Spis treści

Karta redakcyjna

„Matejko stworzył największe dzieło...”

Zaczarowany stół

Bracia

„Jaki to ładny król na ziemi!”

Pożar Krakowa, blichtr cesarski i ciepło dłoni sąsiada

Szkoła Sztuk Pięknych na Wesołej u Wojciecha Kornelego Stattlera

„Męczybuła Ślepowron” i niektórzy koledzy

Pierwsza oryginalna kompozycja – sprzedana!

Ani jednego dnia bez kreski

Śladem mądrego błazna

Muzy Jana i fascynacje

Nad Izarę – z galicyjskim poślizgiem

Królowa Bona i Schleimfieber

Walka pędzlem o independencję

„Jaś poprztykał się w Wiedniu z dyrektorem szkoły malarskiej”

Znowu w Krakowie

Śmierć ojca. Znaki. Świadomość historiozofa

Pod Konikiem na linii A–B

Właściwe miejsce na Krupnikach

„Błazen rozumie i boleje, a uprzywilejowani tańczą”

Stańczyk rusza w świat via Piadyki. Emisariusz w dawnym refektarzu przy Plantach

W krwawym polu białe ptaszę... Powstanie 1863

Kazanie Skargi. Sytuacja, której nie było, lecz która jest bar-dziej realna niż jakakolwiek inna

Sam wielki Siemieński napisał: „Historia nasza ma już swe-go malarza”!

Złoty medal za Skargę w Paryżu

„Janek medalowany, chłopiec ciaciany!”

Ciekawi koledzy oglądają Rejtana jeszcze przed ukończeniem

Rejtan to bezustanne kłopoty

Siemieński: „eksploatacja historycznego skandalu”

Norwid: „...Rejtan tam jest wąsaty demoniak...”

Stattler: „Co tu butów, co tu portek!”

Śmierć księdza Stasia, „niewłaściwa Barbara”, Wyrok na Matejkę

Matejkowskie twarze. Zgnilizna dusz. Ci, którzy „wyrzekli się marzeń”

Sprawy człowieka domowego

Szczątki króla Kazimierza Wielkiego. W wyrwie muru twarz artysty z młodości

Co ma kasztelanka Wężykówna do zamurowania Barbary Ubryk

Opór materii, czyli pewnych spraw lepiej nie planować

Pielęgnowanie koleżeństwa. Legia Honorowa

Przygody z Batorym

Pustelnik krakowski

Portrecista nie tylko najbogatszych

Już klasyk – z jednym p r a w i e

Męczeństwo docenta Franciszka Matejki. Ostatnie spotkanie braci

Turecki krewny. Utopiona w Bosforze, wersja I

Odważna decyzja, nowy zaszczyt i obowiązek

Dyrektor Matejko

Im lepiej, tym gorzej w domu Matejków. Cholera

Przy Floriańskiej słońce już tylko na obrazie

„Przed obrazem Matejki zatykamy uszy!”

Tarapaty Matejki, uszczypliwość Norwida. A Zygmunt dzwoni

Zawiść odbiera rozum

Kasztelanka. Piękny, romantyczny początek

Kasztelanka. Zły koniec

O człowieku, który „żył w Matejce”

Śmierć Reni. Zaciętość możnych

Bitwa pod Grunwaldem

Symbol panowania w sztuce

Italia, Italia... Azyl w Krzesławicach

Maurycy Gottlieb. Aleksander Gryglewski. Tak nagle odchodzą utalentowani bliscy

Tak pięknie śpiewa pani Matejkowa, a pan Matejko zawiedziony w Paryżu

Z wizyty monarchy. „Matejko chory, kiedy my przyjeżdżamy”

Ciężka choroba i jasny, radosny obraz

Szaleństwo Teodory

Rozpacz osamotnionego w lesie pochodni

Jak oglądać Hołd pruski bez czerwonego tła ścian pracowni? Czy istotnie wyłącznie w niebieskich okularach?

Plama

Osamotnienie i przytłoczenie

Teraz można osłabionemu bez żenady patrzeć na ręce

Przybity. Zastanawiające zalecenie lekarza

Dawka sprawiedliwości Witkiewicza za duża jak na chorego Matejkę

Witkiewicz: „Matejko wrogiem swojego talentu”

Jan Matejko w ubraniu i nagi

Majsterszula Matejki. Tadeusz Matejko... maluje

Policzek

Polichromia kościoła Mariackiego ratunkiem od trosk, cho-roby i złych języków

Poczet królów i królewska duma wśród karłów

Malowanie malowanej

„Niech spada na mnie!”

