Fragment

Copyright © Copernicus Center Press 2026

Copyright © Dr Michelle Carr 2025

Translation copyright © Dariusz Rossowski 2026

Tytuł oryginału
Nightmare Obscura. A Dream Engineer's Guide Through the Sleeping Mind

Redakcja językowa
Natalia Słomińska

Korekta językowa
Małgorzata Denys

Projekt okładki i stron tytułowych
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Skład
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Opieka redakcyjna
Sonia Kmiecik

Wydanie I

Kraków 2026

ISBN 978-83-7886-882-8

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.

pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków

tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467

e-mail: redakcja@ccpress.pl

www.ccpress.pl

Konwersja do ePub 3: Marcin Słociński

Moim zdaniem koszmar absolutnie nie jest snem nieudanym czy aberracyjnym, lecz jednym z najważniejszych rodzajów marzeń sennych i właśnie w nim możemy najłatwiej dostrzec proces, który zachodzi prawdopodobnie we wszystkich snach. W tym sensie koszmar jest najużyteczniejszym ze snów.

dr Ernest Hartmann

Wstęp

To tylko sen.

Większość ludzi traktuje koszmary jako coś, o czym należy zapomnieć, zostawić za sobą w mrokach nocy – a także jako coś, nad czym nie mamy żadnej kontroli.

Jednocześnie bardzo wielu z nas miewa złe sny. Rzadko o nich rozmawiamy, wolimy raczej otrząsnąć się z nich w promieniach poranka. Ale takie marzenia senne to coś znacznie więcej niż tylko źle przespana noc, a zrozumienie oddziaływania tych snów – i ich zaskakujących dobrych stron – może nam nieco osłodzić męczące noce oraz wspomóc kondycję psychiczną na jawie.

Normą jest przypominanie sobie złych snów w okresach stresu i wydaje się, że te sny w pewnym sensie ułatwiają nam radzenie sobie z trudnymi wydarzeniami dnia, co niektórzy naukowcy traktują wręcz jako „nocną terapię”. Inni postrzegają złe sny jako podarek od ewolucji, bezpieczną przestrzeń, w której możemy wypróbowywać różne reakcje na scenariusze stanowiące potencjalnie zagrożenie dla życia. Większość badaczy uważa, że trudne sny mają zalety; istnieje dobra strona stawania nocą oko w oko z wewnętrznymi demonami.

W skrajnych przypadkach przewlekłe koszmary mogą się jednak przedostawać do życia na jawie i podkopywać zdrowie psychiczne. Na przykład: spośród piętnastu tysięcy pracowników szpitali u tych, którzy byli narażeni na traumy, doświadczanie częstych koszmarów było najsilniejszym pojedynczym czynnikiem ryzyka samobójstwa.

Dlaczego? Jakże coś pozornie tak iluzorycznego może wywierać tak dramatyczny wpływ na psychikę?

Większość ludzi nie zdaje sobie sprawy z tego, że koszmar jest realnym doświadczeniem – rzeczywistym w naszym umyśle, mózgu i ciele. U osób, które doznały ciężkiej traumy psychicznej lub choćby są wysoce wrażliwe na stres, koszmary mogą odnawiać traumę za każdym razem, gdy się śnią. Na dodatek częste koszmary i wywoływane przez nie zaburzenia nocnego wypoczynku mogą zakłócać zdolność mózgu do regulowania emocji, tak że następnego dnia budzimy się jeszcze bardziej bezbronni.

Na szczęście współczesna wiedza naukowa na temat marzeń sennych zrywa zasłonę ze śniącego umysłu i pokazuje, co dzieje się w nim po wieczornym zgaszeniu świateł. Zaawansowane techniki badawcze dają nam nowe sposoby podglądania organizmu i psychiki w spoczynku, a także metody wpływania na ukryte światy, w których przebywamy podczas snu, oraz sposoby przerywania destrukcyjnego cyklu koszmarów i przywracania dobrego wytchnienia nocą.

Zajmuję się naukowym badaniem procesów śnienia. W ciągu ostatnich dwóch dekad spędziłam setki nocy, czuwając w laboratorium i obserwując sen ludzi. Monitoruję na ekranie ich fale mózgowe, które spowolniają się, w miarę jak nadchodzi głęboki sen. Mniej więcej co dziewięćdziesiąt minut mózg praktycznie się rozbudza, a gałki oczne strzelają w różne strony, tak jakby ludzie oglądali jakieś sceny, prawdopodobnie wyrazisty sen. Delikatnie budzę ich wtedy, mówiąc przez głośnik: „Proszę powiedzieć, co ci się teraz śniło”.

Znaczna część moich badań dotyczy koszmarów i tego, co dzieje się w psychice, mózgu i ciele podczas ich występowania. Kiedy człowiek doświadcza koszmaru w laboratorium, często widzimy, że jego serce galopuje, oddech staje się nieregularny, a aktywność mózgu jest szybka i bliska tej na jawie. Psychika i ciało są przekonane, że zagrożenie jest realne. I w wielu przypadkach rzeczywiście takie jest. Jak najbardziej prawdziwy stres z koszmarów przenika do życia na jawie, co wywołuje negatywne reperkusje, zwłaszcza w zakresie zdrowia psychicznego. Z tego powodu badania i leczenie tych snów mają ogromną wagę.

