Copyright © Aleksandra Zalewska & Copernicus Center Press 2026

Konsultacja naukowa
Marta Czerniewicz-Pietryga (rozdział Odżywianie), Karolina Hyjek (rozdział Dobranoc), Joanna Nowak (rozdział Terapia SI)), Eliza Ozga (rozdział Terapia logopedyczna), Magdalena Starczewska (rozdział Edukacja)

Redakcja językowa
Anna Poinc-Chrabąszcz

Korekta językowa
Małgorzata Denys, Anna Kurek

Projekt okładki
Jędrzej Guzik CUD Studio

Skład
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Wydanie I

Kraków 2026

ISBN 978-83-7886-879-8

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.

pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków

tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467

e-mail: redakcja@ccpress.pl

www.ccpress.pl

Konwersja do ePub 3: Marcin Słociński

Wstęp

Drodzy Rodzice,

jeśli sięgnęliście po tę książkę, to prawdopodobnie Wasze dziecko patrzy na świat w wyjątkowy, choć często niezrozumiały dla otoczenia sposób. Może właśnie się dowiedzieliście, że Wasze dziecko jest w spektrum autyzmu. A może już od dawna idziecie tą drogą, każdego dnia ucząc się od swojego syna lub swojej córki, jak wygląda świat z ich perspektywy. Bez względu na to, na jakim etapie się znajdujecie, chciałabym Wam powiedzieć jedno: nie jesteście sami.

Na rynku wydawniczym nie brakuje publikacji dotyczących spektrum autyzmu, jednak większość z nich to klasyczne poradniki pełne fachowych pojęć, specjalistycznych opisów, tabel i sztywnych strategii postępowania. Zdecydowana większość tych książek skupia się na terapiach poznawczo-behawioralnych, które bez wątpienia mają swoje miejsce i zastosowanie, ale nie odpowiadają na potrzeby wszystkich rodzin. Wciąż mało mówi się o tym, co przeżywają rodzice – jak radzą sobie z emocjami, zmęczeniem, samotnością i koniecznością zweryfikowania swoich dotychczasowych wyobrażeń o rodzicielstwie. Jeszcze mniej mówi się o tym, jak budować relację z dzieckiem w spektrum, które potrzebuje nie tylko terapii, ale przede wszystkim akceptacji, zrozumienia i poczucia bezpieczeństwa.

Coraz więcej rodzin poszukuje alternatyw – metod, które będą bliższe ich wartościom, które pozwolą na wspieranie dziecka w sposób nienaruszający jego granic, bez nadmiernej ingerencji w jego naturalny sposób bycia. Wielu rodziców trafia na komunikację bez przemocy (NVC) i podejście bliskościowe, ale trudno znaleźć źródła, które pokazują, jak je stosować w życiu codziennym, w sytuacjach pełnych napięcia, niepewności i trudnych emocji.

To właśnie dla Was powstała ta książka.

Nie jest to kolejny poradnik, w którym znajdziecie listę „skutecznych” metod wychowawczych, ani zbiór technik, które wystarczy wdrożyć, by osiągnąć „pożądane” zachowanie u dziecka. To nie książka o tym, jak naprawić dziecko, ale o tym, jak je zrozumieć.

Bohaterowie tej historii – Maria, Michał i Teodor – są postaciami fikcyjnymi. Nie istnieją w rzeczywistości, choć każda ich emocja, każde zdarzenie i każdy dylemat, który przeżywają, ma swoje źródło w realnym doświadczeniu wielu rodzin. Ich historia powstała na podstawie rozmów, obserwacji, pracy terapeutycznej i mojego osobistego zaangażowania w świat neuroróżnorodności (w dalszej części książki pojęcia: neuroróżnorodność, neuroatypowość i neuronietypowość stosuję wymiennie).

Historia tej rodziny zaczyna się w momencie diagnozy – przełomowym i trudnym dla każdego rodzica. W jednej chwili wszystko, co Maria i Michał znali, ulega zmianie. Świat zaczyna dzielić się na „przed” i „po” diagnozie. Pojawiają się lęk, wątpliwości, pytania, na które nikt nie daje jasnych odpowiedzi. Rodzice Teodora stają przed wyzwaniem, jak wspierać swoje dziecko, które otrzymało diagnozę autyzmu dziecięcego, kiedy sami czują, że grunt usuwa im się spod nóg.

Pierwszą trudnością, z jaką się mierzą, jest brak wsparcia w przedszkolu. Okazuje się, że system edukacji nie jest dostosowany do ich syna – wymaga od niego dopasowania się do norm i zasad, które są dla niego nienaturalne, zamiast stworzyć środowisko, w którym mógłby się rozwijać w zgodzie ze sobą. Maria i Michał próbują znaleźć takie miejsce, jakie sprawi, że ich dziecko poczuje się akceptowane. Szybko jednak przekonują się, że wybór odpowiedniej szkoły jest kolejnym ogromnym wyzwaniem. System nie sprzyja dzieciom w spektrum – pracownicy szkół masowych często nie mają możliwości ani wiedzy, by je wspierać, a szkoły specjalne bywają niedostosowane do ich indywidualnych potrzeb.

W końcu rodzice decydują się na realizację zerówki w edukacji domowej. Ale czy to rozwiązanie okaże się łatwiejsze? Edukacja domowa to przecież nie tylko rezygnacja ze szkoły – to też całkowita zmiana sposobu myślenia o edukacji i wychowaniu. Maria i Michał wchodzą na drogę pełną wyzwań, frustracji i zwątpienia. Każdego dnia uczą się rodzicielstwa na nowo – z większą uważnością, pokorą i otwartością na potrzeby Teodora.

Choć książka ma formę narracyjną, to zawarłam w niej coś jeszcze – jasno sformułowane wskazówki i zalecenia, które jako psycholożka dziecięca przekazuję rodzicom dzieci, z którymi pracuję. Pokazuję, jak w praktyce wygląda podejście bliskościowe, jak można stosować NVC w codziennych sytuacjach, jak budować relację opartą na zaufaniu i bezpieczeństwie. Nie znajdziecie tu odpowiedzi na wszystkie pytania, ale mam nadzieję, że odnajdziecie w tej historii kawałek siebie – swoje emocje, swoje wątpliwości, swoje dylematy.

Zanim jednak zanurzycie się w tę historię, chcę Wam powiedzieć coś bardzo ważnego: każde dziecko w spektrum autyzmu jest inne. Każda rodzina ma inną historię, inne potrzeby, inne realia codzienności. To, co sprawdza się u jednych, może nie zadziałać u innych. Część dzieci ma trudności ze snem, inne nie. Część wybiórczość pokarmową, inne będą jadły bez problemu. Część potrzebuje ciszy i izolacji, inne szukają ruchu i kontaktu. Jeśli już robicie coś, co działa – kontynuujcie to. Nie ma uniwersalnego sposobu na wspieranie dziecka. Nie trzeba kurczowo się trzymać konkretnego podejścia. Ta książka pokazuje przykłady pracy różnych specjalistów – psychologa, logopedy, terapeuty SI – ale pamiętajcie, że nie każdy terapeuta pracuje w ten sam sposób i nie każda wizyta wygląda tak, jak ta opisana tutaj. Zaufajcie specjalistom, których spotkacie na swojej drodze – posłuchajcie, jaki mają pomysł na Wasze dziecko. To osoby, które zdobywały wiedzę i doświadczenie właśnie po to, by pomagać. Niezależnie od nurtu, w jakim pracują, można spotkać wspaniałych, otwartych ludzi z sercem pełnym zaangażowania.

Ta książka to zaproszenie do świata rodziny, która – tak jak Wy – każdego dnia uczy się, jak kochać, rozumieć i wspierać swoje dziecko w drodze, która nie zawsze jest prosta. To opowieść o trudnych emocjach, ale także o bliskości, małych krokach i drobnych zwycięstwach, które sprawiają, że każdy dzień ma sens.

Mam nadzieję, że znajdziecie w tej historii wsparcie, którego być może kiedyś nie otrzymaliście. Wierzę, że ta książka pokaże Wam, że podejście bliskościowe ma moc nie tylko w standardowych sytuacjach, ale także w atypowym świecie, gdzie każdy dzień niesie nowe wyzwania, a miłość i empatia są najważniejszymi narzędziami w budowaniu lepszej przyszłości.

Życzę udanej lektury,

Aleksandra Zalewska

ROZDZIAŁ I

Moment, który zmienił wszystko

Diagnoza spektrum autyzmu nie wzięła się znikąd.

Maria od miesięcy czuła, że coś jest inaczej. Teodor od urodzenia nie reagował, gdy go wołała. Czasami, gdy opowiadała mu bajkę, wpatrywał się w kręcący się bęben pralki i wydawał dźwięki, jakby śpiewał z nią w duecie. Kiedy inne dzieci na placu zabaw bawiły się ze sobą, on biegał wzdłuż ogrodzenia i dotykał siatki palcami, mrucząc pod nosem słowo „światło”.

Sąsiedzi mówili: „Chłopcy tak mają”, „Nie każdy musi być towarzyski”, „To taki etap”.

Michał, mąż Marii, tłumaczył to po swojemu: „On po prostu ma swoje zainteresowania. Będzie analitykiem, gdy dorośnie. Albo inżynierem”.

Ale Maria czuła inaczej. W nocy czytała blogi rodziców, oglądała filmy na YouTubie, śledziła profile specjalistów. Porównywała, analizowała. Szukała „tego samego”.

W końcu zebrała się na odwagę. Umówiła Teodora do poradni. Michał był niechętny.

– To etykietowanie – upierał się. – Wciskanie dzieciom diagnoz jak kanapek w stołówce. Jeszcze mu wmówią, że coś z nim nie tak.

Ale Maria nie ustąpiła. I choć czuła, że na ich małżeństwie pojawiła się jakaś rysa od czasu tamtej rozmowy, wiedziała też, że jej dziecko potrzebuje diagnozy.

Badanie przebiegało dwuetapowo. Najpierw rozmowa z rodzicami, wywiad rozwojowy. Maria odpowiadała rzeczowo, Michał – lakonicznie, ostrożnie. Potem była obserwacja Teodora: w zabawie, podczas układania puzzli. Sprawdzano, czy reaguje na imię, czy nawiązuje kontakt wzrokowy, czy potrafi rozpoznawać i nazywać emocje.

Wyniki badania przedstawiono im na kolejnym spotkaniu w poradni, już bez dziecka.

– Wasz syn prezentuje cechy spektrum autyzmu – powiedziała psycholożka. – Widzimy trudności komunikacyjne, sensoryczne, ograniczone zachowania społeczne. Warto rozpocząć terapię, ale też zbudować wokół niego środowisko, które pozwoli mu czuć się bezpiecznie. To nie jest wyrok. To początek drogi.

Maria zamarła. Wiedziała. Przeczuwała. Ale kiedy to usłyszysz – twój świat się rozpada.

Michał siedział bez ruchu. Jego twarz nie drgnęła, tylko ręce mocniej zacisnęły się na kolanach. Nie zadawał pytań. Patrzył przed siebie.

– Co teraz? – zapytała Maria szeptem.

Psycholożka podała kartkę z rekomendacjami. Terapeuta SI, neurologopeda, psycholog dziecięcy. Maria wzięła ją jak mapę, która ma ich prowadzić. Ale odniosła wrażenie, że ta mapa jest napisana obcym alfabetem.

