Tytuł oryginału:
The Gallery of Miracles and Madness; Insanity, Art and Hitler’s First Mass-Murder Programme

Copyright © 2021 by Charlie English,
First Published in the UK in 2021 by William Collins,
Published by the agreement with,
Lutyens & Rubinstein Literary Agency,
and Book/lab Literary Agency, Poland

© for the Polish edition by Wydawnictwo ARKADY Sp. z o.o.,
Warszawa 2023

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być reprodukowana w jakiejkolwiek formie ani powielana graficznie, elektronicznie czy mechanicznie, w tym za pomocą kopiowania, nagrywania, ani przechowywana w informatycznej bazie danych bez pisemnej zgody wydawcy. Prosimy o przestrzeganie praw twórców do ich własności intelektualnej i nieudostępnianie treści książki w sieci.

Tłumaczenie: Dagmara Budzbon-Szymańska

Redakcja i korekta: Agnieszka Tabor

Skład i łamanie: Sylwia Szur

ISBN 978-83-213-5275-6

CIP  Biblioteka Narodowa

English, Charlie

Galeria cudów i obłędu : szaleństwo, sztuka,

Hitler i pierwszy program masowych mordów /

Charlie English ; [tłumaczenie: Dagmara Budzbon-

Szymańska]. - Wydanie I. - Warszawa : Wydawnictwo

Arkady, 2023

Wydanie I, 2023. Symbol 5318/R

Wydawnictwo ARKADY Sp. z o.o.
ul. Dobra 28, 00-344 Warszawa
tel. 22 444 86 50/51
info@arkady.eu, www.arkady.eu
www.facebook.com/Wydawnictwo.Arkady
www.facebook.com/Wydawnictwo.LeTra
księgarnia firmowa tel. 22 444 86 61, e-mail: ksiegarnia@arkady.eu

Wyłączny dystrybutor: DOBRA 28 Sp. z o.o.
ul. Dobra 28, 00-344 Warszawa
tel. 22 444 86 94
e-mail: biuro@dobra28.pl, www.dobra28.pl
księgarnia wysyłkowa: www.arkady.info
tel. 22 444 86 97

Konwersja: eLitera s.c.

DLA DORIS NOELL-RUMPELTES

1949–2021

Artyści
protagoniści

Franz Karl Bühler

Else Blankenhorn

Karl Genzel

August Natterer

Hyazinth von Wieser

Paul Goesch

Carl Lange

Katharina Detzel

Joseph Schneller

Gustav Sievers

Agnes Richter

August Klett

Frau von Zinowiew

Josef Forster

Wilhelm Werner

WSTĘP

LIST Z BERLINA

Dnia 9 października 1939 roku, kiedy druga wojna światowa trwała zaledwie od miesiąca, niemiecki Minister Spraw Zagranicznych wystosował dyrektywę skierowaną do instytucji zajmujących się zdrowiem psychicznym w całej Rzeszy, podpisaną przez głównego lekarza rządowego, doktora Leonarda Contiego. W ramach nowych wojennych wymogów, doktor Conti zobowiązywał lekarzy pracujących w zakładach dla obłąkanych, aby spisali dane każdego pacjenta znajdującego się pod ich opieką, który cierpiał na choroby psychiczne, takie jak schizofrenia, epilepsja, demencja starcza, syfilis, „upośledzenie umysłowe”, zapalenie mózgu czy chorobę Huntingtona. Uwzględnieni mieli być również ci, którzy nie cierpieli na żadną z tych chorób, ale spędzili w danej instytucji ponad pięć lat, byli uznani za niepoczytalnych przestępców, nie mieli obywatelstwa niemieckiego lub w ich żyłach nie płynęła niemiecka krew. Jeśli któryś z przypadków wzbudzał jakiekolwiek wątpliwości, należało także dodać go do spisu wedle zasady, że lepiej, by rejestr był zbyt obszerny niż zbyt skąpy.

Z listem Contiego wysłano też formularze rejestracyjne – po jednym egzemplarzu na każdego pacjenta. Lekarze mieli zaznaczyć w nich rasę swoich podopiecznych (do wyboru między innymi: „Żyd”, „półkrwi Żyd, pierwszego lub drugiego stopnia”, „Murzyn”, „czarny mieszaniec”, „Cygan”, „cygański mieszaniec”), określić ich zdolność do pracy, charakterystykę ich chorób, a także to, czy miewali gości oraz jak często. W miarę możliwości formularze miały być wypełniane maszynowo, a następnie odesłane do Berlina w ściśle określnym terminie.

Kiedy dyrektywa dotarła do instytucji zdrowia psychicznego w całym kraju, personel próbował odgadnąć, co dokładnie oznaczała. Czyżby rząd miał zamiar przenieść wszystkich tych pacjentów? A jeśli tak, to dokąd? A może szukano siły roboczej do kopania okopów na froncie albo potrzeba było wolnych łóżek dla rannych żołnierzy? Analizowany był nawet wygląd formularza – biurokraci nie zostawili zbyt dużo miejsca na opinię medyczną, więc niektórzy lekarze doszli do wniosku, że nie mógł on służyć zbyt drastycznym celom. Innym z kolei podejrzane wydało się pytanie o odwiedzających. Po co Berlin miałby interesować się takimi szczegółami?

Cel, jakiemu miał służyć list Contiego, został ujawniony w przeciągu kolejnych tygodni. Wypełnione formularze skopiowano, a następnie przesłano do komisji złożonej z psychiatrów – zagorzałych narodowych socjalistów. Ich zadaniem było oznaczenie każdego formularza czerwonym „+” lub niebieskim „–”. Nielicznych pacjentów, których formularze zostały oznaczone niebieskim minusem, zostawiono w spokoju. Czerwony „+” był wyrokiem śmierci – wszyscy w ten sposób oznaczeni zostali zabrani z klinik i ośrodków psychiatrycznych, załadowani do autokarów i wywiezieni do specjalnie przebudowanych domów opieki. Tam ich rozebrano, zważono i wepchnięto do szczelnie zamkniętych komór, do których następnie wpuszczono śmiercionośny tlenek węgla. Gdy byli już martwi, ich ciała spalono, a prochy rozrzucono po okolicznych wzgórzach. Akcja, znana jako Aktion T4, była pierwszym przypadkiem w historii, kiedy rząd niemiecki zorganizował masową eksterminację części populacji własnego kraju. Stała się prototypem przyszłych mordów o znacznie większej skali.

Pośród setek tysięcy osób chorych psychiczne i niepełnosprawnych zabitych w tak zwanym procesie eutanazji znalazły się dwadzieścia cztery osoby, których prace wchodziły w skład kolekcji sztuki zebranej po pierwszej wojnie światowej przez psychiatrę Hansa Prinzhorna. Moja książka opowiada historię owych artystów-pacjentów, którzy znaleźli się na radarze nazistowskiego rządu.

Badanie sztuki w kontekście narodowego socjalizmu może wydać się zaskakujące, wręcz niesmaczne. Bo jakie znaczenie ma obraz czy rzeźba w porównaniu z tyloma ofiarami tamtych zajść? Czy poglądy Hitlera na temat kultury nie były jedynie próbą odwrócenia uwagi od jego znacznie bardziej drastycznych zbrodni, którym na kartach historii poświęcono tak wiele miejsca? Książka ta pokazuje, że jest dokładnie odwrotnie. Programy masowych mordów Hitlera i jego poglądy na sztukę były z sobą ściśle połączone siecią pseudonaukowych teorii o rasie, modernizmie, koncepcji „degeneracji” oraz ludziach, których uznał za lebensunwertes Leben, „istnienia niegodne życia”.

• • •

Kolekcja sztuki, jaką Hans Prinzhorn zgromadził w Heidelbergu, składa się wyłącznie z prac wykonanych przez pacjentów szpitali psychiatrycznych. Choć początkowo miała służyć jako archiwum badawcze Kliniki Psychiatrycznej Uniwersytetu w Heidelbergu, Prinzhorn szybko zainteresował się jej wartością artystyczną i zrozumiał, że jest ona ważniejsza niż jej potencjalny wkład w badania nad chorobami psychicznymi. Taka zmiana w jej postrzeganiu spowodowana była w dużej mierze niezwykłością prac, które odkrył.

Autorami zebranych dzieł byli mężczyźni i kobiety, którzy żyli w odcięciu od świata zewnętrznego, często zapomniani przez swoich towarzyszy, a nawet rodziny. Zdiagnozowani głównie jako schizofrenicy, nie zawsze mieli na celu tworzenie „sztuki”. Szkicowali, rzeźbili i pisali, by uchwycić elementy ich psychotycznej rzeczywistości lub by przekazywać wiadomości pochodzące wprost z ich odizolowanego wnętrza. Kolekcja zawiera przeróżne dzieła – od obrazów, rysunków i kolaży aż do bazgrołów, poematów i utworów muzycznych, wykonane tym i na tym, co akurat było pod ręką: na zużytych grafikach lekarskich, spisach posiłków, torebkach od cukru, zużytych kopertach, nawet na papierze toaletowym. Rzeźby sąsiadują w niej z projektami niesamowitych wynalazków, pamiętnikami i listami, z których żaden nigdy nie został wysłany. Jedna kobieta pisała ołówkiem słowa „przybądź, kochanie” na setkach kartek, aż każda z nich stała się czarna od jej tęsknoty. Niektórzy tworzyli szkice pornograficzne, inni, używając igły i nici, robili manekiny albo haftowali ubrania słowami i zdaniami, które chcieli nosić blisko ciała. Patrzenie na ten momentami zadziwiający dorobek jest doświadczeniem poruszającym, wręcz transcendentnym. Zwiedzający kolekcję mówią, że jest ona czymś na kształt „kipieli z głębi ludzkiej psychiki” lub „oknem wychodzącym na zupełnie odmienną rzeczywistość”. Jedna z byłych kuratorek zbioru porównała moment swojego spotkania z kolekcją do pękającej tamy. „Otworzyły się przede mną niezwykłe światy”, napisała, „zawładnęły mną, zaburzyły moją równowagę i przyprawiły o zawrót głowy”.