Do istoty moich dociekań należą trzy główne pytania: Dlaczego śnimy? Dlaczego miewamy złe sny? Jak można wykorzystać wiedzę naukową o marzeniach sennych i koszmarach do poprawy stanu zdrowia? W książce tej zapoznasz się z mechanizmami ewolucyjnymi, które kształtowały przeznaczenie zjawiska śnienia. Dowiesz się, co nauka mówi o powstawaniu złych snów oraz o możliwościach, jakie stwarza zrozumienie koszmarów. Przeczytasz też o tym, jak korzystać ze snów we własnym życiu, czy to w celach terapeutycznych, czy po prostu dla rozrywki – a nawet o tym, jak postarać się o zachowanie przytomności umysłowej podczas śnienia (lucid dreaming).

Aby badać koszmary w laboratorium snów, przykładamy do ciała śpiących różne czujniki. Elektrody na skórze głowy mierzą aktywność mózgu, co pozwala określać stadia snu. Inne elektrody na ciele mierzą tętno i napięcie mięśniowe, w szczególności w miejscu między brwiami – jeżeli widać, że ktoś marszczy czoło podczas spania, może to znaczyć, że doświadcza koszmaru. Kamera na podczerwień przesyła obraz śpiących do pomieszczenia kontrolnego, tak by eksperymentatorzy mogli ich obserwować. Co pewien czas budzimy uczestników badań, by zbierać relacje o ich snach.

Choć powszechnie wiadomo, że spędzamy, śpiąc, znaczny fragment życia – osiem godzin każdej nocy, czyli jedną trzecią doby – większość ludzi nie zdaje sobie sprawy, że przez bardzo dużą część tego czasu śnimy. Kiedy budzę uczestników eksperymentów wielokrotnie w ciągu jednej nocy – od pierwszych chwil po zaśnięciu przez mroki głębokiego snu aż do wczesnych godzin porannych – w większości przypadków przypominają sobie, że tuż przed obudzeniem mieli pewne doświadczenia: o czymś myśleli, coś czuli, o czymś śnili. Ich śpiący umysł jest nadzwyczaj aktywny. Śpi, ale nie przerywa pracy.

Treść snów zmienia się w trakcie nocy. Raz jest bardziej powszednia i podobna do myśli, kiedy indziej bardziej odrealniona i „oniryczna”. W pewnym sensie analogicznym zmianom ulega charakter naszego myślenia, gdy wykonujemy czynności dnia codziennego: błądzimy myślami podczas zmywania naczyń czy dojazdu autobusem do pracy, a skupiamy się w trakcie rozmowy z przyjacielem albo montowania szafki. Na warstwę fenomenologiczną naszego życia – zarówno na jawie, jak i podczas spania – składają się różnorodne doświadczenia wewnętrzne, które w dłuższej perspektywie określają nawet stan naszego zdrowia psychicznego. O samopoczuciu i kondycji biologicznej decydują nie tylko działania i obowiązki wykonywane przez nas w ciągu dnia. Wewnętrzne doświadczanie przez nas życia ma zasadniczy wpływ na zdrowie oraz – jak się niebawem przekonamy – na wysypianie się nocą.

Nie bez znaczenia jest to, co kołacze się nam w głowie, gdy układamy się do snu. Nasze psychiczne doświadczenia – myśli i uczucia, wrażenia zmysłowe i emocje – nie ustają w ciągu nocy, a cała ta aktywność śpiącego umysłu bezpośrednio wiąże się ze zdrowiem. Burzliwe i niepokojące sny wywołują w organizmie realny stres, który przenosi się potem do życia na jawie. Zakłócanie godzin spoczynku koszmarami przeciąża mechanizmy obronne mózgu i powoduje większą drażliwość następnego dnia. Może to prowadzić do staczania się po równi pochyłej, gdy stan psychicznego napięcia wnika co noc do snów, a potem przechodzi z nich do życia na jawie i wieczorem z powrotem do snów.

W ostatnich kilkudziesięciu latach jednoznacznie stwierdzono wielką rolę, jaką wysypianie się odgrywa we wszystkich aspektach zdrowia na jawie, ale coraz jaśniejsze staje się też, że marzenia senne mają wpływ nie tylko na jakość wypoczynku, lecz również na samopoczucie i sprawność w tracie dnia. Sny mają swoją wagę. To, jak myślimy, co odczuwamy i jak się zachowujemy w skrytym życiu swojego śpiącego umysłu, ma niebagatelne znaczenie.