Specjalistka z powagą i delikatnością wyjaśniała, czym jest spektrum autyzmu, jakie są najważniejsze wyzwania oraz możliwości terapii. Maria wytężyła uwagę, próbując wsłuchać się nie tylko w słowa psycholożki, ale także w swoje własne serce. Michał natomiast analizował każdy fakt, szukając logicznego uzasadnienia dla tego, co wydawało mu się tak trudne do przyjęcia.

– Teodor ma specyficzny sposób przeżywania świata – mówiła psycholożka. – Jego percepcja rzeczywistości jest intensywna, ale zarazem inna niż u większości dzieci. Potrzebuje szczególnego rodzaju wsparcia, które pomoże mu odnaleźć się w codziennym życiu.

Te słowa rozbrzmiewały echem w umysłach obojga rodziców. Maria poczuła, jak przez jej ciało przepływa fala emocji – smutek, współczucie, ale także determinacja. Michał zaś próbował znaleźć w tych informacjach logiczny ład – coś, co mógłby wprowadzić w życie, by narzucić porządek w chaosie nowych wyzwań.

Wiedzieli, że zwieńczeniem procesu będzie wizyta u psychiatry, który ostatecznie potwierdzi diagnozę i wyda zaświadczenie lekarskie niezbędne do uzyskania orzeczenia o kształceniu specjalnym, ale wyniki nie pozostawiały wątpliwości.

Wyszli i jeszcze przez dobrą chwilę stali przed budynkiem poradni, zagubieni i niepewni, co powinni teraz zrobić.

Maria, zawsze czujna i empatyczna, księgowa z wieloletnim doświadczeniem w precyzyjnych obliczeniach, przez ostatnie miesiące miała przeczucie, że coś w jej synu, Teodorze, nie funkcjonuje tak, jak powinno. Jego uporczywe przywiązanie do zielonych aut, rytuały – impulsy, które wcześniej starała się ignorować, teraz nabierały dramatycznego znaczenia. Myśl o diagnozie, którą właśnie usłyszeli, przepełniała ją mieszaniną ulgi i lęku. Ulgi, bo potwierdzała jej obawy, lęku – bo wraz z diagnozą rozsypał się obraz przyszłości, jaki do tej pory nosiła w sercu. Wszystko, co wyobrażała sobie o dorastaniu Teodora – jego pierwszych przyjaźniach, szkolnych występach, spontanicznych rozmowach – nagle stało się niepewne, jakby ktoś zdmuchnął kontury jej marzeń.

Michał, stojący obok niej, miał twarz skrytą za maską powściągliwości. Jako elektryk zawsze ufał logice i konkretnym rozwiązaniom. Teraz, w obliczu diagnozy, próbował odnaleźć sens w uporządkowanych danych, chociaż czuł, że coś się nieodwracalnie zmieniło.

– Przeczuwałam to od dawna, Michał – odezwała się Maria. – Teodor zawsze był inny, ale… nie wiedziałam, jak to nazwać. Teraz, kiedy usłyszałam diagnozę, czuję się, jakbym jednocześnie miała rację i straciła coś, czego nie potrafię zdefiniować.

– Dla mnie to wszystko jest zagadką – stwierdził Michał. – Zawsze wierzyłem, że wszystko da się naprawić, uporządkować, wprowadzić jasne reguły. Teraz… nie wiem, czy te reguły wystarczą. Może powinniśmy poszukać jakichś rozwiązań: terapii, metod, które mogłyby go wyleczyć.

Maria spojrzała na niego ze zmęczonym, ale pełnym troski wyrazem twarzy. „Wyleczyć” – to słowo przeszyło ją jak sztylet.

Tych kilka zdań ujawniło rozdźwięk między nimi. Maria, ufająca intuicji i otwarta na emocje, wierzyła, że w ich sytuacji kluczowe są zrozumienie i akceptacja, Michał szukał zaś konkretnych rozwiązań, które mogłyby uporządkować to, co wydawało mu się chaotyczne.

Maria przypomniała sobie chwile, gdy Teodor – jeszcze malutki chłopiec – dzielił się z nią czymś, czego ona nie potrafiła zrozumieć, ale co zawsze rodziło w niej uczucie niezwykłej bliskości.

– Pamiętasz, jak patrzył na te zielone autka? – wyszeptała cicho. – Dla mnie to zawsze było coś więcej niż tylko zabawa. To był sposób, w jaki próbował powiedzieć mi, co czuje.

Michał spojrzał na nią, jakby usiłował skruszyć mur, który wyrastał między nimi z powodu różnic w postrzeganiu wychowania.

– Nie wiem, czy to kwestia uczuć, czy czegoś innego. Dla mnie wychowanie zawsze wydawało się proste – jasne zasady, konkretne działania, konsekwencja. Ale widzę, że ty dostrzegasz w tym coś więcej. – W jego głosie pobrzmiewała nuta sceptycyzmu.

– Co teraz? – zapytała w końcu Maria.

Michał westchnął. Długo milczał, zanim odpowiedział:

– Musimy działać. Skoro już mamy diagnozę, musimy znaleźć najlepszych specjalistów. Jakieś metody, może dietę, może neuroterapię? Przeczytałem, że są takie urządzenia do stymulacji mózgu…

– Michał… – przerwała mu łagodnie. – Tu nie chodzi o naprawianie go. On nie jest zepsuty.

Mąż spojrzał na nią z mieszaniną złości i zagubienia.

– Nie mówię, że jest. Ale musimy coś zrobić. Nie możemy czekać. To się nie naprawi samo.

Maria pokręciła głową. Czuła, że nie są po tej samej stronie. Jeszcze nie.

– Ja… Ja potrzebuję się zatrzymać. Pozwolić sobie na to, żeby się bać. Żeby to poczuć. Nie chcę od razu wskakiwać w harmonogram terapii.

Wieczorem Maria i Michał usiedli przy stole w kuchni, by ponownie przeanalizować wydarzenia dnia. Obok leżały notatki z poradni, broszury o terapiach i kilka książek, które Michał już zaczął przeglądać, szukając w nich odpowiedzi.

– Musimy coś zmienić, Michał. Teodor potrzebuje naszego wsparcia. Nie tylko w sensie medycznym czy terapeutycznym, ale przede wszystkim emocjonalnym. Musimy nauczyć się rozumieć jego język, nie próbując od razu go „naprawiać”. – Jej głos był pełen ciepła, ale też determinacji, by odkryć drogę, która pozwoliłaby im razem iść przez tę burzę.

Michał patrzył na nią długo, próbując przetrawić te słowa. Z jednej strony jego natura domagała się konkretów, sztywnych zasad, z drugiej – czuł, że widzi w oczach żony coś, czego sam dotąd nie potrafił odnaleźć.

– Może… może warto spróbować – powiedział po chwili milczenia. – Ale musimy złapać równowagę. Nie chcę, żebyśmy całkowicie odrzucili to, co zawsze działało. Musimy wypracować wspólny język. Taki, który zrozumiemy zarówno ty, jak i ja, a przede wszystkim nasz syn.

Ta rozmowa, choć nie rozwiązywała wszystkich problemów, była pierwszym krokiem w kierunku zmiany. Maria i Michał zrozumieli, że mają przed sobą trudne zadanie – nie tylko przedefiniować metody wychowania Teodora, ale i na nowo zbudować fundamenty swojego związku, opierając się na zaufaniu, otwartości i wzajemnym szacunku.

Droga Mamo, Drogi Tato,

diagnoza spektrum autyzmu to nie tylko wynik badań czy podsumowanie rozwoju Twojego dziecka – to także moment transformacji Twojej tożsamości rodzicielskiej. Jest jak trzęsienie ziemi: znane struktury pękają, a grunt, którym była nadzieja na „standardowe” dzieciństwo – osuwa się pod stopami.

Pewnie mierzysz się teraz z tsunami uczuć, być może dla ciebie nowych albo trudnych.

Możesz być pogrążony w emocjonalnym chaosie i żalu, bo diagnoza rozbija Twoje wyobrażenie o dziecku.

Może uciekasz w racjonalność, od razu chcesz planować, „naprawiać”, bo to daje Ci iluzję kontroli.

A może czujesz się tak, jakby ktoś jednym słowem przewrócił cały Twój świat do góry nogami. Diagnoza, choć ma dawać odpowiedzi, często przynosi też falę rozpaczy. Bo to, co miało być tylko „opóźnieniem w rozwoju”, nagle staje się czymś, co ma swoją nazwę, definicję, kategorię. Czymś, co – w Twoim odczuciu – na zawsze zmieni wszystko.

Być może zadajesz sobie pytania, których nigdy wcześniej nie wypowiedziałeś na głos: „Czy dam radę?”, „Czy moje dziecko będzie szczęśliwe?”, „Dlaczego właśnie my?”. Twoim ciałem zawładnęło napięcie, w sercu zrodził się bunt – przeciwko losowi, systemowi, diagnozie. Przeciwko temu, że nikt nie przygotował Cię na taki scenariusz.

Czasem pojawia się wstyd, którego nie chcesz nazwać. Wstyd, że czujesz złość, że masz dość, że chciałbyś choć na chwilę cofnąć czas.

A potem przychodzi poczucie winy, bo przecież powinieneś być silny, wspierający, spokojny. Ale prawda jest taka, że masz prawo do tych wszystkich emocji. Do płaczu, buntu, lęku. Bo dopiero gdy pozwolisz sobie poczuć, będziesz mógł naprawdę ruszyć dalej

To moment trudny także dla Twojej relacji z partnerem czy partnerką, zwłaszcza jeśli pojawia się między Wami rozdźwięk – to również powszechne zjawisko.

To normalne, że diagnoza budzi żal – każdy z Was miał pewnie plany, wizje i marzenia, które teraz wydają się nieosiągalne albo bardzo odległe.

Diagnoza często uruchamia dysharmonię między opiekunami: Jeden rodzic przyspiesza (działanie, terapia, plan). Drugi spowalnia (zamyka się, potrzebuje przemyśleć sytuację). Dziecko staje się „polem bitwy” o właściwe podejście. Zagrożeniem staje się w tej sytuacji osamotnienie jednego z rodziców (często mamy), który czuje się niewysłuchany, osądzany, niedoceniony.

Jeśli para potrafi zacząć mówić o emocjach, diagnoza może wzmocnić więź i uruchomić wspólną transformację.

Co może się dziać w emocjach rodziców?

Diagnoza często uruchamia sekwencję podobną do procesu żałoby:

Zaprzeczenie: „Może to tylko moda na diagnozy?”.

Gniew: „Dlaczego nasze dziecko? Czy coś zrobiliśmy źle?”.

Targowanie się: „A może jakaś intensywna terapia to cofnie?”.

Smutek: „Czy on będzie miał przyjaciół? Czy ona będzie szczęśliwa?”.

Akceptacja: „Nie muszę jej/go zmieniać. Mogę być obok i wspierać..

Często u mamy i taty te fazy następują w różnym czasie i tempie, co może prowadzić do kryzysu relacyjnego, jeśli nie zostanie świadomie przepracowane.

Co przeżywa dziecko po diagnozie?

Dzieci w spektrum, niezależnie od wieku i poziomu rozwoju mowy, odczuwają zmiany emocjonalne rodziców poprzez:

mimikę twarzy (mikroekspresję)

ton głosu (melodię mowy, nawet jeśli nie rozumieją słów)

napięcie ciała dorosłego

nagłe zmiany rytuałów i atmosfery w domu.

Kiedy rodzice są zestresowani, smutni, „odłączeni” – dziecko może to interpretować jako zagrożenie. W jego mózgu rośnie poziom kortyzolu, a system nerwowy „zamyka się” w trybie obronnym. W związku z tym u dziecka może wystąpić regres. To nie dlatego, że „wie, co się dzieje”, ale dlatego, że czuje, że świat się zmienia, a to wprowadza niepokój. Zmiany emocjonalne rodziców są jego barometrem bezpieczeństwa.

Gdzie szukać pomocy po diagnozie?

Po otrzymaniu diagnozy autyzmu rodzic często zostaje z poczuciem zagubienia: „Co teraz? Dokąd iść? Od czego zacząć?”. Warto wiedzieć, że wsparcie można uzyskać w różnych miejscach – zarówno bezpłatnie, jak i prywatnie.

Na początek warto skontaktować się z poradnią psychologiczno-pedagogiczną (publiczną lub niepubliczną), w której odbyła się diagnoza złożona z kilku etapów:

Spotkania z psychologiem i logopedą, którzy obserwują dziecko, prowadzą wywiad z rodzicami i przeprowadzają testy rozwojowe.

Dodatkowe badania, jeśli są potrzebne, na przykład diagnoza przetwarzania sensorycznego czy ocena funkcji poznawczych (diagnoza intelektu).

Opinia z przedszkola lub placówki edukacyjnej, do której dziecko uczęszcza, uwzględniająca obserwacje nauczycieli i zachowania dziecka w grupie rówieśniczej.

Po zebraniu tych dokumentów rodzice kierują dziecko do psychiatry, który ostatecznie wystawia diagnozę spektrum autyzmu.

Kiedy dokumentacja jest kompletna, poradnia może zwołać komisję, która przyznaje orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego. To orzeczenie jest kluczowe, bo otwiera dostęp do odpowiednich form edukacji i zajęć wspomagających rozwój dziecka. Pomoc oferują także ośrodki wczesnego wspomagania rozwoju (WWR) – to bezpłatne zajęcia finansowane przez państwo, obejmujące między innymi terapię psychologiczną, logopedyczną czy integracji sensorycznej.

W większych miastach działają również centra zdrowia psychicznego, poradnie zdrowia psychicznego dla dzieci i młodzieży oraz fundacje i stowarzyszenia wspierające rodziny w spektrum. Wiele z nich prowadzi grupy wsparcia, konsultacje i warsztaty dla rodziców.

Więcej o możliwościach uzyskania wsparcia terapeutycznego w rozdziale Terapie.

Różnice w diagnozowaniu chłopców i dziewczynek

Autyzm u chłopców i dziewczynek często przebiega inaczej, co wpływa na sposób diagnozowania. Chłopcy zwykle prezentują bardziej widoczne trudności w interakcjach społecznych, komunikacji i zachowaniach stereotypowych, co sprawia, że diagnoza bywa szybsza i łatwiejsza do wychwycenia.

Dziewczynki natomiast częściej maskują swoje trudności – naśladują rówieśników, uczą się „ukrywać” swoje wyzwania społeczne i sensoryczne. Mogą wykazywać mniej widoczne stereotypie, lepiej dostosowywać się do oczekiwań dorosłych i grupy rówieśniczej, a jednocześnie przeżywać dużo stresu.

Z tego powodu dziewczynki bywają diagnozowane później i wymagają bardziej wszechstronnej, wieloaspektowej obserwacji, często z uwzględnieniem opinii rodziców, nauczycieli i specjalistów zajmujących się różnymi obszarami rozwoju – od emocjonalnego przez społeczny po sensoryczny.

Świadomość tych różnic jest kluczowa, bo pozwala dostosować metody diagnozy i terapii do indywidualnych potrzeb dziecka, a także wspiera rodziców w lepszym rozumieniu, dlaczego zachowania dziewczynki mogą być mniej oczywiste, mniej wyraźne na pierwszy rzut oka, a mimo to wymagają wsparcia.

Bliskość to nie strategia wychowawcza. To sposób bycia z drugim człowiekiem, który przedkłada relację ponad kontrolę, obecność ponad działania, a empatię ponad schematy. W kontekście autyzmu podejście bliskościowe nie polega na „normalizowaniu” zachowań dziecka, czyli na próbach dopasowania go do społecznych oczekiwań czy wymuszania zachowań uznawanych za „typowe”, lecz na tworzeniu przestrzeni, w której dziecko – i jego rodzina – mogą czuć się bezpiecznie.

Diagnoza nie jest końcem, ale początkiem głębszego dialogu. Zamiast zastanawiać się, jak naprawić dziecko, powinniśmy się nim zaciekawić, dążyć do jak najlepszego poznania go.

Czym jest podejście bliskościowe w kontekście autyzmu?

To codzienna praktyka obecności opartej na empatii, obecności, która uznaje, że:

Dziecko rozwija się we własnym tempie i rytmie, a nie według norm.

Rodzic nie musi być specjalistą – ma być relacyjnym lustrem, które pomaga dziecku stopniowo rozumieć własne emocje i potrzeby. Zamiast „korygować” zachowania, podejście bliskościowe zachęca do zadania sobie pytania: Co moje dziecko teraz czuje i czego potrzebuje? – nawet jeśli ono samo nie potrafi jeszcze tego nazwać. W przypadku dzieci w spektrum, które często mają ogromną trudność z identyfikowaniem i wyrażaniem emocji, rodzic staje się tym, który „tłumaczy” świat emocji – spokojnie, cierpliwie, z czułością. To szczególnie ważne zaraz po diagnozie, gdy dziecko dopiero uczy się rozpoznawać sygnały płynące z ciała i emocji.

Pięć filarów bliskościowego podejścia po diagnozie:

Obecność – nie musisz działać, wystarczy, że będziesz blisko.

Empatia – Twoje emocje są ważne i zasługują na uwagę.

Zgoda na różnorodność – Twoje dziecko nie musi być „takie jak inne”.

Dialog – rozmawiamy, nawet jeśli różnimy się w opiniach i odczuciach.

Bezpieczeństwo – tworzycie je razem. Dziecko potrzebuje czuć, że jego emocje są akceptowane, a Ty – że nie musisz być doskonały. Źródłem bezpieczeństwa jest relacja: obecność, zaufanie i wzajemna akceptacja.

Bliskościowe wskazówki:

Daj sobie przestrzeń na emocje. Diagnoza uruchamia emocje o sile fali tsunami: lęk, żal, poczucie winy, zagubienie. Podejście bliskościowe mówi jasno: to nie są przeszkody, ale kluczowe sygnały. Nie trzeba ich tłumić, trzeba je przyjąć.

Co można zrobić:

prowadzić „dziennik emocji” – wystarczy jedno zdanie dziennie: „Dziś czuję…”. (patrz: „Twój dziennik bliskości”),

stworzyć rytuał rozmowy wieczornej między partnerami: nie o dziecku, ale o sobie,

znaleźć bezpieczną przystań (grupa wsparcia, terapeuta, zaufana osoba), gdzie można być autentycznym, nie dzielnym.

Nie spiesz się z decyzjami. Odruch „musimy działać” to mechanizm przetrwania. Ale często ta potrzeba działania jest próbą ucieczki przed lękiem. Bliskościowe podejście przypomina: Nie trzeba wszystkiego wiedzieć od razu. Czas to zasób – nie wróg.

Co można zrobić:

spisać pytania, które się pojawiają (a nie od razu szukać odpowiedzi),

umówić się na konsultację „za miesiąc” – to daje poczucie, że „coś się dzieje”, ale bez presji,

pozwolić sobie na zatrzymanie się – kilka tygodni na emocje, nie na wybór metody.

Rozmawiaj otwarcie. Diagnoza często dzieli pary: jedno z rodziców szybciej akceptuje, drugie przeżywa opór lub żal. Podejście bliskościowe nie wymaga „zgodności reakcji”, ale wzajemnego słyszenia się – nawet wtedy, gdy jesteśmy emocjonalnie w innych miejscach.

Komunikacja bez Przemocy (NVC, ang. Nonviolent Communication) pomaga w tym etapie:

Zamiast: „A ty jak zawsze masz wszystko gdzieś!”. | Można powiedzieć: „Widzę, że milczysz. Czy to dlatego, że jest ci trudno mówić o tym, co czujesz?”.
Zamiast: „Nie interesujesz się terapią!”. | Można powiedzieć: „Potrzebuję współpracy, bo czuję się z tym samotna. Co ty czujesz w związku z diagnozą?”.

ROZDZIAŁ II

Echo przeszłości

Prywatne przedszkole, do którego uczęszczał Teodor, mieściło się w nowoczesnym budynku. Jego jasne wnętrza kontrastowały z czarnymi myślami Marii. Rodzice przedszkolaków, w tym ona i Michał, wydawali znaczną część swojego dochodu, wierząc, że najlepsze placówki zapewnią ich dziecku odpowiednią opiekę i rozwój. Z zewnątrz przedszkole wyglądało jak ideał wyjęty z katalogu: duży ogród sensoryczny, zdrowe, ekologiczne posiłki, certyfikowani pedagodzy. Wewnątrz jednak Maria od początku czuła niepokój, którego nie potrafiła jeszcze nazwać.

Już od pierwszych dni zauważyła, że Teodor, mimo swoich trudnych emocji i niestandardowego zachowania, nie otrzymuje indywidualnego wsparcia. Wychowawczyni wydawała się kompetentna, ale każda rozmowa z nią przypominała sprawozdanie z problemów, a nie dialog o potrzebach. „Teodor znów nie uczestniczył w zajęciach”, „krzyczał podczas rytmiki”, „uderzył kolegę zabawką”. Maria wracała do domu z poczuciem winy, że jej dziecko jest niewygodne, inne, zbyt trudne.

Pewnego dnia Maria odebrała Teodora po przedszkolu z rozerwaną koszulką. Zapytany, co się stało, powiedział jedynie: „Zielony nie pasuje”. Nie potrafił dokładnie zrelacjonować wydarzeń, ale Maria poczuła dziwny ucisk w żołądku. Dopiero później dowiedziała się od innej mamy, że nauczycielka zabrała mu jego ulubione zielone autko, bo „czas skończyć z tą obsesją”, a dzieci się z niego śmieją.

Zaczęła zbierać sygnały, które wcześniej uznawała za swoje „przewrażliwienie”: brak zgody na indywidualne podejście do posiłków, uporczywe karanie za „złe zachowanie” (np. przez sadzanie w kącie), sugerowanie konieczności „resocjalizacji”.

Pewnego poranka, gdy Maria z trudem namówiła Teo, aby wyszedł z auta do przedszkola, uchwyciła fragmenty rozmów innych rodziców. Ledwo przekroczyła próg budynku, gdy usłyszała szepty: „To matka tego dziwnego dziecka…”; „Czy słyszeliście, jak mówił do innych dzieci, że….?”; „Ciekawe, co z niego wyrośnie… Pewnie rodzice nie poświęcają mu czasu, bidulek”.

Słowa te ugodziły ją prosto w serce. Choć była dumna ze swojego synka, czuła narastające wątpliwości. Czy moje dziecko naprawdę jest takie inne? Co, jeśli nie jestem wystarczająco dobra? – myślała. Zastanawiała się przy tym, czy jej własna percepcja sytuacji nie jest zniekształcona przez lęk. Z jednej strony jako mama nie potrafiła myśleć o Teodorze inaczej niż z czułością, z drugiej – oschłe komunikaty, jakie później słyszała od innych, sprawiały, że zaczynała się zastanawiać, czy faktycznie robi dla swojego dziecka wszystko, co w jej mocy.

Przedszkolanki trzymały profesjonalny dystans – nie dawały wyraźnych wskazówek, że dobrze by było Teodora zdiagnozować. Ich milczenie tylko potęgowało niepewność rodziców. Wszystko jednak wyraźnie się zmieniło po jednej rozmowie z wychowawczynią. Pewnego dnia stanowczym, niemal klinicznym tonem powiedziała Marii, że Teodor wykazuje wiele niepokojących zachowań. Przekazywane przez nią informacje były zwięzłe, oschłe, pozbawione delikatności: „Teodor bije innych”; „Teodor krzyczy i nie potrafi się uspokoić”; „Nie słucha się, nie bierze udziału w rytmice”; „Nie chce jeść – odmowa posiłków staje się coraz częstsza”; „Dzieci się go boją, a on nie nawiązuje żadnych relacji”; „Nie ma przyjaciół”.

Każde zdanie było dla Marii jak zimny prysznic. Zaczęła się zastanawiać: Czy naprawdę wszystko, co robiłam, było niewystarczające? Dlaczego, mimo mojej codziennej obecności, Teodor wciąż wydaje się odosobniony?. Głos wychowawczyni, choć miał na celu jedynie przedstawienie faktów, brzmiał niemal oskarżycielsko. Każde słowo sprawiało, że serce Marii pękało, a poczucie bezsilności rosło.

Niektóre poranki były dla Marii szczególnie bolesne. Po trudnych rozmowach w przedszkolu, kiedy emocje nie dawały o sobie zapomnieć, często wracała do domu starym, nieco zardzewiałym Volkswagenem Passatem, który był świadkiem wielu jej łez. Samochód stał się dla niej miejscem, gdzie mogła chociaż na chwilę oderwać się od codziennych dramatów. Siedząc na fotelu kierowcy, w ciszy, którą przerywał jedynie szum przejeżdżających aut, Maria nie potrafiła powstrzymać łez.

Dlaczego, chociaż poświęcam mu tyle czasu, wszystko mu spokojnie tłumaczę, nic nie działa? Dlaczego Teodor nie słucha? Czy ja coś robię źle? – myśli prześladowały ją, odbijając się echem w zakamarkach jej duszy. Czuła się osamotniona, pogrążona w poczuciu winy i bezsilności, nie umiejąc znaleźć odpowiedzi na pytania, które coraz bardziej ją dręczyły.

Teodor był dzieckiem, które od najmłodszych lat funkcjonowało według własnych, dla niego tylko zrozumiałych reguł. Jego drobna sylwetka i niezdarne, niepewne kroki przyciągały uwagę – zarówno nauczycieli, jak i dzieci. Często potykał się o własne stopy i nie zwracał uwagi na to, co działo się wokół niego. Sprawiał wrażenie bardzo zamyślonego i jakby „nieobecnego”, jakby trudno było mu jednocześnie kontrolować ruchy i reagować na otoczenie.

Jego oczy, często wpatrzone w coś niewidocznego dla innych, wyrażały jednocześnie fascynację i zagubienie. Nie potrafił nawiązywać kontaktu wzrokowego, a jeśli już, to przelotnie, z niepewnością, jakby bał się napotkać spojrzenie, które mogłoby go ocenić. Jego uwaga skupiała się na wybranych przedmiotach – przede wszystkim na zielonych autkach, które stały się dla niego symbolem bezpieczeństwa i porządku.

Zielone samochodziki traktował jak cenne skarby. Gdy tylko zobaczył choć jeden, jego twarz się rozjaśniała. Radosne okrzyki „MOJE!” były nie tylko zaznaczeniem własności, ale też sposobem na wytyczenie granic, których sam nie potrafił w pełni zrozumieć. Żadne inne dziecko nie mogło podejść do jego ukochanej zabawki – każda próba wspólnej zabawy wywoływała u niego gwałtowną reakcję. Jego małe rączki raptownie wyciągały się w stronę intruza, a głos, choć jeszcze niedojrzały, miał w sobie ton nieugiętej determinacji.

Podczas posiłków Teodor przejawiał podobną wybredność. Spośród kolorowych, starannie przygotowanych dań wybierał jedynie te, które wydawały mu się znajome. Sucha bułka z pobliskiego sklepu, najlepiej posmarowana Nutellą, czy makaron „świderki” z masłem, były jedynymi pokarmami, którymi był zainteresowany. Inne potrawy, przygotowane przez przedszkolną kucharkę, budziły u niego niezrozumiały opór – jakby jego kubki smakowe były zamknięte na świat nowych doznań.

Teodor intensywnie reagował na bodźce dźwiękowe. Gdy wychowawczyni podnosiła głos, w sali zapadała nagła cisza, ale dla niego zaczynał się prawdziwy chaos. Najpierw jego drobne rączki nieświadomie zakrywały uszy, jakby chciały uchronić go przed nieprzyjemnym hałasem. Potem, w przypływie paniki, wybuchał głośnym krzykiem – krzykiem, który wypełniał salę echem niespełnionych potrzeb i lęków. W najbardziej przytłaczających chwilach, gdy dźwięk wydawał się zbyt intensywny, Teodor reagował jeszcze bardziej dramatycznie – uderzał głową o podłogę, jakby próbował fizycznie uciszyć narastający hałas. To zachowanie, choć budziło lęk wśród innych dzieci, było jego sposobem na wyrażenie bezsilności wobec niekontrolowanych bodźców.

Każdy aspekt jego zachowania był źródłem sprzeczności – z jednej strony wyrażał ogromną pasję i determinację, z drugiej zaś stanowił wyraźny sygnał, że świat jest dla niego zbyt trudny do zrozumienia. Teodor nie tylko zabierał zabawki, lecz także wyznaczał granice, których nie dało się przekroczyć. Jego zachowanie podczas zabawy, gdy z uporem maniaka powtarzał jedno słowo, było manifestacją jego wewnętrznego porządku, choć dorosłych i rówieśników doprowadzało do białej gorączki.

Obserwując Teodora, nauczyciele zauważali, że jego ruchy były niezdarne – często zdarzało mu się potykać o własne nogi, upadać i z trudem wstawać. Rzadko nawiązywał kontakt wzrokowy z innymi dziećmi. Jego uwagę najbardziej przyciągały drobne, konkretne rzeczy: klocki, faktura dywanu pod palcami, ziarenka piasku, migoczące światło na ścianie czy ruch liści za oknem. To na nich potrafił skupić się na długie chwile. Ta preferencja nie była wyrazem samodzielności, lecz odzwierciedleniem tego, jak trudne i nieprzewidywalne są dla niego interakcje społeczne. Świat przedmiotów jest stały, schematyczny i łatwy do kontrolowania, w przeciwieństwie do dynamicznych i spontanicznych zależności społecznych, które są zbyt złożone i niemożliwe do osadzenia w przewidywalnym planie. Unikanie ludzi to sposób na radzenie sobie z tym przeciążeniem poznawczym.

Wszystko to tworzyło portret małego Teodora – dziecka niezwykle wrażliwego i tak bardzo nierozumianego. Jego niezdarność, obsesja na punkcie zielonych aut, wybiórczość pokarmowa i gwałtowne reakcje na dźwięki stanowiły elementy układanki, która mimo swoich licznych braków miała w sobie coś niezwykle autentycznego. To był chłopiec, który żył w swoim małym świecie, nie do końca dostosowanym do norm i oczekiwań otoczenia. Jego zachowania były nie tylko wyrazem indywidualności, ale też sygnałem, że potrzebuje innego rodzaju wsparcia – takiego, które zrozumie i przyjmie jego sposób bycia, niezależnie od tego, jak bardzo odbiegałby on od tego, co było uznawane za „normalne”.

Do trzeciego roku życia Teodor posługiwał się zaledwie kilkoma słowami. Rodzice słyszeli, że w przypadku chłopców rozwój mowy bywa opóźniony, dlatego nie podnosili od razu alarmu. Nawet wizyty u logopedki, która specjalizowała się w pracy z dziećmi z opóźnieniami językowymi, nie wykazywały wyraźnych nieprawidłowości. Logopedka uspokajała ich, tłumacząc, że każde dziecko rozwija się we własnym tempie.

Z czasem jednak stawało się coraz bardziej widoczne, że mowa Teodora miała swój własny, chaotyczny rytm. Słowa, które wypowiadał, były jak zlepek niespójnych dźwięków – brzmiały nieuporządkowanie i brakowało im logicznej ciągłości. Gdy próbował opowiedzieć o swoich uczuciach czy potrzebach, z jego ust zamiast pełnych zdań wychodziły tylko krótkie, przypadkowe frazy, które nie oddawały tego, co naprawdę chciał przekazać.

Każdy dzień spędzony przez Teodora w przedszkolu przynosił Marii nowe bolesne doświadczenia. Każde spotkanie z wychowawczynią, każde pozbawione zrozumienia spojrzenie innych rodziców budziło w niej narastające poczucie winy i bezradności. Myśli przewijały się w jej głowie: Czy to ja nie potrafię dać mu wystarczająco dużo miłości? Dlaczego nie potrafi słuchać, jak powinien?. Każdy komentarz – choć wydawał się tylko formalną uwagą – był dla niej jak sztylet, który wbijał się głęboko w serce.

Maria wspominała, jak siedziała w samochodzie, próbując zebrać myśli, a łzy nie dawały jej o sobie zapomnieć. Spędzam z nim każdą wolną chwilę, staram się być przy nim zawsze, a on… on nie potrafi odnaleźć się w tym świecie, myślała rozpaczliwie. Czuła, że mimo ogromnego poświęcenia nie potrafi sprawić, by świat stał się dla Teodora bezpieczny i życzliwy.

W głowie Marii toczyła się nieustanna walka między przekonaniem, że wszystko robi dobrze, a głosem, który podsuwał jej wątpliwości. Czy naprawdę powinnam inaczej postępować? Może jednak muszę być bardziej stanowcza, tak jak Michał? Ale czy stanowczość sprawi, że Teodor zacznie nas słuchać?, zastanawiała się, walcząc z własnymi uczuciami.

Z tygodnia na tydzień robiło się trudniej. Teodor coraz częściej miał regresy mowy, przestawał odpowiadać na pytania, zamykał się w sobie. Po powrocie do domu często miewał ataki paniki – rzucał się na podłogę, zakrywał uszy i płakał, jakby przeżywał coś, czego nie potrafił wypowiedzieć.

Michał uważał, że przedszkole przesadza. „Trzeba ich zmobilizować. To oni mają sobie z tym radzić. Nie możemy zmieniać placówki za każdym razem, kiedy Teodor nie chce się dostosować” – mówił. Ale Maria widziała coś więcej niż trudne zachowanie. Widziała dziecko, które cierpiało, ponieważ nikt go nie rozumiał.

Po pewnym czasie przedszkolanki zaczęły sugerować, że problem może leżeć „w domu”. Że może Teodor potrzebuje więcej konsekwencji. Że być może powinien częściej być zachęcany do samodzielnego zajmowania się zabawą, żeby „zaczął sobie radzić”. Maria czuła, że coś tu jest mocno nie w porządku.

Kiedy kolejny raz usłyszała od wychowawczyni, że Teodor „próbuje coś wymusić”, bo odmawia jedzenia i nie chce się przytulać na powitanie, coś w niej pękło. Przestała wierzyć, że to miejsce jest dobre dla jej dziecka. Zaczęła szukać innego. Trafiła na grupę wsparcia dla rodziców dzieci neuroróżnorodnych. Tam po raz pierwszy poczuła się usłyszana.

Jedna z mam powiedziała: „Nie jesteś sama. To nie z tobą ani z twoim dzieckiem jest problem. Problemem jest system, który nie umie reagować na dzieci inaczej funkcjonujące”.

Wtedy Maria zdecydowała, że czas zadbać o Teodora inaczej. Nie przez dostosowywanie go do ram, ale przez stworzenie mu bezpiecznej przestrzeni, w której mógłby być sobą. To był początek nowej drogi – jeszcze bez konkretów, ale z jasnym zamiarem: „Nie pozwolę już nikomu mówić o moim dziecku, że jest problemem”.

Droga Mamo, Drogi Tato,

być może spotkaliście się z brakiem wsparcia w placówkach edukacyjnych. Nauczyciele mogą być dobrze wykształceni, ale nie zawsze mają zaufanie do nowych, specjalistycznych metod lub nie potrafią ich zastosować w praktyce. Skutkuje to tym, że Wasze dziecko jest postrzegane jako „problemowe”, a nie „potrzebujące wsparcia”.

Rodzice często doświadczają nie tylko wyzwań w relacji z dzieckiem, ale także braku zrozumienia. Inni rodzice w przedszkolu czy szkole mogą oceniać Twoje dziecko, krytykować jego zachowania, a czasem również Twoje decyzje jako rodzica. Mogą nie rozumieć, dlaczego dziecko reaguje inaczej, nie wchodzi w interakcje tak jak rówieśnicy albo wymaga więcej uwagi.

Takie sytuacje bywają bardzo trudne – pojawia się poczucie osamotnienia, presji i bycia „nieidealnym rodzicem”. Warto wówczas pamiętać, że ocena innych nie odzwierciedla wartości ani kompetencji Twojego dziecka ani Twojej troski. Twoim zadaniem jest zapewnienie dziecku bezpieczeństwa i wsparcia, a nie spełnianie oczekiwań osób, które nie mają pełnej wiedzy o jego potrzebach.

W praktyce pomocne może być znalezienie wsparcia. Jego źródłem mogą być rozmowy z innymi rodzicami dzieci w spektrum, grupy pomocowe, konsultacje z psychologiem lub pedagogiem, które pozwalają nabrać dystansu i wzmocnić pewność siebie w codziennym działaniu.

Z perspektywy NVC kluczowe jest też uświadomienie sobie, że nauczyciele również działają w systemie pełnym ograniczeń i sztywnych procedur. Jednak te ograniczenia nie mogą stać się pretekstem do zaniechania działań. Niezależnie od systemowych barier każdy profesjonalista ma obowiązek poczynić kroki zmierzające do identyfikacji potrzeb dziecka, zasugerowania diagnozy lub doradzenia odpowiedniej placówki. Właśnie na tej odpowiedzialności i umiejętności rozpoznania nieneurotypowości powinniśmy się skupić.

Przedszkole jako lustro systemu

Dziecko w spektrum trafiające do systemu edukacyjnego często doświadcza konfliktu neurologicznego. Jego mózg przetwarza świat w unikatowy sposób, sprzeczny ze sztywnymi zasadami i oczekiwaniami systemu. Ta różnica jest źródłem wszystkich trudności i manifestuje się w zachowaniu dziecka, które jest błędnie interpretowane przez otoczenie. To nie jest zła wola dziecka. To niedopasowanie środowiska do jego potrzeb.

W takich przypadkach przedszkole staje się lustrem nie tyle dla dziecka, ile dla dorosłych: co robimy, gdy ktoś się nie mieści? Czy próbujemy poszerzyć ramy, stworzyć przestrzeń do nauki i rozwoju dostosowaną do tempa dziecka, czy raczej próbujemy „dopasować” je na siłę, oczekując zachowań, które są dla niego trudne lub wręcz niemożliwe?

Jako rodzice możecie wykorzystać przedszkole jako źródło informacji o potrzebach dziecka. Obserwujcie, jak reaguje na rytuały, hałas, zmiany w harmonogramie, interakcje z innymi. Zwróćcie uwagę, które sytuacje wywołują stres, frustrację czy przeciążenie sensoryczne, a które sprawiają mu przyjemność i dają poczucie bezpieczeństwa.

Nie chodzi o to, żeby znaleźć przedszkole idealne – raczej o to, byście razem z personelem stworzyli dziecku środowisko, które jest w miarę możliwości elastyczne i wspierające. Współpracuj z nauczycielami. Wspólna obserwacja i wymiana informacji pozwala tworzyć spójne strategie wsparcia, które zmniejszają stres dziecka i pozwalają mu lepiej funkcjonować w grupie.

Kiedy dziecko staje się „problemem”

Słowa takie jak: „wymusza”, „nie chce współpracować”, „usiłuje za wszelką cenę postawić na swoim”, często są używane przez personel przedszkolny nie ze złej woli, ale z powodu głębokiego braku wiedzy na temat neuronietypowości i umiejętności rozpoznawania trudnych zachowań. W systemie, który nie oferuje specjalistycznego wsparcia i superwizji, trudne zachowanie dziecka odbierane jest jako atak na autorytet. A to uruchamia u dorosłych automatyczną reakcję obronną, która manifestuje się potrzebą kontrolowania, stosowaniem gróźb i kar lub izolowaniem dziecka od grupy.

Ale z punktu widzenia bliskości i NVC…

Nie ma trudnych dzieci – są tylko trudne relacje, czyli sytuacje, w których potrzeby dziecka i dorosłego nie spotykają się w poczuciu bezpieczeństwa i zrozumienia. Dziecko zawsze komunikuje swoje potrzeby – czasem subtelnie, czasem w sposób, który dorosłym wydaje się nie do przyjęcia. Krzyk, opór, tupanie nogami czy ucieczka to język dziecka, które próbuje powiedzieć: „potrzebuję bezpieczeństwa”, „nie rozumiem, czego ode mnie oczekujesz”, „jestem zmęczony tym, co się dzieje wokół”.

Jako rodzic lub opiekun powinieneś w pierwszej kolejności skupić się na zrozumieniu komunikatu, a nie ocenianiu zachowania. Zadaj sobie pytanie: „Co moje dziecko próbuje mi powiedzieć tym zachowaniem?” i „Jak mogę odpowiedzieć, by moje działanie nie było przemocowe, lecz wspierające?”. Nie chodzi o to, by zignorować trudną sytuację, ale być obecnym, obserwować i odpowiadać na potrzeby, nawet jeśli dziecko jeszcze nie potrafi ich nazwać słowami.

Rozszyfruj zachowanie: Co może znaczyć?

Zachowanie | Możliwa potrzeba
Odmawia wejścia do sali | Potrzeba bezpieczeństwa, przewidywalności
Rzuca zabawką | Potrzeba wpływu, uwolnienia napięcia
Krzyczy, gdy zaczyna grać muzyka | Potrzeba regulacji sensorycznej
Nie je posiłków | Potrzeba wyboru, ulgi sensorycznej
Nie patrzy w oczy | Potrzeba dystansu i zachowania własnego rytmu kontaktu
Siada sam, nie bawi się z innymi | Potrzeba spokoju i autonomii

Plan ratunkowy dla rodzica

Załóż osobistą „teczkę dziecka”.

Przygotuj ją w wersji papierowej lub online (np. jako PDF lub folder Google). Opisz w niej:

jakie bodźce są trudne dla dziecka

co je uspokaja (np. masaż dłoni, kontakt wzrokowy, cisza, konkretne zabawki, takie jak: gniotki czy tablica sensoryczna)

po czym poznać, że jest zestresowane (sygnały płynące z ciała, cechy mowy, zachowania)

co pokazuje danym zachowaniem

czego potrzebuje, gdy się wycofuje.

Przygotuj nauczyciela do rozpoznawania potrzeb dziecka.

Nie każdy nauczyciel ma wiedzę o spektrum, ale wielu z nich ma serce. Możesz powiedzieć: „Czasem jego krzyk to sposób na zakomunikowanie: za dużo. Proszę spróbować zaobserwować / wydedukować, co naprawdę chce przekazać.

Unikaj dyskusji o „niegrzeczności” – mów o neurobiologii.

Gdy słyszysz: „on robi to specjalnie”, możesz spokojnie odpowiedzieć: „Wiem, że to wygląda jak upór. Ale jego układ nerwowy może w tym momencie nie pozwalać mu na elastyczność. On się nie buntuje. On walczy o przetrwanie”.

Prowadź „dziennik komunikacji z przedszkolem”. Nie jako narzędzie kontroli, ale dla własnej pamięci i emocjonalnego spokoju. Notuj:

co działało?

co się pogorszyło?

jakie były Twoje odczucia po rozmowie z nauczycielem?

Podczas rozmowy z personelem placówki kluczowe jest uświadomienie nauczycielowi, że praca nad zrozumieniem zachowania dziecka w spektrum przyniesie korzyść całej grupie, nie tylko jemu. Argumentuj perspektywą systemową. Warto jasno zakomunikować, że zrozumienie unikatowych potrzeb i zachowań Twojego dziecka ostatecznie ułatwi funkcjonowanie wszystkim:

nauczycielowi: mniej frustracji i więcej przewidywalności w reakcjach dziecka

grupie rówieśniczej: spokojniejsza atmosfera i lepsze zrozumienie różnorodności

samemu dziecku: mniej stresu i większe poczucie bezpieczeństwa.

Bliskościowe wskazówki:

Obserwuj, zamiast oceniać. Zamiast myśleć „manipuluje”, spróbuj zauważyć: „Nie czuje się bezpiecznie”. Za każdym zachowaniem stoi potrzeba – obserwacja pomaga ją zrozumieć, ocena zamyka drogę do empatii.

Zbuduj relację z wychowawcą. Zamiast konfrontacji zaproś do rozmowy: „Chciałabym opowiedzieć więcej o tym, jak funkcjonuje nasze dziecko”. Relacja oparta na zaufaniu zwiększa szanse na realne wsparcie.

Znajdź sojusznika. Psycholog, nauczyciel wspomagający lub inny rodzic mogą być mostem do porozumienia. Nie musisz być sama/sam w tej drodze.

Stwórz teczkę dziecka. Jedna kartka z informacjami: co działa, co pomaga się wyregulować, jak wygląda przeciążenie sensoryczne u dziecka. Wydrukuj, daj nauczycielowi, omów. To bardzo ułatwia codzienne funkcjonowanie.

Rozważ zmianę miejsca. Jeśli Twoje dziecko jest stale oceniane, nauczyciele nie wykazują chęci zrozumienia go i uwzględnienia jego potrzeb, to sygnał, że środowisko może nie być wspierające. Nie bój się zmiany – czasami przynosi ona ulgę całej rodzinie.

Zadbaj o wsparcie dla siebie. Nie uda ci się być filarem dla dziecka, jeśli sam się chwiejesz. Znajdź grupę wsparcia, prowadź dziennik, rozmawiaj z osobą, przy której możesz być prawdziwa/prawdziwy.

Dzieci w spektrum uczą się przez relacje. Jeśli nie czują się bezpieczne – nie przyswajają wiedzy. Dlatego najpierw relacja, potem edukacja. Dopiero wtedy możemy mówić o rozwoju.

Dzieci nie potrzebują idealnych rodziców i perfekcyjnych nauczycieli. Potrzebują ludzi, którzy chcą je zrozumieć. I systemu, który na to pozwala.

ROZDZIAŁ III

Nowy początek

W burzliwych dniach po diagnozie Maria potrzebowała ukojenia. Postanowiła poszukać go w lekturze i natrafiła na książkę, którą dostała w prezencie od koleżanki, gdy urodził się Teo – Mózg na tak Daniela Siegela. Minęły cztery lata, a ona nawet nie zajrzała do tego tomu, bo w pierwszych latach życia syna całkiem zapominała o własnych potrzebach. Poza tym, zmęczona wyzwaniami rodzicielskimi, nie miała siły, by wieczorami czytać, jednak teraz była zdeterminowana, by coś zmienić. Otworzyła przykurzoną książkę i już po kilku stronach poczuła, że coś w niej pęka, jakby otwierała drzwi do nowego sposobu patrzenia na świat. Słowa o integracji górnych i dolnych pięter mózgu sprawiały, że nagle rozumiała nocne krzyki Teodora, jego gwałtowne wybuchy śmiechu i milczenie.

Wielokrotnie w tekście Siegela powracało zdanie: „Regulacja zaczyna się od dorosłego”.

Maria zapisała je na karteczce samoprzylepnej i przyczepiła ją do lustra w łazience. Następnego ranka, myjąc zęby o szóstej trzydzieści, przeczytała je na głos – ochrypniętym głosem, ale z coraz większym przekonaniem.

Lektura otworzyła jej oczy na wiele spraw. Maria zaczęła dostrzegać, jak wiele razy ich dom stawał się polem bitwy o „posłuszeństwo”, a nie przestrzenią do bycia razem. Przypomniała sobie poranki, gdy podniesiony głos zastępował rozmowę, a zdania typu: „Ile razy mam ci powtarzać…?” powracały jak bumerang. Teraz patrzyła na to inaczej – jak na echo własnego napięcia, a nie winę dziecka.

Najważniejsze wnioski po przeczytaniu książki zapisała w notesie, tworząc plan: „Trzy małe kroki bliskości na jutro”.

Zaczekam na odpowiedź Teodora przynajmniej 10 sekund, zanim zadam następne pytanie.

Będę rozmawiać z Teodorem w taki sposób, żeby moje oczy zawsze były na wysokości jego wzroku.

Będę nazwać głośno jedną własną emocję, aby dać model „mowy uczuć”.

Może tego właśnie nam brakowało – nie tyle konkretnych zasad, ile umiejętności wsłuchania się w to, co czuje Teodor – myślała. Poczuła nagły przypływ energii – ten sam rodzaj ekscytacji, który kiedyś towarzyszył jej przy planowaniu podróży poślubnej. Teraz jednak celem podróży miał być ich rodzinny ląd. Wiedziała, że aby zmienić coś w ich wspólnej codzienności, musi zacząć od siebie.

Tego wieczoru, kiedy zasypiała, czuła nadzieję. Wiedziała, że nie będzie idealnie. Że będą poranki z krzykiem, noce z płaczem i chwile zwątpienia. Ale wreszcie miała kierunek.

Następnego ranka przygotowując śniadanie w kuchni, Maria wciąż miała w pamięci słowa z Mózgu na tak. Nastawiła minutnik na trzy minuty pełnej obecności. To miał być jej alarm niepozwalający uciec myślami do listy zakupów czy do mejli z pracy. Na stole, obok talerza z suchą bułką z Nutellą, czekał na Teodora drobny rysunek, który sam stworzył poprzedniego wieczoru – kolorowy, chaotyczny, ale pełen dziecięcej ekspresji.

Kiedy Teodor wszedł do kuchni, od razu wyczuła w nim napięcie. Zamiast od razu kierować do niego słowa krytyki czy nakazu, Maria uklękła na podłodze i otworzyła ramiona w geście ciepłego powitania. Jej głos był miękki i spokojny:

– Teodor, kochanie, widzę, że coś cię dzisiaj niepokoi. Czy chcesz, żebym ci pomogła? – zapytała, patrząc mu głęboko w oczy.

Między jej pytaniem a odpowiedzią zapadła długa, dziewięciosekundowa cisza. Maria wykorzystała ten czas, by policzyć w myślach oddechy. Dopiero potem chłopiec skinął głową i przytulił twarz do jej ramienia.

Przez moment milczał, ale napięcie w jego ciele zdradzało mieszankę strachu i niepewności. Maria, pamiętając o naukach NVC, powtórzyła z czułością:

– Jestem tutaj, żeby cię wysłuchać bez oceniania. Opowiedz mi, co czujesz.

Teodor wskazał na bułkę i wyszeptał:

– Twarda… nie lubię.

Zaskoczona Maria zrozumiała, że syn nigdy wcześniej nie nazwał tej trudności – twarda skórka drażniła jego wrażliwe zmysły. Maria delikatnie zdarła wierzchnią warstwę i podała dziecku sam środek.

Michał, stojący przy stole, obserwował scenę z lekkim zdziwieniem. Jego dotychczasowy sposób wychowywania opierał się na sztywnych zasadach – takiego podejścia nie dało się odrzucić z dnia na dzień.

Michał, praktyczny elektryk o uporządkowanym podejściu do życia, obserwował te zmiany z rosnącym niepokojem. Jego sposób wychowywania – oparty na jasnych, sztywnych zasadach – był dla niego pewnikiem, który gwarantował bezpieczeństwo i porządek. Dlatego widok Marii, która emanowała ciepłem i empatią, budził w nim mieszane uczucia.

Dla Michała słowo „konsekwencja” było jak kotwica – dawało stabilność. Ale widząc, że jego dziecko reaguje nie na twardość, lecz na łagodność, zaczynał się czuć niepewnie. Jakby nagle ktoś zabrał mu kompas, którym kierował się przez całe ojcostwo.

Podczas wspólnego śniadania, gdy Maria cierpliwie zachęcała Teodora do rozmowy, Michał patrzył na całą scenę zmieszany. W jego głowie krążyły myśli: Co to ma być? Czy Maria nie przesadza? Zawsze coś mu nie pasuje.

To wszystko jest zbyt miękkie, zbyt nieuporządkowane. Kiedyś wszystko działało na zasadzie prostych reguł.

Michał próbował zrozumieć, dlaczego dotychczasowe metody są lepsze, choć wewnętrznie czuł narastające wątpliwości, gdy widział, jak Teodor reaguje na nowe, czułe podejście Marii.

W ciągu kolejnych dni w domu wyraźnie zaznaczyły się dwa światy. Maria systematycznie stosowała metody bliskościowe: w trakcie wieczornych rytuałów, gdy Teodor był zmęczony i nie chciał szykować się do snu, matka siadała z nim na dywanie, by spokojnie porozmawiać o tym, co go martwi, zachęcając do nazwania uczuć. Jej głos pełen był ciepła, a każde słowo zdawało się łagodzić napięcia.

Z kolei Michał, widząc, że tradycyjne polecenia i nakazy przestają działać, nie potrafił wyjść poza ramy swojego przyzwyczajenia. Kiedy Teodor odmawiał posłuszeństwa, Michał nadal wolał mówić głośno i stanowczo: „Teodor, musisz się ubrać! Przestań się ociągać!”. „To nie do przyjęcia” – komentował, gdy chłopiec nie zachowywał się zgodnie z oczekiwaniami.

W takich momentach w domu dochodziło do napięć. Maria, widząc frustrację syna, starała się zarażać go swoim spokojem, natomiast Michał, który bywał uparty, utrzymywał, że porządek i zasady są kluczem do wychowania. Te odmienne podejścia sprawiały, że w rodzinie zapanowała atmosfera sprzeczności – z jednej strony dało się odczuć delikatność i empatię Marii, z drugiej – zimną, nieugiętą logikę Michała.

Maria tymczasem zauważyła, że jej metody zaczynają przynosić drobne, lecz zauważalne skutki. Podczas jednego z poranków, kiedy Teodor odmówił ubierania się, zamiast eskalować sytuację, matka wyszeptała:

– Rozumiem, że teraz jest ci trudno założyć buty, ale spróbujmy razem.

Chłopiec, zaskoczony delikatnością matczynej interwencji, na chwilę odłożył zielone autko i spojrzał na Marię. W tej chwili, choć nie wypowiedział ani słowa, jego zachowanie zdawało się mówić więcej – otwierało zupełnie nowy rodzaj komunikacji. Maria poczuła, że to ciche zwycięstwo – pierwszy krok ku dialogowi, który opierał się na wzajemnym kontakcie.

Michał nie mógł pozostać obojętny. Zauważył, że Teodor współpracuje chętniej z mamą, i było to dla niego coś, czego nie umiał zaakceptować. W jego świecie wszystko musiało być uporządkowane. Choć podskórnie czuł, że coś się zmienia, nie potrafił przekonać samego siebie, że delikatność i empatia mogą być równie skuteczne jak jego dotychczasowe metody.

Wieczorne rozmowy w kuchni, podczas których Maria dzieliła się z Michałem swoimi refleksjami, stały się teraz areną konfliktu, który między nimi narastał. Gdy Maria opowiadała o drobnych sukcesach – o tym, jak Teodor zaczął wyrażać swoje emocje, jak się do niej przytulał, kiedy czuł się przytłoczony – Michał milczał, a w jego oczach było widać opór.

– Wiesz, zawsze uważałem, że dziecko potrzebuje jasnych zasad – mówił cicho, ale stanowczo. – A teraz? Czy naprawdę uważasz, że miękkie słowa zastąpią jasno wyłożone reguły?

Maria, starając się nie dać się ponieść frustracji, odpowiadała spokojnie:

– Nie chodzi o zastąpienie zasad, Michał. Chodzi o zrozumienie, że każde dziecko ma swoje potrzeby i czasem jedyną odpowiedzią jest wysłuchanie jego milczenia.

Mimo tych słów w powietrzu ciągle wisiała niepewność. Michał trzymał się własnych przekonań, a jego metody – choć zawsze skuteczne w jego przekonaniu – zaczynały wyraźnie zawodzić. Jego chłodne komendy i oczekiwanie dyscypliny nie przynosiły pożądanych rezultatów, a Teodor coraz częściej reagował na nie frustracją i lękiem.

Podczas spokojnego wieczoru, gdy rodzina siedziała wspólnie przy stole, Teodor – tym razem spokojniejszy i bardziej otwarty niż zwykle – cicho opowiadał Marii, co czuje. Jej serce wypełniała nadzieja, że droga, którą obrała, może odmienić życie ich syna.

Michał natomiast siedział z boku, patrząc na te sceny z mieszanką oporu i niepewności. Wiedział, że coś w jego dotychczasowym podejściu nie działa, ale nie potrafił jeszcze przekroczyć granicy, która wymagała porzucenia znanych reguł. Jego metody, tak dobrze mu znane i uładzone, zaczynały zawodzić – choć on sam jeszcze nie był gotów tego przyznać.

Droga Mamo, Drogi Tato,

akceptacja dziecka w spektrum autyzmu nie polega na pogodzeniu się z „trudną rzeczywistością”. To nie kapitulacja. To nie rezygnacja z pomocy.

To świadoma decyzja, by przestać patrzeć na dziecko przez pryzmat deficytów i zacząć słuchać tego, co próbuje nam powiedzieć – nawet jeśli mówi przez ciszę, krzyk, zamykanie się pod stołem czy rzucanie klockami.

Diagnoza często przynosi ulgę i lęk jednocześnie. To moment, który wiele rodzin zapamiętuje jako punkt zwrotny. Niektórzy zaczynają wtedy gorączkowo szukać terapii, specyfików, diet. Inni czują, że się gubią. Jeszcze inni – zamykają się w sobie, bo nie wiedzą, jak rozmawiać z rodziną czy partnerem.

Tym, co pomaga najbardziej, jest przeformułowanie sposobu myślenia. Zamiast zadawać sobie pytanie:

„Jak nauczyć moje dziecko, żeby było bardziej…?”, zastanowić się:

„Czego ono potrzebuje, żeby czuć się bezpiecznie w swoim świecie, i co ja mogę dla niego zrobić TU i TERAZ?”.

Akceptacja = uznanie własnych emocji + uznanie różnorodności dziecka + praktyka codziennego współregulowania.

Kiedy brakuje któregokolwiek składnika, pojawiają się przeciążenie i powrót do starych nawyków.

Regulacja emocji nie zaczyna się od dziecka

Dzieci nie uczą się regulowania emocji poprzez zasady i zakazy. Uczą się przez relację z dorosłym. Jeśli dorosły reaguje na złość dziecka dystansem lub gniewem – uczy je, że emocje są zagrożeniem.

Jeśli natomiast dorosły przyjmuje emocje dziecka z otwartością – mówi mu tym samym: „W twoim świecie wszystko jest w porządku. Ja to widzę. Nie jesteś sam”.

Mikronarzędzia bliskości
(30-sekundowe interwencje)

Sytuacja kryzysowa | Co robi układ nerwowy dziecka? | 30 sekund dla rodzica
Krzyk/uderzanie | Ucieczka/walka (układ współczulny) | Zrób „kotwicę oddechu”: 4-sekundowy wdech – 6-sekundowy wydech – 4-sekundowa pauza. Dziecko zsynchronizuje rytm w 2–3 cyklach.
Zamarcie i bezgłos | Zamrożenie (grzbietowy nerw błędny) | Mów do dziecka miękkim głosem i wykonuj powolny ruch dłonią w zasięgu wzroku dziecka. Nie dotykaj go niespodziewanie.
Agresja w stronę rodzica | Brak poczucia wpływu | Zaproponuj wybór: „Chcesz iść do namiotu wyciszeń czy pod stół z kocem?”. Dwie opcje zamiast jednej zmniejszają napięcie.

Każde dziecko w spektrum przeżywa kryzysy inaczej. Nie wszystkie objawy są takie same – jedno dziecko może reagować wybuchem złości, inne wycofaniem, a jeszcze inne intensywnym płaczem czy powtarzającymi się ruchami ciała. Ważne jest, aby nie porównywać dzieci między sobą ani nie oczekiwać, że zachowania będą identyczne w podobnych sytuacjach.

Akceptacja oznacza rozpoznawanie indywidualnych sposobów radzenia sobie dziecka z emocjami, obserwowanie jego sygnałów i reagowanie z empatią zamiast narzucania „standardowych” sposobów zachowania. Każdy kryzys to okazja, by lepiej zrozumieć potrzeby dziecka i wspierać je w sposób dostosowany do jego unikatowego sposobu przeżywania świata.

Bliskościowe wskazówki:

Zacznij od siebie. Regulacja dziecka zaczyna się od regulacji dorosłego. Zanim wejdziesz w trudną sytuację – weź trzy głębokie wydechy, połóż rękę na klatce piersiowej i zapytaj siebie: „Co teraz czuję? Czego teraz potrzebuję?”.

Nadaj sens zachowaniu dziecka. Jeśli dziecko milczy, krzyczy, ucieka – potraktuj to jako komunikat, a nie problem do rozwiązania. Powiedz: „Chyba coś jest dla ciebie trudne, prawda?”, zamiast: „Znowu to samo!”.

Daj wybór, nie ultimatum. Zamiast: „Ubierz się natychmiast!”, powiedz: „Wolisz zacząć od skarpetek czy spodni?”. Dzieci w spektrum często mają silną potrzebę wpływu – wybór pomaga im zachować poczucie kontroli.

Buduj język emocji – ale prosty. Mów o sobie: „Jestem trochę zmęczona, ale chcę ci pomóc”, zamiast: „Zachowujesz się nieładnie!”. Emocje stają się zrozumiałe, gdy są konkretne i nazwane bez oceny.

Zadbaj o mikrorytuały. Powitanie w drzwiach – zawsze takie samo (np. „Witaj, Teo! Widzę cię!”), wspólna piosenka przy zasypianiu, mały gest wieczorem („Przybij piątkę, daliśmy radę!”) – rytuały budują bezpieczeństwo, a bezpieczeństwo buduje otwartość.

Dziel się zmianą z partnerem, ale z łagodnością. Jeśli druga osoba w rodzinie nie jest gotowa na nowy styl komunikacji, nie wymagaj zmiany natychmiast. Zamiast: „Nie umiesz być empatyczny!”, powiedz: „Zauważyłam, że Teo spokojniej reaguje, gdy mówię ciszej – może też spróbujesz?”.

Celebruj małe zwycięstwa. Zrób wieczorem listę: „Co dziś się udało?” – choćby było to tylko to, że Teodor ubrał się bez krzyku albo spojrzał ci w oczy na sekundę. Małe kroki prowadzą do największych zmian.

ROZDZIAŁ IV

Odkrywanie nowej drogi

Michał pamiętał dzieciństwo pełne cieni i ciszy. Słowa miłości były w jego domu rodzinnym rzadkością, a jedynym językiem, który rozumiał, była dyscyplina. Jego ojciec, wojskowy o nieugiętej postawie, narzucał mu zasady, których nie można było poddawać negocjacjom. Każde nieposłuszeństwo, każda próba wyrażenia własnej woli spotykały się z surowym, często brutalnym karaniem. W domu, gdzie ojciec rządził żelazną ręką, a matka – przytłoczona własną bezsilnością – podporządkowywała się każdemu jego rozkazowi, Michał nauczył się, że emocje są niebezpieczne i nie ma na nie miejsca w świecie, który powinien być uporządkowany i oparty na dyscyplinie. Dlatego jedyny wyraz swojego bólu, czyli płacz, był zmuszony głęboko ukrywać i przeżywać w całkowitej izolacji, aby uniknąć kolejnej kary.

Czas upływał, a lata dzieciństwa wyryły w jego sercu głębokie blizny. Każdy krzyk, każde uderzenie i każda chwila, w której musiał ukrywać swoje prawdziwe uczucia, budowały w nim mur nieufności wobec samego siebie. W dorosłym życiu Michał przywiązywał wagę do zasad. Wydawało mu się, że to one gwarantują porządek i bezpieczeństwo, dlatego stały się dla niego fundamentem wychowania Teodora.

Dyscyplina była jego językiem. Nie dlatego, że nie kochał, ale dlatego, że innego języka nie znał. Nie zdawał sobie sprawy, jak pusty może być świat obezwładniającej precyzji bez cienia czułości.

Pewnego popołudnia, podczas rutynowej naprawy piekarnika, sytuacja przybrała nieoczekiwany obrót. Michał, skupiony na swoim zadaniu, przeciął kabel, który nie był przeznaczony do wymiany. Narastała w nim złość – nie tylko z powodu samego błędu, ale też z poczucia, że po raz kolejny jego metody zawiodły. Jego oczy płonęły gniewem, a dłonie drżały, jakby chciały wyrazić frustrację, która przez całe życie była tłumiona.

W tym momencie Teodor, który obserwował przebieg wydarzeń z niewinną ciekawością, podszedł do ojca. Chłopiec, który przecież niewiele rozumiał ze skomplikowanego świata dorosłych problemów, spojrzał Michałowi prosto w oczy i powiedział cichym, ale stanowczym głosem:

– Widzę, że się złościsz. Ja tu będę. Jeśli potrzebujesz, to się przytul.

Te słowa, choć wypowiedziane przez dziecko, trafiły prosto w serce Michała. Widząc Teosia cierpliwie siedzącego na schodach, które prowadziły na pierwsze piętro ich segmentu, Michał stał przez chwilę osłupiały. W tym prostym geście i tych niewinnych słowach odnalazł prawdziwą troskę, która nie wymagała reguł ani nakazów, a jedynie obecności i otwartości.

Przez długie minuty Michał siedział na schodach, rozmyślając o swoim dzieciństwie, o surowości ojca, o milczeniu matki, które zawsze zniechęcało do okazywania uczuć. Z każdym oddechem czuł, jak mury kruszeją. W tej chwili, kiedy ból przeszłości mieszał się z teraźniejszością, poczuł, jakby ściana, którą tak długo budował w swoim wnętrzu, zaczęła pękać. Słowa Teodora, tak pełne prostoty i autentyczności, sprawiły, że zrozumiał – gniew i dyscyplina nie są jedynymi sposobami na radzenie sobie z emocjami. Było w tym coś innego, coś, co przypominało ciepło i wsparcie, jakich nigdy nie miał okazji doświadczyć.

Pamiętał, jak kiedyś próbował się przytulić do matki po tym, jak ojciec uderzył go za rozlanie soku. Odepchnęła go wtedy, mówiąc: „Gdybyś uważał, teraz nie musiałbyś płakać”. Teraz patrzył na swojego syna, który bez oceniania i lęku oferował bliskość – coś, czego sam Michał nigdy nie otrzymał od swoich rodziców. W tej chwili zrozumiał, że każdy gest czułości może choć trochę uleczyć stare rany.

W tym momencie na schodach zapanowała cisza, przerywana jedynie cichym szumem przejeżdżających za oknem samochodów. To była chwila, w której wszystko mogło się zmienić.

Maria też cierpiała z powodu ran z dzieciństwa. Jej ojciec – urzędnik państwowy o wielkich ideałach – spędzał całe dnie w pracy, a wieczory tracił na sporządzanie zaległych raportów. Często wracał do domu po zmroku. Zamiast rozmów i śmiechu przy wspólnym stole Maria słyszała tylko ciężki oddech zmęczonej matki i monotonne tykanie zegara.

Matka Marii, choć obdarzona ciepłym uśmiechem i serdecznym spojrzeniem, była przytłoczona przewlekłą chorobą. W domu unosił się zapach lekarstw i szept modlitw o ulgę, a każdy kaszel czy nagłe osłabnięcie wywoływały w Marii drżenie serca. Przy niej nauczyła się zakładać maskę spokoju, odpowiadając szerokim uśmiechem na pytanie: „Jak minął dzień?”, podczas gdy w jej sercu wzbierał lęk o to, co przyniesie kolejna noc.

Jej pierwszym filarem bliskości była ciocia Ela – siostra matki, która często przejmowała opiekę nad Marią, gdy mama nie miała siły, a ojciec był w pracy. Ciocia Ela, z ciepłem w oczach i serdecznym uściskiem, przynosiła do domu domowe wypieki i czułe słowa otuchy. To od niej Maria nauczyła się, że prawdziwa bliskość może być prosta i naturalna – jedno spojrzenie, delikatny gest czy ciepłe „jestem przy tobie” potrafiły ukoić największy lęk.

Dopiero w młodości, dzięki przyjaciółkom z liceum, Maria odkryła siłę otwartości i rozmowy. Wieczorne spotkania przy herbacie i szczere wyznania stały się dla niej szkołą emocji, których w domu jej nie uczono. Doświadczenie to ukształtowało ją jako osobę wrażliwą i empatyczną – taką, która potrafiła słuchać bez osądzania.

Po wydarzeniu na schodach Michał poprosił Marię o rozmowę. Ze łzami w oczach spojrzał na żonę, która przygotowywała kolację. W jego źrenicach było widać mieszankę wstydu, ulgi i bezradności. Czuł, że zawiódł samego siebie, a jednocześnie dostrzegał szansę na nowe otwarcie. Słowa Teodora, pełne czułości i prostoty, nadal wybrzmiewały w jego pamięci, wywołując burzę tłumionych przez lata emocji.

– Marysiu… – zaczął cicho – poddaję się. Nie wiem, jak to zrobić. Proszę, powiedz mi…

Maria, widząc tę niespodziewaną przemianę męża, trudną dla niego, poczuła, jak jej serce wypełnia się współczuciem i nadzieją. Wiedziała, że ta chwila była kluczowa – że Michał, odrzucając ciężar przeszłości, może odnaleźć drogę ku nowemu, bardziej otwartemu podejściu. Jej milczenie mówiło więcej niż tysiąc słów – ofiarowała mu swoje zrozumienie i przestrzeń do przemiany.

Od tego dnia w domu zapanowała inna atmosfera. Michał, choć nadal zmagający się z głęboko zakorzenionym przekonaniem o sile zasad, zaczął podejmować próby słuchania siebie i Teodora. Maria, z cierpliwością i miłością, starała się prowadzić go przez tę trudną drogę przemiany. Choć wciąż było wiele do przepracowania, każdy kolejny dzień dawał nadzieję na odbudowanie relacji – nie tylko z synem, ale przede wszystkim między małżonkami.

Wspólnie zaczęli odkrywać, że drogą do prawdziwej bliskości nie są surowość i nakazy, lecz wzajemne zrozumienie i akceptacja. Michał, pamiętając bolesne lekcje z dzieciństwa, starał się powoli otwierać na nowe doświadczenia, które nie były oparte na sile i dominacji, ale na miłości i empatii.

Droga Mamo, Drogi Tato,

rodzicielstwo to nie tylko relacja z dzieckiem – to także spotkanie z własnym dzieciństwem. Każde dziecko, które pojawia się w naszym życiu, staje się lustrem, w którym odbijają się nie tylko jego własne potrzeby, ale także nasze nieprzepracowane emocje i przeżycia z przeszłości. Gdy Michał po raz pierwszy zareagował inaczej – nie krzykiem, ale ciszą – otworzyła się w nim przestrzeń, która przez lata była zamknięta z powodu jego strachu, wstydu i osamotnienia. W tym momencie, kiedy zrozumiał, że emocje mogą być wyrażane inaczej niż za pomocą intensywnych reakcji, zrozumiał, że przeszłość, która go kształtowała, nie musi definiować przyszłości. To nie była natychmiastowa zmiana, ale miała swój początek w ciszy.

Dla wielu rodziców właśnie tak wygląda początek zmiany – moment, w którym przestajemy powielać stare schematy i stajemy się świadomi tego, co w nas tkwi. Dzieci w spektrum autyzmu, ze swoją intensywnością i wyjątkowymi potrzebami regulacyjnymi, często stają się naszym lustrem. Ich reakcje na napięcie, nadmiar bodźców czy zmiany w rutynie mogą przypominać nasze własne, głęboko zakorzenione reakcje z dzieciństwa, których nigdy nie przetworzyliśmy. Jeśli dorastaliśmy w domach, w których emocje były ignorowane, tłumione lub karane, łatwo jest nam wpaść w stare, nieuświadomione schematy: wymagania, surowość, kontrolowanie. Reagujemy w sposób, który znały nasze ciała i umysły, bo to było jedyne, co potrafiliśmy w tamtym czasie. Robimy to nie dlatego, że nie kochamy, ale dlatego, że po prostu nie wiemy, jak reagować inaczej.

Zmiana, prawdziwa zmiana, zaczyna się jednak od świadomości. Kiedy zaczynamy dostrzegać, że powielamy schematy, które kiedyś nas chroniły, ale teraz mogą jedynie ograniczać naszą zdolność do bycia obecnym i wrażliwym w relacji z dzieckiem, zaczynamy czynić świadome kroki. Powielam schemat, który kiedyś mnie chronił, ale dziś już nie muszę się chronić. Dziś mogę budować relacje – pełne zrozumienia, łagodności i wrażliwości, krok po kroku. Każdy mały gest zmiany – każdy świadomy wybór, by zareagować inaczej – jest krokiem ku głębszej transformacji.

Neurobiologia zmiany

Mózg dorosłego również jest plastyczny. Choć wydaje się, że nasze nawyki i reakcje są zakorzenione na zawsze, neurobiologia dowodzi, że mamy zdolność do zmian, niezależnie od wieku. Każdy moment, w którym reagujemy inaczej niż kiedyś – na przykład bierzemy głęboki oddech, zamiast podnosić głos – tworzy nowe połączenia neuronowe. To nie jest tylko moment, w którym uczymy się reagować na zmieniające się sytuacje. To także nauka dla nas samych – i dla naszych dzieci – że emocje nie muszą się kończyć wybuchem. Mogą być mostem, który prowadzi do lepszego zrozumienia siebie i innych.

Teodor nie miał narzędzi regulacji, ale Maria mu je dała. Michał nie miał wzorców empatii, ale doświadczył jej dzięki własnemu synowi. Maria i Michał uczyli się razem z Teodorem. Z każdym dniem, krok po kroku, tworzyli przestrzeń, w której można było przeżywać emocje w zdrowy sposób – nie tłumione, nie zaprzeczone, ale rozpoznane i przeżywane na nowo. Dzięki temu, że pozwolili sobie na otwartość na te zmiany, ich mózgi, podobnie jak mózg Teodora, zaczęły tworzyć nowe połączenia, które teraz służą wszystkim – jako most do zdrowych, pełnych zrozumienia relacji.

Rodzicielstwo w tej perspektywie to nie tylko przekazywanie wiedzy dziecku, ale też uczenie się od niego. To proces zmiany, która zachodzi w nas i w dziecku każdego dnia.

Bliskościowe wskazówki:

Zidentyfikuj swoje przeciążenie emocjonalne:

Zastanów się: Kiedy tracisz cierpliwość? Co cię boli bardziej, niż powinno? Te sytuacje często nie należą do „tu i teraz” – to echo przeszłości. Pomyśl: Czy ktoś kiedyś reagował na mnie tak samo, jak ja teraz reaguję na dziecko?

Przeanalizuj scenariusze: Zastanów się nad trzema ostatnimi sytuacjami, kiedy straciłaś/straciłeś spokój. Co działo się tuż przed wybuchem? Czy doszło do tego o konkretnej porze dnia (poranne pośpiechy, wieczorne zmęczenie)? A może wywołało ją określone zachowanie dziecka (ciągłe pytania, opór przed położeniem się do snu)?

Powiąż z przeszłością: Zanotuj, które z tych momentów przypominają Ci dzieciństwo. Może kopiujesz ton głosu matki, naśladujesz gestykulację ojca albo wprowadzasz atmosferę, którą znasz z własnego domu? Uświadomienie tego związku to pierwszy krok, by zatrzymać automatyczną reakcję.

Daj sobie zgodę na pomyłki. Zmiana to nie linia prosta. Czasem się cofniemy, czasem wybuchniemy. To normalne. Kluczowe nie jest to, co zrobisz najpierw, ale to, co zrobisz potem. Powiedz: „Przepraszam. Spróbuję jeszcze raz”, i doceń nawet sekundę opanowania, którą zyskałaś. To prosty rytuał „restartu”, który uczy Twoje ciało i umysł, że więź z bliskimi jest ważniejsza niż doraźna perfekcja.

Zaproś partnera do wspólnej drogi, a nie do rywalizacji. Zamiast porównywać zaangażowanie: „Ja już staram się łagodniej, a ty?”, spróbuj powiedzieć: „Zauważyłam, że gdy pozostaję spokojna, Teo uspokaja się szybciej. Jak myślisz, co możemy zrobić, żebyśmy razem pomagali mu w trudnych chwilach?”. Razem możecie też wypracować krótki gest lub słowo, które przypomni Wam o potrzebie oddechu, zanim zareagujecie.

Opowiedz o sobie – nie tylko o dziecku. Gdy w rozmowie z partnerem mówisz: „Teodor znowu histeryzował, a ty tylko go skarciłeś”, to wywołujesz u niego potrzebę obrony. Spróbuj inaczej: „Kiedy on tak krzyczy, czuję, jakbym słyszała siebie z dzieciństwa. To mnie rozbraja. Potrzebuję wsparcia”. Dzięki takiemu komunikatowi bierzesz odpowiedzialność za własne emocje i zachęcasz partnera do zrozumienia zamiast do obrony.

Zadbaj o własne źródła regulacji. Zaplanuj regularne przerwy na sen, zdrowe posiłki czy krótki spacer – to nie przywilej, lecz fundament, który pozwala być rodzicem dostępnym emocjonalnie. Gdy poczujesz narastającą frustrację, daj sobie prawo do przerwy: nawet kilka minut z filiżanką herbaty lub rozmowa z przyjaciółką potrafią przynieść ulgę i zapobiec impulsywnej reakcji.

Stwórz dom, w którym emocje mają prawo istnieć. Włącz do codziennej rutyny pytania: „Co dziś czułeś?”, „Co było dla ciebie trudne?”, „Jak mogę pomóc?” – i odwzajemniaj szczerość, mówiąc na przykład: „Dzisiaj czułam niepokój w pracy i zdaję sobie sprawę, że przeniosłam go do domu”. Taka praktyka pokazuje dzieciom i partnerowi, że emocje są naturalne, a współczucie dla siebie nawzajem jest kluczem do empatii.

Okazywane sobie współczucie to pierwszy krok do empatii wobec dziecka. Michał nie stał się „idealnym ojcem”, ale stał się obecnym ojcem. A to więcej, niż miało wielu z nas.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Pełna lista rozdziałów:

Wstęp

ROZDZIAŁ I, Moment, który zmienił wszystko

ROZDZIAŁ II, Echo przeszłości

ROZDZIAŁ III, Nowy początek

ROZDZIAŁ IV, Odkrywanie nowej drogi

ROZDZIAŁ V, Walka o lepsze jutro

ROZDZIAŁ VI, Codzienność w nowym świetle

ROZDZIAŁ VII, Terapia psychologiczna

ROZDZIAŁ VIII, Terapia logopedyczna

ROZDZIAŁ IX, Terapia SI

ROZDZIAŁ X, Edukacja

ROZDZIAŁ XI, Odżywianie

ROZDZIAŁ XII, Dobranoc

ROZDZIAŁ XIII, Rutyna a elastyczność

ROZDZIAŁ XIV, Społeczność a izolacja

ROZDZIAŁ XV, Kiedy emocje biorą górę

ROZDZIAŁ XVI, Terapie

ROZDZIAŁ XVII, Kryzysy rodzicielskie

ROZDZIAŁ XVIII, Wielkie znaczenie małych sukcesów

ROZDZIAŁ XIX, Szkoła, która rozumie

Twój dziennik bliskości

Twój dziennik bliskości(powtarzalny szablon)

Podziękowania

Bibliografia dla rodziców/opiekunów dzieci w spektrum