© Copyright by Copernicus Center Press, 2023

Projekt okładki
Mariusz Banachowicz

Adiustacja i korekta
Artur Figarski

Skład
Artur Figarski

Publikacja dofinansowana przez Fundację Rodziny Engelów.

Publikacja dofinansowana przez Fundację DEMOS.

ISBN 978-83-7886-752-4

Wydanie I

Kraków 2023

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467
e-mail: redakcja@ccpress.pl
www.ccpress.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Tomasz Maziarka

Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie

Wstęp

Pierwszym filozofem, który potrafił określić istotę człowieka, był Sokrates. Na pytanie: czym jest człowiek?, odpowiadał, że: człowiekiem jest jego dusza. Dla ówczesnych poetów dusza była czymś nieokreślonym, dla filozofów przyrody była zasadą lub cząstką zasady; wodą, powietrzem, ogniem. Dla Sokratesa dusza jest „świadomym ja”, intelektualną i moralną osobowością. W ten sposób nauczyciel Aten stworzył tradycję intelektualną, którą odtąd żyła Europa (por. Reale 2012, 315–318). Prawda o duchowym wymiarze człowieka została podjęta przez chrześcijaństwo, które pierwotnie kształtowane przez tradycję Platońską, twierdziło, że człowiek jest nieśmiertelną duszą żyjącą w śmiertelnym ciele. Prawda o istnieniu duszy weszła do kanonu prawd wiary, jak też stała się twierdzeniem bronionym w filozofii. Nieustanny rozwój nauk przyrodniczych i filozofii sprawia, że ta ważna kwestia posiada ciągle nowe odsłony i domaga się nieustannego dookreślania. Jak rozumieć współcześnie duchowy wymiar człowieka?

Niniejsza książka, będąca w głównej mierze owocem ogólnopolskiej konferencji naukowej „Człowiek istotą duchową”, dedykowanej ks. prof. Michałowi Hellerowi z okazji 85. rocznicy urodzin, jest próbą aktualnego spojrzenia na zagadnienie duchowego wymiaru człowieka z perspektywy różnych dyscyplin: nauk szczegółowych, filozofii i teologii. Rozpoczyna ją refleksja Jubilata na temat istnienia materii – budulca ludzkiego ciała. Podobnie jak dla jednych filozofów problematycznym jest istnienie duszy, tak dla innych wątpliwym jest istnienie materii. Artykuł „Czy materia istnieje?” może być okazją do wybudzenia się z metafizycznej drzemki spowodowanej pozorną oczywistością. Gdyby jednak nawet materia istniała, nie oznacza to, że cały człowiek jest materialny. Prof. dr hab. Urszula Żegleń (prof. em. UMK w Toruniu) w artykule o samoświadomości i samowiedzy, uwzględniając kontekst kognitywistyczny, poprowadzi Czytelnika ścieżkami wiodącymi do odkrycia duchowego wymiaru człowieka. Co na temat tego wymiaru myślą badacze ludzkiego mózgu? Odpowiedzi na to pytanie usiłuje dociec autor niniejszej publikacji w artykule „Duchowy wymiar człowieka w perspektywie neuronauk”. Posiłkując się argumentami neurobiologów oraz znanych filozofów umysłu, dokonuje krytycznej analizy stanowiska materialistycznego, postulując konieczność wyjścia poza jego schemat. Podobnie przeciwko ujęciom redukcjonistycznym wypowiada się dr hab. Tadeusz Pabjan, prof. UPJPII w Krakowie. Krytykuje stanowisko epifenomenalizmu, zgodnie z którym umysł nie ma możliwości przyczynowego oddziaływania na mózg, i staje w obronie wolnej woli. Argumentację filozoficzną za istnieniem duszy ludzkiej rozszerza prof. dr hab. Jacek Wojtysiak (KUL). Idąc za Kartezjuszem i Platonem analizuje dwa argumenty: argument różnicy między własnościami mentalnymi a własnościami fizycznymi oraz argument ze specyficznych odniesień niektórych czynności ludzkich. Wiadomym jest, że słowo „dusza” bywa używane w różnych kontekstach. Na kwestię naiwnego spirytualizmu zwracają uwagę: dr hab. Arkadiusz Gut, prof. UMK w Toruniu, dr Paweł Fortuna (psycholog) oraz dr hab. Zbigniew Wróblewski, prof. KUL w artykule „Dusza w potocznej antropologii”. W ich opinii dusza jest ważną kategorią współczesnej nauki, zaś uwaga badawcza powinna być skierowana na sposoby jej pojmowania, tak w kontekście ontologicznym, jak i funkcjonalnym.

Kolejna część książki odnosi się do myśli Jubilata. Prof. dr hab. Dariusz Łukasiewicz (UKW w Bydgoszczy) stawia problem duszy ludzkiej w kontekście „chrześcijańskiego pozytywizmu Michała Hellera”. Autor formułuje tezę, że pomimo osiągnięć kosmologii, fizyki kwantowej, nauk o ewolucji biologicznej, czy też neuronauk, chrześcijański pozytywizm Hellera oferuje wciąż spójną i atrakcyjną wizję człowieka. W kręgu myśli Jubilata pozostaje artykuł dr. hab. Marcina Majewskiego (UPJPII w Krakowie) „Biblia i nauka. Siedem refleksji inspirowanych myślą ks. Michała Hellera”. Konfrontuje w nim prawdy biblijne z tezami przyrodniczymi, a jedna z kwestii brzmi: czy pojęcie duszy jest nam jeszcze potrzebne? Całość niniejszego tomu zamyka refleksja ks. prof. dr hab. Jerzego Szymika (UŚ w Katowicach), który pisze o duchowości chrześcijańskiej w świetle teologii i nauczania J. Ratzingera/Benedykta XVI.

Dziękuję Autorom za przygotowanie artykułów, jak też biskupowi tarnowskiemu Andrzejowi Jeżowi, Fundacji Rodziny Engelów oraz Fundacji DEMOS za sfinansowanie ich wydania. Życzę Czytelnikom ciekawej i przyjemnej lektury!

Tarnów, maj 2023 r.

Bibliografia

Reale G. (2012). Historia filozofii starożytnej, t. I. Przeł. E.I. Zieliński. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki