Janusz Stanisław Pasierb

Wiersze zebrane I-IV

Pelplin 2021

Nazwa własna zadania realizowanego w ramach programu 

Literatura 2021: wydanie w czterech tomach dzieł poetyckich 

ks. prof. Janusza Stanisława Pasierba

Redakcja

Maria Wilczek

Ewa Wiorko

Tomasz Tomasik

Przypisy

Tomasz Tomasik

Projekt okładki według pomysłu

Ewy Wiorko

Zdjęcie na obwolucie

archiwum Marii Wilczek

ISBN 978-83-8127-747-1

© Copyright by Maria Wilczek, 2021

© Copyright by Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o., 2021

© Copyright by wybór i opracowanie Ewa Wiorko, Tomasz Tomasik

Dofinansowano ze środków

Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego 

i Sportu pochodzących

z Funduszu Promocji Kultury

Konwersja do epub i mobi A3M

TOM 1

Pasierb wraca

Poetycka twórczość ks. Janusza Stanisława Pasierba – choć wymagająca niekiedy erudycji i wtajemniczenia w sztukę europejską – zawsze miała swych admiratorów. To dzięki nim z księgarń znikały kolejne zbiory i wybory wierszy poety – wydawane także po jego przedwczesnej śmierci w 1993 roku. Najwierniejsi spośród jego czytelników oczekiwali jednak na coś więcej – nie tylko na sukcesywnie ponawiane wznowienia dawnych książek, ale przede wszystkim na edycję, która pomieściłaby całą spuściznę liryczną pisarza i opatrzyła ją stosownymi komentarzami. Ich nadzieje okazały się niepłonne. Oto i zbiór, który mieści wszystkie wiersze opublikowane w książkach Pasierba, a także inedita opracowane przez Marię Wilczek i Ewę Wiorko. Teksty zostały opatrzone objaśnieniami pióra Tomasza Tomasika. Mamy do czynienia z edycją budzącą zaufanie, z pracą badaczy mających na swym koncie opracowania książkowe i artykuły poświęcone liryce pisarza.

I. Mieszkaniec wielu krain

Wiemy to z jego esejów. Janusz Stanisław Pasierb uważał, że czymś najważniejszym – w życiu i w sztuce – jest tonos: napięcie „bycia pomiędzy”. Był mieszkańcem wielu miejsc i obszarów. Gdyby kazano mu określić, w którym czuł się najlepiej, byłby zapewne w kłopocie. Urodził się 7 stycznia 1929 roku w Lubawie. Lata II wojny światowej spędził w Żabnie koło Tarnowa. W 1947 roku ukończył liceum ogólnokształcące w Tczewie, w tym samym roku wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie. Po przyjęciu święceń kapłańskich w 1952 roku zrazu pracował jako wikariusz w diecezji pelplińskiej, niebawem jednak rozpoczął drogę naukową, która wiodła m.in. przez Akademię Teologii Katolickiej w Warszawie, Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Jagielloński oraz uczelnie zagraniczne – Papieski Instytut Archeologii Chrześcijańskiej w Rzymie oraz Uniwersytet Kantonalny we Fryburgu (Szwajcaria). W 1957 roku uzyskał doktorat z teologii, a w 1962 roku doktorat z archeologii. Już w 1964 roku habilitował się na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego, a w 1972 roku otrzymał tytuł profesora nadzwyczajnego i w 1982 roku – profesora zwyczajnego. Gdzie tu miejsce na poezję? A jednak w pewnym momencie jej wezwanie okazało się zbyt silne. Według ustaleń Tomasza Tomasika jako poeta Janusz Stanisław Pasierb debiutował w 1972 roku. Wtedy właśnie „Tygodnik Powszechny” drukuje wiersz Notatka o powrocie jesienią, datowany przez pisarza, podobnie jak Rzymskie lato, na rok 1971. Istnieją wprawdzie juwenilia pochodzące z wczesnych lat pięćdziesiątych – pisze o tym wspomniany badacz – wydaje się przecież, że literacka obecność autora Pustych Łąk to przede wszystkim lata osiemdziesiąte ubiegłego wieku. Po Kategorii przestrzeni (zbiór ukazał się w 1978 roku i był literacką sensacją sezonu) pojawiają się kolejne tomy poetyckie: Things ultimate and other poems (1980), Zdejmowanie pieczęci (1982), Wiersze religijne (1983), Czarna skrzynka (1985), Koziorożec (1988), Wnętrze dłoni (1988), Doświadczanie ziemi (1989), Morze, obłok i kamień (1992), Ten i tamten brzeg (1993), Puste Łąki (1993), Butelka lejdejska (1995).

Przestrzeń, w której się poruszał, nieustannie była przestrzenią pogranicza. Potrafił łączyć dziedziny nauki i kultury uważane za całkowicie odrębne, łączył zwalczające się nawzajem środowiska. W jednym z wierszy (pomiędzy) pisał: „pośród uczonych jestem podejrzanym artystą / pośród poetów znowuż jakimś profesorem / pomiędzy księżmi i jednym i drugim”. Był profesorem Akademii Teologii Katolickiej oraz wykładowcą Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, ale także sprawnym literatem. Brał udział w pracach wielu stowarzyszeń naukowych w Polsce i za granicą, był członkiem redakcji kilku czasopism teologicznych, ale też nie zapominał o współpracy z czasopismami literackimi. Warszawiacy mieli okazję słuchać jego homilii w kościele pod wezwaniem św. Teresy na Tamce. Krakowiacy – śledzić jego współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym” i „Znakiem”. Paryżanie wspominać jego rekolekcje, tczewianie i pelplinianie – eseje poświęcone małej ojczyźnie. W zadziwiający sposób udawało mu się łączyć obowiązki badacza sztuki, wykładowcy, eseisty, poety, charyzmatycznego homilety, duszpasterza. Swoje rekolekcje i wykłady wygłaszał w Niemczech, Anglii, Stanach Zjednoczonych. Był człowiekiem dialogu – pomiędzy Bogiem i światem, pomiędzy duszpasterzami i świeckimi, pomiędzy rozmaitymi obszarami kultury. Podmiot, który mówi w jego wierszach, jest właśnie taki – otwarty na świat, na rozmowę w świecie i o świecie.

Wiersze ks. Pasierba nie pozostawiają co do tego wątpliwości: pisarz traktował kulturę właśnie jako system znaków, zbiór symboli, które domagają się interpretacji. Poezja i eseistyka autora Kategorii przestrzeni mieszczą w sobie podstawowe dla nowoczesnej świadomości przekonanie o tym, iż rzeczywistość, która nas otacza, jest światem dostępnym właśnie poprzez symbole. W szkicu Od kaznodziejstwa do homilii – niczym współcześni epistemolodzy – eseista napisze, że słowa „ograniczają i określają granice naszego świata”1. Inaczej niż przedstawiciele współczesnej krytyki języka, autor Pionowego wymiaru kultury nie podziela jednak przekonania, że system znaków jest jedyną rzeczywistością dostępną naszemu rozumowi, a świat pozajęzykowy uchyla się poznaniu. Wiele wskazuje raczej na to, że bliższe mu są poglądy francuskiego filozofa Paula Ricouera, według którego lektura otaczających nas tekstów kultury, interpretacja symboli (które są podstawowym środowiskiem, w jakim się poruszamy) ofiarowuje nam pewien rodzaj prawdy o naszym bytowaniu i tym, co ją otacza – niepewnej i ułomnej – ale jednak podtrzymującej nasze bycie-w-świecie. Bohater utworów Pasierba jawi się jako Cassirerowski animal symbolicum, twórca i czytelnik znaków, dzięki którym – wolno, z trudem i nie bez błędów – dochodzi w pewien sposób do samego siebie, tworzy swą egzystencję.

Pasierbowa koncepcja kultury zawiera w sobie zatem przekonanie, że celem odczytywania otaczających nas znaków jest nie tyle pełniejsze rozumienie badanego tekstu, ile raczej rozumienie siebie w obliczu dzieła, pełniejsze rozpoznanie prawdy o nas samych, prowadzące ostatecznie do egzystencjalnej przemiany. Oznacza to, iż horyzontem interpretacji dzieł kultury staje się w twórczości poety – religia. Autor Czarnej skrzynki zdaje się wpisywać w swą twórczość Ricouerowskie przekonanie, że to właśnie hermeneutyka znaków kultury jest sposobem przezwyciężenia kryzysu współczesnej cywilizacji, próbą przywrócenia jej perspektywy sacrum. U źródeł hermeneutycznych działań poety odnajdujemy w każdym razie fascynującą wizję kultury jako obszaru spotkania słowa ludzkiego ze Słowem Bożym.

II. Liryka z głębi wiary

O jego wierszach sporo już napisano2. Wiemy, że próbował wykroić dla nich czas podczas podróży i wtedy, gdy wakacje pozwalały mu zatopić się w bezinteresownej kontemplacji natury. Wiemy też, że – oglądane od strony formalnej, gatunkowej – jego liryki ujawniają skłonność już to do impresji czy też poetyckiego reportażu, już to do wyrafinowanej interpretacji wytworów natury i kultury. Ta ostatnia strategia zdaje się przeważać, dlatego też nazywano go poetą-hermeneutą. Nietrudno zauważyć, że poezja Pasierba mieści w sobie przekonanie o tym, iż rzeczywistość, która nas otacza, jest pełna znaków; przeświadczenie, że właśnie poprzez czytanie znaków świata poznajemy prawdę o rzeczywistości i o nas samych. Poeta idzie jeszcze dalej: przekonuje, że poznanie to nie może nas nie zmieniać, nie może nie otwierać coraz szerszych horyzontów, aż po sferę religijną. Spojrzenie, którym Pasierb ogląda znaki świata, jest spojrzeniem wiary. Artysta pyta o to, co znaki świata mają do powiedzenia jego wierze – jego osobistej relacji z Bogiem. Pytanie to określa kształt jego lirycznych wypowiedzi, które stosunkowo często są ekfrazami – poetyckimi opisami dzieł sztuki.

Wiara podmiotu wierszy Pasierba nie jest jednak wiarą naiwną, nieświadomą zła obecnego w świecie i w nas samych. Przeciwnie. Poezja autora Kategorii przestrzeni jest poezją wiary dojrzałej. Takiej, która – choć nie pozbawiona radości istnienia i medytacyjnego stosunku do świata natury – wyraźnie widzi świat naznaczony piętnem dramatycznego kontrastu i bolesnego konfliktu pomiędzy dobrem i złem, pięknem i brzydotą, a wreszcie – na nieco innym planie – pomiędzy tym, co unosi nas w stronę nieskończoności, i tym, co nas ogranicza, a co filozofowie nazwaliby zapewne napięciem pomiędzy transcendencją i immanencją. Wszystko to oznacza, że egzystencja jest w analizowanej twórczości przedstawiana nie tylko jako to, co dane, lecz także to, co zadane. Związane z nią napięcia należy wytrzymać i przezwyciężyć. Mamy do czynienia z poezją odwagi i nadziei. Bohater utworów poety wielokrotnie doświadcza harmonii istnienia i bezinteresownej radości bycia tu i teraz, zanurzenia w rajskim ogrodzie natury, jeszcze częściej jednak pojawia się przed nami w sytuacji trudu, a czasem nawet w bólu, w chwili, którą moglibyśmy – za Jaspersem – nazwać „sytuacją graniczną”.

Czy – wobec powyższego – odzywa się w nich ton skargi? Wydaje się, że nie. Bohater tej poezji nie użala się ani nad sobą, ani nad światem naznaczonym nieszczęściem, ponieważ jest głęboko przekonany, że wszelki trud i ból są darem, niezwykłą szansą. Doświadczenia negatywne Pasierb ogląda z głęboko chrześcijańskiej perspektywy dezintegracji pozytywnej. Trud istnienia okazuje się w tej poezji trudem pokonywania ograniczeń egzystencji, pracą pozwalającą wznieść się ponad siebie, osiągnąć nowy, wyższy wymiar bytowania. Jest rzeczą oczywistą, że najważniejszym doświadczeniem granicznym staje się dla bohaterów omawianej twórczości doświadczenie wiary – dramatyczne, oznaczające jakiś rodzaj „umierania dla siebie”, lecz – w ostateczności – ocalające. Wszystko to oznacza, że poezja, o której mówimy, może stanowić wdzięczny obiekt lektury dokonywanej także przez teologów. Dramat świata, wyłaniający się z utworów poety, nie wyczerpuje się w granicach zakreślanych przez filozofię, jego interpretacja wymaga uwzględnienia kontekstu swoistej „teologii dramatycznej”, jaka wyłania się m.in. z pism Hansa Ursa von Balthasara. Napięcie pomiędzy transcendencją i immanencją, paradoksy wiary, nieustanna walka wartości – wszystko to znajduje w omawianej liryce wyraz w postaci dialektyki grzechu i łaski, tak ważnej dla ulubionych pisarzy Pasierba: Bernanosa i Mauriaca. Poeta – unikając w swych wierszach terminologii teologicznej, zastępując religijną frazeologię wieloznaczną metaforyką dolorystyczną – na nowo podejmuje trud wysłowienia doświadczenia grzechu i rzeczywistości odkupienia. Z jego utworów wyłania się osobliwa „teologia słabości”, przekonanie, jakoby właśnie niedoskonałość stawała się momentem naszego otwarcia na Boga-Zbawiciela. Jest to myśl, że niekiedy właśnie świadomość niedoskonałości i winy sprawia, iż nawiązujemy lub pogłębiamy naszą relację z Chrystusem.

III. Miejsce na mapie

Niniejsza edycja skłania także do pytań o to, w jakim punkcie na mapie współczesnej poezji polskiej, w pobliżu jakich zjawisk literackich należy umieścić twórczość autora Kategorii przestrzeni. Pytania te są ważne i pilnie potrzebne, ponieważ – mimo upływu czasu – poezja Pasierba wciąż zdaje się tkwić w pewnej historycznoliterackiej próżni: poza głównymi nurtami dwudziestowiecznej liryki polskiej, dzieląc zresztą los twórczości wielu innych księży-poetów. Dlaczego tak się dzieje? Zasadniczą rolę gra tu zapewne proces tabuizacji sfery religijnej we współczesnej kulturze. Obecna w niektórych pracach tendencja do podkreślania swoistej „osobności” liryków tworzonych przez osoby konsekrowane przyniosła skutki odwrotne od oczekiwanych. Nie zapewniła istotnego miejsca na arenie literackiej, lecz mimowolnie przekonywała o braku więzi łączących wiersze księży z głównymi nurtami epoki. Zachęcało to do traktowania ich twórczości jako swoistego kapłańskiego „rezerwatu”, pozostającego obok centrum lub nawet na skraju rzeczywistości literackiej, umożliwiało zatem niezasłużoną marginalizację. To prawda, nie wszystkie wiersze powstałe w kręgu poetów w sutannach zasługują na przetrwanie. Istnieje jednak wystarczająco wiele tekstów na tyle wartościowych i ważnych, iż odsuwanie ich na margines historii literatury musi budzić sprzeciw. Jak zatem przywracać je historycznoliterackiej i w ogóle czytelniczej świadomości? Wiele wskazuje na to, iż jedną z możliwych dróg może być cierpliwe ukazywanie związku twórczości duchownych z głównymi nurtami epoki, odsłanianie pasjonującej rozmowy, jaką najwybitniejsi poeci z owego kręgu prowadzą w swych wierszach z tendencjami epoki. Pytanie o historycznoliterackie umiejscowienie Pasierba jest być może przede wszystkim pytaniem o spotkanie autora Kategorii przestrzeni z nowoczesnością.

Od razu powiedzmy zatem, że wiele wskazuje na to, iż istotnym odniesieniem Pasierbowej poezji jest dwudziestowieczny klasycyzm tworzony przez Thomasa Stearnsa Eliota, rozwijany u nas m.in. przez Jarosława Iwaszkiewicza, Mieczysława Jastruna, Czesława Miłosza, Ryszarda Przybylskiego, Jarosława Marka Rymkiewicza, Zbigniewa Herberta. Ryszard Przybylski w swej książce To jest klasycyzm przekonuje m.in.:

Klasycyzm był zawsze poetycką hermeneutyką kultury. To znaczy, do wiedzy o człowieku usiłował dobrnąć przez odszyfrowanie dokumentów jego życia, czyli – posługując się określeniem Ricouera – próbował „odzyskać siebie w zwierciadle swych przedmiotów, swoich dzieł”. Klasyczne cogito staje się więc sobą, przywłaszczając sobie sens, oczywiście sens istnienia, który wyłuskuje niejako z tekstów, z kultury, z historiografii3.

Na czym polegałaby jednak swoistość liryki Pasierba na tle wspomnianego nurtu? Czy istnieją cechy wyróżniające jego wiersze spośród tysięcy innych, inspirowanych Eliotowskimi hasłami powrotu do kulturowej tradycji? Nie rozstrzygając problemu, chciałbym wskazać na jedną tylko właściwość omawianej twórczości. Myślę o szczególnym zakorzenieniu Pasierbowej hermeneutyki w doświadczeniu wiary – rozumianej jako osobista, „egzystencjalna” odpowiedź wobec Boga, który naznaczył i wciąż naznacza swoją obecnością ludzką historię. Wiara, tak jak ją Pasierb rozumie i przeżywa, nie jest przecież jedynie intelektualnym przeświadczeniem, lecz czymś o wiele bardziej skomplikowanym – jest spotkaniem Innego. Implikuje zaangażowanie w udzielającą się Tajemnicę Bożą – w misterium, które można nazwać tajemnicą zbawienia. Przypomniane przez pisarza wyznanie Gombrowicza, iż „zbawienie nie jest niemożliwe”4, zdaje się dotykać czegoś, co znajduje się w samym centrum omawianej twórczości. Hermeneutyczna poezja Pasierba zdaje się wypływać z wnętrza doświadczenia możliwości zbawienia. Odkupienie jest kluczowym zagadnieniem Pasierbowej liryki. Dokonująca się w omawianych wierszach nieustanna lektura symboli przybiera kształt poszukiwania religijnego znaczenia wydarzeń, krajobrazów, dzieł sztuki – które okazują się swoistymi znakami na naszej drodze ku zbawieniu – i przypomina o regułach wyjaśniania, jakie obowiązują w nauce będącej racjonalną refleksją nad Bożym Objawieniem. Dociekania interpretacyjne oznaczają przecież w teologii właśnie umieszczenie odczytywanych zjawisk w perspektywie religijnej, tj. w obszarze historii zbawienia, a ich celem staje się „wydobycie zbawczego sensu faktów”. Wypada przyznać rację ks. Janowi Sochoniowi, który – nieco prowokująco – pisał o autorze Doświadczania ziemi, że „wszystkie, dosłownie wszystkie jego utwory mają w istocie teologiczny charakter”5. Czymś, co wyróżnia Pasierbowe liryczne interpretacje „tekstu” świata, wydaje się właśnie charakterystyczna dla pisarza tendencja do odsłaniania religijnych wymiarów zjawisk, spraw, faktów. Poeta realizuje, jak się wydaje, nieco inny niż wymieniani wcześniej polscy neoklasycyści wariant nawiązań do twórczości Eliota. Jeszcze całkiem niedawno akceptowano u nas poetykę pisarza, jego koncepcję kultury i diagnozę stanu współczesnej cywilizacji, pomijano natomiast lub krytykowano religijny wymiar jego twórczości. Tymczasem dla Pasierba, Eliot, obok Eugenio Montalego, należy właśnie do „klasycyzujących poetów chrześcijańskich”. Autor Czarnej skrzynki zgodziłby się też zapewne z sądem Przemysława Mroczkowskiego, dostrzegającego w angielskim pisarzu kogoś, kto stał się „największym […] świadkiem poetyckim przebudzenia naszego wieku na prawdę ponadczasową, eschatologiczną o człowieku”6. Pasierbowa recepcja Eliotowskiej tradycji wydaje się pełniejsza, bardziej integralna niż ta, wyznaczana standardami polskiego neoklasycyzmu. Poeta zdaje się kontynuować w swoich utworach to, co według znawców twórczości Eliota stanowi sam rdzeń jego twórczości – przekonanie o kryzysie współczesnego człowieka, przede wszystkim jednak uwrażliwienie na ważną, wciąż obecną, choć niekiedy przesłanianą, perspektywę zbawienia świata i ludzkości. Mieliśmy wśród klasycyzujących poetów chrześcijańskich końca ubiegłego wieku Annę Kamieńską i Joannę Pollakówną, mieliśmy także Janusza Stanisława Pasierba. Warto o tym pamiętać.

Wojciech Kudyba

1 J. S. Pasierb, Od kaznodziejstwa do homilii, Pelplin 1984, s. 36.

2 Pierwsze „całościowe” ujęcie poezji Pasierba zaproponował Tadeusz Linker, omawiając jej główne motywy („Każdy nowy dzień zaczyna się głęboką nocą”, czyli nieco refleksji o poezji ks. Janusza St. Pasierba, w: tenże, W misji słowa. Twardowski, Pasierb, Damrot, św. Wojciech, Pelplin 1998, s. 105–206). Podobnym tropem metodologicznym podążyła Aleksandra Pethe, dorzucając nieco spostrzeżeń interpretacyjnych i garść uwag o odbiorze Pasierbowych wierszy wśród uczniów szkół średnich i kleryków w seminarium (Poeta czasu otwartego, Katowice 2000). Ciekawym opracowaniem głównych motywów liryki autora Kategorii przestrzeni jest rozprawa Tomasza Tomasika Na skrzyżowaniu dróg. O poezji Janusza St. Pasierba, Pelplin 2004. Istnieją też prace dotyczące wybranych aspektów twórczości pisarza. Małgorzata Borkowska w swej rozprawie (Modlitwa, słowo i sztuka w poezji ks. Janusza St. Pasierba, Lublin 2003) odsłania mistyczny wymiar tekstów poety, Ewa Sykuła bada wątki pasyjne (Pasja według Pasierba, Lublin 2004), Wojciech Kudyba analizuje tragiczną w sensie religijnym wizję świata i człowieka (Rana, która przyzywa Boga, Lublin 2006), ks. Wojciech Korzeniak skupia się na aspektach pedagogicznych (Wychowawcza funkcja kultury według ks. Janusza Pasierba, Pelplin 2009), Małgorzata Peroń omawia nawiązania do sztuki (Plastyczna mapa świata. Poezja ks. Janusz S. Pasierba wobec sztuk wizualnych, Lublin 2015). Warto też wspomnieć o zbiorach artykułów wygłoszonych na konferencjach: w Pelplinie (Kapłan – poeta – humanista, Pelplin 2004), w Warszawie (Janusz St. Pasierb – poeta, red. B. Kuczera-Chachulska. M. Łukaszuk, M. Prussak, Warszawa 2003) oraz Szczecinie (Szkice o twórczości Janusz St. Pasierba, red. R. Cieślak i P. Urbański, Szczecin 2006). Ukazała się także dwutomowa biografia naukowa poety napisana przez Agnieszkę Laddach (Janusz Stanisław Pasierb – teolog, historyk sztuki, teoretyk kultury. T. 1. Dzieje życia, Toruń 2019, T. 2. Myśl humanisty, Toruń 2020).

3 R. Przybylski, To jest klasycyzm, Warszawa 1972, s. 179.

4 J. S. Pasierb, Gałęzie i liście, wyd. III, Pelplin 1993, s. 247.

5 J. Sochoń, Geografia zbawienia. Kilka uwag o eseistyce i poezji księdza Janusza Pasierba, w: Ksiądz Janusz St. Pasierb. Kapłan, poeta, człowiek nauki, red. B. Wiśniewski, Pelplin 1995, s. 23.

6 P. Mroczkowski, Vidi il Maestro (Eliot ukończył 70 lat), „Tygodnik Powszechny” 1958, nr 39, s. 6.

KATEGORIA PRZESTRZENI
(1978)

LUSTRA

Poezja dzisiaj

poezja dzisiaj

nie może dowierzać

musi słowa sądzić

zadawać im rany

zdzierać odzienie

przybijać do krzyża

słuchać co krzyczą

kiedy umierają

sprawdzać pieczęcie

po trzech dniach na grobie

Powrót do źródeł czasu

kalendarz na ścianie

co rano grubszy

nocami

wracają kartki

czerwone

czarne

codziennie

coraz więcej

przeszłości

na pierwszej

białej

jabłko z liściem

zielone

Carpe diem

nie czekaj

na życie

spłoszony ptak

szaleje w klatce żeber

drapie

chce się uwolnić

od ciebie

życie

twoje jedyne życie

już jest

na chwilę

Nic już nie będzie naprawdę

wszystko

coraz bardziej

przelotne

ręce które obejmują

widzę

ten uścisk

nie czuję go

zupełnie

Do ziemi

Ziemio materio ciężarze

wiszący w pustce

stygnące jabłko królewskie

Nie wiedzieć czemu świecące

Tobie zawdzięczam moje wniebowzięcie

twoje pustynie wody skały błota

one nie skrzydła przecież mnie unoszą

one sprawiają że przez wszechświat pędzę

z nimi pulsuję drgającym błękitem

znikoma kropla życia ciepła światła

wpatrzona w ciemne oko opatrzności

Powołanie

pytasz czy zostałeś wezwany

jesteś prosty i jasny

tu ciemność w południe

nie wiem czy jesteś

skaleczony przez anioła

ugryziony przez węża

naznaczony

nie wiem czy zostałeś wybrany

nie widzę rany

Przez ogień

nie oddziela mnie od świata

gruby mur czy cienka ściana

tylko ogień

nie odróżnia mnie od rzeczy

oddech ani serca bicie

tylko ogień

nie zbliża mnie do człowieka

jego moja krew i ciało

tylko ogień

i z Bogiem mnie nie połączy

obłok chłodny czy powietrze

tylko ogień

TOM 2

CZARNA SKRZYNKA (1985)

CZARNA SKRZYNKA 1981–1982

czarna skrzynka

ona jest w środku nie wiadomo gdzie

nikt nie wie jak ona właściwie wygląda

nie ma żadnych otworów

jest taka twarda że potrafi przetrwać

każdą katastrofę

rejestruje wszystkie impulsy

zapamiętuje głosy

działa do samego końca

słyszy jeszcze połowę

ostatniego

słowa

braterstwo

tylko cierpienie obdarza braterstwem

tego skurczu na twarzy nie widziałeś w lustrze

jak pies kopnięty zwijałeś się w kłębek

kruszono cię jak kamień ścinano jak gałąź

ogłuszono jak rybę schwytano jak ptaka

spalono jak trawę popiół rozsypano

krwotok

nawet kosmyk na czole nie chce być promieniem

tylko strumykiem a twarze dokoła

to już nie pięści lecz blade kałuże

jeśli chcesz ocalić resztę krwi zaciśnij usta

uratuj swoją krew

nim się połączy z gęstą białą lawą

płynącą z oniemiałych ran

świata

wykonało się

i wszystkie listy wreszcie doszły

wszystkie ciosy

przeniknęły wszystko promienie

doleciały przed wieczorem jak ptaki

wszystkie głosy przed długim milczeniem

nie można

nie można nie można pożywić się szczęściem

nawet jeśli będzie przypadkiem niecudze

tylko gorzkie owoce sycą naprawdę pragnienie

inną harmonią dźwięczą potargane struny

mocniej wiążą ziemię splątane korzenie

głębsze są ciemne serca podziemne jeziora

drogę ku morzu wskażą błądząc przez pustynię

sine jak żyły udręczone rzeki

TOM 3

DOŚWIADCZANIE ZIEMI (1989)

1. peregrynacya wtóra do ziemi świętej

Olbrzymia muzyka pomiędzy niebem i morzem

w słuchawkach stereo kanał szósty

airbus Alitalii jest nieomal pusty

Słońce pasie spokojnie białoróżowe baranki swoje

i ani łódki ani wyspy w dole

gdy tak pielgrzymuję z Karajanem w uszach

w dwie i pół godziny

– tyle się zmieniło od Sierotki do Pasierba –

z rzymskiej do żydowskiej Jerozolimy

Miedzianoskóra stewardessa z twarzą jak Minerwa

ma przedłużone jasnym błękitem oczy

i jest rodzajem dwuznacznego cheruba

W gazetach jak zwykle głupota i zgroza

Bóg nad tym wszystkim over all that jazz

ten który wybrał mały skrawek ziemi

dokąd – Janusz jak Jonasz – w brzuchu srebrnej ryby

płynę niepewny swojego wzruszenia

23 IX 1985

2. ziemia

ziemia z wysokości dwunastu kilometrów

jaka jest bliska

czy to już Azja czy jeszcze Afryka

między szafirem wody i powietrza

różowa i bezbronna jak skóra człowieka

3. niedowierzanie

czyżby stał się cud

po tylu miesiącach

w ciemności i ciszy

znowu widzę i słyszę

mogę pisać wiersze

4. lądowanie (I)

na własne oczy lecz jakby innymi oczami

widzę to miasto w zachodzącym słońcu

dawni pielgrzymi nie oglądali go z góry

był to jedynie przywilej aniołów

których Bóg tu posyłał tak często

podobnie kiedyś zobaczą je święci

cisnąc się do okien Nowej Jeruzalem

gdy błyszcząc wielobarwnie wszystkimi światłami

będzie lądowała jak kosmiczny statek

5. lądowanie (II)

airbus Alitalii o pięknym imieniu Mantegna

krajobrazy w dole jak na jego freskach

nie roztrąca aniołów schodząc na lotnisko

widać że odleciały bo jesień za pasem

do krajów cieplejszej wiary

ustępując miejsca trójkątnym myśliwcom

6. państwo Izrael

imiona które błyszczały na naszych ołtarzach

Adonai Jahwe Michael

słowo ze mszy Sabaoth

litery które za Niemca kurczyły się z bólu

na zwojach palonych lub wdeptanych w śnieg

teraz świecą neonem

mówią bank cło imigracja

patrzę na nie zdumiony jak moi dziadkowie

których Polska mieszkała w książkach oraz w niebie

patrzyli na polski fiskus i policję

w osiemnastym roku po pierwszej światowej

7. z lotniska

białe kłębki bawełny

pod szybko ciemniejącym niebem

kamienie na wzgórzach

jak owce przed nocą

TOM 4

INEDITA

Landy

Słońce jest tutaj dojrzałą brzoskwinią

światło z niej ścieka gęstymi kroplami

platany je destylują zielono i złoto

70 kilometrów przed Bordeaux

pierwsze sosny

jadący z Paryża na wakacje Mauriac

zaczynał wdychać ich żywiczny żar

Tu wszystkie nazwy rymują się

z jego nazwiskiem

Vanzac

Jonzac

Pouillac

tu jest pierwsza palma

Wraca czekają swoi

Frontenakowie

Teresa Desqueyroux

dusi się w sosnowym upale

na skroniach pulsują

sine żyły

w innym domu

zanudza się na śmierć

która już jedzie po niego

amerykańską limuzyną

piękny Bob Lavage

paryżanin na wakacjach

w Landach

18 VIII 1973

wróżby

nie ma dziś żadnej pory roku

bo już minęły i nie przyszły

jest i za późno i za wcześnie

na zapytania i domysły

miękkiego deszczu szept cierpliwy

nocą puszystą od wilgoci

i białych mew skwir zardzewiały

światło co drga zielono w wodzie

to wszystko ciebie nie uleczy

i tylko płonąc będziesz żywy

gdy w dłoń jak w czystą kartę patrzę

wróżę ci lato wróżę róże

ich liście twarde krwawe kolce

upały straszne jak rozpacze

i miłość groźne ciemne słońce

27/28 I 1974

Englischer Garten

tutaj wieczorem

spuszczone ze smyczy

mogą pobiegać w ciemności

środkowoeuropejskie historyczne lęki

lęk myśliwego co zabił człowieka

i lęk zwierzęcia które miało szczęście

noc nad wszystkim inna

pachnie trawa skoszona deszczem spalinami

nasze lęki kalekie potwory

wokoło siebie krążą niestrudzenie

18 VII 1974

NOTA WYDAWCÓW

Na Wiersze zebrane składają się wszystkie utwory Janusza Stanisława Pasierba opublikowane w tomach poetyckich oraz czasopismach, a także inedita przechowywane w warszawskim archiwum poety, znajdującym się w posiadaniu spadkobierczyni praw autorskich, pani Marii Wilczek. Teksty wierszy oparto na pierwodrukach następujących książek poetyckich, z uwzględnieniem poprawek i uzupełnień wprowadzonych na podstawie Wierszy religijnych (1983) oraz Wierszy wybranych (1988) i zaznaczonych w Przypisach:

Kategoria przestrzeni, Czytelnik, Warszawa 1978;

Things ultimate and other poems / Rzeczy ostatnie i inne wiersze, przeł. na jęz. ang. Charles Lambert, Poets’ and Painters’ Press, London 1980;

Zdejmowanie pieczęci, Czytelnik, Warszawa 1982;

Wiersze religijne, Pallotinum, Poznań – Warszawa 1983;

Czarna skrzynka, Czytelnik, Warszawa 1985;

Koziorożec, Czytelnik, Warszawa 1988;

Wnętrze dłoni, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź 1988;

Doświadczanie ziemi, Wydawnictwo Znak, Kraków 1989;

Morze, obłok, kamień, Wydawnictwo Miniatura, Gdańsk 1992;

Ten i tamten brzeg, Tikkun, Warszawa 1993;

Puste Łąki, Wydawnictwo Palabra, Warszawa 1993;

Butelka lejdejska, Czytelnik, Warszawa 1995;

Haiku żarnowieckie, Bernardinum, Pelplin 2003.

Część ineditów została udostępniona czytelnikom w 2016 roku w tomie wierszy wybranych Blask cienia.

Utwory zaprezentowane w niniejszym wydaniu zostały ułożone zgodnie z chronologią ich publikacji w kolejnych książkach poetyckich. Uwzględniono zarówno tomiki, które ukazały się za życia poety, jak i te, które zostały przez niego przygotowane do druku, lecz wydane po jego śmierci (Butelka lejdejska i Haiku żarnowieckie). Zachowano też oryginalny układ utworów w obrębie tomów, łącznie z zamieszczanymi w nich przekładami. Trudnością, która zaburza ten – dość oczywisty – porządek, jest fakt powtórnego publikowania niektórych utworów w kolejnych książkach poetyckich. Wobec tego faktu zadecydowano o osadzeniu przedrukowywanych wierszy w miejscu ich pierwodruków. Stąd niektóre tomiki wydają się nieco „okrojone”. Pełną lokalizację poszczególnych utworów, uwzględniającą powtórne miejsca publikacji, przedstawiono w Spisie utworów.

Opracowanie ineditów zostało pozbawione aparatu krytycznego, ponieważ niniejsza edycja nie ma charakteru naukowego, tylko popularyzatorski. Przechowywane w archiwum niepublikowane za życia poety wiersze, wstępnie uporządkowane, zachowały się przeważnie w formie maszynopisów, często z odręcznymi poprawkami, skreśleniami, dopiskami lub w postaci rękopisów. Uwzględniono teksty, które mają wyraźne znamiona (nie zawsze łatwe do jednoznacznego ustalenia) utworów skończonych i kompletnych. W kilku przypadkach trzeba było podjąć trudne decyzje edytorskie i dokonać wyboru podstawowej i ostatecznej wersji tekstu spośród kilku jego wariantów. Pominięto brulionowe zapiski poety pojawiające się w jego terminarzach i notatnikach. Uporządkowanie ineditów oparto na następującej zasadzie: najpierw zamieszczono, według kolejności chronologicznej, wiersze opatrzone informacjami o dacie ich powstania, następnie – pozostałe utwory zgodnie z alfabetyczną kolejnością ich tytułów. Warto zwrócić uwagę na to, że wśród dość licznego zbioru niepublikowanych do tej pory utworów znajdują się też takie, które pochodzą z bardzo wczesnego okresu twórczości poetyckiej autora Kategorii przestrzeni, czyli z początku lat siedemdziesiątych XX wieku.

Inicjatorką edycji jest opiekunka spuścizny ks. Pasierba – pani Maria Wilczek, której należą się szczególne wyrazy uznania za trud współredagowania niniejszego tomu oraz koordynację prac zespołu redakcyjnego.

Edycja Wierszy zebranych Pasierba poprzedzona została kilkuletnim okresem porządkowania materiałów znajdujących się w archiwum autora oraz namysłem i pracą redakcyjną. Teksty utworów zostały opatrzone przypisami i niekiedy krótkimi komentarzami. Mają one ułatwiać lekturę i interpretację wierszy dzięki ujawnieniu i wyjaśnieniu wszelkich przywołań i aluzji do postaci, zdarzeń oraz motywów wywodzących się z tradycji biblijnej i mitologicznej, do dzieł literackich, filmowych i muzycznych oraz do ich twórców, do postaci i wydarzeń historycznych oraz współczesnych, do miejsc geograficznych, do terminologii z zakresu architektury, muzyki, nauki, kultury religijnej, do faktów z biografii autora itp. Najliczniejsza część tych objaśnień dotyczy identyfikacji dzieł sztuki, do których utwory poety nawiązują w sposób mniej bądź bardziej jawny. Pasierb, z zawodu historyk sztuki, bardzo często tworzył ekfrazy, czyli utwory poetyckie będące opisami, ale też własną, odautorską interpretacją konkretnego dzieła malarskiego, rzeźbiarskiego, architektonicznego, muzycznego, filmowego. Zamieszczone tu objaśnienia uświadamiają skalę tego rodzaju nawiązań. Ponadto w przypisach przełożone zostały na język polski wszystkie, pojawiające się w tekstach wierszy, ich tytułach bądź mottach, obcojęzyczne słowa, zwroty i cytaty. Chcielibyśmy w tym miejscu podziękować tłumaczom, którzy bezinteresownie dokonali tych translacji: profesorowi Robertowi Sucharskiemu (z języka łacińskiego, greckiego i włoskiego), doktorowi Piotrowi Kallasowi (z języka angielskiego i francuskiego) i Markowi Szalszy (z języka niemieckiego). W przypisach odnotowane zostały także warianty tekstów, dokonane przez autora w kolejnych przedrukach.

Tam, gdzie wydawało się to uzasadnione, wprowadzono, nie wpływające na zmianę znaczenia utworu, korekty błędów językowych w tekstach już wydrukowanych. Dotyczy to takich sytuacji jak przykładowo w wierszach: Po południu („po południu” zamiast „popołudniu”), pytanie o wilki („skąd by” zamiast „skądby”), Gdyby („skądże byś” zamiast „skąd żebyś”), wsiowi żebracy przygłupki („po coście” zamiast „pocoście”), Ogród („szałwii” zamiast „szałwi”). Więcej wątpliwości budzą błędy w nazwiskach czy cytatach przytaczanych z języków obcych. Formę nazwiska „Massacio” z wiersza mistrzowie zamiast poprawnego „Masaccio” należy zapewne uznać za pomyłkę autora albo niedopatrzenie redaktorskie, i stąd decyzja o wprowadzeniu poprawki. Ale czy można podobnie potraktować zniekształcony cytat z liryku Rainera Marii Rilkego Schlußstück wkomponowany w wiersz szansa („wir sind seines lachenden Mundes“ zamiast „Wir sind die Seinen / lachenden Munds”)? Katarzyna Kuczyńska-Koschany zwróciła uwagę na to, że owo przeinaczenie oryginalnego tekstu świadczy o tym, że Pasierb cytował fragmenty utworów z pamięci (Rilke polskich poetów, Wrocław 2004, s. 232-233). A ta okoliczność stanowi informację o sposobach powstawania tych tekstów. Dlatego też ten błąd nie został poprawiony w utworze.

Ewa Wiorko

Tomasz Tomasik

SPIS UTWORÓW

Spis prezentuje zawartość poszczególnych tomów poetyckich z uwzględnieniem również tych wierszy, które były przedrukowywane.

Kategoria przestrzeni (1978)

Lustra

Poezja dzisiaj

Powrót do źródeł czasu

Carpe diem

Nic już nie będzie naprawdę

Do ziemi

Powołanie

Przez ogień

Piasek

Malarstwo

Taniec

Muzyka

Inność

Bliźni

Szukanie Adama

Odwiedziny

Jego godzina

Pod warunkiem

Wiadomość

Écorché

Wielkie religie

Na górze Nebo

*** (W gruncie rzeczy…)

Znaki

Piosenka Teodorakisa

Requiem imperfectum

Podobieństwo

Zaduszki jazzowe

Wybór

Ciała zmartwychwstanie

Lustra

Starsze od nas wszystkich

Morze śródziemne

Rzymskie lato

Minotaur

Łódź Dionizosa

Biegnący

Klasyczna sytuacja

Szczęśliwe zakończenie

Do Apollina

Eros

Światło samotne

Dedalowie

Uczeń Pitagorasa

Wiadomość o bitwie

Wystawa

Notatki sycylijskie

Lato hiszpańskie (1973)

Corrida w San Sebastian

Byk

*** (Hiszpania jest dowodem…)

Nawarra

Puente la Reina

Katedra w Burgos (I)

Katedra w Burgos (II)

Cristo de Las Lagrimas Jana de Mostaert w Burgos

San Nicolas de Bari w Burgos

Monasterio de las Huelgas Reales

Cartuja de Miraflores w Burgos

Owce

Szukanie w Saragossie

Spotkanie

Hiszpańskie oczy

Somosierra

W kawiarni

W Prado

Na obraz alegoryczny Filipa z Szampanii, w Prado

Na obraz Anonima Bolońskiego (w. XVII) przedstawiający Kupida, w Prado

Zurbarán

Madrigal de las Altas Torres

Ávila, klasztor wcielenia

Uniwersytet

Na kapitele w Casa de las Dueñas

Na pierwsze patio w tym klasztorze

Pomnik Unamuna w Salamance

Akwedukt maszeruje przez Segowię

Toledo

Synagoga Zaśnięcia

Mit

Mezquita

Noc w Kordobie

Ogrody Generalife

Sztuka arabska

Katedra w Sewilli

Grobowiec Kolumba

Cristo de Gran Poder

*** (Chrystusowie Madonny hiszpańskie…)

Nuestra Señora de los Desamparados

*** (Chrystusowie romańscy…)

Sardana

Z bliska

Notatka o powrocie jesienią

Na autostradzie

Popołudnie w Trewirze

Pielgrzymka

Notre-Dame

Park jesienią

Sainte Chapelle

Île de France

Miasto niemieckie (Stuttgart)

Monachium

Serce starej kobiety

Korzyści

W drodze

Dachau

„Zwiastowanie” Stwosza

W piątek o trzeciej

Galeria współczesna

Może to jest o ochronie zabytków

„Kuszenie św. Antoniego” Boscha

Autoportret starego Rembrandta

Szlarafia ale czujność nie zawadzi

Piosenka wojskowa

„Mojżesz” Chagalla

Dwa portrety kardynała Pietra Bembo

Cmentarz żydowski w Pradze

Miasto szczęścia

Daulatabad

Gomateszwara

Benares opowiedziane

Przez wodę i krew

Protest

Późna jesień

Temat kaszubski

Lato 1976

Witraż Wyspiańskiego u Franciszkanów

Co komu pisane

Sztuka

Rzeczy ostatnie i inne wiersze (1980)

Szukanie

To samo słowo

Przypowieść o Ojcu

List do Hioba

Po południu

Katedra w Sewilli

Inność

Wybór

Wielkie religie

Dedalowie

W drodze

Carpe diem

Poezja dzisiaj

Owce

Korzyści

Na autostradzie

Dachau

Szukanie Adama

Echa

Powrót do źródeł czasu

Sztuka

Corrida w San Sebastian

Cristo de las Lagrimas Jana de Mostaert w Burgos

Nuestra Señora de los Desamparados

Protest

Sztuka arabska

*** (W gruncie rzeczy…)

Na pierwsze patio w tym klasztorze

Cmentarz żydowski w Pradze

Rozmowa o Franciszku

Mesyna

Rzymskie lato

Morze Śródziemne

Rzeczy ostatnie

Wierzę

Słowo

Syn marnotrawny

Ojcze nasz

Rewolucja Jezusa

Ogrójec

Popielec

Serce starej kobiety

Łazarz

Jego godzina

Rzeczy ostatnie

Zdejmowanie pieczęci (1982)

poniżej blasku

poranek

Żarnowiec jesienny

ptak

plaża

pożegnanie

Polska wiejska

pytanie o wilki

pierwszego września

a serce

Forum Romanum

inwokacja

pomnik deportowanych w Paryżu

zapamiętać wyspę

wspomnienie z Prowansji (1959)

przechodnie

popołudnie w Notre-Dame

inauguracja

sadzawka

piękno

spotkanie

staruszka w muzeum

dlaczego

w Paryżu

Nike

wcześnie

nad Atlantykiem

głowa króla

portret z Fajum

kodeks Hammurabiego

Bitwa

Gioconda

Natchnienie poety

Wiosna albo Raj ziemski

Warsztat cieśli Józefa

kotwica

loci communes

Magdalena

Villa Borghese

wśród kwiatów

galerie

metoda porównawcza

o czym nie mówi radio

litanie

wjazd triumfalny

życzę ci losu tej nimfy

lot na północ

ślub

noc

dialog

Anath albo o pożytku historii religii

mecz

panu od polskiego

dom

poeta

twoja godzina

Mojżesz i Jozue

wspólnik

Trzęsacz

nadzieja

Kutna Hora

miłość późna

*** (jak żyć…)

*** (kiedy biało-czerwona…)

łaska

wizyta

neoklasyczność

miłość ukrzyżowana

morze i piasek

dyptyk z centurionem

światło które wtedy widać

mówi mieszkaniec Sparty

dwoje

*** (każda miłość to miejsce zupełnie osobne…)

Rodin

*** (otwórz drzwi…)

Stralsund

lekcja średniowieczna

Passacaglia

przerwa

uprawa ogrodu

czasami życie

sens

ostinato

późno

nowa teologia

natychmiast

jesień

na wschód od Warszawy

stąd

szpital chorych na raka

Kraków, koniec maja, wieczorem

andante

zwierzenia obiektywne

przedwiośnie na wyspie

wrażenie szczęścia

żaglowce i pociągi

Przekłady

Federico Garcia Lorca Piosenka o jeźdźcu

Federico Garcia Lorca De profundis

Salvatore Quasimodo List do matki

Salvatore Quasimodo I nagle zapada wieczór

Salvatore Quasimodo Na gałęziach wierzb

Salvatore Quasimodo Barwa żelaza i deszczu

Hans Magnus Enzensberger Objęcie ziemi

Hans Magnus Enzensberger Zasypianie

Hans Magnus Enzensberger Czytanka dla starszych dzieci

Wiersze religijne (1983)

Słowo

Wierzę

Powołanie

Przez ogień

Muzyka

Szukanie Adama

Odwiedziny

Jego godzina

Pod warunkiem

Wielkie religie

Na górze Nebo

*** (W gruncie rzeczy…)

Zaduszki jazzowe

Wybór

Ciała zmartwychwstanie

Cristo de las Lagrimas Jana de Mostaert w Burgos

San Nicolas de Bari w Burgos

Szukanie w Saragossie

Avila, klasztor Wcielenia

Synagoga Zaśnięcia

Katedra w Sewilli

Cristo de Gran Poder

Nuestra Señora de los Desamparados

Dachau

„Zwiastowanie” Stwosza

W piątek o trzeciej

Przez wodę i krew

U św. Idziego w Bardejowie

Jubileusz

Audiencja

Wszystko

Po południu

Przypowieść o ojcu

Kościół

Rewolucja Jezusa

Wczoraj około siódmej

To samo słowo

Rzeczy ostatnie

Ogrójec

Syn marnotrawny

Ave verum

List do Hioba

Łazarz

Ojcze nasz

Popielec

Rozmowa o Franciszku

*** (nocą kiedy oglądam obraz…)

Viscera per vulnera

Koniec listu

Człowiek

Wieczerza

Sny

Pierwsze światła

Gdyby

Deszcz

W Rzymie

Każdy dzień

Madonna z Dzieciątkiem

Magdalena

Ekstaza świętej Teresy

W ten dzień

13 maja

*** (wieże kościołów nad miastem…)

Prywatnie

Już po wszystkim

Przejście

Noli me tangere

Studnia

Droga

Nim się to stanie

Korzyści

Dom

Chasydzi na lotnisku

Wspólnik

Kutna Hora

Miłość ukrzyżowana

Twoja godzina

A serce

Mojżesz i Jozue

Popołudnie w Notre-Dame

Warsztat cieśli Józefa

Płaskorzeźba w Naumburgu

Anioł zmartwychwstania

Nowa teologia

Trzej królowie

Dialog

Dyptyk z centurionem

Światło które wtedy widać

Ciało

Może cię spotkać wszędzie

Wagary

Przed komunią

Stare kobiety w kościele

W dłoniach

Widzenie

Droga krzyżowa

Egzorcyzm

St. Gervais

Dziękczynienie

Obejmowanie

Genesis

Skąd

Psalm

Czarna skrzynka (1985)

Czarna skrzynka 1981-1982

czarna skrzynka

w ten dzień

braterstwo

krwotok

wykonało się

gdyby

nie można

sny

mors et amor I

mors et amor II

nim się to stanie

w pobliżu serca

historia współczesna

*** (przeraża mnie moja nieciekawość świata…)

prywatnie

poeta jest twoim bratem

rozmowa o poecie

pożegnanie

droga

przejście

noli me tangere

pozwolenie na ból

*** (czasem noc już umiera z wieczora…)

wewnątrz

viscera per vulnera

sen

krzyk

spuścizna

pytanie

Poczucie rzeczywistości

poczucie rzeczywistości

trzeciego kwietnia

anioł zmartwychwstania

pierwszy pogodny dzień

opis

*** (nie żyję...)

*** (dobrze było poezji…)

syreny

dobrze że jeszcze nie

lekcja mitologii

dostrzec

Europa jutra

przechodzący

dionizje

wakacje

ciało

egzorcyzm

Leopold Sédar Senghor Tu as gardé longtemps...

rozmowa z miastem

Jean Illel Uwaga

nareszcie serce

accepto mortis nuntio

dwa miasta

w dłoniach

droga krzyżowa

„maj w poezji”

*** (od rana mży…)

stare kobiety w kościele

*** (a za tymi szarymi oknami biały mur…)

być poetą konwencjonalnym

rondo

pamiątka

deszcz późnym popołudniem

Lekcja oceanu lato 1980

lato opuszcza mnie nad morzem

port

Atlantyk

kontynent

niepamięć

odpływ

możliwość początku

Paul Eluard Nudité de la vérité

Paul Eluard Ta chevelure d’oranges

czekanie na zachód

dziękczynienie

obejmowanie

zaorane wzgórze

pod ciężarem

genesis

skąd

dwudziestoma palcami

Henry Newman That sens of ruin

koniec

wtedy

zaproszenie

odjazd znad morza

Chiostro 1981

1. żarna

2. czerwcowy poranek

3. inwokacje

4. dyskobol

5. narodziny Afrodyty

6. malowany ogród

7. pięściarz

8. mozaika

9. Apollo Kitharodos

10. kara

11. takie piękno

12. zakochani

13. pochwała

14. różnica

15. sarkofag dziecka

16. maski

17. pelargonie

18. Afryka

19. oleandry

20. głowy

21. kotwica

22. chiostro

23. wyjście

24. następnego dnia

rzymski wieczór

przypływ

stare rzeczy

Terracina

Simonetta

lęk

wróżba

*** (kiedy bezsenność życia daje za wygraną…)

w Rzymie

deszcz

Magdalena

Ekstaza św. Teresy

Judyta ze służącą

Vermeer

Rembrandt

1. Autoportret z 1628 roku

2. Zaparcie się Piotra

3. Jeremiasz

4. Portret Tytusa

5. Żydowska narzeczona

6. Muzykujące towarzystwo

Dni i zajęcia

dni i zajęcia

pod słońce

jesień w Brabancie

bluszcz

w Wirginii

port Chester

w listopadzie

studnia

pisać

telefon

kiepsko

zwykły sen

powoli

człowiek

zawsze

13 maja

Federico Garcia Lorca Umarłem o świcie

*** (wieże kościołów nad miastem…)

*** (trzymam oburącz własny mózg…)

*** (próbuję uciszyć serce…)

taka miłość

wieczerza

dobranoc

tylko nocą

koniec listu

Koziorożec (1988)

ave

koniec

surf w październiku

*** (linieją tynki)

tylko oni

Pasolini

gwiazda

piosenka

metro

ad astra

poznanie

ciało

skrzypek

wiejskie kobiety

nauka

SCV

ostatnie autobusy

jak być

*** (marre marre marre…)

w drodze do biblioteki

owoc

telefon

wdzięczność

polonez z trzema cytatami

zimowy Rzym

Polacy w Rzymie w XIX wieku

żongler

owocobranie

jest ich więcej niż dwa

przez okno biblioteki

długie popołudnie

esprit d’escalier (I)

esprit d’escalier (II)

dziecinne strachy

zima śródziemnomorska

zimowy dzień

nostalgia

morskie dialogi

Bogu dzięki

zodiak

tak samo

burza o świcie

morze wewnętrzne

Hamlet

pióra

*** (zamilknij wreszcie…)

piękno, szczęście…

katakumby

kasztany

sen

żeby

woda

wielkie słowa

wyprawa

tors

fletnista

pojechać do Wenecji

mała muzyka o zachodzie

Chaplin w Lubawie

wigilia

wewnętrzna muzyka

bębny

o naturze światła

pomnik

Sąd Ostateczny w kaplicy Świętego Sylwestra

zabawa sylwestrowa

wizyta noworoczna

*** (klęczysz skulony…)

Pan Tadeusz

mała zakonnica

Pino

rzymska zima

przedrzeźnianie

koziorożec (I)

Sauroktonos

mleko

*** (teraz wiem jak wielka jest mądrość…)

„pokazał ręką na serce”

Koloseum

koziorożec (II)

„poezja kapłańska”

widok

Polihymnia

las samobójców (inferno, canto XIII)

inferno (canto XV)

in extremis

bo to jest erotyzm

urbi et orbi

na podwórzu

Minucius Felix

jak

okaleczone rzeźby

1944-45

torso

Hexameron iv, c. 10

depresja

okno

ekspedycja na biegun

szansa

pożytek podróży

ukrzyżowanie w glorii

Święte Oficjum

in urbe

głowa

dwie trzy twarze to wszystko (I)

dwie trzy twarze to wszystko (II)

gra

przygotowanie

egzekucja

neofita

luty 85

nawrócenie Szawła

brak przepisów

o ciążeniu

trzecia niedziela w roku

powieść współczesna

alegoria

*** (śniłem się sobie…)

ziemia

pożegnanie Schodów Hiszpańskich

waga

karnawał

Wnętrze dłoni (1988)

Prawo ciążenia

Pytania

Ta sama płyta

Porwanie

Wyrok

*** (lato podobne i niepodobne do lata…)

Bracia Karamazow

Środa

Znów wiosna

Lato

Pod słońce

Wieczór

Cmentarze nad Dunajcem

Obietnice

Po lekcjach

*** (tak często…)

Czekaj

*** (zostaw mnie…)

Pora deszczu

Początek zimy

Notatka

Ubieranie choinki

*** (biedne czułe psy…)

Na Sylwestra

Nie jesteś Bogiem

Upadek

*** (kiedyś dostrzegłem…)

Póki co

Jak Chińczyk

S. O. S.

Na strychu

Wówczas

Witaj miasto ucieczki

Wszystko za późno

Powrót Janusza Korczaka

Ornitologia pastoralis

Jagoda

Znaczenie czasu

Brak

Stało się weselej

Francis Jammes Smutek

Poradnia

Naturalna historia dźwięku

Jak

Szata

Biografia

Dojrzałość

Program

Środa popielcowa

*** (jeśli na łąkę w słońcu pada cień…)

*** (czy nie widzicie jak próbuję was dosięgnąć…)

Transport

Wstępując na wzgórze

Przedwiośnie

U wrót

Tak

Tractus

*** (jelita to labirynt…)

Księga Rodzaju (I)

Księga Rodzaju (II)

Księga Rodzaju (III)

Prymicjantowi

Nowy dzień

Pogrzeb poety

Wnętrze dłoni

Miasto

Próba końca świata

Piazza di Spagna

Echo

XXXI

Turystom

Zmierzch bogów

Eugenio Montale Spesso il male di vivere

*** (liściasta głowa kolumny…)

Koloseum

Znalezienie krzyża

Serwetki

*** (nie myślałem…)

Estetyka grupy Laokoona

Lekcja Ungarettiego

Bocca della Verità

Więzienie

San Sebastiano

Via dei Lugari

Fontanna i serce

Tabliczka

Laokoon

Ars moriendi

Opisanie kościoła in Aracoeli

Bellini: Pogrzeb Chrystusa

Sykstyna

Vincenzo Cardarelli Morire, si

Cesare Pavese Verrà la morte

Campo Verano

Wirydarz

Jak robotnik

Zawsze

Mario Luzi Zdania

Serafin

Turyn

Owad

*** (sześć piszczałek…)

*** (błysk oczu…)

Bryły

Banalne popołudnie

Odwaga

*** (fortuna…)

Koniec

Kto śmieszniejszy

Grób Keatsa

Pies na lotnisku

Wyspa

Wyspa

Od środka

Giuseppe Ungaretti Radość rozbitków

Malta

Nocą na wyspie

Ranki na Malcie

Początek sezonu polowań

Jeżeli Malta

Camus po hiszpańsku

Grota Kalipso

Katedra w La Valetta

Caravaggio na Malcie

G’gantija

Marsalforn

Lew

Słońce

Mała melodia

Znowu

Fotografia

*** (słone morze…)

Nad Sycylią

Morze kamień i obłok

*** (cierpliwe morze…)

Mała moneta

Doświadczanie ziemi (1989)

l. peregrynacya wtóra do ziemi świętej

2. ziemia

3. niedowierzanie

4. lądowanie (I)

5. lądowanie (II)