Głównym osiągnięciem Prinzhorna było uwolnienie tej sztuki z klinik psychiatrycznych i domów opieki, w których została stworzona, i wypuszczenie jej w świat. Pokazał ją artystom, którzy chcieli zgłębić istotę szaleństwa, jakiego doświadczyli w czasie pierwszej wojny światowej. Ci malarze, rzeźbiarze i pisarze – między innymi Paul Klee, Max Ernst, André Breton i Salvador Dalí – rozumieli kolekcję Prinzhorna jako bezpośredni wyraz wnętrza człowieka, nieskażony burżuazyjną edukacją i samodoskonaleniem. W rezultacie, przez parę szalonych chwil w latach dwudziestych i trzydziestych, sztuka zainspirowana chorobami psychicznymi stanęła na czele artystycznej awangardy. Zawsze jednak prowokowała, a w Niemczech, wraz z rozpadem Republiki Weimarskiej, stała się celem ataku ze strony skrajnej prawicy.

Narodowy socjalizm promował wizję przyszłości opartej na mitycznej przeszłości, na okresie panowania „krwi i ziemi”, kiedy to ziemia uprawiana była przez czystą etnicznie rasę aryjskich Volk. Mesjasz tego ruchu, Adolf Hitler, miał więcej wspólnego z artystami Prinzhorna, niż sam potrafiłby przyznać. Chociaż badało go niewielu, jego histeryczna, psychopatyczna osobowość stała się przedmiotem dziesiątek diagnoz psychiatrów i ekspertów zdrowia psychicznego. Sam uważał się za człowieka kultury. Jego najbardziej drastyczne działania wynikały z przekonania, że był „artystą-Führerem”, powracającą w historii Niemiec postacią, która miała wizję wyczarowania ścieżki dla swego ludu i umiejętność skłonienia go, by nią podążał, bez względu na koszty. Swoją politykę przedstawiał jako przedsięwzięcie kulturalne, a sztukę współczesną, z jej zapożyczeniami z psychiatrii, abstrakcjami i surową ekspresją emocjonalną – tak różną od jego własnych delikatnych akwareli – jako objaw „szalonego” marazmu, który zanieczyścił społeczność etnicznych Niemców, Volksgemeinschaft. Uważał, że niemieckiego ducha może pokazać tylko sztuka prawdziwie aryjska, i tylko wtedy, gdy całkowicie wykorzeni się wszelką Entartung (degenerację). Czystka kulturowa była prekursorką czystek rasowych, a artyści Prinzhorna załapali się na obie.

Prinzhorn miał świadomość, że jego projekt kolekcjonerski był kontrowersyjny i że traktując sztukę schizofreników jako coś więcej niż tylko objaw ich chorób, zakwestionował konwencjonalne myślenie psychiatryczne i artystyczne tamtych czasów. Ale nigdy nie spodziewał się, jak ekstremalna okaże się nadchodząca konfrontacja, jakie zagrożenia będą czyhały na jego artystów ani do jakiego destrukcyjnego celu zostaną wykorzystane ich prace.

CHARLIE ENGLISH
LONDYN

Część pierwsza

BILDNEREI

Całe życie mógłbym poświęcić odkrywaniu tajemnic szaleńców. Są uczciwi do przesady, a poziomem naiwności prześcigają wszystkich prócz mnie. Krzysztof Kolumb powinien był wyruszyć na podbój Ameryki z łodzią pełną szaleńców.

ANDRÉ BRETON,
MANIFEST SURREALIZMU, 1924

1.

CZŁOWIEK, KTÓRY WSKOCZYŁ DO KANAŁU

Pewnego zimowego dnia 1898 roku brzegiem kanału w Hamburgu w północnych Niemczech biegł krępy młody mężczyzna z podkręconym wąsikiem. Pohl, jak wkrótce stanie się znany światu, był wtedy elegancikiem po trzydziestce, który lubił nosić laskę lub parasol, a na gładko przyczesane granatowo-czarne włosy nakładał cylinder. Jednak w tej konkretnej chwili myśli Pohla zaprzątnięte były zupełnie czymś innym. Poruszał się jakby w oparach własnego strachu; spieszył, by uciec przed tajemniczymi agentami, którzy go dręczyli. Nie miał pojęcia, kim byli ci ludzie – pojawiali się w różnych przebraniach, w dowolnych miejscach, prawie o każdej porze – ale dobrze wiedział, kto ich na niego nasłał.