Zastanawiasz się być może, co możemy z tym wszystkim począć. Mało kto uważa, że jest w stanie sprawować jakąkolwiek kontrolę nad swoimi snami. Przekonanie, że nie daje się zapanować nad marzeniami sennymi, jest tak głęboko ugruntowane, iż nawet osoby, które cierpią na wyjątkowo ciężkie koszmary, rzadko poszukują terapii. Tymczasem w świetle nowej wiedzy o snach sprawa ta przedstawia się inaczej. Okazuje się, że nie jesteśmy skazani na bezwolne przyjmowanie wszystkiego, co noc nam narzuca. Dzisiejsze badania pokazują, że marzenia senne dają się w znaczenie większym stopniu kształtować i reagują na poświęcanie im uwagi bardziej, niż mogłoby się zdawać. W rezultacie w pewnym zakresie możemy kształtować swoje sny, formować te wewnętrzne światy, będące pozornie poza naszą kontrolą. Celem tej książki, a także ogólnie mojej pracy naukowej, jest służenie ludziom pomocą w aktywnej pracy ze swoimi marzeniami sennymi, w pokonywaniu koszmarów oraz uzyskiwaniu większej sprawczości w ramach własnego życia sennego.

Zanim dojdziemy do tego, jak można projektować sny, musimy zagłębić się w powody, z których w ogóle śnimy. Jak nasz mózg i ciało wytwarzają te nocne wizje i jak na nie reagują? Jakie są ewolucyjne funkcje snów? I co psuje się w tym systemie w przypadku koszmarów?

Przede wszystkim śnienie można traktować jako zachowanie wyuczone. Każdy z nas przyzwyczaja się z biegiem lat śnić w określony sposób. Wyrabiamy sobie indywidualne nawyki śnienia i często w naszych marzeniach sennych powracają określone wątki. Ponadto nauczyliśmy się śnić jako gatunek. W badaniach stwierdzono, że te same uniwersalne motywy pojawiają się w snach przedstawicieli różnych kultur, co wskazuje, że pewne cechy snów wyewoluowały naturalnie i w jakiś sposób pomagają utrzymywać się naszemu gatunkowi przy życiu przez całe jego dzieje.

Ponadto uczymy się od swoich snów. Możemy się uczyć reagowania w obliczu strachu: Uciekamy czy chowamy się? Ustępujemy pod naporem zagrożenia czy je zwalczamy? Czy w warunkach konfliktu mamy zaufanie do innych ludzi? Zwracamy się do nich czy od nich stronimy? Sny tego rodzaju nastawiają nas na określone sposoby postępowania w ciągu dnia, na przykład wzmacniając bliskie więzi albo skłaniając do zazdrości lub ogólnie wpływając na nastrój. Umysł uczy się na podstawie tych śnionych scenariuszy, a potem korzysta z tych lekcji w życiu na jawie.

Oczywiście w snach często odzwierciedlają się też zmartwienia z bieżącego życia – to, co Freud nazywał „resztkami dnia”¹ – gdy niedawne zdarzenia zostają zgrabnie wplecione w sny. Większość naukowców uważa, że ten proces zachodzi w sposób znaczący, a nie przypadkowy, czyli że w naturalnym procesie śnienia niejako odbijają się echem wydatne chwile minionego dnia, co pomaga nam uporządkować swoje przemyślenia i obawy oraz przystosować się do nowych wyzwań.

Wydaje się, że koszmary w pewnym sensie przerywają ten proces. Zamiast płynnie porządkować wydarzenia dnia takie sny konfrontują nas z przeszkodą, niemożliwym do pokonania stresem, co prowadzi do przeciążenia i przebudzenia. Nasze badania ujawniły, że mózg osób cierpiących na koszmary ma mniejszą zdolność opanowywania czy regulowania negatywnych emocji w sytuacji stresu. Powstaje w związku z tym błędne koło, w którym umysł zostaje przytłoczony stresem w ciągu dnia, co wywołuje nocą koszmary, zaburzające wypoczynek i powodujące jeszcze większe przeciążenie następnego dnia.

Wydaje się, że podobnie jak inne marzenia senne również koszmary są wyuczone. Zwykle występują w nich wątki, które wielokrotnie powracają przez całe lata lub nawet dekady, pobudzane przez podobne zdarzenia w życiu na jawie. Większość ludzi cierpiących na koszmary czuje się wobec nich bezsilna, niezdolna uczynić cokolwiek w ich sprawie. Tymczasem można wyleczyć się z tych dręczących snów, wprowadzając w ich miejsce nowe wzorce śnienia. Wiele terapii tego typu polega na wykonywaniu w ciągu dnia prostych ćwiczeń wizualizacyjnych w celu wytrenowania „muskułów” wyobraźni na jawie i stworzenia nowych, pozytywnych motywów marzeń sennych. Innym potężnym narzędziem pokonywania koszmarów jest uzyskiwanie przytomności umysłowej w trakcie snu, tak że człowiek zdaje sobie sprawę z tego, że śni, i jest w stanie na bieżąco korygować negatywne fabuły.

Moja droga ku naukowym badaniom marzeń sennych rozpoczęła się, gdy pierwszy raz doświadczyłam przytomnego snu. W 2008 roku jako studentka Uniwersytetu Rochester pracowałam w laboratorium snów i zaznajamiałam się z neuronauką poznawczą, analizującą owo tajemnicze ogniwo, które łączy umysł z mózgiem. Pewnego ranka miałam trudności z wybudzeniem się ze złego snu. Kiedy otworzyłam oczy i usiadłam półprzytomna na łóżku, zobaczyłam, że reszta mojego ciała wciąż leży pogrążona we śnie! Zdałam sobie sprawę, że nadal śnię, i zdumiałam się, jak rzeczywiste wszystko mi się wydało.

Przeżycie to zafascynowało mnie. W jaki sposób śniący umysł potrafił wyczarować tak szczegółowe i żywe doświadczenie świata w czasie, gdy mózg i całe ciało trwały w głębokim śnie? Po latach i dzięki wielu osobistym doświadczeniom przekonałam się, że przytomne śnienie może pomagać w pokonywaniu koszmarów. Od tamtej pory szczególnie zaciekawiła mnie neuronauka dotycząca koszmarów i przytomności umysłowej we śnie oraz możliwości jej celowego wykorzystywania.

Dzisiaj jako profesor neuronauki snów i koszmarów kieruję laboratorium, w którym zajmujemy się inżynierią marzeń sennych, czyli kształtowaniem tych wewnętrznych śnionych światów. Z satysfakcją obserwuję, że otaczająca nas rzeczywistość na jawie otwiera się na naukową wiedzę o snach, zdobywaną dzięki neurokogniwistyce, rozrastającej się sieci laboratoriów, w których analizuje się śpiący umysł, oraz poświęcaniu coraz większej uwagi koszmarom w medycynie snu i psychiatrii. Pisząc w tym duchu, mam nadzieję rzucić w tej książce nowe światło na koszmary oraz ukazać wielość dostępnych metod pracy ze snami, które prowadzą do wzmocnienia zdrowia. Szczegółowo omówimy ustalenia naukowe dotyczące koszmarów i ich terapii, przeanalizujemy mechanizmy świadomego śnienia oraz odkryjemy nowatorskie narzędzia inżynierii snów, które mają na celu nawiązywanie bezpośredniego kontaktu ze śpiącym umysłem.

W części I zapoznamy się z nauką o snach, przekonamy się, jakie rodzaje wspomnień, emocji i czynności znajdują odzwierciedlenie w treści snów i jakim funkcjom służą. Przyjrzymy się osobliwemu szkieletowi sennego świata oraz popłyniemy z falami śpiącego mózgu, w którym wzorce aktywności elektrycznej kierują generowaniem snów. Zobaczymy też, że śnienie nie ogranicza się do samego mózgu. Treść snów ma powiązania z całym śpiącym ciałem, a wpływa na nie nawet świat zewnętrzny – wyczuwanie bodźców ze środowiska i wchłanianie tych doznań w sny.

W części II zajmiemy się doświadczaniem snów. Jak to jest znajdować się w marzeniu sennym? W jaki sposób powstają uczucia i doznania związane z treścią snu? Zastanowimy się również nad tym, jak sny zostają zintensyfikowane w przypadku koszmarów, jak stres i traumy psychiczne stają się podłożem koszmarów oraz jakie konsekwencje zdrowotne powoduje to w dłuższej perspektywie. Jednocześnie zobaczymy, że wiele osób mających skłonność do śnienia koszmarów jest też wysoko wrażliwych oraz że cecha ta może być niekiedy cenna – ludzie cierpiący na koszmary bywają bardzo spostrzegawczy, kreatywni i empatyczni. Jest to rzadko dostrzegana dobra strona związana z tą skłonnością.

W części III przeczytamy o tym, jak przebiega praca z koszmarami – najpierw w wizualizacjach na jawie, potem w przytomnych snach – w celu stworzenia zdrowszego modelu życia sennego. Odkryjemy metody bezpośredniego podłączania się do snów i koszmarów w chwili, gdy występują. W celu przebijania się przez barierę snu i zwiększenia stopnia przytomności umysłowej w nim używamy w naszym laboratorium świateł i dźwięków. Inni korzystają z podpowiedzi słownych do kierowania zaczynem marzenia sennego albo z zapachów do wpływania na jego jakość. Inżynierowie snu uczą się modulować śpiący umysł, wyciszać negatywne emocje i przerywać towarzyszące koszmarom napięcie cielesne, a tym samym przywracać dobrą jakość snu.

W końcu, wychodząc w części IV poza same koszmary, przekonamy się, że wszelkie marzenia senne są użyteczne jako barometr zdrowego snu oraz psychiki i stanowią cenny zasób, z którego możemy czerpać do zadbania o zdrowie. Oferują praktyczny materiał do budowania więzi społecznych i empatii, dokonywania wartościowych spostrzeżeń, kreatywnego działania oraz wspomagania nauki. Pokażę tam też, w jaki sposób korzystać z pracy psychologicznej ze snami, z przytomnego śnienia i inżynierii snów, oraz wskażę, jak wszystko to może skutkować zdrowszym życiem w czasie snu i na jawie.

Mam nadzieję, że książka ta da ci nowy sposób rozumienia tego, jak doświadczamy procesu spania, dlaczego koszmary trzeba traktować poważnie oraz co możesz zrobić, aby dobrze się dziś wyspać.

CZĘŚĆ I

Jak funkcjonują sny

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Szkielet świata snu

Każdy, kto kiedykolwiek śnił, wie, że sny opierają się na fundamencie naszej codzienności. W śnionym życiu pojawiają się znane nam twarze, miejsca i czynności, a także zmartwienia i sprawy zaczerpnięte z rzeczywistości na jawie: scysja, rozmowa, droga do pracy, niedawno oglądany film.