Wymarzony spokój w Autoportrecie

Ostatni wielki obraz

Ostatnie dni życia

Z zapisków Kasztelanki

Tajemnica Józefa Unierzyskiego

Majoliki z firmy Beaty

Stefan Witold Matejko – projektant tysięcy witrażów

W sztuce jest wszystko możliwe: spotkanie Picassa z Matejką

Bibliografia

Źródła ilustracji

Text copyright © 2019 Marek Sołtysik
© for Wydawnictwo ARKADY Sp. z o.o., Warszawa 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana w jakiejkolwiek formie ani powielana graficznie, elektronicznie czy mechanicznie, w tym za pomocą kopiowania, nagrywania, ani przechowywana w informatycznej bazie danych bez pisemnej zgody wydawcy.
Prosimy o przestrzeganie praw twórców do ich własności intelektualnej i nieudostępnianie treści książki w sieci.

Redakcja: Dorota Koman

Korekta: Katarzyna Kusojć

ISBN 978-83-213-5221-3

CIP – Biblioteka Narodowa

Sołtysik, Marek (1950- )

Klan Matejków / Marek Sołtysik. – Warszawa : Wydawnictwo

Arkady, 2019.

Wydanie I, 2019. Symbol 5224/R.

Wydawnictwo ARKADY Sp. z o.o.
ul. Dobra 28, 00-344 Warszawa
tel. 22 444 86 50/51
info@arkady.eu, www.arkady.eu
www.facebook.com/Wydawnictwo.Arkady
www.facebook.com/Wydawnictwo.LeTra
księgarnia firmowa tel. 22 444 86 61, e-mail: ksiegarnia@arkady.eu

Wyłączny dystrybutor: DOBRA 28 Sp. z o.o.
ul. Dobra 28, 00-344 Warszawa
tel. 22 444 86 94
e-mail: biuro@dobra28.pl, www.dobra28.pl
księgarnia wysyłkowa: www.arkady.info
tel. 22 444 86 97

Konwersja: eLitera s.c.

.

Autor książki i Wydawnictwo ARKADY

serdecznie dziękują za wzbogacenie książki o rodzinie Matejków

tak wartościowymi materiałami ilustracyjnymi.

„Matejko stworzył największe dzieło...”

Na początku XX wieku Matejkę powszechnie opluwano, choć – w swoim czasie – był to na pewno wielki artysta. Dziś jego twórczość jest coraz bardziej akceptowana. Pamiętam zresztą uroczystość z okazji jubileuszu krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, która odbywała się w Sali Hołdu Pruskiego. Obecny na niej, a dziś już nieżyjący malarz, profesor Wacław Taranczewski, patrząc na Hołd pruski, powiedział głośno: – O zgrozo, to mi się coraz bardziej podoba...

Wędrując po muzealnych zbiorach malarstwa XIX-wiecznego, człowiek oddycha z ulgą, dopiero kiedy zobaczy płótno Sobieski pod Wiedniem: No, wreszcie! To jest obraz. Pamiętajmy, że Hołd pruski i Bitwa pod Grunwaldem to są ewenementy w europejskim malarstwie historycznym – to najlepsze dzieła, jakie – w tym gatunku – powstały.

A czy na co dzień myślimy o Matejkowskiej polichromii kościoła Mariackiego w Krakowie? On sam jej nie wykonał, ale dał genialną koncepcję polichromii kościoła gotyckiego. Jeśli chodzi o sposób zdobienia kościoła w Europie XIX wieku, to Matejko stworzył największe dzieło...”.

Jerzy Nowosielski

Głos w ankiecie Matejko dziś

w numerze specjalnym „Przekroju” 1993, nr 23.

Fasada domu Jana Matejki przy Floriańskiej 41 w Krakowie, 1873–1875; autor fotografii nieznany

Zaczarowany stół

Słońce wstało, choć miała być wieczna noc. Mosiężna klamka zabłysła w oknie – jak złota. Dziarsko zabrzmiał hejnał z wieży Mariackiej. Jak to jest, że to wszystko jest? Przecież mamusia umarła.

Jan, taki mały, ośmioletni, zdobył pewność, że od chwili, gdy już nie będzie tej, która poznała się na jego rysunkach, musi zdać się wyłącznie na siebie. Ma mu wystarczyć ołówek, papier, własna ręka i stół.

W lipcu 1846 roku wyszedł z rodzeństwem do krewnych – lecz nie z wizytą. Musieli opuścić dom w Krakowie przy Floriańskiej, w którym w jednym pokoju leżały umarłe jego matka i siostra. Aż do kilku dni po pogrzebie nie wolno im tam nocować. Pierwsze piętro opustoszało.

Było ich dziesięcioro i to matka, drobna, czarnooka brunetka, wymyśliła ten stół. Wspólne rysowanie, kalkowanie, wyklejanie odbywało się przy stole rozległym jak mały rynek. I niekiedy podchodzenie do szyby okiennej, żeby „do światła” skopiować rysunek brata. Czasem zapominali, że przy stole także się je. Czy z chwilą śmierci matki, czterdziestotrzyletniej Joanny Karoliny z Rozbergów Matejkowej, zawali się stół do rysowania, a pozostanie tylko ten, przy którym ojciec sprawiedliwie wydziela im kromki chleba i masło?

Od chwili, gdy z domu wyniesiono dwie trumny, opiekę nad gromadką objął ojciec Franciszek Matejko, nauczyciel muzyki i organista. Dzieci szybko wyzbyły się obaw co do statusu stołu. Ojciec miał twardą rękę, ale duszę artysty. Niewiele więc się zmieni – tyle że nie będzie oceniał ich obrazków. Jaś, który najchętniej nie wypuszczałby ołówka z ręki, będzie musiał ćwiczyć na fortepianie. Ojciec, niegdyś guwerner w podkrakowskim pałacu, wiedział, że z malowania mogą wyżyć tylko najlepsi. Skoro ktoś jest – jak Jaś – niezdolny do nauki języków i matematyki, dobrze, żeby przynajmniej nauczył się grać.

Najstarszy z rodzeństwa, siedemnastoletni Franciszek, zafascynowany historią, zajął się rozwojem duchowym nadwrażliwego Jasia.

Nazwisko rodowe ojca brzmiało Matieyka. Był Czechem ze wsi Roudník w okręgu Hradec Králové, ładnym chłopcem z romantyczną przeszłością. Żona nazywała się Rozberg także od niedawna. Jej ojciec, Jan Piotr Rossberg, Niemiec, siodlarz, został zapisany w poczet obywateli Krakowa w 1785 roku i wtedy uprościł pisownię nazwiska. Był ewangelikiem.

Wykształcony muzycznie Franciszek Matejko miał nielegalnie przekroczyć granicę Wolnego Miasta Krakowa w powozie generała Józefa Chłopickiego, wolnomularza. Z polecenia generała przepracował kilkanaście lat jako guwerner u hrabiów Wodzickich. Uskładał sobie sumkę pozwalającą wejść w dorosłe życie. Joannę Karolinę poślubił w dwóch obrządkach: katolickim i ewangelickim. Pomału spłacał dom teściów.

Jaś był świadkiem przerażającej sceny przy łóżku matki (nieświadomej, że w rogu pokoju leży trup Emilki): wuj Krzysztof Groppler, gorliwy ewangelik, zerwał z piersi konającej medaliki z Matką Bożą, które przyjęła od przyjaciółki, nalegającej, by zmieniła wyznanie.

Zygmunt, czternastoletni brat Jasia, ugryzł rękę, która zerwała medaliki.

Bracia

To Zygmunta obrazki będą długo wisieć w pokoju chłopców. Oprawione akwarele, przedstawiające Kościuszkę wspartego na pałaszu, księcia Józefa konno wskakującego do Elstery czy Krakusa w kierezyi, nie dadzą zapomnieć o ich autorze poległym w kampanii węgierskiej. Obrazki – z wlepionymi kawałkami tkanin imitujących sztandary i żupany – nie dorównywały pracom Jasia, ale chodziło o dumę z Zygmunta patrioty.

Jaś był najlepszy. Bracia odrysowywali jego obrazki. Zwłaszcza ten przedstawiający szturmującego żołnierza, szczególnie chwalony przez matkę.

Żegnajcie, wysokie pokoje! Po śmierci Joanny Matejkowie wynieśli się z piano nobile. Zamieszkali na trzecim piętrze. Resztę rodowej kamienicy zajęli lokatorzy.

Przedpokój i dwa pokoje (plus od podwórza kuchnia, spiżarnia, ubikacja). W pierwszym pokoju – z fortepianem – po zakończeniu lekcji była sypialnia ojca i sześciu synów. W drugim – długim a wąskim – sypialnia Marianny, siostry starszej o dwa lata od Jana, oraz ciotki Zamojskiej, siostry zmarłej Joanny. Mówiło się, że bezpośrednim powodem decyzji o roztoczeniu opieki nad półsierotami stał się dla ciotki szok na widok twarzy Jasia, oszpeconej złamanym, krzywo zrośniętym nosem. By upilnować dzieci, które nie powinny szaleńczo biegać, jak Jaś z podnóżkiem, zawiedziona w małżeństwie, bezdzietna, postanowiła się im poświęcić.

Oddany do szkoły trywialnej pod wezwaniem Świętej Barbary, Jaś nie zagrzał tam miejsca. Popychany z powodu koślawych butów (chodząc, ścinał obcasy na zewnątrz, toteż praktyczny ojciec nakazał mu wzuwać co drugi dzień lewy but na prawą nogę i na odwrót), niewidzący potrzeby wkuwania, „ocknął się od razu jakby w azjatyckim lesie”, powie po latach Marian Gorzkowski. To prawda, w domu, z dala od tłumu, była Europa. Świat nauki i sztuki. To bez znaczenia, że w cerowanych ubrankach.

Miejsca w mieszkaniu było mało; chłopcy sypiali po dwóch w jednym łóżku. Spośród szóstki (trzech zmarło w dzieciństwie) malarzami byli Zygmunt, Edmund i Jaś. Czas pokaże, że i Franciszek chwyci za pędzel.

Franciszek i Edmund, urodzeni w najlepszym czasie Wolnego Miasta Krakowa, studiowali na Uniwersytecie Jagiellońskim. Edmund chodził ponadto do Szkoły Sztuk Pięknych. Dziesięcioletni Jan, przygotowany przez Edmunda, zdał egzamin do Liceum Świętej Anny i uczęszczał tam od 1848 roku.

Wolne Miasto traciło autonomię, po powstaniu krakowskim w 1846 roku niewiele zostało z tej wolności. Przetaczały się przez Kraków burze dziejowe – komentowane w domu przez ojca i Józefa Pollera, hotelarza, sąsiada przez podwórze. Powstanie Wielkiego Księstwa Krakowskiego vulgo wcielenie Krakowa do Galicji, nieodległe echa niewiarygodnego okrucieństwa: rabacji chłopskiej, wreszcie odgłosy powstania węgierskiego obudziły krakowian. Stary Matejko, Czech z pochodzenia, Polak z miłości, nie zatrzymywał w domu dwóch swoich synów. Rwali się do walki o wolność naszą i waszą. Wiosna Ludów! Brali udział w kampanii o wyzwolenie Węgier. Emigrant Edmund wróci z Paryża jako Zygmunt. Posługiwał się papierami Zygmunta, zasieczonego przez Moskali wspierających Austriaków. Jako Edmunda ścigałaby go policja austriacka – był bowiem jednym z widzianych przez szpiclów podczas zbrojnego uwalniania poborowych.

Franciszek Matejko junior, doktor historii, nie należał do radykałów. Slawista, bibliograf w Bibliotece Jagiellońskiej, utwierdzał Jasia w słuszności poszukiwań i wskazywał mu coś więcej w literaturze niż pożyteczne Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza ze stalorytami Atoniego Oleszczyńskiego czy pisma „Pszczółka” i „Przyjaciel Ludu”. Choćby więc, na początek, Wieczory pod lipą Lucjana Siemieńskiego – eseje profesora, emigranta po powstaniu listopadowym, potem konserwatysty, publicysty, wyroczni w sprawach sztuki.

Jak kiedyś Edmund podczas wycieczek w podkrakowskie skałki trzymał drobnego Jasia za nogi nad przepaścią i nie pozwalał mu zamknąć oczu, aby w ten sposób uodpornić brata na lęki, tak teraz Franciszek, wygrzebawszy z foliałów drzeworytnicze reprodukcje obrazów Tycjana i Delaroche’a, pokaże je Jasiowi, by uodpornić go na bezkrytyczne przyjmowanie tanich wzorców.

Jaś za dobrze rysuje, żeby tracić cenne godziny w liceum. Nawet tak prestiżowym jak Świętej Anny. Ojciec i Franciszek debatują nad dalszą drogą trudnego trzynastolatka.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Źródła ilustracji

Dom Jana Matejki, Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie:

ss. 6 oraz fotografia na okładce

Autor książki i Wydawnictwo ARKADY serdecznie dziękują za wzbogacenie opowieści o rodzinie Matejków tak interesującymi materiałami ilustracyjnymi.