Wszystko zaczęło się w Strasburgu, mieście wówczas niemieckim, w momencie, gdy został dotkliwie upokorzony zawodowo: zwolniono go z miejskiej Szkoły Sztuk i Rzemiosła. Dyrektor szkoły, któremu nie wystarczyło zrujnowanie fantastycznej kariery Pohla, wysłał szpiegów, by go obserwowali, podsłuchiwali przez dziurkę od klucza i zmuszali do ciągłych zmian miejsca zamieszkania. W końcu nie pozostało mu nic innego, jak opuścić miasto. Pohl przeniósł się do Hamburga, na drugi koniec kraju, i starał się zapomnieć o przykrych wydarzeniach, spędzając czas w podejrzanych knajpkach w rozległej dzielnicy czerwonych latarni i wydając fortunę na prostytutki i pokazy peep show. Jakimś cudem jego wrogowie odnaleźli go nawet tam. Nieznajomi grozili mu na ulicy; „To szaleniec!” krzyczał konduktor do innych pasażerów, gdy Pohl jechał tramwajem konnym; alfonsi wyzywali go od łajdaków, bandytów i tym podobnych, nakłaniając innych, by go zabili. Nawet aktorzy w teatrze rzucali na scenie dziwne aluzje, skierowane wprost do niego.

Tego marcowego dnia był pewien, że się zbliżali.

Hamburg, wielkie miasto portowe nad Łabą, „brama świata”, ojczyzna floty liniowców oceanicznych, które przewoziły Niemców do Bostonu i Baltimore, do Hoboken i Hongkongu, poprzecinany był jeziorami, kanałami i strumieniami. Droga ucieczki Pohla wiodła właśnie przez wodę. Miał tylko jedno wyjście: musiał popłynąć. Pod koniec zimy kanał był bliski zamarznięcia, ale zupełnie go to nie zniechęciło. Gdy wskoczył, od razu pochłonęła go ciemna, zimna ciecz; potem szarpał się, by dopłynąć do odległego brzegu.

Kiedy w końcu, przemoczony i trzęsący się z zimna, został wyciągnięty na suchy ląd, dla przechodniów stało się oczywiste, że z tym dziwnym pływakiem coś było gruntownie nie w porządku. Po żadnej pogoni nie było śladu. Wyglądało na to, że nikt go nawet nie śledził. Był zdenerwowany, zdezorientowany, może wręcz obłąkany? Zaprowadzono go do bram „domu wariatów” w Friedrichsbergu – gigantycznej placówki, która stała na wzgórzu w północno-wschodniej części miasta – i zabrano do środka. Pod pozostawiającą wiele do życzenia opieką psychiatrycznej służby zdrowia przeżył najbliższe czterdzieści dwa lata, jako jeden z setek tysięcy innych pacjentów wiodących niestabilne, niewidzialne życie za murami niemieckich przytułków.

• • •

„Pohl” było pseudonimem użytym, aby oszczędzić najbliższym stygmatyzacji związanej z chorobą psychiczną członka ich rodziny. Prawdziwe nazwisko mężczyzny brzmiało Franz Karl Bühler. Z zawodu był kowalem, jednak to zupełnie nie oddaje tego, czym zajmował się naprawdę. W rzeczywistości był jednym z najlepszych na świecie metaloplastyków żyjących w czasach, gdy ruch Arts and Crafts w sposób bezprecedensowy wypromował tę formę sztuki. Pracując z nagrzanym do dwóch tysięcy pięciuset stopni piecem, potrafił przekształcić surówkę w coś plastycznego i niezwykle delikatnego. Modelując ją, zginając, przebijając i spawając, tworzył realistyczne kwiaty, trawy i łodygi trzciny. Wyglądały tak przekonująco, że trzeba było ich dotknąć, by uwierzyć, że nie były prawdziwe. Ale coś poszło nie tak. Doświadczył wewnętrznego przeobrażenia, które zakłóciło jego poczucie rzeczywistości i zdało go na łaskę własnych wyobrażeń i złudzeń. Badający go przez kolejne miesiące i lata lekarze określali jego stan różnymi słowami, ale tym, które powtarzało się najczęściej i które do niego w końcu przylgnęło, było „schizofrenia”.

Schizofrenia, najpoważniejsza z chorób psychicznych, jest jednocześnie tą najtrudniejszą do zrozumienia. Nawet wyjątkowo komunikatywni ludzie, którzy na nią chorują, mają trudności z wyjaśnieniem tego stanu. Mówią o poczuciu obcości, alienacji, niepokoju. Jedni twierdzą, że to „kraina, która jest odwrotnością rzeczywistości, miejscem, gdzie panuje nieubłagalna jasność” i gdzie „ludzie odwracają się od siebie w dziwny sposób”, wykonując bezsensowne gesty i ruchy. Inni opisują ją jako obezwładniające poczucie dezintegracji lub jak patrzenie na świat przez teleskop, ale od tyłu. Niektórzy psychiatrzy uważają, że w przeciwieństwie do większości ludzi organizujących swoje spostrzeżenia w ogólny obraz, według którego następnie działają, osoby ze schizofrenią w sposób irracjonalny łączą niespokrewnione ze sobą fragmenty danych sensorycznych. Dlatego właśnie Bühler, mając obsesję na punkcie swoich prześladowców ze Strasburga, mógł słyszeć, jak konduktor w tramwaju nazywa go szaleńcem, podczas gdy w rzeczywistości informował on podróżnych o kolejnym przystanku. Ale nie wszystkie przejawy schizofrenii są do siebie podobne i nie wszyscy dotknięci tą chorobą uważają, że jest ona wyniszczająca. Niektórzy postrzegają ją jako „ulepszenie”, które daje im niezwykle głęboki wgląd w rzeczywistość. Tylko około jedna trzecia przypadków jest obecnie uznawana za postępującą, a większość osób ze schizofrenią prowadzi normalne, aktywne życie. Kiedy Bühler przebywał w szpitalu, schizofrenia była dopiero badana – uważano wówczas, że zwiastuje nieodwracalny upadek. Lekarze wierzyli, że dla chorych nie było ratunku i że ich koniec był tylko kwestią czasu.

• • •

Bühler zawsze był niezwykły. Urodził się 28 sierpnia 1864 roku w Offenburgu, malowniczym miasteczku z brzęczącymi zegarami i stromymi dachami domów, w dolinie Górnego Renu. Jego matka Euphrosyne zmarła młodo, a ojciec, który prowadził kuźnię w domu przy Glaserstraße, ożenił się po raz drugi z Theresią. Podczas gdy Bühlera seniora cechowały spokój i uprzejmość, Franz Karl był hałaśliwy i ekscentryczny, a od szesnastego roku życia słyszał głosy. Do tego był inteligentny, lubiany i dobrze się uczył. Interesowała go muzyka – grał na skrzypcach w zespole kameralnym. Ale to właśnie w kuźni wyrobił sobie nazwisko i reputację. Tam był prawdziwym wirtuozem.

W 1871 roku Wielkie Księstwo Badeńskie (a wraz z nim i Offenburg) zostało włączone do nowych, zjednoczonych Niemiec, rządzonych przez cesarza Wilhelma I. Odważny imperialny naród potrzebował teraz odważnej imperialnej architektury, a firma Bühler i syn stała się wiodącym dostawcą wyrobów ślusarskich dla zamków i wspaniałych budynków, które wznoszono w całym regionie. W szkołach sztuki użytkowej w Karlsruhe i Monachium Bühler nauczył się tworzyć najbardziej wyszukane i modne formy rokokowe. Ale bywał też i wywrotowcem. Kiedy cesarz zlecił budowę wielkiego pałacu w odbitym od Francji Strasburgu, artysta na każdej balustradzie budynku umieścił karykaturę władcy z wielkim nosem i wąsem à la Don Kichot. Niedługo potem wygrał wiele konkursów w całym kraju, a w 1893 roku, będąc zaledwie dwudziestoparolatkiem, wspiął się niemal na sam szczyt: został mianowany kierownikiem pracowni w sztrasburskiej Szkole Sztuk i Rzemiosła. Wybrano go także jako reprezentanta Niemiec na Światowe Targi w Chicago. Kiedy tamtego lata wsiadał na pokład liniowca zmierzającego do Stanów Zjednoczonych, ten zabawny, genialny, choć nieco apodyktyczny młody człowiek, miał właściwie wszystko, by zostać jednym z najbardziej cenionych rzemieślników w Europie.

Świat przemysłowy znajdował się wówczas w samym środku licznych procesów transformacyjnych, a Chicago było miejscem, gdzie to uwidoczniało się najwyraźniej. Jak powiedział jeden ze współczesnych pisarzy, świat mniej zmienił się od czasów Jezusa Chrystusa, niż miało to miejsce w dziesięcioleciach poprzedzających pierwszą wojnę światową. W roku 1870 większość ludzi w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych żyła i pracowała na wsiach; do roku 1910 lwia ich część mieszkała już w miastach, uprawiając wiele nowych, miejskich zawodów. Rozmiary Londynu, Paryża i Wiednia podwoiły się, Monachium się potroiło, Berlin urósł czterokrotnie, Nowy Jork zaś sześciokrotnie. Ze wszystkich tych miejsc to właśnie Chicago rozwijało się najdynamiczniej – szybciej niż jakiekolwiek inne miasto w historii. Liczyło sobie zaledwie sześćdziesiąt lat, a już pretendowało do tytułu drugiego miasta Ameryki i właśnie pokonało Nowy Jork w wyścigu o organizację pokazu technologicznego i kulturowego potencjału świata, Światowych Targów.