Po wielu latach zagłębiania się w neuronaukę marzeń sennych, czytania tysięcy relacji o snach zebranych w laboratoriach, w domach, w sondażach internetowych czy przygodnych konwersacjach jasne jest dla mnie, że w śnieniu ujawniają się pewne prawidłowości – wzorce, które powodują, że życie na jawie jest nie tylko obecne w śpiącym umyśle, ale i zostaje w nim zniekształcone. Sny tworzą się w jedyny w swoim rodzaju i niepozbawiony celowości sposób: odzwierciedlają, a jednocześnie przeobrażają nasze codzienne życie.

To, czemu poświęcamy uwagę na jawie, wnika do krain, do których udajemy się w snach, gdyż na szkielet świata sennego składają się osobiste wspomnienia i otoczenie kulturowe. W śpiącym ja utrzymuje się nasze poczucie tożsamości, zaaferowanie pracą, związkami romantycznymi, kwestiami bytowymi. Do marzeń sennych sączy się także świat zewnętrzny. Nie zdziwi to nikogo, kto przespał sygnał budzika, gdy jego dźwięk przeistoczył się we śnie w śpiew ptaków albo obrazki z dyskoteki. Śpiący mózg nie jest tak dalece odcięty od świata zmysłowego, świateł i dźwięków w środowisku, jak naukowcy kiedyś sądzili. Wszystkie te składniki razem wzięte – wspomnienia, ważne dla nas sprawy oraz otoczenie śpiącego ciała – kierują procesem nadawania kształtu snom.

Jakie są te indywidualne oraz – być może nawet bardziej pouczające – uniwersalne wzorce snów?

Jak zbudowane są sny?

W trakcie swojej kariery miałam przywilej prowadzenia badań nad snami w wielu laboratoriach na świecie. Typowe pracownie tego rodzaju są urządzane według podobnego schematu: w zamkniętym pomieszczeniu stoi łóżko oraz jest zainstalowany system dwustronnej komunikacji, w tym idealnie monitor wideo, i różne urządzenia rejestrujące, m.in. elektrody mierzące aktywność mózgu i tempo pracy serca, niewielka rurka rozdwajająca się przy nozdrzach, by monitorować ruch powietrza, oraz rozmaite elektrody, które mierzą drgnięcia i napięcie mięśni oraz ruchy gałek ocznych. Dodatkowe czujniki mogą śledzić ułożenie głowy i ciała albo wznoszenie się i opadanie klatki piersiowej, a malutki mikrofon przymocowany plastrem do szyi wykrywa nawet najdrobniejsze chrapliwe pomruki w gardle. Wszystkie te subtelne sygnały pochodzące od żywego organizmu składają się na olbrzymi zasób danych zbieranych w ciągu ośmiu godzin nocnego snu.

Niezliczone razy wprowadzałam ludzi do laboratorium i zanim usypiali, umieszczałam na ich głowie elektrody oraz niezobowiązująco wymieniałam z badanymi kilka zdań. Dbam o to, by światło było przygaszone, proponuję filiżankę herbaty ziołowej i staram się stworzyć relaksującą atmosferę – ten „ludzki” aspekt ma zasadnicze znaczenie dla dobrego snu.

Niezmiennie prawie każdy uczestnik tych eksperymentów dopytuje mnie, jak doszło do tego, że zajmuję tą dziedziną. To zrozumiała ciekawość – badanie marzeń sennych nie należy do typowych zawodów. Muszę przyznać, że chociaż sny zawsze mnie fascynowały, nie sądziłam, że będę mogła zajmować się nimi profesjonalnie. Natknęłam się na tę dziedzinę niemal przypadkiem na studiach pierwszego stopnia w Rochester. Miałam okazję pracować w Laboratorium Badań Snu i Neurofizjologii, działającym na wydziale medycznym niedaleko głównego kampusu. Laboratorium snu było upchnięte w ciemnym kącie przyziemia starego budynku szpitalnego i wyglądało jak sekretne wejście do krainy nieświadomości.

Tam po raz pierwszy zaznajomiłam się z elektrofizjologią śpiącego mózgu, z narastaniem i słabnięciem aktywności elektrycznej, w miarę jak mózg przechodzi przez głębsze i bardziej aktywne stadia snu. Niezwykle interesujące jest poznawanie tajników całego procesu spania, niemniej szczególnie ciekawiły mnie marzenia senne – ten przesmyk prowadzący do podziemi nieświadomości.

Sypialnie w laboratorium snu w Rochester były niemal luksusowe – z wielkimi łożami XXL, grubymi, ciepłymi kołdrami, lampkami nocnymi w stylu art déco oraz artystycznymi malunkami śpiących postaci przyozdabiającymi ściany. Pomieszczenie kontrolne, z którego monitorowaliśmy ludzi, oddzielał od sypialni długi korytarz i miało ono osobną łazienkę, kuchenkę oraz kącik wypoczynkowy. Zawsze największym wyzwaniem było dla mnie zachowywanie otwartych oczu przez całą noc obserwowania hipnotyzujących wykresów fal mózgowych na monitorach i rejestrowanego w podczerwieni obrazu śpiących. Skoro pomieszczenie kontrolne znajdowało się z dala od sypialni, mogliśmy w nim mieć zapalone światło oraz rozmawiać czy słuchać muzyki, podczas gdy sypialnie tonęły niemal w całkowitej ciszy i ciemności czy to w dzień, czy w nocy – idealne otoczenie zaprojektowane tak, by maksymalnie sprzyjało spaniu.

Wyposażenie w moim obecnym laboratorium w Montrealu jest skromniejsze. Dysponujemy dwiema sypialniami nieróżniącymi się wiele od pokojów w akademiku z typowymi ikeowskimi meblami. Wystrój ten jest pod wieloma względami naturalny dla uczestników naszych eksperymentów, którymi często bywają studenci miejscowych uczelni. Laboratorium stanowi część większego kompleksu badawczego snu, zlokalizowanego w końcu skrzydła na piątym piętrze szpitala. Wewnętrzne drzwi łączą nas z siostrzaną pracownią mającą trzy sypialnie, każda z osobną łazienką. Eksperymentatorzy sprawują tam kontrolę nad oświetleniem pomieszczeń, pozwalającym na tworzenie sztucznych faz dzień–noc różnej długości. Ludzie spędzają niekiedy wiele dni w tych kapsułach, podczas gdy naukowcy obserwują wpływ różnych rytmów światła i aktywności na spanie, co istotne jest m.in. dla poznania sytuacji osób pracujących na nocne zmiany i niewidomych.

W klinice, na drugim końcu korytarza, diagnozuje się i leczy też pacjentów z bezdechem sennym, narkolepsją, bezsennością czy tendencją do lunatykowania, by wymienić tylko kilka z podejmowanych zagadnień, a dzięki naszej współpracy w szpitalu ujawniają się liczne sposoby, w jakie marzenia senne mogą być zakłócane lub leczone w przypadku zaburzeń snu. Ośrodek snu tętni zatem aktywnością, a światła i dźwięki z otoczenia – z jednej strony z labiryntu korytarzy ze świetlówkami, z drugiej z okien na zewnątrz (pamiętajmy o potężnych pługach śnieżnych, pracujących w Kanadzie przez wiele zimowych nocy) – nieraz przenikają do snów badanych osób. Mimo wszystko pod ciepłym kocem, w ciemnym pokoju i z przytłumionymi hałasami z zewnątrz ludzie często bez problemu zapadają w sen.

Czasem gdy siedzę w pomieszczeniu kontrolnym (niekiedy w towarzystwie drugiego eksperymentatora) i kogoś monitoruję, przed oczami stają mi inne laboratoria, w których pracowałam. Na przykład w moim pierwszym miejscu zatrudnienia w Wielkiej Brytanii po doktoracie mieliśmy bardzo prosto urządzone laboratorium z dwiema wygodnymi sypialniami, w których zainstalowaliśmy prowizoryczny system komunikacji z adaptowanych urządzeń w rodzaju niani elektronicznej. Pracownia znajdowała się w środku ogólnie dostępnego kampusu uniwersyteckiego, niedaleko przepięknego wybrzeża morskiego i rano sny uczestników eksperymentów były nieraz brutalnie przerywane przez krzyki mew.

W Chicago, Cambridge i Holandii sypialnie aranżowano w pomieszczeniach przeznaczonych dawniej do badań neuronaukowych w stanie czuwania, tyle że wstawiono do tych pokoi rozkładane łóżka czy kanapy, by dało się prowadzić badania snu. Jedną z sypialni, w których pracowałam, urządzono w staraj klatce Faradaya; było to pomieszczenie z masywnymi metolowymi drzwiami przypominającymi lodówkowe, które izolowało człowieka w komorze eksperymentalnej. Niektóre badania w klinikach prowadziliśmy, gdy okryci cienkimi kocykami ludzie leżeli na szpitalnych łóżkach z tworzyw sztucznych, co niewątpliwie zmniejszało tak cenne dla snu poczucie komfortu.

Krótko mówiąc, warunki do odpływania w marzenia senne w laboratorium mogą być dalekie od idealnych, lecz z moich doświadczeń wynika, że mimo wszystko badania te zawsze wnosiły nowe spostrzeżenia.

Najbardziej uderzającą obserwacją, jaką zrobiłam w tych licznych eksperymentach w różnych laboratoriach w wielu krajach, jest to, że pomimo zróżnicowanego otoczenia oraz poziomu komfortu i natężenia dźwięków pojawiają się nieoczekiwane podobieństwa w snach badanych ludzi. Choć zasadniczo środowisko snu jest urządzane tak, by było porównywalne ze zwykłymi warunkami domowymi, nieuchronnie pojawia się nietypowa presja, by spać i śnić w celach eksperymentalnych. Nie powinno więc chyba dziwić, że prawie połowa uczestników śni o samym eksperymencie.

Gdy siedząc w pomieszczeniu kontrolnym, widzę, że człowiek wchodzi w fazę REM – z wyróżniającymi ją charakterystycznymi ruchami gałek ocznych – próbuję sobie wyobrazić, o czym może śnić. Czekam od pięciu do dziesięciu minut, aż aktywność mózgowa i mięśniowa się spotęguje, po czym biorę do ręki mikrofon, cicho wymawiam imię śpiącego i zwracam się do niego: „Proszę powiedzieć, co pojawiało się panu (pani) w umyśle, zanim się odezwałam”. Milknę i czekam, a ludzie zwykle wiercą się przez moment, mrucząc różne „hmm” i „umm”, gdy próbują pozbierać szczątki snu, który właśnie się rozpierzchł. W normalnym życiu stosunkowo rzadko zdarzają się takie sytuacje, ale właśnie dzięki temu łagodnemu przerwaniu snu zyskujemy świetny dostęp do treści marzeń sennych. Uważnie przysłuchuję się rwanym zdaniom, w których ludzie próbują przekazać mi wszystko, co pamiętają. Oto jeden ze snów:

Widzę kable na swojej twarzy. Są szpitalne korytarze, którymi się oddalam. Prowadząca badanie studentka mnie goni, a ja chcę jej uciec. Potem jestem już w laboratorium i wchodzą do niego moi rodzice. Złoszczę się, mam tylko kilka minut na zaśnięcie.

I inny:

Śniło mi się, że eksperyment zanadto się przeciągnął. Miałem poczucie, jakbym nie poradził sobie dostatecznie dobrze ze spaniem. Pamiętam, że zastanawiałem się (we śnie), czy będzie pani mogła zobaczyć moje sny przez te elektrody i czy uzna pani, że mam nie po kolei w głowie.

Analizując wraz z moim zespołem wykonywane przez dekadę badania w Montrealu, odkryłam, że odniesienia do laboratorium i eksperymentu są obecne w setkach raportów z marzeń sennych². Ludziom śniło się miejsce przeprowadzania badania i szpitalne korytarze, a postaciami we śnie bywali eksperymentatorzy. Śniła się zasadnicza misja, by dobrze spać i zapamiętywać sny. Pojawiały się takie przedmioty jak elektrody, komputery czy clipboardy, a także wątki ogólnie związane ze spaniem, na przykład chodzenie w piżamie czy dostrzeganie łóżka. Mimo że w snach często występowało po kilka tych elementów jednocześnie, nigdy nie zostawał odtworzony cały przedsenny epizod z laboratorium. Jest to charakterystyczne dla snów: fragmenty niedawnych przeżyć są często wplatane w marzenia senne w połączeniu z innymi wspomnieniami, co snuje nową opowieść, natomiast pojedyncze wspomnienia niemal nigdy nie ujawniają się w całości. Wyjątkiem jest szczególny przypadek koszmarów, w których częściowo lub w pełni odtwarzają się traumatyczne wspomnienia, jednak stanowi to zaburzenie normalnego procesu kreacji snu (wrócimy do tych sytuacji w dalszej części książki).

Choć obserwowane przez nas w laboratorium sny są bardzo zróżnicowane, mają kilka powracających cech, które pojawiają się u bardzo różnych osób, co wskazuje na obecność pewnej strukturalnej presji kształtującej narrację snu. Sceneria snów w laboratorium obejmuje często personel badawczy, występujący razem z innymi postaciami, zwłaszcza przyjaciółmi i krewnymi, którzy biorą udział w fikcyjnych epizodach społecznych rozgrywających się w laboratorium. W marzeniach sennych prawie zawsze mamy do czynienia z jakimś wątkiem międzyosobowym. W snach w domu sytuacje społeczne są zgłaszane w 80 procentach raportów; 25 procent śnionych postaci stanowią członkowie rodziny, a od 20 do 40 procent znajomi. W badaniach prowadzonych w laboratorium personel pojawiał się w ponad połowie snów powiązanych z pracownią – a mowa przecież o praktycznie obcych ludziach, których uczestnicy eksperymentu dopiero co poznali. Prowadzi to nas do pierwszego zasadniczego składnika szkieletu marzenia sennego: sny systematycznie mają naturę społeczną i mobilizują śpiących do ponownego wchodzenia w kontakt z ludźmi (w tym obcymi), którzy są obecni w ich życiu na jawie.

Ten rys społeczny stanowi sugestywną podpowiedź na temat jednej z funkcji marzeń sennych: śnienie sytuacji społecznych mogło wyewoluować w celu wsparcia naszego rozwoju jako gatunku społecznego³. To, że sny są wybiórczo społeczne, czyli zawierają nadreprezentację pewnych elementów z życia społecznego na jawie, może służyć wzmacnianiu w ciągu nocy umiejętności interpersonalnych, na przykład pozwalając na testowanie we śnie różnych interakcji i ich potencjalnych następstw.

Oczywiście wizyta w laboratorium snu nie należy do typowych sytuacji społecznych. Spanie w takim miejscu jest zdarzeniem wyjątkowo ingerującym w intymność, podczas którego eksperymentator obserwuje śpiącą osobę i rejestruje jej sny. Nie powinno więc dziwić, że ludziom śni się m.in. bycie obserwowanym oraz chęć sprostania oczekiwaniom eksperymentatora. Łączy się to z drugim aspektem kreowania snów: mają one naturę wykonawczą, krystalizują się wokół ćwiczenia różnych umiejętności lub wokół kwestii osiągnięć. W snach w laboratorium często przewija się podstawowe zalecenie, by dobrze spać i zapamiętywać marzenia senne, wraz z innymi zadaniami należącymi do danego eksperymentu. Oto, co przyśniło się pewnej osobie:

Była ze mną matka, szliśmy korytarzem do pomieszczenia testowego. [Eksperymentatorka] umocowała mi elektrody na głowie, aby sny zapisywały się od razu na kartce. Przeszedłem korytarzem na następny test (…) chcieliśmy mieć to już za sobą i wyjść z laboratorium.