6. państwo Izrael

7. z lotniska

8. pierwszy dzień

9. międzynarodowe sympozjum

10. Tantur

11. dom

12. krucjata

13. trzynastu

14. ziemia święta

15. sny

16. 24 godziny w Tantur

17. popołudnie

18. noc

19. jesień już

20. ziemia i księżyc

21. *** (geometria Tantur o poranku…)

22. z góry

23. ślepiec

24. uzdrowienie głuchego

25. tylko Ty

26. dym w Tantur

27. lęk

28. nowy rok

29. Yom Hakippurim

30. Betlejem

31. grota Narodzenia

32. przodkowie

33. kawał drogi

34. Wyjście

35. na Synaju

36. góra Mojżesza

37. *** (pod wieczór dzień…)

38. wejście na Górę

39. wschód na Synaju

40. zioła pustyni

41. lekcja

42. Katharin

43. próba

44. modlitwa

45. akwarium w Ejlat

46. pamięć

47. zmierzch

48. brama Syjonu

49. obchodząc mury

50. in gallicantu

51. opoka

52. Yad Vashem

53. czytanie

54. sukkoth

55. w środku

56. święta Anna krzyżowców

57. Simhat Tora

58. sadzawka

59. paralityk

60. Jerycho

61. tyle wody

62. skała i morał

63. *** (spraw byśmy do Ciebie powrócili Panie…)

64. Getsemani

65. stabat mater

66. bracia

67. Piłat

68. aniołowie

69. morze martwe

70. Hakjeldama

71. Gehenna

72. samotnie

73. *** (ziemio w drutach kolczastych…)

74. to pokolenie

75. gdyby Jezus

76. Pier Paolo Pasolini: Ukrzyżowanie

77. Sądny Dzień

78. jak to będzie

79. kopuła

80. kameleon

81. paradoksy

82. Samaria

83. Genezaret

84. Genezaret nocą

85. gdzie owoce

86. Judasz

87. drogi krzyżowe

88. macewa

89. obudź się harfo

90. Zakirchale

91. 19 lat tutaj

92. zapamiętać

93. niebo i ziemia

94. Nawiedzenie

95. Ein Karem

96. patrol w Jerozolimie

97. Gehenna

98. pejzaż

99. *** (oschłość posunięta aż do okrucieństwa…)

100. *** (czym są tamte słowa w tym krajobrazie…)

101. *** (czy słowo…)

102. eschata

103. gra w szachy

104. „nigdy nie byłaś wdzięczna”

105. *** (tam gdzie się urodził…)

106.*** (wierzchołek cyprysu nad parapetem…)

107. nowe osiedla

108. *** (czy te ptaki które nadlatują stadem…)

109. *** (czy my się już nie spotkamy…)

110. Getsemani

111. Kafarnaum

112. Kana

113. synagoga w Nazaret

114. blask cienia

115. w bóżnicy

116. natchnienie

117. wróżba

118. Elohi Elohi

119. reklama

120. litera i duch (tablice drogowe)

121. simhat thora

122. dwanaście słońc

123. Benjamin

124. wybrany

125. pieśń

126. „gdzie jest serce twoje”

127. prawo

128. pati divina

129. nadmiar

130. skąd

131. godzina wilków

132. rocznica

133. ogłoszenie petitem

134. kilka prostych wskazówek

135. doświadczanie ziemi

136. diabełki na Górze Oliwnej

137. powrót

138. rysunek Leonarda

139. wrogość

140. traktat o łasce

141. w biblii?

142. star dentro star fuori

143. niepodobne czasy

144. rola

145. ten kraj

146. przy Murze

147. stara Jerozolima

148. żona Lota

149. pożegnanie miasta

150. ostatni wiersz

Morze, obłok i kamień (1992)

*** (morze jak niebo…)

*** (obłok jest brwią…)

*** (muszla jest kamieniem i morzem

*** (przenikałem obłoki…)

*** (trwanie…)

*** (jesteś kamieniem…)

*** (w obłoku litość…)

*** (z obłoków bitwa…)

*** (obłok to zapowiedź…)

*** (obłok Zwiastowanie…)

*** (obłok nadzieja…)

*** (w obłoku ptak…)

*** (morze odbierze ci wszystko…)

*** (obłok zwodzi kamień…)

*** (obłokiem czy kamieniem…)

*** (obłok czystość…)

*** (grzywy lekkie jak obłok…)

*** (obłok elegia…)

*** (morze ocieka ze mnie…)

*** (niebieski obłok…)

*** (jedna druga trzecia…)

*** (twardy obłok…)

*** (milczy obłok…)

*** (morze moje wewnętrzne…)

*** (z kamieniem czekam dnia…)

*** (w ostatnie dni roku…)

*** (obłok barok…)

*** (jestem morzem…)

*** (cztery strony obłoku…)

*** (kto tym obłokiem…)

*** (kto rzuca…)

*** (obłok uczy się wznosić…)

*** (morze pociesza…)

*** (obłok nie zna granic…)

*** (obłok jest westchnieniem…)

*** (nieustanna praca morza…)

*** (obłok opada deszczem…)

*** (kamień może być wyspą…)

*** (obłok poranka i zmierzchu…)

*** (kamień spada w morze…)

*** (obłoku Mojżesza…)

*** (zakochałem się w morzu…)

*** (w środku obłoku może nie być Boga…)

*** (nurkuję by wyłowić kamień…)

*** (obłok liść wiosenny…)

*** (obłok jest bezimienny…)

*** (obłok na uwięzi…)

*** (prawda?…)

*** (obok i kamień samotne…)

*** (obłok ta sama twarz…)

*** (obłok unosi Dedala…)

*** (morze kocha ciała…)

*** (obłok to może kryształ soli…)

*** (obłok ostrzega…)

*** (obłok ulatuje z wiatrem…)

*** (wyprowadzony na manowce przez obłok…)

*** (nie być z kamienia…)

*** (obłok się przetarł…)

*** (z obłokiem pod głową…)

*** (ogarnąć morze…)

*** (obłok uwalnia…)

*** (nie zabije cię kamień…)

*** (obłok wniebowstąpił…)

*** (odpłynęły obłoki…)

*** (obłok o świcie…)

*** (obłok trzecia ojczyzna…)

Ten i tamten brzeg (1993)

I

lipiec ‘90

lipiec, popołudnie

Monte Amiata

żniwa

Val d’Orcia

po żniwach

*** (chmury aż granatowe…)

zbędne

nocą

gra w szachy

epitafium

drzewa

*** (czy śmierć to wejście w las…)

śmierć Ikara

*** (kochając tak życie…)

bieg

jak zginął

drugie życie

w Endor

pogrzeb

II

studnia

list z Florencji

Beccafumi

mistrzowie

precyzja mistyki

ostatnia wieczerza

nemo dat

lody

mała recepta na szczęście doczesne

trzecia epoka

sonata per archi

Karin i Magda

owady

metamorfozy

widzieć

In memoriam

III

Kaplica Najświętszego Sakramentu

fontanna delle tartarughe

San Zeno

wspomnienie

wczoraj

5 sierpnia

Jakub

IV

Ogród

pamięci Wierzyńskiego

na pomnik Verlaine’a w Ogrodzie Luksemburskim

„Nimfea” Moneta

*** (ma dosyć czasu…)

5 minut Ogrodu

portret

*** (najprawdziwsza rzecz na świecie…)

akademizm

*** (mówisz…)

*** (Nike bezskrzydła…)

niedawno

autobusem

entfernt

pomiędzy

list z Lizbony

Fatima

Europa – świat

Geistliche Abendmusic

Puste Łąki (1993)

Puste Łąki

Puste Łąki

żal

wieś

jabłoń i dąb

Liwiec

tatarak

drzewa

codziennie

drewniany dom

pies

obłok

kamienie

wrześniowy wieczór

jesienią

ojczyzna

*** (a z tego dębu…)

rozpamiętywanie

wsiowi żebracy przygłupki

Niemożliwa miłość

to samo wszędzie

*** (nie wiedziałem do jakiego stopnia…)

czasem

pytania

każ mi przyjść

wiersz afrykański

kiedy

przypowieść o ziarnie

płacz Dawida

mówi Judasz

rozdarcie

*** (ze wszystkiego w życiu…)

modlitwa

jak bokser

uwolnienie świętego Piotra

wieczór Wszystkich Świętych

lęk

w szpitalu

Panie

pilne wezwania

Rzeka czy most

*** (czy widzisz…)

La Muta

odwagi Kaliope

Ikar

list z Kanady

ulica

*** (czy kręgi życia…)

Pekin, maj/czerwiec 1989

film

z labiryntu

odejście

na katarynce

jak

commedia dell’arte

agon

być pisarzem

do młodego poety

Butelka lejdejska (1995)

butelka lejdejska

Holandia 1991

ćwiczenia

Waterloo

szansa

velden met blauwe lucht

pomnik

mężczyzna i kobieta

wizja

Pigmalion

Wilhelm Tell '91

życiorysy

*** (nad parnym ogrodem…)

droga na górę Sokei

haiku mistrza Dogena

*** (Bóg stworzył świat…)

*** (milczą korzenie…)

poeci i uczniowie

cisza Mozarta

wiejskie epitafium

twarz i maska

Deus Faber

odejścia powroty

*** (błysk na samym dnie…)

*** (idę do źródła…)

bądź gotów stań we drzwiach

odkrycia

bogowie greccy

syn marnotrawny

być

Fudżi-jama

*** (milczenie…)

tkaniny

*** (zmęczone kwiaty…)

*** (białe motyle…)

*** (sierpniowa czułość…)

*** (aż dwa księżyce…)

głowa posągu

*** (nie ujrzysz twarzy…)

Waga

Haiku żarnowieckie (2003)

WIERSZE ROZPROSZONE

Z TOMU WIERSZE WYBRANE (1988)

czarne zwiastowanie

misjonarz

murzyński męczennik

leiben

*** (starczy jeden liść....)

z wierszy niepublikowanych haiku (1982–1983)

*** (uszliśmy z klęski...)

*** (jest tylko ciało...)

WIERSZE OPUBLIKOWANE W CZASOPISMACH

Modlitwa matki

Modlitwa syna

krzyże nocą

takie królestwo

Bóg nie ponosi klęski

INRI

przysłowie

PRZEKŁADY OPUBLIKOWANE

Tukaram, *** („Kto kupi Boga...)

Tukaram, *** (Świat mnie osacza...)

Tukaram, *** (Jeśli się modlisz do Boga)

Tukaram, *** (Moja lampa goreje)

Tukaram, *** (mój ciemny Bóg)

[anonim], Modlitwa o pokój

INEDITA

Landy

wróżby

Englischer Garten

*** (Tam gdzie króluje cisza…)

Indra-dżala

pejzaż na Gwiazdkę

naśladowanie

ptak lecący równo z pociągiem

miasta

portret artysty

czerwiec

pocztówka z British Museum

chrzcielnica

sąd szczegółowy

jestem miastem

*** (w piątek 30 marca ‘84…)

niejasno

*** (mur stygnie…)

piosenka

rzeki

sąd

porównanie

wiersze

tancerka

poeci

ziarna

7 stycznia

*** (za oknami…)

Jones Beach

Herkules potyka się z lwem

11 listopada 1918

1980

*** („a gdzie jest nasz Bóg zawołany”…)

antologia

Apollo i Marsjasz

archeologia

Arkona

babka

*** (bracia z Haiti…)

budzik

buty

Chrystus przy kolumnie Rembrandta

*** (ciało nie mieści się…)

co liturgia robi z księżmi

*** (co masz w oczach…)

co noc

co się z nami stało

*** (co sprawia iż czujesz…)

czułość

czym jest słońce

czytanka starożytna

dawne muzeum lateraneńskie

demon południa

dlaczego te schody

drzewo

dwoje

dziadek

dzieła i miłości

etnologia

fara świętojańska w Toruniu

genealogia

haiku

imiona

inicjacja

jak pojąć

Jakub i Anioł

jesień w Museo delle Terme

Kajlasanatha

Kamień Pomorski

kantan

*** (kiedy w zimne…)

Koloseum I

Koloseum II

Koloseum III

*** (kończy się pustynne…)

krew

kwiaty z naszych stron

L. Le Nain, Zwycięstwo

*** (lato…)

lekcja

lekcja Szekspira

leśniczówka Kąkol

*** (liście przeszyte…)

loteria

mes excuses

*** (minuty godziny…)

mozaika w apsydzie

na gitarze

na schodach

nigdy

*** (Noe buduje arkę…)

normalnie

Notre Dame de Poitiers

nowoczesne kościoły na Zachodzie

obraz

odjazd

*** (odpływają porty…)

ofiara Abrahama

*** (o gdyby dusze mogły…)

ogrody po raz ostatni

ojcowizna

o zachodzie

pełnia

pietà

*** (pióro białego ptaka…)

pocałunki

*** (podczas burzy…)

pogrzeb kardynała

*** (po nocy…)

*** (pomyślałem o tobie…)

portal Saint Chapelle

portret poety z synkiem i psem

portret Goi

*** (powoli odbija nadbrzeże…)

*** (prostopadłościany powietrza…)

proza

*** (przeminie nicość…)

romantyczność

rycina

rymy

Saragossa Polaków

serce w mieście

Słońce, gwiazdy, ziemia i człowiek

*** (słucham uważnie…)

sosna

spostrzeżenia

*** (staloryt…)

Synowie i bracia

*** (szum skrzydeł…)

tabernakulum Adama Kraffta

tak trzymać

ten żal

tragedia królewska

*** (twój sen jest dalszy…)

u Chińczyków

u progu

uchodźca

umarłeś

Upiór

Villa Adriana

*** (w dzień można było…)

w notesie

wędrówka

wigilia

wycieczka szkolna zwiedza ekspozycję Rembrandta

*** (w zimowe poranki…)

*** (ze spokojem…)

zmiana

zmiana wart 9 maja

PRZEKŁADY NIEPUBLIKOWANE

Paul Eluard, Aux grandes inondations de soleil

Pierre Emmanuel, Un arbre nu

Dag Hammarskjöld, 11.06.61

Pierre Jean Jouve, Vrai corps

Antun Branko Šimić, poeci

Antun Branko Šimić, moje przeobrażenia

Antun Branko Šimić, modlitwa w drodze

Tukaram, *** (Widzieć innych ludzi braki?…)

ALFABETYCZNY SPIS TYTUŁÓW I INCIPITÓW UTWORÓW Z TOMÓW I–IV

Czcionką pogrubioną zaznaczono tytuły tomów, czcionką rozstrzeloną zaznaczono tytuły cykli poetyckich

11 listopada 1918 IV 38

13 maja I 311

19 lat tutaj III 42

19 października 1984 II 125

1944/45 II 215

1980 IV 39

24 godziny w Tantur III 13

5 minut Ogrodu III 135

5 sierpnia III 127

7 stycznia IV 34

*** („a gdzie jest nasz Bóg zawołany”…) IV 40

a serce I 184

*** (a za tymi szarymi oknami…) II 52

*** (a z tego dębu...) III 171

accepto mortis nuntio II 48

ad astra II 130

Afryka II 83

agon III 214

akademizm III 138

akwarium w Ejlat III 23

Akwedukt maszeruje przez Segowię I 95

alegoria II 240

Anath albo o pożytku historii religii I 228

andante I 271

Anioł zmartwychwstania I 323

aniołowie III 32

antologia IV 41

Apollo i Marsjasz IV 42

Apollo Kitharodos II 81

archeologia IV 43

Arkona IV 44

Ars moriendi II 339

Atlantyk II 60

Audiencja I 291

autobusem III 142

Autoportret starego Rembrandta I 132

Ave Verum I 295

ave II 121

Ávila, klasztor Wcielenia I 90

*** (aż dwa księżyce…) III 257

babka IV 45

Banalne popołudnie II 359

*** (basowa nuta…) III 264

bądź gotów stań we drzwiach III 246

Beccafumi III 107

Bellini: Pogrzeb Chrystusa II 342

Benares opowiedziane I 141

Benjamin III 54

Betlejem III 17

bębny II 184

*** (białe motyle...) III 255

*** (biedne czułe psy…) II 270

bieg III 98

Biegnący I 55

Biografia II 294

Bitwa I 208

blask cienia III 51

*** (blask popołudnia…) III 264

*** (blask się przesuwa…) III 271

*** (blizny zostały…) III 274

Bliźni I 30

bluszcz II 103

*** (błysk na samym dnie...) III 244

*** (błysk oczu…) II 357

bo to jest erotyzm II 209

Bocca della Verita II 332

bogowie greccy III 248

Bogu dzięki II 161

Bóg nie ponosi klęski III 292

*** (Bóg stworzył świat...) III 235

*** (Bóg wkłada szaty…) III 263

Bracia Karamazow II 255

bracia III 30

*** (bracia z Haiti…) IV 46

Brak II 287

brak przepisów II 236

brama Syjonu III 24

braterstwo II 9

Bryły II 358

*** (buczenie trzmieli…) III 264

budzik IV 47

burza o świcie II 164

Butelka Lejdejska (1995) III 217

butelka lejdejska III 219

buty IV 48

być III 250

być pisarzem III 215

być poetą konwencjonalnym II 53

Byk I 69

Campo Verano II 346

Camus po hiszpańsku II 376

Caravaggio na Malcie II 379

Carpe diem I 20

Cartuja de Miraflores w Burgos I 78

Chaplin w Lubawie II 181

Chasydzi na lotnisku I 321

chiostro II 85

Chiostro 1981 II 77

*** (chmury aż granatowe...) III 89

Chrystus przy kolumnie Rembrandta IV 49

*** (Chrystusowie Madonny hiszpańskie...) I 107

*** (Chrystusowie romańscy...) I 109

chrzcielnica IV 19

*** (ciała jak dźwięki…) III 265

Ciała zmartwychwstanie I 47

Ciało (na początku…) I 326

ciało (stopniowo zostajesz wyzwolony…) II 132

*** (ciało nie mieści się…) IV 50

*** (ciemnieje mięta…) III 265

*** (ciemnozielone…) III 265

*** (ciepło jak czułość…) III 263

*** (cierpliwe morze…) II 391

*** (ciężkie obłoki…) III 271

cisza Mozarta III 238

Cmentarz żydowski w Pradze I 137

Cmentarze nad Dunajcem II 260

Co komu pisane I 148

co liturgia robi z księżmi IV 51

*** (co masz w oczach…) IV 52

co noc IV 53

co się z nami stało IV 54

*** (co sprawia iż czujesz…) IV 55

codziennie III 163

commedia dell’arte III 213

Corrida w San Sebastian I 68

Cristo de Gran Poder I 106

Cristo de Las Lagrimas Jana de Mostaert w Burgos I 75

Czarna skrzynka (1985) II 5

czarna skrzynka II 8

Czarna skrzynka 1981–1982 II 7

czarne zwiastowanie III 278

czasami życie I 260

czasem III 178

*** (czasem noc już umiera…) II 22

Czekaj II 264

czekanie na zachód II 68

czerwcowy poranek II 79

czerwiec IV 17

Człowiek I 299

*** (cztery strony obłoku…) III 73

czułość IV 56

czym jest słońce IV 57

czytanie III 26

czytanka starożytna IV 58

*** (czy kręgi życia...) III 204

*** (czy my się...) III 48

*** (czy nie widzicie…) II 299

*** (czy pamiętają…) III 269

*** (czy słowo...) III 46

*** (czy śmierć ...) III 95

*** (czy te ptaki...) III 48

*** (czy tylko jedną…) III 272

*** (czy widzisz...) III 198

*** (czym są...) III 46

ćwiczenia III 221

Dachau I 126

Daulatabad I 139

dawne muzeum lateraneńskie IV 59

Dedalowie I 61

demon południa IV 60

depresja II 218

Deszcz I 304

deszcz późnym popołudniem II 56

Deus faber III 242

diabełki na Górze Oliwnej III 60

dialog I 227

dionizje II 42

dlaczego I 200

dlaczego te schody IV 61

długie popołudnie II 152

Dni i zajęcia II 99

dni i zajęcia II 100

Do Apollina I 58

do młodego poety III 216

Do ziemi I 22

dobranoc II 117

*** (dobrze było poezji…) II 35

dobrze że jeszcze nie II 37

Dojrzałość II 295

dom (dom w którym mieszkam na wzgórzu…) III 11

Dom (nie mówił że to będzie biuro parafialne…) I 320

dom (ten dom to dzisiaj jest powietrze…) I 231

dostrzec II 39

Doświadczanie ziemi (1989) III 5

doświadczanie ziemi III 59

drewniany dom III 164

Droga krzyżowa I 333

droga na górę Sokei III 233

Droga I 318

drogi krzyżowe III 38

drugie życie III 100

drzewa (dopiero śmierć przypomina

o korzeniach życia…) III 94

drzewa (drzewa…) III 162

drzewo IV 62

dwa miasta II 49

Dwa portrety kardynała Pietra Bembo I 136

dwanaście słońc III 54

dwie trzy twarze to wszystko (I) II 227

dwie trzy twarze to wszystko (II) II 228

dwoje (na placu konstytucji…) IV 63

dwoje (ona w luźnej sukni z lnu…) I 250

dwudziestoma palcami II 71

dym w Tantur III 16

dyptyk z centurionem I 247

dyskobol II 79

dziadek IV 64

dziecinne strachy II 155

dzieła i miłości IV 65

Dziękczynienie I 336

Echa I 159

Echo II 318

Écorché I 37

*** (egipskie wargi…) III 273

egzekucja II 232

Egzorcyzm I 334

Ein Karem III 44

ekspedycja na biegun II 220

Ekstaza świętej Teresy I 309

Elohi Elohi III 52

Englischer Garten IV 9

entfernt III 143

epitafium III 93

Eros I 59

eschata III 46

esprit d’escalier (I) II 153

esprit d’escalier (II) II 154

Estetyka grupy Laokoona II 329

etnologia IV 66

Europa – świat III 150

Europa jutra II 40

fara świętojańska w Toruniu IV 67

Fatima III 149

film III 207

fletnista II 178

*** (floks o poranku…) III 264

fontanna delle tartarughe III 123

Fontanna i serce II 336

Forum Romanum I 185

*** (fortuna…) II 361

Fotografia II 387

Fudżi-jama III 251

G’gantija II 381

Galeria współczesna I 129

galerie I 218

Gdyby I 303

gdyby Jezus III 34

„gdzie jest serce twoje” III 55

gdzie owoce III 37

Gehenna (Gehenny nie wypełniają płomienie…) III 45

Gehenna (na ostro zielonej trawie…) III 33

Geistliche Abendmusic III 151

genealogia IV 68

Genesis I 338

Genezaret III 37

Genezaret nocą III 37

*** (geometria Tantur...) III 14

Getsemani (jak to jest…) III 30

Getsemani (nie jesteście podobne do drzew…) III 48

Gioconda I 209

głowa II 226

głowa króla I 205

głowa posągu III 258

głowy II 84

godzina wilków III 57

Gomateszwara I 140

góra Mojżesza III 20

gra II 230

gra w szachy (kopułki rosyjskiej cerkwi

Marii Magdaleny…) III 46

gra w szachy (nauczył mnie ojciec…) III 92

Grobowiec Kolumba I 105

Grota Kalipso II 377

grota Narodzenia III 17

Grób Keatsa II 364

*** (grzywy lekkie jak obłok…) III 71

gwiazda II 127

haiku IV 69

haiku mistrza Dogena III 234

Haiku żarnowieckie (2003) III 261

Hakjeldama III 32

Hamlet II 166

Herkules potyka się z lwem IV 37

Hexameron iv, c. 10 II 217

historia współczesna II 16

*** (Hiszpania jest dowodem...) I 70

Hiszpańskie oczy I 82

Holandia 1991 III 220

*** (idę do źródła...) III 245

Ikar III 201

Île de France I 119

imiona IV 70

in extremis II 208

in gallicantu III 25

In memoriam III 120

in urbe II 225

inauguracja I 195

Indra-dżala IV 11

inferno II 207

inicjacja IV 71

Inność I 29

INRI III 293

inwokacja I 188

inwokacje II 79

jabłoń i dąb III 159

Jagoda II 285

jak (czy ci nie ciąży…) III 212

jak (jak się porozumieć…) II 213

Jak (jak ty chcesz dotrzeć do sedna…) II 292

jak bokser III 189

jak być II 138

Jak Chińczyk II 276

*** (jak kwiaty ostu…) III 272

jak pojąć IV 72

Jak robotnik II 349

jak to będzie III 35

jak zginął III 99

*** (jak żyć...) I 240

Jakub III 128

Jakub i Anioł IV 73

*** (jedna druga trzecia…) III 72

Jego godzina I 33

*** (jelita to labirynt…) II 306

Jerycho III 28

jesienią III 169

jesień I 266

*** (jesień na niebie…) III 271

jesień już III 14

jesień w Brabancie II 102

jesień w Museo delle Terme IV 74

jest ich więcej niż dwa II 150

*** (jest tylko ciało...) III 284

jestem miastem IV 21

*** (jestem morzem…) III 73

*** (jestem zgubiony…) III 268

*** (jesteś kamieniem…) III 69

*** (jeśli na łąkę…) II 298

*** (jezioro w lesie…) III 269

Jeżeli Malta II 375

Jones Beach IV 36

Jubileusz I 290

Judasz III 38

Judyta ze służącą II 94

*** (już niedaleko…) III 274

Już po wszystkim I 314

Kafarnaum III 49

Kajlasanatha IV 75

kameleon III 36

kamienie III 167

*** (kamień może być wyspą…) III 74

Kamień Pomorski IV 76

*** (kamień spada w morze…) III 74

Kana III 49

kantan IV 77

Kaplica Najświętszego Sakramentu III 122

kara II 81

Karin i Magda III 116

karnawał II 245

kasztany II 171

katakumby II 170

Katedra w La Valetta II 378

Katedra w Burgos (I) I 73

Katedra w Burgos (II) I 74

Katedra w Sewilli I 104

Kategoria przestrzeni (1978) I 15

Katharin III 22

kawał drogi III 18

każ mi przyjść III 180

*** (każda miłość...) I 251

Każdy dzień I 306

kiedy III 182

*** (kiedy...) I 241

*** (kiedy bezsenność życia…) II 93

*** (kiedy w zimne…) IV 78

*** (kiedyś dostrzegłem…) II 274

kiepsko II 109

kilka prostych wskazówek III 58

Klasyczna sytuacja I 56

*** (klęczysz skulony…) II 190

*** (kochając tak życie...) III 97

kodeks Hammurabiego I 207

Koloseum (ileż oczodołów…) II 201

Koloseum (wyłupione oko…) II 324

Koloseum I IV 79

Koloseum II IV 80

Koloseum III IV 81

Koniec (kto go nam ogłosi…) II 362

koniec (nie umiem już czytać wspak jego imienia…) II 122

koniec (żelazo moknie w trawie…) II 73

Koniec listu I 298

kontynent II 61

*** (kończy się pustynne…) IV 82

kopuła III 35

Korzyści I 123

Kościół I 293

*** (kościół w Tymawie…) III 266

kotwica (nieraz to co nas więzi…) II 84

kotwica (to o Kościuszce kiedyś powiedziano…) I 213

Koziorożec (1988) II 119

koziorożec (I) II 196

koziorożec (II) II 202

*** (krajobraz ciała…) III 268

Kraków, koniec maja, wieczorem I 270

krew IV 83

krucjata III 11

krwotok II 10

krzyk II 25

krzyże nocą III 288

Księga Rodzaju (I) II 307

Księga Rodzaju (II) II 308

Księga Rodzaju (III) II 309

*** (kto rzuca…) III 73

Kto śmieszniejszy II 363

*** (kto tym obłokiem…) III 73

*** (którzy odejdą…) III 270

„Kuszenie św. Antoniego” Boscha I 131

Kutna Hora I 238

kwiaty z naszych stron IV 84

*** (kwietniowa łąka…) III 264

L. Le Nain, Zwycięstwo IV 85

La Muta III 199

Landy IV 7

Laokoon II 338

las samobójców II 206

Lato 1976 I 146

lato opuszcza mnie nad morzem II 58

*** (lato podobne…) II 254

*** (lato tak wielkie…) III 267

*** (lato z jesienią…) III 271

Lato II 258

Lato hiszpańskie I 67

*** (lato…) IV 86

lądowanie (I) III 8

lądowanie (II) III 8

leiben III 281

lekcja (liście jesienią…) IV 87

lekcja (w naszych żyłach płynie…) III 22

lekcja mitologii II 38

Lekcja oceanu. Lato 1980 II 57

lekcja Szekspira IV 88

lekcja średniowieczna I 255

Lekcja Ungarettiego II 330

leśniczówka Kąkol IV 89

Lew II 383

lęk (bała się wyjść z muzeum…) II 91

lęk (czego się bałem najbardziej…) III 16

lęk (lęk:…) III 192

*** (liliowym makom…) III 266

*** (linieją tynki…) II 124

lipiec ‘90 III 82

lipiec, popołudnie III 83

*** (lipy kwitnące…) III 264

List do Hioba I 156

list z Florencji III 105

list z Kanady III 202

list z Lizbony III 145

*** (liściasta głowa kolumny…) II 323

*** (liście przeszyte…) IV 90

litanie I 221

litera i duch III 53

Liwiec III 160

loci communes I 214

lody III 112

lot na północ I 224

loteria IV 91

*** (lśni tak wspaniale…) III 270

Lustra I 17

Lustra I 48

luty 85 II 234

*** (łabędź się zrywa…) III 274

łaska I 242

Łazarz I 171

Łódź Dionizosa I 54

macewa III 39

Madonna z Dzieciątkiem I 307

*** (ma dosyć czasu...) III 134

Madrigal de las Altas Torres I 89

Magdalena (Magdalena z żółtą twarzą…) I 308

Magdalena (zapatrzona…) I 215

„maj w poezji” II 50

Malarstwo I 26

malowany ogród II 80

Malta II 371

Mała melodia II 385

Mała moneta II 392

mała muzyka o zachodzie II 180

mała recepta na szczęście doczesne III 113

mała zakonnica II 192

*** (marre marre marre…) II 139

Marsalforn II 382

maski II 83

mecz I 229

mes excuses IV 92

metamorfozy III 118

metoda porównawcza I 219

metro II 129

Mezquita I 100

mężczyzna i kobieta III 227

miasta IV 15

Miasto II 315

Miasto niemieckie (Stuttgart) I 120

Miasto szczęścia I 138

międzynarodowe sympozjum III 10

*** (milczą korzenie...) III 236

*** (milczenie...) III 252

*** (milczy obłok…) III 72

miłość późna I 239

miłość ukrzyżowana I 245

Minotaur I 52

Minucius Felix II 212

*** (minuty godziny…) IV 93

misjonarz III 279

mistrzowie III 108

Mit I 98

mleko II 198

modlitwa (Abrahamie idący

z Ur ku dalekiemu Miastu…)... III 23

modlitwa (tylko tyle choroby…) III 188

Modlitwa matki III 286

Modlitwa syna III 287

*** (moje pragnienie…) III 272

„Mojżesz” Chagalla I 135

Mojżesz i Jozue I 234

Monachium I 121

Monasterio de las Huelgas Reales I 77

Monte Amiata III 84

mors et amor I II 13

mors et amor II II 14

morskie dialogi II 160

morze i piasek I 246

*** (morze jak niebo…) III 69

Morze kamień i obłok II 390

*** (morze kocha ciała…) III 76

morze martwe III 32

*** (morze moje wewnętrzne…) III 72

Morze, obłok, kamień (1992) III 67

*** (morze ocieka ze mnie…) III 71

*** (morze odbierze ci wszystko…) III 70

*** (morze pociesza…) III 73

Morze Śródziemne I 50

morze wewnętrzne II 165

mozaika II 80

mozaika w apsydzie IV 94

Może cię spotkać wszędzie I 327

Może to jest o ochronie zabytków I 130

możliwość początku II 64

mówi Judasz III 185

mówi mieszkaniec Sparty I 249

*** (mówisz...) III 139

*** (mur stygnie…) IV 24

*** (muszla jest kamieniem i morzem) III 69

murzyński męczennik III 280

Muzyka I 28

Na autostradzie I 113

na gitarze IV 95

Na górze Nebo I 39

Na kapitele w Casa de las Duenas I 92

na katarynce III 211

*** (na naszej plaży…) III 267

Na obraz alegoryczny Filipa z Szampanii, w Prado I 86

Na obraz Anonima Bolońskiego (w. XVII)

przedstawiający Kupida, w Prado I 87

Na pierwsze patio w tym klasztorze I 93

na podwórzu II 211

na pomnik Verlaine’a w Ogrodzie Luksemburskim III 132

*** (na próżno klęska…) III 269

na schodach IV 96

Na strychu II 278

Na Sylwestra II 271

na Synaju III 19

na wschód od Warszawy I 267

nad Atlantykiem I 204

*** (nad parnym ogrodem...) III 232

Nad Sycylią II 389

nadmiar III 56

nadzieja I 237

*** (najprawdziwsza...) III 137

nareszcie serce II 47

*** (nareszcie słota…) III 274

narodziny Afrodyty II 80

następnego dnia II 85

naśladowanie IV 13

natchnienie III 52

Natchnienie poety I 210

Naturalna historia dźwięku II 291

natychmiast I 265

nauka II 135

Nawarra I 71

Nawiedzenie III 43

nawrócenie Szawła II 235

nemo dat III 111

neofita II 233

neoklasyczność I 244

Nic już nie będzie naprawdę I 21

*** (nie być z kamienia…) III 77

Nie jesteś Bogiem II 272

nie można II 12

*** (nie myślałem…) II 328

*** (nie ujrzysz twarzy...) III 259

*** (nie wiedziałem...) III 177

*** (nie zabije cię kamień…) III 77

*** (nie żyję…) II 34

*** (niebieski obłok…) III 71

niebo i ziemia III 43

niedawno III 141

niedowierzanie III 8

niejasno IV 23

Niemożliwa miłość III 175

niepamięć II 62

niepodobne czasy III 63

*** (nieustanna praca morza…) III 74

nigdy IV 98

„nigdy nie byłaś wdzięczna” III 47

Nike I 202

*** (Nike bezskrzydła...) III 140

Nim się to stanie I 319

„Nimfea” Moneta III 133

noc (Palermo pod palmami…) I 226

noc (przechodząc nocą…) III 13

Noc w Kordobie I 101

Nocą na wyspie II 372

nocą III 91

*** (nocą kiedy...) I 296

*** (Noe buduje arkę…) IV 99

Noli me tangere I 316

normalnie IV 100

nostalgia II 159

Notatka II 268

Notatka o powrocie jesienią I 112

Notatki sycylijskie I 65

Notre-Dame I 116

Notre Dame de Poitiers IV 101

nowa teologia I 264

nowe osiedla III 48

nowoczesne kościoły na Zachodzie IV 102

Nowy dzień II 311

nowy rok III 16

Nuestra Senora de los Desamparados I 108

*** (nurkuję by wyłowić kamień…) III 75

*** (nuta z metalu…) III 263

o ciążeniu II 237

*** (o gdyby dusze mogły…) IV 107

o naturze światła II 185

o czym nie mówi radio I 220

o zachodzie IV 111

obchodząc mury III 24

Obejmowanie I 337

Obietnice II 261

obłok III 166

*** (obłok barok…) III 72

*** (obłok czystość…) III 71

*** (obłok elegia…) III 71

*** (obłok jest bezimienny…) III 75

*** (obłok jest brwią…) III 69

*** (obłok jest westchnieniem…) III 74

*** (obłok liść wiosenny…) III 75

*** (obłok na uwięzi…) III 75

*** (obłok nadzieja…) III 70

*** (obłok nie zna granic…) III 73

*** (obłok o świcie…) III 78

*** (obłok opada deszczem…) III 74

*** (obłok ostrzega…) III 76

*** (obłok poranka i zmierzchu…) III 74

*** (obłok się przetarł…) III 77

*** (obłok ta sama twarz…) III 76

*** (obłok to może kryształ soli…) III 76

*** (obłok to zapowiedź…) III 70

*** (obłok trzecia ojczyzna…) III 78

*** (obłok uczy się wznosić…) III 73

*** (obłok ulatuje z wiatrem…) III 76

*** (obłok unosi Dedala…) III 76

*** (obłok uwalnia…) III 77

*** (obłok wniebowstąpił…) III 78

*** (obłok Zwiastowanie…) III 70

*** (obłok zwodzi kamień…) III 71

*** (obłoki z waty…) III 271

*** (obłokiem czy kamieniem…) III 71

*** (obłoku Mojżesza…) III 74

*** (obok i kamień samotne…) III 76

obraz IV 103

obudź się harfo III 40

*** (od rana mży…) II 51

Od środka II 369

odejścia powroty III 243

odejście III 210

odjazd IV 104

odjazd znad morza II 76

odkrycia III 247

odpływ II 63

*** (odpłynęły obłoki…) III 78

*** (odpływają porty…) IV 105

Odwaga II 360

odwagi Kaliope III 200

Odwiedziny I 32

ofiara Abrahama IV 106

*** (ogarnąć morze…) III 77

ogłoszenie petitem III 58

Ogrody Generalife I 102

ogrody po raz ostatni IV 108

Ogród III 130

Ogrójec I 169

ojcowizna IV 109

Ojcze nasz I 167

ojczyzna III 170

okaleczone rzeźby II 214

okno II 219

oleandry II 84

*** (olszyny brzozy…) III 263

opis II 33

Opisanie kościoła in Aracoeli II 340

opoka III 25

Ornitologia pastoralis II 283

*** (oschłość posunięta...) III 45

ostatni wiersz III 66

ostatnia wieczerza III 110

ostatnie autobusy II 137

ostinato I 262

*** (otwórz drzwi...) I 253

Owad II 355

owady III 117

Owce I 79

owoc II 141

owocobranie II 149

*** (pada ciepły deszcz…) III 264

*** (pająk snuje nić…) III 266

pamiątka II 55

pamięci Wierzyńskiego III 131

pamięć III 24

Pan Tadeusz II 191

Panie III 194

panu od polskiego I 230

państwo Izrael III 9

paradoksy III 36

paralityk III 28

Park jesienią I 117

Pasolini II 126

Passacaglia I 257

pati divina III 56

patrol w Jerozolimie III 44

pejzaż na Gwiazdkę IV 12

pejzaż III 45

Pekin, maj/czerwiec 1989 III 205

pelargonie II 83

pełnia IV 112

peregrynacya wtóra do ziemi świętej III 7

Piasek I 25

Piazza di Spagna II 317

Pielgrzymka I 115

Pierwsze światła I 302

pierwszego września I 183

pierwszy dzień III 9

pierwszy pogodny dzień II 32

pies III 165

Pies na lotnisku II 365

pieśń III 55

pieta IV 113

piękno I 197

piękno, szczęście… II 169

pięściarz II 80

Pigmalion III 229

*** (pijane lipcem…) III 267

pilne wezwania III 195

Piłat III 31

Pino II 193

piosenka (a na świętego Szczepana…) IV 25

piosenka (czerwona różna na murze…) II 128

Piosenka Teodorakisa I 42

Piosenka wojskowa I 134

pióra II 167

*** (pióro białego ptaka…) IV 114

*** (pióro na wodzie…) III 263

pisać II 107

plaża I 179

płacz Dawida III 184

Płaskorzeźba w Naumburgu I 322

*** (płowieją lisy…) III 270

Poczucie rzeczywistości II 29

„poezja kapłańska” II 203

„pokazał ręką na serce” II 200

Po lekcjach II 262

*** (po nocy…) IV 118

Po południu I 157

po żniwach III 87

pocałunki IV 115

pochwała II 82

Początek sezonu polowań II 374

Początek zimy II 267

pocztówka z British Museum IV 18

poczucie rzeczywistości II 30

pod ciężarem II 70

*** (pod ciężkim słońcem…) III 267

pod słońce II 101

Pod warunkiem I 34

*** (pod wieczór...) III 20

*** (pod zarostem trzcin…) III 269

*** (podczas burzy…) IV 116

*** (podnosi rogi…) III 266

Podobieństwo I 44

poeci i uczniowie III 237

poeci IV 32

poeta I 232

poeta jest twoim bratem II 18

Poezja dzisiaj I 18

pogrzeb III 102

pogrzeb kardynała IV 117

Pogrzeb poety II 312

pojechać do Wenecji II 179

Polacy w Rzymie w XIX wieku II 147

*** (pole jęczmienia…) III 267

Polihymnia II 205

polonez z trzema cytatami II 144

Polska wiejska I 181

południe w Notre-Dame I 194

pomiędzy III 144

pomnik (człowiek wywiedziony z ciała…) III 226

pomnik (nawet kamień…) II 186

Pomnik deportowanych w Paryżu I 189

Pomnik Unamuna w Salamance I 94

*** (pomyślałem o tobie…) IV 119

poniżej blasku I 175

Popielec I 170

Popołudnie w Trewirze I 114

popołudnie III 13

Pora deszczu II 266

Poradnia II 290

poranek I 176

porównanie IV 29

port II 59

port Chester II 105

portal Saint Chapelle IV 120

portret III 136

portret artysty IV 16

portret Goi IV 122

portret poety z synkiem i psem IV 121

portret z Fajum I 206

Porwanie II 252

powieść współczesna II 239

powoli II 111

*** (powoli odbija nadbrzeże…) IV 123

Powołanie I 23

powrót III 61

Powrót do źródeł czasu I 19

Powrót Janusza Korczaka II 282

poznanie II 131

pozwolenie na ból II 21

*** (pożar południa…) III 267

pożegnanie (nie mogłem kłaść dłoni na sercu…) II 20

pożegnanie (żegnajcie krajobrazy…) I 180

pożegnanie miasta III 66

pożegnanie Schodów Hiszpańskich II 243

pożytek podróży II 222

Póki co II 275

Późna jesień I 144

późno I 263

*** (prawda?…) III 75

prawo III 56

Prawo ciążenia II 249

precyzja mistyki III 109

Program II 296

*** (prostopadłościany powietrza…) IV 124

Protest I 143

proza IV 125

próba III 23

Próba końca świata II 316

*** (próbuję uciszyć serce…) II 115

Prymicjantowi II 310

Prywatnie I 313

przechodnie I 193

przechodzący II 41

Przed Komunią I 329

przedrzeźnianie II 195

Przedwiośnie II 302

przedwiośnie na wyspie I 273

Przejście I 315

*** (przelotne miasta…) III 273

*** (przeminie nicość…) IV 126

*** (przenikałem obłoki…) III 69

*** (przepływa chmura…) III 271

*** (przeraża mnie moja…) II 17

przerwa I 258

Przez ogień I 24

przez okno biblioteki II 151

Przez wodę i krew I 142

przodkowie III 18

przy Murze III 65

przygotowanie II 231

przypływ II 87

Przypowieść o Ojcu I 155

przypowieść o ziarnie III 183

przysłowie III 294

Psalm I 340

ptak I 178

ptak lecący równo z pociągiem IV 14

Puente la Reina I 72

Puste Łąki (1993) III 153

Puste Łąki III 155

Puste Łąki III 156

Pytania (co mi kazało składać słowa w wiersze…) II 250

pytania (jak byłeś przed nami?...) III 179

pytanie II 27

pytanie o wilki I 182

Ranki na Malcie II 373

reklama III 53

Rembrandt II 96

Requiem imperfectum I 43

Rewolucja Jezusa I 168

rocznica III 58

Rodin I 252

rola III 64

romantyczność IV 127

rondo II 54

rozdarcie III 186

rozmowa o poecie II 19

Rozmowa o Franciszku I 160

rozmowa z miastem II 45

rozpamiętywanie III 172

różnica II 82

*** (różowe trawy…) III 265

rycina IV 128

rymy IV 129

rysunek Leonarda III 61

Rzeczy ostatnie I 163

Rzeczy ostatnie I 172

Rzeczy ostatnie i ostateczne I 151

Rzeka czy most III 197

rzeki IV 26

rzymska zima II 194

rzymski wieczór II 86

Rzymskie lato I 51

*** (rżą konie u chmur…) III 274

S. O. S. II 277

sadzawka (sadzawka przy fontannie

Marii Medycejskiej…)..... I 196

sadzawka (tu gdzie zatęchła woda…) III 28

Saint Gervais I 335

Sainte Chapelle I 118

Samaria III 36

samotnie III 33

San Nicolas de Bari w Burgos I 76

San Sebastiano II 334

San Zeno III 124

Saragossa Polaków IV 130

Sardana I 110

sarkofag dziecka II 83

Sauroktonos II 197

sąd IV 27

Sąd Ostateczny w kaplicy Świętego Sylwestra II 187

sąd szczegółowy IV 20

Sądny Dzień III 35

SCV II 136

sen (śnił mi się ktoś z książką…) II 24

sen (w nocy śniła mi się matka…) II 172

sens I 261

Serafin II 353

Serce starej kobiety I 122

serce w mieście IV 131

Serwetki II 327

*** (sierpniowa czułość...) III 256

simhat thora III 53

Simhat Tora III 27

Simonetta II 90

skała i morał III 29

Skąd (skąd we mnie ten drugi…) I 339

skąd (skąd nagle…) III 57

skrzypek II 133

*** (słone morze…) II 388

Słońce II 384

*** (słońce bolejące…) III 273

Słońce, gwiazdy, ziemia i człowiek IV 132

*** (słońce przez chmury…) III 263

*** (słońce wrzucone…) III 272

*** (słońce za drzewem…) III 270

Słowo I 165

*** (słucham uważnie…) IV 133

Sny (jak spać obok twojego wołania…) I 301

sny (moje sny przychodzą z daleka…) III 12

*** (soczystość wiosny…) III 266

Somosierra I 83

sonata per archi III 115

sosna IV 134

*** (spadają gwiazdy…) III 269

spostrzeżenia IV 136

Spotkanie (Jeśli w Saragossie…) I 81

spotkanie (na fontannie Marii Medycejskiej…) I 198

*** (spraw byśmy...) III 29

spuścizna II 26

stabat mater III 30

*** (staloryt…) IV 137

Stało się weselej II 288

star dentro star fuori III 63

stara Jerozolima III 65

*** (starczy jeden liść....) III 282

Stare kobiety w kościele I 330

stare rzeczy II 88

Starsze od nas wszystkich I 49

staruszka w muzeum I 199

stąd I 268

Stralsund I 254

Studnia (dziękuję że tego wieczora…) I 317

studnia (studnia niepamięci…) III 104

sukkoth III 26

surf w październiku II 123

*** (susza spopiela…) III 268

Sykstyna II 343

syn marnotrawny (która jest dłuższa…) III 249

Syn marnotrawny (wracam..) I 166

synagoga w Nazaret III 50

Synagoga Zaśnięcia I 97

Synowie i bracia IV 138

syreny II 36

szansa (czasami śmierć…) III 224

szansa (widziałem czarną klatkę…) II 221

Szata II 293

Szczęśliwe zakończenie I 57

*** (szeleszczą liście…) III 269

*** (sześć piszczałek…) II 356

Szlarafia ale czujność nie zawadzi I 133

szpital chorych na raka I 269

Sztuka I 149

Sztuka arabska I 103

Szukanie I 163

Szukanie Adama I 31

Szukanie w Saragossie I 80

*** (szum skrzydeł…) IV 139

ślepiec III 15

ślub I 225

śmierć Ikara III 96

*** (śnieżne obłoki…) III 272

*** (śniłem się sobie…) II 241

Środa II 256

Środa popielcowa II 297

światło które wtedy widać I 248

Światło samotne I 60

święta Anna krzyżowców III 27

Święte Oficjum II 224

Ta sama płyta II 251

tabernakulum Adama Kraffta IV 140

Tabliczka II 337

Tak II 304

*** (tak często…) II 263

tak samo II 163

tak trzymać IV 141

taka miłość II 116

takie królestwo III 290

takie piękno II 81

*** (Tam gdzie króluje cisza…) IV 10

*** (tam gdzie się urodził...) III 47

tancerka IV 31

Taniec I 27

Tantur III 10

tatarak III 161

telefon (jak inne przedmioty…) II 108

telefon (telefony publiczne…) II 142

Temat kaszubski I 145

Ten i tamten brzeg (1993) III 79

ten kraj III 64

ten żal IV 142

*** (teraz wiem jak wielka…) II 199

Terracina II 89

tkaniny III 253

*** (to jest południe…) III 265

to pokolenie III 34

To samo słowo I 154

to samo wszędzie III 176

Toledo I 96

tors II 177

torso II 216

Tractus II 305

tragedia królewska IV 144

traktat o łasce III 62

Transport II 300

*** (trwanie…) III 69

trzecia epoka III 114

trzecia niedziela w roku II 238

trzeciego kwietnia II 31

Trzej królowie I 324

Trzęsacz I 236

*** (trzymam oburącz…) II 114

trzynastu III 12

Turyn II 354

Turystom II 320

*** (tuż nad pagórkiem…) III 272

*** (twardy obłok…) III 72

*** (twój sen jest dalszy…) IV 145

twarz i maska III 241

twoja godzina I 233

tyle wody III 29

tylko nocą II 118

tylko Ty III 15

U wrót II 303

u Chińczyków IV 146

u progu IV 147

U św. Idziego w Bardejowie I 289

Ubieranie choinki II 269

uchodźca IV 148

Uczeń Pitagorasa I 62

ukrzyżowanie w glorii II 223

ulica III 203

umarłeś IV 149

Uniwersytet I 91

Upadek II 273

*** (upadły mury…) III 273

Upiór IV 150

uprawa ogrodu I 259

urbi et orbi II 210

*** (uspokojenie…) III 270

*** (uszliśmy z klęski...) III 284

uwolnienie świętego Piotra III 190

uzdrowienie głuchego III 15

Val d’Orcia III 86

velden met blauwe lucht III 225

Vermeer II 95

Via dei Lugari II 335

Villa Adriana IV 151

Villa Borghese I 216

Viscera per vulnera I 297

w biblii? III 62

w bóżnicy III 51

*** (w cierpkiej zieleni…) III 269

W dłoniach I 331

W drodze I 124

w drodze do biblioteki II 140

*** (w dzień można było…) IV 152

w Endor III 101

*** (W gruncie rzeczy...) I 40

W kawiarni I 84

w notesie IV 153

*** (w lipcowej spiece…) III 268

w listopadzie II 106

*** (w liście z Nicei…) III 270

*** (w lśniącej ciemności…) III 266

*** (w obłoku litość…) III 70

*** (w obłoku ptak…) III 70

*** (w ostatnie dni roku…) III 72

w Paryżu I 201

W piątek o trzeciej I 128

*** (w piątek 30 marca ‘84…) IV 22

w pobliżu serca II 15

W Prado I 85

W Rzymie I 305

w szpitalu III 193

w środku III 27

*** (w środku obłoku może nie być Boga…) III 75

W ten dzień I 310

*** (w wieczornej ciszy…) III 268

*** (w wilgotny wieczór…) III 271

w Wirginii II 104

*** (w zimowe poranki…) IV 161

waga (odlatuje lutowe niebo…) II 244

Waga (w zodiaku już Waga…) III 260

Wagary I 328

wakacje II 43

Warsztat cieśli Józefa I 212

Waterloo III 222

wcześnie I 203

wczoraj III 126

Wczoraj około siódmej I 294

*** (wczoraj wieczorem…) III 270

wdzięczność II 143

wejście na Górę III 20

wewnątrz II 23

wewnętrzna muzyka II 183

wędrówka IV 154

Wiadomość I 36

Wiadomość o bitwie I 63

widok II 204

Widzenie I 332

widzieć III 119

Wieczerza I 300

wieczór Wszystkich Świętych III 191

Wieczór II 259

wiejskie epitafium III 240

wiejskie kobiety II 134

Wielkie religie I 38

wielkie słowa II 175

wiersz afrykański III 181

wiersze IV 30

*** (wiersze daleko…) III 273

Wiersze religijne (1983) I 287

Wierzę I 164

*** (wierzchołek cyprysu...) III 47

wieś III 158

*** (wieże kościołów...) I 312

Więzienie II 333

wigilia (tej nocy nie my…) IV 155

wigilia (wieczór zaczynał się dopiero…) II 182

Wilhelm Tell ‘91 III 230

*** (winorośl w oknie…) III 266

*** (wiosenne łęgi…) III 263

Wiosna albo Raj ziemski I 211

Wirydarz II 348

Witaj miasto ucieczki II 280

Witraż Wyspiańskiego u Franciszkanów I 147

wizja III 228

wizyta I 243

wizyta noworoczna II 189

wjazd triumfalny I 222

Wnętrze dłoni (1988) II 247

Wnętrze dłoni II 313

woda II 174

Wówczas II 279

wrażenie szczęścia I 274

wrogość III 61

wróżba (na ciemnym niebie…) III 52

wróżba (nasza przyszłość z żelaza…) II 92

wróżby IV 8

wrześniowy wieczór III 168

wschód na Synaju III 21

wsiowi żebracy przygłupki III 173

wspomnienie z Prowansji (1959) I 192

wspomnienie III 125

wspólnik I 235

Wstępując na wzgórze II 301

Wszystko za późno II 281

Wszystko I 292

wśród kwiatów I 217

*** (wśród żółtych kłosów…) III 268

wtedy II 74

Wybór I 46

wybrany III 54

wycieczka szkolna zwiedza ekspozycję Rembrandta IV 156

Wyjście (czterdzieści lat na powierzchni księżyca…) III 19

wyjście (pod bacznym spojrzeniem strażników…) II 85

wykonało się II 11

*** (wykonało się…) III 273

*** (wyprowadzony na manowce przez obłok…) III 77

wyprawa II 176

Wyrok II 253

Wyspa II 367

Wyspa II 368

Wystawa I 64

XXXI II 319

Yad Vashem III 26

Yom Hakippurim III 17

Z bliska I 111

*** (z obłokiem pod głową…) III 77

*** (z obłoków bitwa…) III 70

z góry III 14

*** (z kamieniem czekam dnia…) III 72

z labiryntu III 208

z lotniska III 9

*** (z twojego lotu…) III 273

*** (za dymem morze…) III 274

*** (za oknami…) IV 35

zabawa sylwestrowa II 188

Zaduszki jazzowe I 45

Zakirchale III 41

*** (zakochałem się w morzu…) III 75

zakochani II 82

*** (zamglone niebo…) III 272

*** (zamilknij wreszcie…) II 168

zaorane wzgórze II 69

*** (zapada wieczór…) III 265

zapamiętać III 42

zapamiętać wyspę I 191

zaproszenie II 75

*** (zardzewiał wieczór…) III 268

Zawsze (Matka Boska nad Minerwą…) II 350

zawsze (zawsze w zbyt szybko jadących kolejkach…) II 112

zbędne III 90

Zdejmowanie pieczęci (1982) I 173

*** (ze spokojem…) IV 162

*** (ze wszystkiego...) III 187

*** (zgiełk świata milczy…) III 274

ziarna IV 33

ziemia (w tym miejscu…) II 242

ziemia (ziemia z wysokości dwunastu kilometrów…) III 7

ziemia i księżyc III 14

ziemia święta III 12

*** (ziemio w drutach...) III 33

zima śródziemnomorska II 156

zimowy dzień II 157

zimowy Rzym II 146

zioła pustyni III 22

*** (złoty błysk w morzu…) III 267

*** (zmęczone kwiaty...) III 254

zmiana IV 163

zmiana wart 9 maja IV 164

zmierzch III 24

Zmierzch bogów II 321

Znaczenie czasu II 286

Znaki I 41

Znalezienie krzyża II 326

Znowu II 386

Znów wiosna II 257

zodiak II 162

*** (zostaw mnie…) II 265

Zurbarán I 88

„Zwiastowanie” Stwosza I 127

zwierzenia obiektywne I 272

zwykły sen II 110

żaglowce i pociągi I 275

żal III 157

żarna II 78

Żarnowiec jesienny I 177

żeby II 173

żniwa III 85

żona Lota III 65

żongler II 148

życiorysy III 231

życzę ci losu tej nimfy I 223

SPIS TŁUMACZEŃ Z TOMÓW I–IV

[anonim], Modlitwa o pokój III 301

Vincenzo Cardarelli, Morire, si II 344

Paul Eluard, Aux grandes inondations de soleil V 168

Paul Eluard, Nudité de la vérité II, 66

Paul Eluard, Ta chevelure d’oranges II 67

Pierre Emmanuel, Un arbre nu IV 169

Hans Magnus Enzensberger, Czytanka dla starszych dzieci I 286

Hans Magnus Enzensberger, Objęcie ziemi I 284

Hans Magnus Enzensberger, Zasypianie I 285

Dag Hammarskjöld, 11.06.61 IV 170

Henry Newman, That sens of ruin II 72

Jean Illel, Uwaga II 46

Francis Jammes, Smutek I 289

Pierre Jean Jouve, Vrai corps IV 171

Federico Garcia Lorca, De profundis I 279

Federico Garcia Lorca, Piosenka o jeźdźcu I 278

Federico Garcia Lorca, Umarłem o świcie II 113

Mario Luzi, Zdania II 351

Eugenio Montale, Spesso il male di vivere II 322

Pier Paolo Pasolini, Ukrzyżowanie III 34

Cesare Pavese, Verra la morte II 345

Salvatore Quasimodo, Barwa żelaza i deszczu I 283

Salvatore Quasimodo, I nagle zapada wieczór I 281

Salvatore Quasimodo, List do matki I 280

Salvatore Quasimodo, Na gałęziach wierzb I 282

Leopold Sédar Senghor, Tu as gardé longtemps.... II 44

Antun Branko Šimić, modlitwa w drodze IV 174

Antun Branko Šimić, moje przeobrażenia IV 173

Antun Branko Šimić, poeci IV 172

Tukaram, *** (Jeśli się modlisz do Boga…) III 298

Tukaram, *** („Kto kupi Boga...) III 296

Tukaram, *** (Moja lampa goreje…) III 299

Tukaram, *** (mój ciemny Bóg…) III 300

Tukaram, *** (Świat mnie osacza...) III 297

Tukaram, *** (Widzieć innych ludzi braki?…) IV 175

Giuseppe Ungaretti, Radość rozbitków II 370