Światowa Wystawa Kolumbijska – jak oficjalnie brzmiała nazwa targów z 1893 roku – była ostatnią z serii światowych imprez, rozpoczętych w 1851 roku Wielką Wystawą w Londynie. Jak dowiedział się Bühler, targi w Chicago miały być większe i bardziej ekstrawaganckie niż cała reszta razem wzięta. Miejsce, w którym się odbywały, zajmowało powierzchnię około trzech tysięcy metrów kwadratowych, a usytuowane było nad brzegiem jeziora Michigan. Wypełniono je najbardziej zaawansowanymi technologicznie obiektami, jakie widziała ludzkość. Liczba odwiedzających wyniosła dwadzieścia siedem milionów, co w tamtym czasie było równe populacji całych Stanów Zjednoczonych. Cztery lata wcześniej odwiedzający targi w Paryżu zachwycali się wieżą Gustave’a Eiffla – żelazną konstrukcją, która wzbijała się w niebo, osiągając wysokość około trzystu metrów. Amerykańską odpowiedzią na to cudo techniki był pierwszy na świecie ogromny diabelski młyn, wysoki jak najwyższy z nowych drapaczy chmur, a do tego poruszający się. Napędzany silnikami parowymi o mocy tysiąca koni mechanicznych, mógł unieść trzydzieści osiem tysięcy odwiedzających każdego dnia, pokazując im widoki, jakie do tej pory dostępne były tylko nielicznym – świat z lotu ptaka. Już samo to było absolutną nowością, ale tam na dole, w korytarzach i ogrodach „Białego Miasta”, znalazło się też mnóstwo innych: pierwsze płatne kino, pierwszy ruchomy chodnik, pierwszy zamek błyskawiczny, pierwsze płatki śniadaniowe, prototyp gumy do żucia pana Wrigleya. W nocy niebo nad Chicago rozświetlane było pokazami prądu zmiennego – były one tak spektakularne, że jeden z gości ubolewał nad kondycją samego księżyca, mówiąc „jak biednie i blado teraz wygląda!”. Na tym futurystycznym placu zabaw nie zabrakło też ostrzeżeń na przyszłość: w jego południowym krańcu usytuował się warty milion dolarów pawilon artyleryjski Kruppa, gdzie można było zobaczyć maszyny, które już niedługo miały zniszczyć pola Flandrii.

Wkładem Bühlera w chicagowską imprezę była część największej wykonanej ręką ludzką struktury – Budynku Manufaktury i Sztuk Wyzwolonych. Było to jedno z jego najlepszych i najwspanialszych dokonań – tryptyk neobarokowych, długich na parę metrów bram, z których każda wystrzelała z ziemi dżunglą florystycznych zwojów, niczym tajemniczy ogród zamrożony w żelazie. Jak podał oficjalny raport wysłany do Berlina, dzieło to – dowcipne, zabawne, technicznie znakomite – udowodniło, że Niemcy „znajdowały się na czele światowej metaloplastyki”. Bühler otrzymał za nie najwyższe wyróżnienie w swojej dyscyplinie i pomógł Niemcom zdobyć pierwszą nagrodę w klasyfikacji generalnej. To był największy zaszczyt, jaki można było osiągnąć w jego profesji.

W Chicago spędził sześć tygodni. Wydaje się, że upojna atmosfera miasta wprowadziła jego umysł w zupełnie nowy stan – zainteresował się okultyzmem i przyłączył do grupy spirytystów, którzy wierzyli (lub udawali), że mogą nawiązać kontakt ze zmarłymi. Od tamtego czasu zawsze opisywał zasłyszane przez siebie głosy i swoje wizje w terminach czysto spirytualistycznych. Prawdopodobnie bywał również w bardziej szemranych częściach miasta, między innymi w dzielnicy czerwonych latarni Leeve, gdzie w drzwiach wejściowych do budynków stały nagie prostytutki, a w zaułkach blisko aptek okoliczni narkomani robili sobie nawzajem zastrzyki. Rok po tym pobycie Bühler musiał leczyć się na syfilis, chorobę kojarzoną właśnie ze schizofrenią. Kiedy wrócił do Europy, jego osobowość była już niebezpieczną mieszanką przeróżnych czynników ryzyka. Wystarczyła jedna kropla, by przechylić szalę na stronę szaleństwa.

Do swej nowej pracy w Strasburgu wrócił pełen dumy, jako czołowy na świecie przedstawiciel swojego zawodu. Ale jego profesja nadal była tylko rzemiosłem – biednym i postrzeganym jako gorszy kuzyn sztuk pięknych. Aby się rozwijać, musiał sprawić, by jego zawód był bardziej poważany. Nobilitacja metaloplastyki miała stać się projektem jego życia, a jego początkiem miało być wprowadzenie „prawdziwej nowoczesności i wydajności” w sztrasburskiej szkole.

Do zadania przystąpił z zapałem, który zaskoczył jego nowych współpracowników i który wkrótce doprowadził do konfliktu z dyrektorem szkoły, Antonem Sederem. Bühler miał ambicje, aby otworzyć warsztat dla studentów z całego świata, Seder jednak czuł się odpowiedzialny przede wszystkim wobec miasta. Bühler chciał podróżować i uczyć się technik innych mistrzów metaloplastyki z Budapesztu, Berlina, Stuttgartu, Norymbergi i Drezna. Seder wolał, by został w Strasburgu i skupił się na nauczaniu. Plany Bühlera zostały odrzucone w każdym możliwym wymiarze. W porównaniu z bezklasowym Chicago, Strasburg stanowił prawdziwy labirynt niewidzialnych barier społecznych, a w Café Broglie – miejscu, gdzie po pracy zbierali się wszyscy Kunstmeisters – zuchwały rzemieślnik szybko stał się tematem plotek. Zaczął uciekać z własnych wykładów. Pod koniec 1896 roku, po trzech latach zatrudnienia, został zwolniony za nierzetelność, nieuprawnione działania i nieprzestrzeganie godzin pracy.

To była publiczna porażka – Bühler wiedział, że na zawsze zrujnowała jego karierę. Próbował usprawiedliwić swoje działania w chaotycznym, trzydziestojednostronicowym „liście obronnym”, skierowanym do burmistrza i rady miejskiej, wypełnionym kalamburami i aliteracjami, w którym nakreślił swoją wizję warsztatu i obwinił Sedera o blokowanie jej realizacji. Nigdy nie doczekał się odpowiedzi. Zderzył się z ciszą, w której czaiła się na niego paranoja.

„Znalazłem się pomiędzy Scyllą a Charybdą i nie wiem, na której skale roztrzaska się mój ster”, napisał.

Wtedy zaczęły się majaki. Wydawało mu się, że szpiedzy Sedera podsłuchują pod jego drzwiami, więc kilkakrotnie przeprowadzał się do nowych mieszkań. W końcu jesienią 1897 roku opuścił Hamburg. Coraz bardziej pogrążał się w alternatywnej, paranoidalnej rzeczywistości, która istniała tylko w jego głowie. Do kanału wskoczył na początku roku 1898, będąc już w stanie załamania psychicznego.

• • •

W ośrodku we Friedrichsbergu opiekowano się około tysiącem trzystu pacjentów. Nawet jak na ówczesne standardy miejsce to cieszyło się bardzo złą sławą. Pracujący tam pielęgniarze podejrzewani byli o stosowanie przemocy, a nowe budynki, w których mieszkali pacjenci, wyposażone były w żelazne kraty przypominające odwiedzającym klatkę dla słoni w zoo. Ale instytucja pełniła swoją funkcję cichego trzymania „dewiantów” z dala od innych, przy jak najmniejszych nakładach finansowych. Była wygodnym miejscem przechowywania niewygodnych ludzi.

Bühler nie zabawił tam długo. Osiem dni po przyjęciu został zwolniony i oddany pod opiekę ojca. Jadąc z nim pociągiem zmierzającym na południe kraju, pokazał język strażnikowi w przekonaniu, że tamten zrobił dokładnie to samo. Kiedy dotarł do Offenburga, stał się prawdziwym „utrapieniem” – kłócił się ze wszystkimi, zwłaszcza z macochą. Rodzina wysłała go na kurację wypoczynkową do sanatorium Breitenau w Szwajcarii, ale po dwóch tygodniach uciekł przez okno, wdarł się do pociągu jadącego w kierunku Niemiec i schował się pod siedzeniami w strachu przed kontrolerem biletów. Policja złapała go na poczcie: chciał zatelefonować z prośbą o pieniądze, ale w słuchawce ktoś uparcie nazywał go oszustem. Bardzo go to zdenerwowało. Przewieziono go z powrotem do Breitenau, gdzie został umieszczony w części strzeżonej. Był przekonany, że wszyscy lekarze, opiekunowie i pacjenci knują tam przeciwko niemu, do tego miał halucynacje, a w nocy widywał dziwne psy.

Do Niemiec wrócił dwa miesiące później. W towarzystwie sanitariuszy przybył do kliniki Illenau w Achern, gdzie zrobił świetne wrażenie: recepcjonista zanotował, że na głowie miał cylinder, a jego maniery były nienaganne. Bühler oznajmił, że nie jest chory psychicznie, ale przybył na prośbę ojca, któremu zależało, by wykonał tam najważniejsze badania. Dodał, że on także chciałby, o ile to możliwe, by zajęto się jego powracającymi problemami z układem trawiennym. Tej nocy spał doskonale, a następnego ranka zaśpiewał pielęgniarzom piosenkę na ich cześć, by wyrazić swój zachwyt kliniką Illenau. Nie miał pojęcia, że w aktach lekarze opisali jego osobowość jako prawdopodobnie „psychopatyczną” ani że uznali jego rozwijający się stopniowo stan za „sprowokowany nienormalnym charakterem”. 4 czerwca napisał do dyrektora placówki, dziękując mu za pobyt i informując, że jest już gotowy do wyjazdu: zamierzał udać się do kurortu. Szczerze zdziwił się, gdy usłyszał, że nie zostanie wypuszczony. Pocieszał się, prosząc o skrzypce i materiały rysunkowe.

W ciągu następnych tygodni desperacja Bühlera rosła. Pisał sześć do dziesięciu listów dziennie, grożąc i błagając o uwolnienie. Sprawdził wszystkie zamki, żeby przekonać się, czy da radę je otworzyć. W poszukiwaniu drogi ucieczki wspiął się na drzewo w ogrodzie. Zapytany, co tam robił, odpowiedział, że chciał zażyć odrobinę ruchu. Gdy wreszcie dotarło do niego, że oto stracił swoją wolność, zrobił się sfrustrowany i zły. Rozbił nocnik, ciągle kłócił się z personelem i innymi pacjentami, wdawał się w bójki. Mimo oczywistych problemów psychicznych, pracował z taką samą intensywnością, jak wcześniej: w oczekiwaniu na powrót do realizacji swojego programu artystycznego pisał, rysował i malował. W końcu jesienią 1899 roku, po półtora roku uwięzienia, odnalazł rozwiązanie swoich wewnętrznych konfliktów.

Kluczową zasadą psychiatrii w tamtych czasach była obserwacja. Pacjenci w Illenau przetrzymywani byli w dużych, otwartych „oddziałach nadzoru”: byli przykuci do łóżek, a ich zachowanie monitorowane było dwadzieścia cztery godziny na dobę. Widząc, że nie da rady stamtąd uciec, Bühler postanowił stanąć po stronie swoich opiekunów. Został „doktorem” Franzem Bühlerem, „policjantem medycznym”, któremu urząd w Karlsruhe zlecił przeprowadzenie badań wśród chorych. Polegały one na naszkicowaniu każdego pacjenta w przytułku, spisaniu każdego przypadku, a także starannym dokumentowaniu, numerowaniu, katalogowaniu i krytykowaniu każdego aspektu ich istnienia.

Starannie opracowane kroniki Bühlera nie pomogły mu w osiągnięciu celu, do jakiego zmierzał – lekarze nie zwracali na nie najmniejszej uwagi – ale doskonale uchwyciły atmosferę życia w ośrodku. Wiele lat później kanadyjski socjolog Erving Goffman opisał niepokojący psychologiczny wpływ „instytucji totalnych”, takich jak Illenau, na ich mieszkańców. W przeciwieństwie do więźniów, którzy po odsiedzeniu wyroku mogli wrócić do świata, wielu pacjentów psychiatrycznych nigdy nie wyszło na wolność. Ich życie mierzone było kolejnymi etapami niekończącej się rutyny: spaniem, siedzeniem na łóżku, oczekiwaniem na jedzenie, paleniem papierosów, ustawianiem się w kolejce do fotela fryzjerskiego. Okradzeni z jakiegokolwiek celu, nawet najzdrowsi pacjenci popadali w szaleństwo. Bühler udokumentował wszystko: puste twarze, pochylone głowy, zagadkowe, nierozumiejące oczy. Jego samozwańcze zadanie miało też inny skutek: tworząc setki szkiców jeden po drugim, doskonalił warsztat, by wkrótce wyrosnąć na wybitnego artystę figuratywnego o niezwykłych umiejętnościach.

Po dwóch latach spędzonych w Illenau, bez żadnych oznak poprawy, samozwańczy „oficer policji medycznej” został oddelegowany do ośrodka dla nieuleczalnie chorych w Emmendingen, w regionie Freiburg im Breisgau. Oznajmił, że wybierze się tam z przyjemnością, gdyż urząd w Baden powierzył mu właśnie zadanie obserwacji i dokumentacji życia nowej grupy pacjentów. Do Emmendingen przybył 17 kwietnia 1900 roku. Świat nigdy więcej nie usłyszałby o Franzie Karlu Bühlerze, gdyby nie człowiek, który dwadzieścia lat później złożył mu tam wizytę.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki