Íà ñâîº íåäîñêîíàëå ìèñëåííÿ í³áè ðîçóì³þ, ùî âñå ïîâèííî áóòè, ÿê ó ëþäåé. Ðàç îáâ³í÷àí³ – ìàþòü áóòè é ä³òè. À êîëè ¿õ íåìà – ïîðóøóºòüñÿ áàëàíñ ó ïðèðîä³, ÿêèé ïðèçâîäèòü äî êàòàêë³çì³â. Ñì³øíî, àëå êàòàêë³çìîì ÿ ââàæàþ ï’ÿíñòâî ñâîãî Ñëàâêà.

Õ³áà ï’þòü ò³ëüêè ò³, ó êîãî íåìàº ä³òåé? Ó âñüîìó âèíåí Áàõóñ.

Ó êîæí³é ñ³ì’¿ ñâ³é êàòàêë³çì, – äîâîäèëà ñâîº æ³íêà, áî ³íøî¿ ïðè÷èíè íå õîò³ëà ïîì³÷àòè. – Àáî ùå êàæóòü: íåìà ãàðìîí³¿. Òîáòî êîæíà íîòêà ìàº éòè îäíà çà îäíîþ. À êîëè ïîðóøóþòüñÿ íîòè – ìåëîä³ÿ ð³æå âóõà.

Äîñòóïíî ïîÿñíþºòå… – ïîñì³õíóëàñÿ Êàòðÿ. – Àëå ÿê æå âãàäàòè òó ñòåæèíó, ÿêà ïðèâåäå äî ò³º¿ ãàðìîí³¿? Òåïåð ñò³ëüêè ñïîêóñ, ³ âñ³ í³áè âåäóòü äî óñï³õó. À çàõîïëþºøñÿ íèìè ³ áà÷èø, ùî ðîáèø ïîìèëêè îäíó çà îäíîþ. ßê ä³çíàòèñÿ, ÷è ïðàâèëüíó äîðîãó âèáðàâ?

Ó òåáå áàòüê³â íåìà, ÷è ïîðàäèòèñÿ íå ìàºø ç êèì? Ñòàðø³ ëþäè ìóäð³ø³, é ïîãàíîãî íå íàðàäÿòü. Òè, ìàáóòü, í³êîãî íå ñëóõàëàñÿ, ùî õèáíèé øëÿõ ñîá³ îáðàëà?

ª ùî ðîçïîâ³äàòè, òà íåìà ÷îãî ñëóõàòè… – áóðêíóëà Êàòåðèíà, ïî÷óâøè ñïðàâåäëèâèé äîê³ð.

Âîíà é ñïðàâä³ í³êîëè íå ðàäèëàñÿ ç³ ñòàðøèìè, áî í³õòî

¿¿ äî öüîãî íå ïðèâ÷àâ. Çàâæäè íàãîëîøóâàëà ëèøå áàáóíÿ, ùî ëþäèíà ïîâèííà ïîêëàäàòèñÿ ëèøå íà âëàñí³ ñèëè, àëå òîä³, ìàáóòü, äóìàëà, ùî ìîëîä³ òàê³ æ ñèëüí³, ÿê ³ âîíà. Ñëóõàþ÷è ìóäð³ ñëîâà ñ³ëüñüêî¿ æ³íêè, ó Êàò³ áóëî áàæàííÿ ðîçïîâ³ñòè ¿é ïðî ñâîþ á³äó. Íå çíàëà, ç ÷îãî ðîçïî÷àòè, áî é ñàìà íå ìîãëà çãàäàòè, íà ÿêîìó åòàï³ æèòòÿ ïîâåðíóëî íà õèáíó ñòåæêó.

À õòî òàêèé Áàõóñ, ÷è ÿê òàì éîãî? Òàêîãî ó Âåðõîâí³é Ðàä³ í³áè íåìà, áî ÿ ìàéæå âñ³ ïð³çâèùà äåïóòàò³â çíàþ, – çàïèòàëà Ñòåôà.

Êàòðÿ ïîñì³õíóëàñÿ, àëå íå çäèâóâàëàñÿ. Çà ùîäåííîþ âàæêîþ ïðàöåþ ñ³ëüñüêå íàñåëåííÿ íåáàãàòî ÷àñó ïðèä³ëÿëî âèâ÷åííþ ÿêèõîñü ì³ôîëîã³é. Îñíîâíå ï³çíàííÿ ñâ³òó ó íèõ â³äáóâàëîñÿ ÷åðåç ðàä³î é òåëåáà÷åííÿ. Àëå òàì, îêð³ì æèòòÿ äåïóòàò³â, í³÷îãî íå âèñâ³òëþâàëîñÿ. Í³áè é íåìà ñîðîêà øåñòè ì³ëüéîí³â ëþäåé ó äåðæàâ³, º ò³ëüêè âàæëèâ³ ÷îòèðèñòà ï’ÿòäåñÿò. Ùå ïðàâäà òàì ìîæíà ïî÷óòè ïðî ðåçîíàíñí³ çëî-

÷èíè… Ãîñïîäè, íåâæå ³ ïðî ¿¿ â÷èíîê áóäóòü ãîâîðèòè íà âåñü ñâ³ò? Ñîðîì æå ÿêèé!

Áàõóñ – áîæåñòâî ó ãðåöüê³é ì³ôîëîã³¿. Í³áè öå éîìó ìè ìàºìî çàâäÿ÷óâàòè, ùî ó íàøîìó æèòò³ ç’ÿâèëîñÿ âèíî ³ âñå, ùî ïîâ’ÿçàíå ç àëêîãîëåì.

Öå ïîì³÷íèê ÷îðòà, áî ÿ ïðî íüîãî íå ÷óëà ðàí³øå, – çðîáèëà âèñíîâîê æ³íêà.

Íà÷åáòî í³. Éîìó áóëè ïðèòàìàíí³ òàê³ ÷åñíîòè, ÿê ãóìîð, äîòåïí³ñòü, ðîçêóò³ñòü, ùî âèíèêàëè ï³ñëÿ òîãî, ÿê â³í âèï’º íåâåëèêó ê³ëüê³ñòü âèíà, – ïðîäîâæóâàëà Êàòðÿ, êîòðà ñàìà ä³çíàëàñÿ ïðî Áàõóñà ëèøå ïðàöþþ÷è â ðåñòîðàí³.

Êîëèñü òàê³ ÿêîñò³ áóëè ïðèòàìàíí³ ò³ëüêè “ñèëüí³é ïîëîâèí³ ëþäñòâà”.

Î, êîëè òî áóëî! Òåïåð æ³íêè ï’þòü íàð³âí³ ç ÷îëîâ³êàìè, – âñòàâèëà ñâîº é Ñòåôà.

Çà íåñòðèìàí³ñòü, íåïîì³ðêîâàí³ñòü òà íåøàíó äî íüîãî ñàìîãî, â³í ³ êàðàº ïèÿòñòâîì, â³äáèðàþ÷è ðîçóì ³ ñèëó âîë³ ó ñëàáêèõ ëþäåé.

Ç òîãî, ùî ÿ â³ä òåáå ïî÷óëà, âèõîäèòü, ùî ìè âñ³ ñëàáê³?

Ìàáóòü, ùî òàê. Õ³áà âè ñàì³ í³êîëè íå âæèâàëè âèíà ÷è ãîð³ëêè? – ïîö³êàâèëàñÿ Êàòðÿ.

Ïèëà ³ íå ðàç, àëå í³êîëè íå âòðà÷àëà ãîëîâè.

Îò òàêèì ëþäÿì, ÿê³ íå çëîâæèâàþòü, Áàõóñ äàðóº ãàðíèé íàñòð³é ³ ðàä³ñòü æèòòÿ. À íàéãîëîâí³øå – áàæàííÿ êîõàòè ³ áóòè êîõàíèì.

Ïðàâäó êàæåø. ßêáè íå âèïèâ, òî ìàáóòü, í³êîëè é íå çàñì³ÿâñÿ á. Æàëü, ùî ëþäèíà íå çíàº ñâîº¿ íîðìè… Ìîæå, òâ³é Áàõóñ ³ ìóäðèì áóâ ÷îëîâ³êîì, àëå ÿêáè íå â³í, òî ì³é Ñëàâêî ùå áè äî íèí³ æèâ.

Ìåí³ âàæêî ïåðåêîíàòè âàñ ó ïðîòèëåæíîìó.

Ïðèíåñëè îá³ä. ¯ñòè áàãàòî Êàòðÿ íå çâèêëà, áî áåðåãëà ô³ãóðó, ïîñò³éíî ì³ðÿëà òàë³þ, àáè íå ç’ÿâèâñÿ çàéâèé ñàíòèìåòð. Ñóñ³äêà ñìà÷íî âïë³òàëà ð³äêèé áîðù ³ç öèáóëèíîþ, à Êàòðÿ í³áè ùîñü øóêàëà â íüîìó. Âîíà ëþáèëà áîðù, àëå äå á âîíà éîãî íå ¿ëà, çàâæäè ïîð³âíþâàëà ç áàáóñèíèì. Òþðåìíèé áóâ äàëåêî íå òàêèì ñìà÷íèì. Êàòðÿ ïîáîâòàëà ó íüîìó ëîæêîþ, ³ â³äñòàâèëà ìèñêó. Êàøà áóëà íåäîñîëåíîþ ³ òàêîþ ð³äêîþ, ùî ñàì ¿¿ âèãëÿä âæå ïñóâàâ àïåòèò. Êàòåðèíà ïîìèëà ìèñêó ³ âëÿãëàñÿ íà ñâîºìó ë³æêó. Çàìîòàëàñÿ â çàÿëîæåíó êîâäðó ³ â³äâåðíóëàñÿ äî ñò³íè, àáè Ñòåôà íå ÿòðèëà äóøó çàïèòàííÿìè, íà ÿê³ ¿é íå õîò³ëîñÿ â³äïîâ³äàòè. Í³êîëè íå àíàë³çóâàëà ñâî¿õ â÷èíê³â, áî çäàâàëîñÿ, âñå, ùî íàâêîëî íå¿ â³äáóâàëîñÿ, áóëî ïðàâèëüíèì. Ïîð³âíþþ÷è ç ³íøèìè ðîäèíàìè – ¿õíÿ áóëà îäíîþ ³ç íàéáëàãîïîëó÷í³øèõ, í³÷èì îñîáëèâèì íå âèä³ëÿëàñÿ.

2

Ïîë³íà Ìèêèò³âíà ïèøàëàñÿ ñâî¿ìè ä³òüìè òà âíóêàìè.

ªäèíà äîíüêà Çîðÿíà, áóëà êðàñóíåþ íà âñþ âóëèöþ. Õëîïö³ ïðîõîäó íå äàâàëè ùå ç³ øê³ëüíî¿ ïîðè. Çàê³í÷èâøè øâåéíå ó÷èëèùå, ä³â÷èíà âïåðøå ïîçíàéîìèëà ìàò³ð ç³ ñâî¿ì çàëèöÿëüíèêîì Ðîìàíîì, ÿêèé íåäàâíî çàê³í÷èâ âåòåðèíàðíèé òåõí³êóì ³ ïðàöþâàâ íà ì³ñöåâ³é çâ³ðîôåðì³. Õëîïåöü áóâ ñêðîìíèì, àëå øâèäêî ïåðåêîíàâ Çîðÿíó âèéòè çà íüîãî çàì³æ. Ìàòè íå ïåðå÷èëà, áî â õàò³ äàâíî âæå íå áóëî ãîñïîäàðÿ ³ ÷îëîâ³÷î¿ ðóêè áðàêóâàëî â óñüîìó ãîñïîäàðñòâ³. Íà òîé ÷àñ âîíè òðèìàëè ïòèöþ, é ùîðîêó äî Ïàñêè êîëîëè ñâîº ïîðîñÿòêî.

Çâ³ðîôåðìà, äå ïðàöþâàâ Ðîìàí, çíàõîäèëàñÿ çà ì³ñòîì, àëå íåäàëåêî â³ä äîìó. Ïðàâäà, äî¿æäæàòè ïîòð³áíî áóëî ñïåö³àëüíèì àâòîáóñîì, ÿêèé êóðñóâàâ ëèøå âðàíö³ òà ââå÷åð³. Çãîäîì ³ Çîðÿíà âëàøòóâàëàñÿ íà ðîáîòó äî øâåéíîãî öåõó, ùî áóâ ï³äïîðÿäêîâàíèé çâ³ðîôåðì³. Òóò øèëè õóòðÿí³ âèðîáè. Çîðÿíà â³äðàçó çàêîõàëàñÿ ó ñâîþ ñïðàâó, ¿¿ ïðèâàáëþâàëî ð³çíîìàí³òíå õóòðî, ÿêîìó âîíà íàäàâàëà åëåãàíòíîñò³ ³ âèøóêàíîñò³. À, ìîæå, ¿é ò³ëüêè çäàâàëîñÿ, ùî âèðîáè áóëè òàêèìè êðàñèâèìè. Àäæå â òîé ÷àñ ¿õ ìîæíà áóëî êóïèòè ò³ëüêè ç ðóê, àáî ïî âåëèêîìó “áëàòó”. Ïðî ìîäí³ ôàñîíè ìîâà íå âåëàñÿ, ãîâîðèëè ëèøå ïðî â³äïîâ³äíèé ðîçì³ð. Âèðîá³â çàâæäè íå âèñòà÷àëî, òîìó ÷àñòî äîâîäèëîñÿ ïåðåâèêîíóâàòè ïëàíîâ³ ïîêàçíèêè. À öå äîñÿãàëîñÿ çà ðàõóíîê íàäíîðìîâàíîãî ðîáî÷îãî äíÿ, à ³íîä³ é ðîáîòè ó âèõ³äí³. Çîðÿíà òà Ðîìàí áóëè äóæå çàêëîïîòàí³ ðîáîòîþ, òîìó íå âáà÷àþ÷è ³íøîãî âèõîäó, òóðáîòó ïðî ñâî¿õ ä³òåé â³äðàçó ïåðåêëàëè íà áàáóíþ, ÿêà ïðàöþâàëà âèõîâàòåëüêîþ ó äèòÿ÷îìó ñàäêó. Ïîë³íà Ìèêèò³âíà ç îõîòîþ âèêîíóâàëà ñâî¿ îáîâ’ÿçêè ³ âíóêàì íàìàãàëàñÿ äàòè íàéêðàùå âèõîâàííÿ, ïðèâ÷àëà êîðèñòóâàòèñÿ ãîòîâèì ³ íå îñîáëèâî ïðèä³ëÿëà óâàãó òîìó, ÿê äîáóâàòè ñòàòêè.

Ó ðîäèí³ øàíóâàëè óêðà¿íñüêó êóëüòóðó òà çâè÷à¿. ²ìåíà äëÿ ñâî¿õ ä³òåé ï³äáèðàâ Ðîìàí. Õîò³â äîãîäèòè òåù³, ÿêà íàïàì’ÿòü äåêëàìóâàëà òâîðè Ò.Ã. Øåâ÷åíêà. Çîðÿí³ íå äóæå ñïîäîáàëîñÿ ³ì’ÿ Êàòåðèíà äëÿ äî÷êè, áî äîëÿ Êîáçàðåâî¿ ãåðî¿í³ áóëà íåùàñëèâîþ. Âîíà ïðîïîíóâàëà ³íø³ ³ìåíà, àëå Ðîìàí ³ Ïîë³íà Ìèêèò³âíà ä³éøëè ñï³ëüíî¿ çãîäè ùîäî öüîãî ïèòàííÿ, ³ ¿é í³÷îãî íå çàëèøàëîñÿ, ÿê ïîãîäèòèñÿ ç íèìè. Âíóêà, ùî çíàéøîâñÿ ÷åðåç äâà ðîêè, Ðîìàí çàïèñàâ Òàðàñîì ³ âæå í³ ç êèì íå ïîãîäæóâàâ òîãî.Ó ðîäèí³ ñêëàëîñÿ òàê, ùî òåùà âèõîâóâàëà ä³òåé, à äîíüêà ç ÷îëîâ³êîì çàðîáëÿëè ãðîø³, ùîá âèñòà÷àëî íå ò³ëüêè íà õàð÷³, à é íà ð³çí³ çàáàãàíêè. Ìàþ÷è äîñòàòíüî â³ëüíîãî ÷àñó, Ïîë³íà Ìèêèò³âíà çàïèñàëà ìàëåíüêó Êàòðóñþ ³ íà òàíö³, ³ íà ìóçèêó, ³ íà ã³ìíàñòèêó.

×óæèì ä³òÿì ó äèòñàäêó ä³ñòàâàëîñÿ â³ä íå¿ óâàãè ìåíøå, áî íà ïåðøîìó ïëàí³ ó ¿õíüî¿ âèõîâàòåëüêè ñïî÷àòêó áóëà Êàòðóñÿ, à çãîäîì – Òàðàñèê.

Íà âåëèê³é çâ³ðîôåðì³, ùî ñëàâèëàñÿ âèðîáàìè íà âñþ êðà¿íó, Ðîìàí ç äðóæèíîþ çíàéøëè “çîëîòó æèëó”, äëÿ ñòâîðåííÿ âëàñíîãî äîáðîáóòó. Â³í, ïðàöþþ÷è çîîòåõí³êîì, à âîíà ìàéñòðîì ç ïîøèòòÿ ÷îëîâ³÷èõ øàïîê. Ðîáîòà äîõ³äíà ³ ïåðñïåêòèâíà, à ï³äïðèºìñòâî, çäàâàëîñÿ, ïðîöâ³òàòèìå ùå íå îäíó ñîòíþ ë³ò. Àäæå çàäîâîëüíèòè ïîïèò ðàäÿíñüêèõ ëþäåé ó âèðîáàõ ç ïåñöÿ ÷è íîðêè çäàâàëîñÿ íåìîæëèâèì. Ãðîøåé ëþäè ìàëè áàãàòî, à êóïèòè áóëî í³÷îãî. Ìàëî ùî íå êîæíà æ³íêà ìð³ÿëà äî ïàëüòî ïðî õóòðÿíèé êîì³ð, à òî ³ øàïêó. Ðîá³òíèêàì çâ³ðîôåðìè êåð³âíèêè ÷àñòî âèïèñóâàëè âèðîáè çà äåðæàâíîþ ö³íîþ, à ïåðåïðîäàòè ¿õ ìîæíà áóëî óäâ³÷³ äîðîæ÷å. Ïðèìõëèâ³ ïàíÿíêè ãîòîâ³ áóëè âèêëàñòè ³ íàáàãàòî á³ëüøå, ëèø áè êóïèòè òå, ùî ¿ì ïîäîáàëîñÿ, òîìó â ðîäèíè Ïðèõîäüê³â çàâåëîñÿ áàãàòî âïëèâîâèõ çíàéîìèõ ³ íàâ³òü äàëåêèõ ðîäè÷³â. Æèâè ³ ðàä³é, òà ùàñòÿ äîâãî òðèâàòè íå ìîæå…

Äëÿ Óêðà¿íè íàñòàëè ÷àñè òÿæêèõ âèïðîáóâàíü. Ó Ìîñêâ³ â³äáóâñÿ äåðæàâíèé ïåðåâîðîò, ³ ÑÐÑÐ ðîçâàëèâñÿ, ìîâ âåëåòåíü íà ãëèíÿíèõ íîãàõ. 15 ðåñïóáë³ê, 15 ñåñòåð , ñòàëè âðàç îêðåìèìè äåðæàâàìè. Ðîäèíà Ïðèõîäüê³â ç ðàä³ñòþ ñâÿòêóâàëà íåçàëåæí³ñòü ñâîº¿ êðà¿íè. Çáóëàñÿ ñïîêîíâ³÷íà ìð³ÿ íàðîäó âèéòè ç³ ñêëàäó Ðîñ³éñüêî¿ ³ìïåð³¿ – é çáóäóâàòè ñâîþ äåðæàâó. Àäæå ó êîæíîãî õîëîäèëüíèêè ïîâí³, ãðîøåé “êóðè íå êëþþòü”, ãîâîðè ùî õî÷åø, ³ í³÷îãî çà òå òîá³ íå áóäå. Íåäîâãî ðàä³ëè... Õóòðà ç ôåðìè éøëè äî ïîñòà÷àëüíèê³â òàê ñàìî, à êîøòè çà íèõ íå ïîâåðòàëèñÿ. Àäæå òàê ïîâåëîñÿ, ùî ìîæíà âèðîáè ñêëàäóâàòè, ëþäÿì çàðïëàòè íå âèïëà÷óâàòè, ³ âîíè âèòðèìàþòü. Òà çâ³ðèíà æ ïîòðåáóâàëà ¿æ³, ì’ÿñà, ³ íå ìåíøå, ÿê äâ³÷³ íà äåíü. Ðàö³îí õàð÷óâàííÿ çìåíøóâàëè, ³ çâ³ð³ ïî÷àëè âèÿâëÿòè íåàáèÿêó àãðåñèâí³ñòü äî ëþäåé. ×àñòî ïåðåãðèçàëè ñëàáê³ ´ðàòè â êë³òêàõ ³ ò³êàëè. Ïîïîâçëè ÷óòêè, ùî ëþäè ñàì³ ñòâîðþâàëè ¿ì óìîâè äëÿ âòå÷³, àáè ò³ëüêè íå ñëóõàòè ¿õíüîãî ñêàâóë³ííÿ. ×àñòî óò³êà÷³ îïèíÿëèñÿ â ãîñïîäàðñòâàõ ïðàö³âíèê³â ôåðìè. Ñêîðî ðîçâåäåííÿì õóòðÿíîãî çâ³ðà ïî÷àëî çàéìàòèñÿ ìàéæå âñå íàâêîëèøíº íàñåëåííÿ, à ôåðìà çáàíêðóòóâàëà. Âèùå êåð³âíèöòâî ïðèâàòèçóâàëî ãîòîâ³ ïðèáóòêè ôåðìè, à çâè÷àéíèì ïðàö³âíèêàì çàëèøèëè øàíñ âèáèðàòèñÿ ç³ ñêðóòè áåç áóäü-ÿêî¿ äîïîìîãè. Çðåøòîþ â êðà¿í³ ðîçïî÷àëîñÿ ìàñîâå áåçðîá³òòÿ.

Ðîìàí íå çíàõîäèâ ðîáîòè çà ïðîôåñ³ºþ, áî êîëãîñïè ðîçâàëèëèñÿ ùå øâèäøå, í³æ ¿õíÿ ôåðìà, ³ ïîñëóã çîîòåõí³êà í³õòî íå ïîòðåáóâàâ. Íå òàê ëåãêî ïåðåïðîô³ëþâàòèñÿ é çíàéòè ³íøó ïîñàäó, äî òîãî æ áåçðîá³òíèõ ñòàâàëî âñå á³ëüøå. Âñ³ ïðèâàòí³ çàîùàäæåííÿ äåðæàâà ïðèáðàëà äî ñâî¿õ ðóê, çàðïëàòó íå âèïëà÷óâàëè ïî ê³ëüêà ì³ñÿö³â, à íàâ÷àííÿ ä³òåé ó ãóðòêàõ óæå íå áóëî áåçêîøòîâíèì. Ï³ñëÿ ê³ëüêîõ “ãåíäëÿðñüêèõ” ïî¿çäîê äî Ïîëüù³ Ðîìàí çàÿâèâ, ùî ç ÷åðãîâî¿ ïî¿çäêè â³í ñêîðî íå ïîâåðíåòüñÿ, áî çíàéøîâ ñîá³ òàì ðîáîòó. Â³í, ÿê ãîñïîäàð äîìó, ìóñèòü çàáåçïå÷èòè ðîäèíó, ³ äàòè ä³òÿì ã³äíó îñâ³òó. Çîðÿíà çðàä³ëà ð³øåííþ ÷îëîâ³êà, áî öå áóâ íàéêðàùèé âèõ³ä ³ç ñêëàäíî¿ ìàòåð³àëüíî¿ ñêðóòè. Âîíà ïðîäîâæóâàëà âäîìà øèòè ëþäÿì øàïêè, à â³í ñïðàâä³ íå ìàâ äî ÷îãî ðóêè ïðèêëàñòè. Íåçàáàðîì ³ äèòÿ÷èé ñàäî÷îê, â ÿêîìó ïðàöþâàëà Ïîë³íà Ìèêèò³âíà, çàêðèëè ³ â³ääàëè â îðåíäó ÿêîìóñü ï³äïðèºìöåâ³. Æ³íêó äîñòðîêîâî âèïðîâàäèëè íà ïåíñ³þ. Æèòòÿ â õàò³ ïåðåòâîðèëîñÿ í³áè íà óñòàíîâó, â ÿê³é âèð³øóâàëè ïðîáëåìó ãðîøåé. Â õîëîäèëüíèêó âñå ÷àñò³øå áóâàëè ïîðîæí³ ïîëèö³ é ïðî òå, ùîá â³äãîäîâóâàòè çâ³ðèíó íå ìîãëî áóòè é ìîâè. Ó ïîä³áíîìó ñòàíîâèù³ îïèíèëèñÿ é ³íø³ ðîäèíè. Ïðî õóòðÿí³ âèðîáè óæå ìàéæå í³õòî íå ìð³ÿâ. Ò³ëüêè ïîîäèíîê³ æ³íêè ìîãëè äîçâîëèòè ñîá³ òàêó ðîçê³ø, à ðåøòà òóðáóâàëèñÿ, ÷èì íàãîäóâàòè ä³òåé ³ ÿê äàòè ¿ì îñâ³òó. Çåëåí³ äîëàðîâ³ êóïþðè íàñò³ëüêè çàïîëîíèëè ãîëîâè ëþäåé, ùî âîíè òåïåð ò³ëüêè é îáãîâîðþâàëè — äå ³ ñê³ëüêè ìîæíà çàðîáèòè. Âñ³ ïîãëÿäè ïîâåðòàëèñÿ íà Çàõ³ä. Àëå äëÿ òîãî, ùîá òóäè ïîòðàïèòè òàêîæ ïîòð³áí³ áóëè ãðîø³.

¯õ ìîæíà áóëî àáî ïîçè÷èòè, àáî çàðîáèòè íà áàòüê³âùèí³. Á³ëüø³ñòü øóêà÷³â çàðîá³òê³â ñõèëÿëèñÿ äî ïåðøîãî âàð³àíòó. Òà Ïðèõîäüêàì â³í íå ï³äõîäèâ ç ò³º¿ ïðè÷èíè, ùî íà ïîçè÷åí³ ãðîø³ íå ðîçáàãàò³ºø. ßêîñü óâå÷åð³ çàéøëà íà áåñ³äó ñóñ³äêà Ñëàâà ³ ïîâ³äîìèëà Çîðÿí³:

Çàõîäèëè äî ìåíå æ³íêè ç êîëèøíüî¿ ðîáîòè ³ âèñëîâèëè ö³êàâó ïðîïîçèö³þ. ×îìó á íàì ñâ³é òîâàð òà íå çàâåçòè äî Ìîñêâè? Òàì ãîòîâ³ âèðîáè ïðîäàþòüñÿ äîðîæ÷å ³ øâèäøå, í³æ ó íàø³é á³äí³é êðà¿í³.

À ìåíå ÷îìó íå çàïðîñèëè äî ñâîº¿ íàðàäè? – îáðàçèëàñÿ Çîðÿíà. – ßê äîïîìîãè øóêàþòü, òî ïàì’ÿòàþòü, à ÿê â äåñü ãðîø³ çàðîáëÿòè, òî âæå áåç ìåíå?

Íå ñèï âîãíåì, í³õòî ïðî òåáå íå çàáóâ, – ïðîäîâæóâàëà ñïîê³éíî ñóñ³äêà. – Òè ó íàñ áîéîâà, ãðîø³ âì³ºø äîáðå ðàõóâàòè, òî ÷îìó á òîá³ é íå çàïî÷àòêóâàòè öåé á³çíåñ. Óêîæíîãî ä³òè ìàë³ íà ðóêàõ, à òâî¿õ ìàòè äîãëÿíå, òà é âîíè âæå äàâíî íå öèöüêîâ³. Íà äîïîìîãó êîãîñü ñïðîâàäèìî, àëå îñíîâíó â³äïîâ³äàëüí³ñòü â³çüìåø íà ñåáå, çâ³ñíî, çà â³äïîâ³äíó ïëàòó.

ß íå ãîòîâà òîá³ ùîñü â³äïîâ³ñòè çàðàç. Ìóøó ïîðàäèòèñÿ â ïåðøó ÷åðãó ç ìàìîþ, áî öå íà ¿¿ ïëå÷³ ëÿãàº òóðáîòà ïðî ä³òåé, à òàêîæ ñë³ä ïåðåãîâîðèòè ç ÷îëîâ³êîì, õî÷ áè äëÿ ãîäèòüñÿ.

Ñóñ³äêà âèéøëà, à Çîðÿíà ïî÷àëà ðîçì³ðêîâóâàòè íàä ïðîïîçèö³ºþ. Ðîñ³ÿ – íå Ïîëüùà, òóäè â³çè íå ïîòð³áíî. Ïðîäàëà çà òèæäåíü òîâàð ³ ïîâåðíóëàñÿ íà ê³ëüêà äí³â äîäîìó. Ä³òè íà î÷àõ, ³ íåíüö³ õî÷ ³íêîëè äîïîìîãà áóäå. Àëå ÿê ïîñòàâèòüñÿ äî öüîãî ìàòè, âîíà çàâæäè íàãîëîøóâàëà, ùî ä³òè ìàþòü ðîñòè á³ëÿ áàòüê³â, ÿê³ é ïîæàë³þòü, ³ íàñâàðÿòü.

¯¿ âîíè íå çàâæäè ñëóõàþòü, áî íàêðè÷àòè íà íèõ í³áè íåìàº ìîðàëüíîãî ïðàâà.

Ïîë³íà Ìèêèò³âíà äî ïîâ³äîìëåííÿ äî÷êè ïîñòàâèëàñÿ ñòðèìàíî. Íå âèñëîâèëà çàõîïëåííÿ, àëå é íå äóæå ïðîòåñòóâàëà. Ñï³ëêóþ÷èñü ç³ ñâî¿ìè çíàéîìèìè, âîíà äàâíî çàóâàæèëà, ùî ä³òåé òåïåð âèõîâóþòü ïåðåâàæíî ä³äóñ³ ç áàáóñÿìè. Ä³òè íà çàðîá³òêàõ, ÿê íå â ²òàë³¿, òî â ²ñïàí³¿ àáî Ïîðòóãàë³¿. Âñþäè ïîòð³áí³ ðîáî÷³ ðóêè, ò³ëüêè íàø³é êðà¿í³ í³õòî íå ïîòð³áåí. Ò³ ùî á³ëÿ êåðìà, ä³ëÿòü ï³äïðèºìñòâà, çàõîïëþþòü ôàáðèêè òà çàâîäè, òîìó çàéâ³ ñâ³äêè í³êîìó íå ïîòð³áí³. Äå âîíè íàáåðóòü ðîáî÷î¿ ñèëè, êîëè âñå ïðèâàòèçóþòü? Àäæå êðà¿íó ïîêèäàþòü êðàù³ ç êðàùèõ, à çàëèøàþòüñÿ õâîð³, ñòàð³ é ëåäà÷³. Ç êèì íîâó Óêðà¿íó áóäóâàòèìåìî? Òàê³ ïèòàííÿ ÷àñòî âèíèêàëè ó ïàòð³îòè÷íî íàëàøòîâàíî¿ æ³íêè.

ß íå ìîæó òîá³ çàáîðîíèòè, àëå ïðîøó, ùîá ïî¿çäêè òâî¿ òðèâàëè íåäîâãî. Ðîìàí ³ ãðîøåé áàãàòî íå çàðîáëÿº, ³ äîäîìó íå ïîñï³øàº, à ùå ÿê ³ òè â³ä ðóê â³ä³á’ºøñÿ, òî ÿ ä³òÿì ðàäè íå äàì. Íå çàáóâàé, ñê³ëüêè ìåí³ ðîê³â. ß õî÷ó ñïîêîþ, òà á³ëÿ âàñ ÿ ïðî íüîãî ò³ëüêè ìð³þ, – òðèâîæíî ñêàçàëà ìàòè.

Ìàìî, öå æ — Ìîñêâà! ß çìîæó áóòè âäîìà, êîëè çàõî÷ó, ³ í³ â³ä ÿêèõ â³ç òà äîêóìåíò³â íå çàëåæàòèìó, – âèïðàâäîâóâàëàñÿ Çîðÿíà, ïðèãîðòàþ÷èñü äî ìàòåð³. – Õòî æ ìåí³ äîïîìîæå, ÿê íå òè? Êàòðóñÿ äóæå ñõîæà íà òåáå, ³ ìåí³ áóäå æàëü, ÿêùî ÿ íå äàì ¿é âèùî¿ îñâ³òè.

Íå çíàþ, íå çíàþ… Íàâ÷àºòüñÿ âîíà ïîñåðåäíüî.

Çàòå êðàñóíÿ ÿêà! Çíàéäå äîáðîãî ÷îëîâ³êà – é ³íñòèòóòè ¿é íå ïîòð³áí³. Îí æ³íêè ç âèùîþ îñâ³òîþ ïî çàêîðäîíàõ ñòàðèõ ä³ä³â äîãëÿäàþòü. À çà ³íñòèòóò ìîæíà ãðîø³ çàïëàòèòè ³ äèïëîì îäåðæàòè, òåïåð ãðîø³ âèð³øóþòü óñå.

Ìîæå, òè é ïðàâà. Àëå ÿ ëþäèíà ³íøîãî âèõîâàííÿ, ³ ââàæàþ, ùî æ³íêà ïîâèííà ìàòè âèùó îñâ³òó, õî÷à á äëÿ ïîêðàùåííÿ ñâîãî ³íòåëåêòóàëüíîãî ð³âíÿ. Íîðìàëüíèé ÷îëîâ³ê õî÷å ìàòè á³ëÿ ñåáå íå ò³ëüêè ò³ëî äëÿ çàáàâè, à é æ³íêó, ç ÿêîþ çàâæäè ö³êàâî. Àáè òè çíàëà, ÿê ìåí³ áðàêóº òâîãî áàòüêà, ÿêèé ðàíî ï³øîâ â³ä íàñ. Ó âàñ ñâî¿ ³íòåðåñè, â îíóê³â – ñâî¿, à ÿ íå ìàþ ç êèì ïîðàäèòèñÿ. Âè çàâæäè âíîñèòå ïðîïîçèö³¿, à âèáîðó ìåí³ íå çàëèøàºòå. ß íå ïðîòè òîãî, ùîá òîá³ äîïîìîãòè. Àëå, ÿê íå äàé Áîæå, ñï³òêàº êîòðîãîñü á³äà, òî íå çâèíóâà÷óâàéòå â óñüîìó ò³ëüêè ìåíå, – çàñòåðåãëà ìàòè, áî âæå íå ðàç ÷óëà íà ñâîþ àäðåñó äîê³ð: “ ² êóäè òè äèâèëàñÿ?”.

Ìàìóñþ, íå ãí³âàéñÿ. Òè æ ó íàñ ñïðàâëÿëàñÿ ç âåëèêîþ ãðóïîþ ìàëþê³â, òî ÷è íå âïîðàºøñÿ ç äâîìà ä³òüìè?

Óìîâèëà. Àëå äàé ñëîâî, ùî öåé á³çíåñ òðèâàòèìå íåäîâãî.

Îá³öÿþ, îá³öÿþ! – Çîðÿíà öìîêíóëà íåíüêó â ùîêó ³ ïîá³ãëà äî ñóñ³äêè ïîâ³äîìèòè ïðî çãîäó ¿õàòè äî Ìîñêâè.

×åðåç òèæäåíü Çîðÿíà ç³ ñóñ³ä÷èíîþ äîíüêîþ ïîïðÿìóâàëè äî ðîñ³éñüêî¿ ñòîëèö³. Â ïî¿çä³ ñóìêè, ùî áóëè íàïõàí³ ð³çíîìàí³òíèìè õóòðàìè, ðîçêëàëè íà ð³çí³ ïîëèö³, àáè ïðàö³âíèêè òàìîæí³ íå çâåðíóëè íà íèõ îñîáëèâî¿ óâàãè. Ïåðøèé ðàç ïîùàñòèëî. Äî¿õàëè áëàãîïîëó÷íî, çíÿëè ó çíàéîìèõ ïîìåøêàííÿ. Íà ñòèõ³éíèõ ðèíêàõ çà äåíü ìîæíà áóëî ïðîäàòè ê³ëüêà øêóðîê, àëå çà òàêîãî çáóòó öå òàêà òîðã³âëÿ òðèâàëà á íå ìåíøå ì³ñÿöÿ. Çà ïîìåøêàííÿ òàêîæ ïîòð³áíî ïëàòèòè, ÷èìîñü õàð÷óâàòèñÿ. Çà ê³ëüêà äí³â ïîòîìèëèñÿ ³ âæå íå ðàä³ áóëè, ùî ïîãîäèëèñÿ áðàòè äëÿ çáóòó ÷óæèé òîâàð. ßê êàæóòü “øê³ðà âè÷èíêè íå âàðòóâàëà”. Çàëèøèâøè êîìïàíüéîíêó ñàìó íà ðèíêó, Çîðÿíà ïðîéøëàñÿ ïîì³æ ÿòêàìè, äå òîðãóâàëè òàêèì æå õóòðîì, ÿê ó íèõ. Âëàñíèê îäí³º¿ ç íèõ çãîäèâñÿ ïîäèâèòèñÿ íà ¿õí³é òîâàð, ³ ïîêëèêàâ æ³íîê ï³ñëÿ ðîáîòè äî ñåáå. Îãëÿíóâ äîáð³ øê³ðêè, ³ çàïðîïîíóâàâ ì³ñöå ïðîäàâöÿ â îäí³é ³ç éîãî ïàëàòîê. Æ³íêè ñòîðãóâàëèñÿ çà äîñòàâëåíèé òîâàð. Âðåøò³ ñóñ³ä÷èíà äîíüêà ïîâåçëà äîäîìó âòîðãîâàí³ ãðîø³, à Çîðÿíà çàëèøèëàñÿ ïðàöþâàòè ó Ìîñêâ³. Ïåðåä âëàñíèêîì ïîñòàâèëà îäíó óìîâó: ÷åðåç êîæí³ äâà-òðè ì³ñÿö³ â³í äàâàòèìå ¿é òèæäåíü-äâà â³äïóñòêè, àáè âîíà ìîãëà íàâ³äóâàòèñÿ äî ä³òåé ³ ïðèâîçèòè íîâèé òîâàð. ×îëîâ³êîâ³ é óìîâà ñïîäîáàëàñÿ é ãàðíà æ³íêà, ÿêà âì³ëà äîáðå ³ âïåâíåíî ðîçìîâëÿòè ðîñ³éñüêîþ ìîâîþ. Çà òèæäåíü ùîäåííî¿ ïðàö³ Çîðÿíà ïîêàçàëà âëàñíèêîâ³, ùî âì³º ïðàöþâàòè ç ïîêóïöåì, íå âèáàãëèâà äî óìîâ, áàéäóæà äî ÷óæèõ ãðîøåé. Éîìó îñòàíí³ì ÷àñîì òðàïëÿëèñÿ òàê³ ïðîäàâö³, ÿê³ îòðèìàâøè çà äîðîãó øóáó ãðîø³, çíèêàëè. À öå áóëà ñóìà ÷èìàëà. Îòîæ, îö³íèâøè äîáðó âäà÷ó íîâî¿ ïðîäàâùèö³, ïåðåâ³â ¿¿ äî íàéäîðîæ÷èõ âèðîá³â. Êð³ì òîãî, ñïëà÷óâàâ ¿é â³äñîòêè â³ä ïðîäàæó çíà÷íî á³ëüø³. Òàêà ñï³âïðàöÿ òðèâàëà ïîíàä òðè ðîêè…

3

Æèòòÿ Ïîë³íè Ìèêèò³âíè ó öåé ÷àñ çì³íèëîñÿ äîêîð³ííî. Íå ìàëà çìîãè í³ ïîëåæàòè, í³ â³äïî÷èòè. Ðîáîòè áóëî ÷åðåç êðàé. Ïîêè ïðèíåñëà â õàòó ïðîäóêòè, òî âæå íå áóëî ñèëè ãîòóâàòè ñòðàâè. Êëàïîòü ãîðîäó á³ëÿ õàòè çàïóñòèëà òàê, ùî â³í ãîäèâñÿ âæå õ³áà äëÿ âèïàñó ñóñ³äñüêî¿ êîðîâè. Ä³òè ïîòðåáóâàëè íåàáèÿêîãî äîãëÿäó: íàãîäóâàòè, îäÿãòè, äîïîìîãòè âèêîíàòè óðîêè. À ùå áàòüê³âñüê³ çáîðè, ÿê íå ó Êàòð³, òî â Òàðàñèêà. Ä³â÷èíêà áóëà íàñò³ëüêè çàéíÿòà â ð³çíèõ ãóðòêàõ, ùî çàëó÷àòè ¿¿ ùå é äî äîìàøíüî¿ ðîáîòè áóëî á áåçãëóçäî. Ó âèõ³äíèé âîíà íàâ³òü íå ïîðèâàëàñÿ áóäü-÷èì äîïîìîãòè áàáóñ³. Ñóáîòà é íåä³ëÿ ìèíàëè ó êîï³òê³é ï³äãîòîâö³ äî øê³ëüíèõ ðîçâàæàëüíèõ âå÷îð³â, â ÿêèõ ä³â÷èíêà çàâæäè áðàëà ó÷àñòü. Ìîæå, é íå òàê ÷àñòî ò³ âå÷îðè â³äáóâàëèñÿ, àëå áàáóñÿ íå íàìàãàëàñÿ ä³çíàòèñÿ, ÷è ïðàâäó ãîâîðèòü ¿é îíóêà, ÷è ïðîñòî îáìàíþº. Çâèêëà â³ðèòè ð³äíèì íà ñëîâî. Â³ä ìàòåð³ Êàòðÿ âèìàãàëà âñå íîâ³øèõ ³ ñó÷àñí³øèõ óáîð³â. ² ìàòè, àáè çàãëàäèòè ïðîâèíó ïåðåä äîíüêîþ çà ñâîþ â³äñóòí³ñòü, âèêîíóâàëà âñ³ çàáàãàíêè. Ñïîñòåð³ãàþ÷è çà áåçöåðåìîííîþ ïîâåä³íêîþ ñåñòðè, Òàðàñèê ³ ñîá³ çàïðîñèâ ìîäíîãî ìîá³ëüíèêà òà ïëåºðà. Ìîòèâóþ÷è, ùî íàâ³òü ìåíø³ çà íüîãî ìàþòü äîðîã³ ³ãðàøêè, à â³í ùå íå êîðèñòóâàâñÿ íàâ³òü ïðîñòîþ ìîá³ëêîþ.

À òè òàòîâ³ çàìîâ! Íåõàé â³í òðîõè ðîçùåäðèòüñÿ, – çàïðîïîíóâàëà Çîðÿíà. – Ìî¿õ ãðîøåé ÿêðàç âèñòà÷àº íà Êàòðèí³ çàìîâëåííÿ.

Òè ùî, õîò³ëà ìàòè ä³òåé ³ íå âèòðà÷àòèñÿ íà íèõ? Òåïåð ä³òåé îäÿãàþòü òàê, í³áè ãðîøåé á³ëüøå í³ íà ùî íå òðåáà. Ðåìîíòó â õàò³ âæå ñê³ëüêè ðîê³â íå áóëî. ×è âè ââàæàºòå, ùî ÿ ç³ ñâîº¿ ì³çåðíî¿ ïåíñ³¿ íàñêëàäàþ? – îá³çâàëàñÿ Ïîë³íà Ìèêèò³âíà.

Íå äî ðåìîíòó çàðàç... Îí Êàòðóñÿ çàê³í÷óº øêîëó, òîìó òðåáà çáèðàòè ãðîø³ íà ³íñòèòóò, à ïîò³ì – íà ïîìåøêàííÿ äëÿ íå¿. Òè ïîñò³éíî êàçàëà, ùî ä³òÿì òðåáà ñòâîðþâàòè íàéêðàù³ óìîâè. Îò ìè é ñòàðàºìîñÿ, – âèïðàâäîâóâàëàñÿ äîíüêà ïåðåä ìàò³ð’þ.

Òè êîëè îñòàíí³é ðàç á³ëÿ ÷îëîâ³êà ëåæàëà? – ðàïòîì çàïèòàëà ìàòè ³ ïðèñê³ïëèâî ãëèïíóëà íà äîíüêó.

Çîðÿíà çí³òèëàñÿ ³ ïî÷åðâîí³ëà. Âîíà é ñïðàâä³ íå ïàì’ÿòàëà, êîëè ¿õí³ ç Ðîìàíîì ïðè¿çäè çá³ãàëèñÿ. Âîíà çäîãàäóâàëàñÿ, ùî â³í, íàïåâíå, ÿêóñü æ³íêó ìàº â Ïîëüù³, àëå íå äîñê³ïóâàëàñÿ, çàäîâîëåíà áóëà, ùî áîäàé ãðîø³ ñïðàâíî ïðèâîçèòü. Ñïî÷àòêó ä³òåé äîâåäóòü äî ëàäó, ïîò³ì ³ ñàì³ çàæèâóòü. Àëå êîëè òå ùå áóäå? Ó Ìîñêâ³ âîíà ìàëà ïîðó÷ ñåáå Ðóáåíà, òàêîãî óâàæíîãî ³ æàãó÷îãî â êîõàíí³. Â³í ïîñåëèâ ¿¿ äî îêðåìî¿ êâàðòèðè, ñàì ¿¿ îïëà÷óâàâ ëèøå çà òå, ùî Çîðÿíà ê³ëüêà ðàç³â íà ì³ñÿöü íàâàðèòü éîìó óêðà¿íñüêèõ âàðåíèê³â, ÿê³ â³í ïîëþáëÿº. ²íîä³ Ðóáåí çàëèøàâñÿ äîâøå á³ëÿ íå¿…

×îëîâ³ê íå ñâÿòèé, ³ ¿¿ ìåíøå íå ñòàíå… Òàêå òåïåð æèòòÿ…

Ìè æ íå âèíí³, ùî òàê æèòòÿ ñêëàäàºòüñÿ…

À ÿ äóìàþ, ùî âàì ïîäîáàºòüñÿ òàêà áåçâ³äïîâ³äàëüí³ñòü. Ëåãøå òèöüíóòè ãðîø³ ï³ä í³ñ, í³æ ùîäíÿ ñïåðå÷àòèñÿ ç ä³òüìè. À ìîæå ¿ì ïîòð³áíà ÿêàñü ïîðàäà?

À òè äëÿ ÷îãî? Íåõàé ó òåáå ïèòàþòü, ùî íå çðîçóì³ëî!– àæ ñêèï³ëà äîíüêà.

ß ñòàðà, ³ â æèòò³ áàãàòî ÷îãî âæå íå ðîçóì³þ. Äëÿ ìîëîä³ òåïåð áàãàòî ïàñòîê ðîçñòàâëåíî, ³ ùîá ä³òè íå ïîòðàïèëè äî íèõ, ïîòð³áíî ¿ì ùîäåííî ïîÿñíþâàòè: ùî äîáðå, ³ ùî ïîãàíî!

Ìîæå òîá³ íàéìè÷êó íàéíÿòè, ùîá ìàëè ç êèì äèñêóñ³¿ ïðîâîäèòè? – ëóêàâî ïîñì³õíóëàñÿ äîíüêà.

Í³êîëè íå äóìàëà, ùî òè â ìåíå òàêà íåäàëåêîãëÿäíà ³ æîðñòîêà, – ç äîñàäîþ ìîâèëà Ïîë³íà Ìèêèò³âíà. – Òè ìåí³ îá³öÿëà äîâãî íå òèíÿòèñÿ ïî ñâ³òàõ!

Îäíàê íå âñòèãëà ìàòè ïî÷óòè â³äïîâ³ä³ íà ñâî¿ ñëîâà, áî çàãðàëà ìîëîä³æíà ìåëîä³ÿ, ³ Çîðÿíà âõîïèëà ìîá³ëêó. Âèá³ãëà äî âåðàíäè, àáè í³õòî íå ÷óâ ¿¿ ðîçìîâè ç Ðóáåíîì. Ï³ñëÿ íåäîâãèõ ïåðåìîâèí, ñïîâ³ñòèëà íåíüêó, ùî íàä³éøëà âåëèêà ïàðò³ÿ òîâàðó, ³ âîíà ìóñèòü íåãàéíî ïîâåðíóòèñÿ äî Ìîñêâè. Ïîïåðåäíüî¿ ðîçìîâè í³áè é íå áóëî. Êîæíà æ³íêà çàëèøèëàñÿ ïðè ñâî¿é äóìö³. À êîëè äîíüêà ïî¿õàëà íà âîêçàë çà êâèòêîì, Ïîë³íà Ìèêèò³âíà ðîçïëàêàëàñÿ. Ó òàêîìó ñòàí³ ¿¿ çàñòàëà Êàòðóñÿ.

×îìó âè, áàáóñþ, ïëà÷åòå? Âàñ õòîñü îáðàçèâ? Âè ò³ëüêè ñêàæ³òü, ³ ìè éîìó ãîëîâó ñêðóòèìî, – ïðèãîðíóëàñÿ äî áàáö³ âíó÷êà.

Öå ÿ òàê… – âèòèðàþ÷è ñëüîçè ôàðòóõîì, ñêàçàëà Ïîë³íà Ìèêèò³âíà, ³ âçÿëàñÿ ìèòè áðóäíèé ïîñóä. – Ìàìà â³ä’¿çäèòü çàâòðà…

Âîíà æ ìàëà áóòè âäîìà ùå ê³ëüêà äí³â… – ðîç÷àðîâàíî çâåëà ÷îðíèìè, ÿê øíóðî÷îê, áðîâåíÿòàìè ä³â÷èíà.

Íà ñòðóíêó âðîäëèâó Êàòðóñþ âæå äàâíî çàäèâëÿëèñÿ õëîïö³, é áàáóíÿ ïåðåæèâàëà, ùîáè çàñë³ïëåíà ÷îëîâ³÷îþ óâàãîþ ä³â÷èíà, íå ñòàëà æåðòâîþ âëàñíî¿ êðàñè. Í³æêè í³áè òî÷åí³ ï³ä íåþ, îñèíà òàë³ÿ òà âèñîê³ òâåðä³ ãðóäè âàáèëè íå îäíîãî ìîëîäèêà. Ëè÷êî ãàðíå, ç ðàä³ñíèìè ñâ³òëèíêàìè â î÷àõ, ãóáè ïîâí³. Êîëè áàáöÿ éøëà ç íåþ ïîðó÷, òî ëîâèëà õòèâ³ áåçñîðîìí³ ïîãëÿäè ïåðåõîæèõ ÷îëîâ³ê³â. Êàòðóñÿ íå ìîãëà ¿õ íå ïîì³÷àòè. Ñàìå ÷àñ ìàì³ ïîãîâîðèòè ç äîíüêîþ ïðî ïîâåä³íêó íà âóëèö³ òà â øêîë³. Òà é ÷èìàëî ³íøèõ ïèòàíü âèíèêàº ó ä³â÷èíè, äå ìîãëà á äîïîìîãòè Çîðÿíà. Ïîë³íà Ìèêèò³âíà ÿê íå íàìàãàëàñÿ çâåðíóòè îíóêó äî ðîçìîâè ïðî æ³íî÷³ ïðîáëåìè, àëå í³ÿê íå âèõîäèëî. ×è çàíàäòî ñóâîðîþ áóëà ðàí³øå ç íåþ, ³ Êàòðÿ íå íàâàæóâàëàñÿ ðîçìîâëÿòè íà ³íòèìí³ òåìè, ÷è ìîæå áóëà ÿêà ³íøà ïðè÷èíà. Òà é ùî âîíà ìîãëà ðîçïîâ³ñòè ä³â÷èíö³, ÿêùî ïðè ñîö³àë³çì³ íà òàê³ òåìè íå çàâåäåíî áóëî ãîâîðèòè.

Êàòðóñÿ ìàëà âèòîí÷åí³ ðèñè îáëè÷÷ÿ ³ õâèëÿñòå âîëîññÿ. Ï³ä ÷îðíèìè òîíêèìè áðîâàìè ñâ³òèëèñÿ î÷³, ìîâ äâà îçåðöÿ, â ÿêèõ, íàïåâíî, õòîñü âòîïèòüñÿ îäíîãî ðàçó, ³ íà âñå æèòòÿ. Òà ÷è çíàéäåòüñÿ äîñòîéíèé ÷îëîâ³ê, ÿêèé çìîæå îö³íèòè öþ êðàñó? Ñåðöå ó Ïîë³íè Ìèêèò³âíè àæ çàõîäèëîñÿ â³ä äóìêè, ùî ÿêàñü íàâîëî÷ ìîæå íàñì³ÿòèñÿ íàä òàêèì ñòâîð³ííÿì.

Ïðèãàäàëîñÿ, ÿê ìèíóëî¿ îñåí³ Êàòðóñÿ ïðèéøëà ç âå÷³ðêè çàïëàêàíà. Çà÷èíèëàñÿ â ñâî¿é ê³ìíàò³ é íå õîò³ëà í³ ç êèì ðîçìîâëÿòè. Òàðàñ øåïíóâ áàáóñ³ íà âóõî, ùî ñåñòðà çàêîõàëàñÿ â ÿêîãîñü Âàëåðèêà. ßê íå ñïîíóêàëà áàáóíÿ ¿¿ äî â³äâåðòî¿ ðîçìîâè, âñå îäíî ä³â÷èíà íå çàõîò³ëà â³äêðèòè ñâîº ñåðöå. Â öüîìó ìîãëà çàðàäèòè ìàìà, àëå ¿¿ ïîðó÷ íå áóëî. Ïîë³íà Ìèêèò³âíà ïðèïóñêàëà, ùî ä³â÷èíà ìîãëà çàêîõàòèñÿ, àëå òîé ïëà÷ øâèäøå íàãàäóâàâ îáðàçó, à íå çàêîõàí³ñòü. ² ÷èì áàáóíÿ ¿é ìîãëà äîïîìîãòè? Ï³ñëÿ òîãî ïàì’ÿòíîãî âå÷îðà Êàòðóñÿ ïåðåñòàëà â³äâ³äóâàòè âå÷³ðêè, ³ çàíóðèëàñÿ ó êíèæêè, áî íåçàáàðîì âèïóñêí³ ³ñïèòè ó øêîë³. Ïîë³íà Ìèêèò³âíà âò³øèëàñÿ, ùî âíó÷êà ç íåâäà÷³ çðîáèëà ïðàâèëüíèé âèñíîâîê, ³ âçÿëàñÿ çà íàóêó. Ùå íå ñêàçàëà, ÿêèé ôàõ âèáèðàòèìå, à ùî âñòóïàòèìå äî ïåäàãîã³÷íîãî âóçó, âèçíà÷èëàñü îñòàòî÷íî.

Òàðàñ çàéìàâñÿ áîêñîì, ³ âñþ ñâîþ åíåðã³þ ñïðÿìîâóâàâ íà íàêà÷óâàííÿ ì’ÿç³â òà íàêîïè÷åííÿ ñèëè äëÿ ÷åðãîâèõ ñïîðòèâíèõ çìàãàíü. Äî øê³ëüíèõ óðîê³â ñòàâèâñÿ áàéäóæå, à áàáóíþ çàñïîêîþâàâ, ùî ãðîø³ çàðîáëÿòèìå êóëàêàìè, à íå ãîëîâîþ. Òàêå òâåðäæåííÿ âíóêà ëÿêàëî Ïîë³íó Ìèêèò³âíó, áî íàâ³òü óÿâè íå ìàëà, ÿê êóëàêàìè ìîæíà çàðîáëÿòè íà õë³á. Âîíà çíàëà, ùî ñïîðòñìåíè çàâæäè çàõèùàëè ÷åñòü ïåâíîãî êîëåêòèâó ÷è îðãàí³çàö³¿. À ùîá ùå é ãðîø³ çà öå ìàëè íå â³ðèëîñÿ. Îíóê ÷àñòî ñ³äàâ ç áàáóíåþ íà êóõí³, é ïðîñèâ ãîòóâàòè òàê³ ñòðàâè, ÿê³ äîïîìàãàëè á éîìó íàðîñòèòè ì’ÿçè. Òåïåð íàä íåþ ÷àñòî ï³äñì³þâàëèñÿ, êîëè âîíà íà ðèíêó âèáèðàëà ì’ÿñí³ ïðîäóêòè äî ñòîëó.

– Íàðîùóé, íàðîùóé éîìó ñèëó, øâèäøå çóáè ïîâèáèâàº! – ñì³ÿëèñÿ, ïðèêàçóþ÷è äîáðîä³éêè. – Òè éîãî êðàùå äî ëîïàòè ïðèâ÷àé, ùîá ãîðîä áóð’ÿíàìè íå çàðîñòàâ.

Õëîïåöü óâåñü ñâ³é â³ëüíèé ÷àñ ïðîâîäèâ ó ñïîðòèâíîìó êëóá³. Äîáèðàâñÿ äîäîìó ³ ï³ñëÿ âå÷åð³ íå âñòèãàâ íàâ³òü ïîêëàñòè ãîëîâó íà ïîäóøêó, ÿê ïîðèíàâ ó ãëèáîêèé ñîí. Óðàíö³ î ñüîì³é ãîäèí³ ñõîïëþâàâñÿ, ñòàâàâ íà íîãè ³ íàòàñêóâàâ ñåáå ð³çíèìè âïðàâàìè íà ñâ³æîìó ïîâ³òð³. “Äîáðå, ùî íå áàéäèêóº ç îäíîë³òêàìè, à ä³ëîì çàéíÿòèé. Æèòòÿ ñàìî ðîçñòàâèòü âñå íà ñâîº ì³ñöå”, – òàê äóìàëè äîðîñë³.

Íà â³äì³íó â³ä Òàðàñà, Êàòðÿ áóëà çä³áíîþ ä³â÷èíêîþ. ßêùî óâàæíî ñëóõàëà â÷èòåëÿ íà óðîö³, òî ìîãëà âäîìà äî ï³äðó÷íèêà íå çàãëÿäàòè ³ íàñòóïíîãî óðîêó îäåðæàòè õîðîøó îö³íêó. Òîìó ä³â÷èíà ñòàðàëàñÿ çàñâî¿òè ìàòåð³àë ùå â øêîë³, àáè âäîìà íå âèòðà÷àòè ÷àñó íà ï³äãîòîâêó. Äî â³äì³ííèê³â íå òÿãíóëàñÿ, à çàäí³õ ïàñòè íå õîò³ëà. Âîíà çíàëà, ùî ³íñòèòóò áàòüêè âñå îäíî çìóøåí³ áóäóòü îïëàòèòè, òî äëÿ ÷îãî çàáèâàòè ãîëîâó ð³çíèìè òåîðåìàìè òà ñóô³êñàìè. Â êëàñ³ çíàííÿ íå âàæèëè í³÷îãî, ä³â÷àòêà îäíà ïîïåðåä îäíîþ âèõâàëÿëèñÿ íîâèì îäÿãîì òà ô³ðìîâîþ êîñìåòèêîþ, í³áè íå áóëî ïðî ùî ãîâîðèòè. “² äå â áåçðîá³òíèõ ëþäåé ñò³ëüêè ãðîøåé áåðåòüñÿ?” – íå ðàç çàïèòóâàëà ïîäóìêè ñåáå Êàòðÿ. Áàòüêè çàâæäè ò³ëüêè òå é ðîáëÿòü ùî íàãîëîøóþòü: íå áóäåø äîáðå â÷èòèñÿ – íå ìàòèìåø í³ ãàðíîãî îäÿãó, í³ äîðîãî¿ êîñìåòèêè. Õî÷à æèòòÿ ïîêàçóâàëî ³íø³ ïðèêëàäè. Íå çàâæäè ò³, õòî ïîãàíî â÷èâñÿ, ïîãàíî âäÿãàâñÿ ßê ï³äåø íà âå÷³ðêó, òî î÷³ ðîçá³ãàþòüñÿ â³ä ïîáà÷åíîãî ðîçìà¿òòÿ ìîäíèõ óáîð³â. Êàòð³ òàêîæ ïîäîáàëèñÿ êðàñèâ³ ðå÷³ – ³ âñå á õîò³ëà ìàòè, àëå äëÿ öüîãî ïîòð³áí³ ãðîø³. Îäíàê ä³â÷èíà ÷àñòî ëîâèëà ñåáå íà äóìö³, ùî íîâå, íåäàâíî ïðèäáàíå âáðàííÿ ¿é øâèäêî íàáðèäàº, à ìîëîäøî¿ ñåñòðè âîíà íåìàº, ÿê³é ìîæíà áóëî á ïåðåäàðóâàòè îò³ ðå÷³. Ä³â÷èíà ìð³ÿëà êîëèñü ðîçïî÷àòè ñâ³é á³çíåñ ³ â³äêðèòè ïóíêò ïðîêàòó ìîäíîãî îäÿãó, ùîá êîæåí, õòî çàõî÷å, ì³ã ÷àñòî çì³íþâàòè ãàðäåðîá. Ó õâèëèíè ñâî¿õ ìð³é äóìêàìè Êàòðÿ ëèíóëà â ³íøó ñôåðó ä³ÿëüíîñò³, ÿêó âîíà õîò³ëà çä³éñíèòè. Òà êîëè ïîâåðòàëàñü ó ðåàëüí³ñòü, äóìàëà, ùî òà ìð³ÿ íå äëÿ íå¿, êðàùå âîíà ñòàíå ó÷èòåëåì. Áàòüêè ïîãîäèëèñÿ ç ¿¿ ïåäàãîã³÷íèì âèáîðîì ³ ïåðåêîíóâàëè, ùî äëÿ æ³íêè, ÿêà ëþáèòü ä³òåé, êðàùî¿ ðîáîòè íå òðåáà. Êàòðÿ é ñïðàâä³ ëþáèëà ìàëå÷ó ³ ìð³ÿëà ïðèñâÿòèòè ñåáå ä³òÿì. Âîíà íàâ÷èëàñÿ âñüîãî ïîòðîõè ³ ââàæàëà, ùî äëÿ íàâ÷àííÿ ìîëîäøèõ øêîëÿð³â öüîãî äîñòàòíüî.

Íà âèïóñêíèé âå÷³ð áàòüêè ç’¿õàëèñÿ â îäèí äåíü. Çîðÿíà îá³äí³ì ïî¿çäîì ³ç Ìîñêâè, à Ðîìàí – ³ç Ïîëüù³ àâòîáóñîì. Íå áà÷èëèñÿ ìàéæå äâà ðîêè, à êîëè çóñòð³ëèñÿ, òî í³áè é ãîâîðèòè íå ìàëè ïðî ùî. Ïî òåëåôîíó çàâæäè ðîçìîâëÿëè ïðî ä³òåé, ïðî ¿õí³ íåãàðàçäè, à âëàñíèìè ïðîáëåìàìè íå òóðáóâàëè îäèí îäíîãî. Êîëèñü ùàñëèâå ïîäðóææÿ â³ä÷óëî õîëîäíó ñò³íó, ùî ïîñòàëà ì³æ íèìè. Êîæåí ìàâ ñâ³é ãð³õ, âëàñíó ïðîâèíó, ³ äî ³íøîãî âåëèêèõ ïðåòåíç³é íå ñòàâèâ. ² ÷îëîâ³ê ³ æ³íêà ÷åêàëè, êîëè çàê³í÷èòüñÿ êîðîòêà â³äïóñòêà, ³ îáîº ïîâåðíóòüñÿ äî òîãî æèòòÿ, ÿêå âîíè ñîá³ ñòâîðèëè ïîîäàëü îäíå â³ä îäíîãî.

Ä³òåé ñâî¿õ í³ Ðîìàí, í³ Çîðÿíà íå âï³çíàâàëè. Îñîáëèâî âðàçèâ îáîõ Òàðàñ. Â³í ðîçì³ðêîâóâàâ í³áè äîðîñëèé, ³ áàòüêè ³íòó¿òèâíî â³ä÷óëè, ùî ó éîãî ñâ³òîãëÿä³ ì³ñöÿ äëÿ íèõ ìàéæå íå çàëèøèëîñÿ. Ðîçìîâà õëîïöÿ îáåðòàëàñÿ íàâêîëî òðåíåð³â òà äðóç³â ïî ñïîðòó, ÿê³ çàì³íèëè éîìó ³ áàòüêà, ³ ìàò³ð. Êàòðóñÿ íàìàãàëàñÿ á³ëüøå äîãîäèòè ìàì³, áî ñàìå â³ä ìàòåð³ çàëåæàëè ïîäàëüø³ ïîêóïêè äëÿ ä³â÷èíè. Áàòüêè ñòàëè ò³ëüêè äæåðåëîì äîáðîáóòó äëÿ ä³òåé, ³ íå á³ëüøå.

Òè íå â³ä÷óâ, ùî ìè ñòàëè ÷óæèìè äëÿ ä³òåé? – çã³ðêîòîþ â ãîëîñ³ çàïèòàëà Çîðÿíà ó ÷îëîâ³êà.

Òè ÷àñò³øå ç íèìè çóñòð³÷àºøñÿ ³ âñå îäíî â³ä÷óëà, òî ïðî ùî ãîâîðèòè ìåí³… – ðîçâ³â ðóêàìè Ðîìàí. – Âîíè ó íàñ íåñòåðïí³. ß ç ä³òüìè íå ìîæó äèñêóòóâàòè, áî âîíè ìàéæå í³÷îãî íå òÿìëÿòü ó æèòò³. Íàø³ ä³òè ïîãàíî âèõîâàí³, ó íèõ íå âèñòà÷àº òåðï³ííÿ âèñëóõàòè íàñ. Ñïåðå÷àþòüñÿ äîòè, ïîêè ÷óþòü âëàñíèé ãîëîñ. Ïîò³ì ìàõàþòü ðóêîþ, ùî, ìîâëÿâ, íåìà ÷îãî ç òîáîþ é áàëàêàòè, òè âñå îäíî í³÷îãî íå ðîçóì³ºø.

Òî õòî â öüîìó âèíåí? Òè õî÷åø çà îäèí âå÷³ð äîâåñòè ¿ì òå, ùî ëþäè ðîáëÿòü ðîêàìè.

Íàñïðàâä³ Ðîìàí í³êîëè íå çàäóìóâàâñÿ íàä öèì. Ââàæàâ, ùî çàáåçïå÷èâøè ä³òåé ìàòåð³àëüíî, ñâîþ áàòüê³âñüêó ì³ñ³þ â³í âèêîíàâ äî ê³íöÿ. Òåùà íå äóðíà æ³íêà, ³ ìàëà á ç ä³òüìè ïðîâîäèòè ÷àñó á³ëüøå é íàñòàâëÿòè îíóê³â íà ïðàâèëüíèé øëÿõ. Óòîâêìà÷óâàòè â ¿õí³ ãîëîâè, ùîá âîíè ïîâàæàëè áàòüê³â çà äîáðîáóò, ÿêèé ò³ ñòâîðþþòü äëÿ íèõ.

Ìîæå, íàì ïîâåðíóòèñÿ äîäîìó ³ çàâîþâàòè äèòÿ÷ó ëþáîâ? – çàïðîïîíóâàëà Çîðÿíà ³ ñàìà íå ïîâ³ðèëà â òå, ùî ìîâèëà.

Íà Êàòðþ ãðîøåé íàçáèðàëè, à Òàðàñèêîâ³ í³÷îãî íå äàìî? Òàê íå ÷åñíî, – àæ ðîçõâèëþâàâñÿ Ðîìàí. – Òè ïîâåðòàéñÿ äîäîìó, à ÿ ùå òðîõè ïîïðàöþþ…

² ùî òîá³ ç ò³º¿ Ïîëüù³? Îí â ²ñïàí³¿ ÷è ²òàë³¿ ÷îëîâ³êè â äâà ðàçè á³ëüøå çàðîáëÿþòü, òà é ó Ðîñ³¿ â ìåíå âèõîäèòü á³ëüøå, í³æ ó òåáå. Òî çà ùî òè òàì òðèìàºøñÿ? Çà ïàí³ Ãåëåíó, ÿêà âæå òåáå, ìàáóòü, äàâíî äî ñâîãî ë³æêà çàìàíèëà?– àæ ñêèï³ëà Çîðÿíà. – Ñò³ëüêè çàðîáèòè ³ òóò âæå ìîæíà, àëå òè ïåðåêâàë³ô³êóâàòèñÿ íå çàõîò³â ³ âèð³øèâ, ùî êðóòèòè õâîñòè ïîëüñüêèì êîðîâàì íàéêðàùèé âàð³àíò.

Òè æ çíàºø, ùî äî ÷îãîñü ³íøîãî â ìåíå ðóêè íå ëåæàòü, – âèíóâàòî âèïðàâäîâóâàâñÿ ÷îëîâ³ê, ³ õîâàâ î÷³, àáè äðóæèíà íå ïîáà÷èëà òàì ïåðåëÿêó. Â³í äàâíî ÷åêàâ â³ä íå¿ çâèíóâà÷åíü, àëå âîíà àáî íå çäîãàäóâàëàñÿ ïðî çðàäó ðàí³øå, àáî æ ìàëà íàäçâè÷àéíó âèòðèìêó.

Ï³ñëÿ ï³âð³÷íèõ ïîíåâ³ðÿíü ó Ïîëüù³ íà ð³çíèõ ðîáîòàõ Ðîìàí íàòðàïèâ íà ïàí³ Ãåëåíó, ñîðîêàð³÷íó âäîâó. ¯¿ ÷îëîâ³ê íåäàâíî çàãèíóâ á³ëÿ ñ³÷êàðí³ ó âëàñíîìó ãîñïîäàðñòâ³. Ïîäðóææÿ ìàëî ñâîþ íåâåëèêó òâàðèííèöüêó ôåðìó, îáñëóãîâóâàëî ¿¿, ³ ç öüîãî æèëî. Êð³ì òîãî, íàéìàëè ê³ëüêîõ äîãëÿäà÷³â äëÿ õóäîáè. Àëå êîëè ïîìåð ÷îëîâ³ê ³ íå ñòàëî îñíîâíîãî ãîäóâàëüíèêà, ïàí³ Ãåëåíà çàïàí³êóâàëà. Ñàìå â öåé ÷àñ ¿é ïîðåêîìåíäóâàëè Ðîìàíà. Äëÿ íå¿ öå áóëî âåëèêîþ âäà÷åþ – íàéíÿòè â îäí³é îñîá³ çîîòåõí³êà ³ ìåõàí³çàòîðà. Çãîäîì òðîõè ïðèäèâèëàñÿ äî íüîãî é çàïðîïîíóâàëà ñï³ëüíå ïðîæèâàííÿ. ßêèé ÷îëîâ³ê â³äìîâèòüñÿ â³ä òàêî¿ ïðîïîçèö³¿? Ãîñïîäèíÿ íå ðåâíóâàëà Ðîìàíà äî äðóæèíè, áî â³í ð³äêî ç íåþ çóñòð³÷àâñÿ. Òàêîæ âîíà íå ïåðåøêîäæàëà éîìó äîïîìàãàòè ñâî¿ì ä³òÿì, áî ìàëà âëàñíèõ ³ çíàëà, ùî ä³òè ïîòðåáóþòü óâàãè é ëþáîâ³. Æ³íêà ââàæàëà, ùî çðåøòîþ âîíè âèðîñòóòü øâèäêî ³ ï³äóòü íà ñâ³é õë³á, à ÷îëîâ³ê çàëèøèòüñÿ á³ëÿ íå¿. Ðîìàí ñâî¿ìè ïëàíàìè íå ä³ëèâñÿ í³ ç êèì. Êîëèñü â³í áóâ ³ â Çîðÿíó çàêîõàíèé, àëå æèòòÿ ñòàâèòü íîâ³ âèïðîáóâàííÿ. Îñòàíí³ì ÷àñîì ÷àñòî ëîâèâ ñåáå íà äóìö³, ùî íå äóìàº ïðî äðóæèíó, áî ïîðó÷ º ³íøà æ³íêà, õî÷ ³ íå òàêà âðîäëèâà, ïðîòå çàáåçïå÷åíà. Â³í ³ ñïðàâä³ äàº ìàëî ãðîøåé ðîäèí³, áî æ ÷àñòèíó çàëèøàº Ãåëåí³. Ðîìàí ö³íóâàâ ó ñâîºìó òåïåð³øíüîìó æèòò³ ùå é òå, ùî éîìó æèâåòüñÿ íàáàãàòî ñïîê³éí³øå, í³æ ³íøèì óêðà¿íñüêèì çàðîá³ò÷àíàì. Äîãëÿíóòèé, íå ãîëîäíèé, õî÷ ³ ïðàöþº â³ä ðàííÿ äî ñìåðêàííÿ. Îäíàê ÷îëîâ³ê íàâ³òü áîÿâñÿ äóìàòè íàä òèì, ÷èì öå ìîæå çàê³í÷èòèñÿ. Â³í ³ Çîðÿíè âòðàòèòè íå õîò³â, ³ äî Ãåëåíè âæå çâèê. Ðîìàí óñâ³äîìëþâàâ, ùî ïîâåðíóâøèñü â Óêðà¿íó, òðåáà ðîçïî÷èíàòè ÿêóñü ñïðàâó ç íóëÿ, à â Ïîëüù³ íå òðåáà ïåðåéìàòèñÿ í³÷èì, çà íüîãî ïîäáàº Ãåëåíà.

Ïîêè íå âèçíà÷èòüñÿ äîëÿ Òàðàñèêà, ÿ çìóøåíèé ïðàöþâàòè çà êîðäîíîì, à òè âèð³øóé çà ñåáå ñàìà, – òâåðäî ñêàçàâ Ðîìàí äðóæèí³.

À ÿ ñèä³òèìó ³ ÷åêàòèìó íà òâî¿ êîï³éêè! Òà ¿õ æå é íå âèñòà÷èòü íà âñ³õ. Ùå íåâ³äîìî, ÷è ïîòðàïèòü Êàòÿ â óí³âåðñèòåò íà äåðæàâíå â³ää³ëåííÿ, ÷è äîâåäåòüñÿ ùå çà íàâ÷àííÿ ïëàòèòè. Áåç ìî¿õ ãðîøåé ðîäèí³ íå âïîðàòèñÿ ç âèäàòêàìè,– ïåðåêîíóâàëà Çîðÿíà ÷îëîâ³êà, à, ìîæëèâî, é ñåáå.

Ðîìàí çàóâàæèâ, ùî äðóæèíà íå õî÷å ïîâåðòàòèñÿ äîäîìó, ìàáóòü, òàêîæ ÿêîãîñü ÷îëîâ³êà ìàº â Ìîñêâ³. ßê íà ñâ³é â³ê âîíà áóëà ùå äîñèòü ñòðóíêîþ ³ ïðèâàáëèâîþ. Çàâæäè ãàðíî óêëàäåíå âîëîññÿ íà ãîëîâ³, âäàëî ï³ä³áðàíèé ìàê³ÿæ – ñòâîðþâàëè ¿é ³ì³äæ ä³ëîâî¿ æ³íêè. Âîíà çàâæäè áóëà ðîçñóäëèâîþ ³ í³êîëè äàðåìíî íå ï³äâèùóâàëà ãîëîñ. Âì³ëà ïåðåêîíóâàòè ëþäåé, òîìó ç íå¿ ³ âèéøîâ ãàðíèé ïðîäàâåöü.

À îñê³ëüêè âîíà ïðàöþâàëà çà â³äñîòêè ç ïðîäàæó, òî ç óñüîãî âèäíî, ùî öå ó íå¿ äîáðå âèõîäèëî. Âëàñíèê çàäîâîëåíèé, ³ ¿é íåïîãàíî. ×îëîâ³ê âñå öå äîáðå ðîçóì³â. Âîíà ìîãëà çàñòîñóâàòè ñâî¿ çä³áíîñò³ é â Óêðà¿í³, àëå ÷îìóñü òîãî íå ñòàëîñÿ. Êîãî òðåáà çâèíóâà÷óâàòè â öüîìó?

Òîãî âå÷îðà ÷îëîâ³ê ³ äðóæèíà òàê í³ äî ÷îãî é íå ä³éøëè. Â³äñâÿòêóâàëè âèïóñêíèé âå÷³ð, íà ÿêîìó ïîò³øèëèñÿ ñâîºþ äîíå÷êîþ-êðàñóíåþ. Äîðîãó ñóêíþ Çîðÿíà ïðèâåçëà ¿é ç Ìîñêâè ³ äóìàëà çäèâóâàòè íåþ âñ³õ, àëå êîëè óãëåä³ëà íà ä³â÷àòêàõ ïëàòòÿ àìåðèêàíñüê³, ³òàë³éñüê³ òà ùå íåâ³äîìî çâ³äêè, òî é çàìîâêëà. ×è çìîæóòü ä³òè ñàì³ ñîá³ çàðîáèòè íà òàê³ äîðîã³ óáîðè, öå ùå áóëî âåëèêèì ïèòàííÿì. À òå, ùî áàòüêè ç äàëåêèõ êðà¿â íå øêîäóâàëè äëÿ íèõ ãðîøåé, òî ôàêò. Ìàáóòü, õîò³ëè â³äêóïèòèñÿ çà íåäîäàíó ëþáîâ ³ óâàãó äî íèõ. Ï³ä ÷àñ âèïóñêíîãî âå÷îðà Êàòðÿ ìàëî çâåðòàëà óâàãè íà áàòüê³â ³ á³ëüøå òóëèëàñÿ äî ïîäðóã, ç ÿêèìè ìàëà ñêîðî ðîçëó÷èòèñÿ.

Â³äáóâøè îô³ö³éíó ÷àñòèíó âå÷îðà, äîðîñë³ ïîâåðíóëèñÿ äîäîìó, à äîíüêà çàëèøèëàñÿçóñòð³÷àòè ç îäíîêëàñíèêàìè âðàí³øíþ çîðþ.

Кінець безкоштовного уривку. Щоби читати далі, придбайте, будь ласка, повну версію книги.