I inna relacja:

Próbowałam usnąć, ale nie bardzo mi się to udawało, bo mojego łóżka w zasadzie nic nie odgradzało od badaczy (…) w pewnym momencie znalazło się ono całkiem na zewnątrz. Mówiąc o moich falach mózgowych, naukowcy nazywali je „wzorcem Dantego”.

Choć nie ma niczego takiego jak wzorzec Dantego, ten ostatni sen z usilnymi próbami zaśnięcia i pokonania różnych przeszkód stających na drodze do dobrego spisania się w roli uczestnika eksperymentu jest bardzo powszechny w laboratoriach. Wygląda na to, że na jawie zapamiętujemy pewne wyzwania czy zadania i po uśnięciu podejmujemy symulowaną próbę realizacji wyznaczonego celu. Marzenie senne ma często charakter powtarzalny, fabuła zapętla się. Wspomniana osoba wielokrotnie stara się usnąć, ale za każdym razem coś jej w tym przeszkadza. Wykonuje testy związane z eksperymentem, ale po skończeniu jednego pojawia się kolejny.

Również w snach dokumentowanych w domu obserwuje się podobne wątki nieustającego podejmowania prób (często nieudanych) osiągnięcia jakiegoś celu, na przykład złapania autobusu czy zdążenia na lotnisko albo nieprzygotowanie czy spóźnienie się na egzamin. Wydaje się, że są to sny z określonym celem i podobnie jak w laboratorium zapewne chodzi w nich bardziej o sam przebieg działania niż o osiągany rezultat – sednem tych snów jest proces, nie efekt.

Badania naukowe, a chyba również zdrowy rozsądek, mówią nam, że marzenia senne wykraczają poza proste odzwierciedlanie pożądanych celów i umożliwiają nam nocne ćwiczenie się w stosowaniu wartościowych umiejętności, a ich powtarzalność może być kluczowa dla uczenia się. We śnie możemy ćwiczyć korzystanie ze śnionego ciała, manipulować śnionymi przedmiotami i poruszać się po śnionych światach. Na przykład sportowcom i muzykom śni się trenowanie ich dyscypliny sportu czy gra na instrumencie, niekiedy w warunkach wielkiej presji.

Jeżeli można się sugerować przypadkami z naszego laboratorium, inną powszechnie ćwiczoną w snach umiejętność widać w tym, że wiele z nich ma naturę eksploracyjną – rozglądamy się, przeszukujemy, tropimy coś na rozwijającej się przed nami mapie świata. Weźmy następujący przykład:

Do pomieszczenia wszedł eksperymentator, zapalił światło i przyszła jeszcze inna osoba porozmawiać ze mną. Zależało jej na ludziach świadomych we śnie. W sypialni były drugie drzwi, a za nimi korytarz. Na jego końcu stali w jakimś pokoju ludzie w białych fartuchach.

I inny sen:

Do sypialni wchodzi eksperymentatorka. Widzę, że naprzeciw mnie, w miejscu, gdzie powinna być ściana, znajdują się drzwi. Otwiera je Jim z serialu Biuro. Za drzwiami widzę krótki korytarzyk i jeszcze jedne drzwi. Jim mówi mi, że mogę wstać.

W tych przykładach śniące osoby wyobrażają sobie, że budzą się w laboratorium i widzą coraz bardziej rozrastające się wokół nich otoczenie. Wydaje się, jakby sen powoływał do istnienia świat, który pączkuje wokół nas przestrzennie i temporalnie, niczym zmarszczki rozchodzące się w przestrzeni i czasie. Niektórym śni się nawet droga powrotna z pracowni do domu – przejście przez szpitalne korytarze i przemierzenie ulic w mieście. Sny te opierają się na zdolności przypominania sobie niedawnych faktów, w tym tego, gdzie się znajdujemy i co robimy, oraz rzutowania siebie w potencjalną bliską przyszłość, co stanowi formę przyprawionego odrobiną absurdu mentalnego podróżowania w czasie.

Choć niektórzy naukowcy niebezpodstawnie twierdzą, że sny zbierane w laboratorium mogą nie być reprezentatywne dla snów naturalnych – i różnią się od tych zbieranych w domach – moim zdaniem mają jednak wartość informacyjną i są użyteczne, pomagają bowiem wykryć kluczowe elementy szkieletu, na jakim wznosi się śniony świat. W marzeniach sennych zbieranych w domach oraz poznawanych dzięki badaniom sondażowym odzwierciedlają się podobne wątki do relacjonowanych w laboratorium, związane z symulacją społeczną, ćwiczeniem różnych umiejętności, penetrowaniem środowiska oraz odwołaniami do niego i do aktualnie zaprzątających nas spraw.

Kolejnym elementem tej układanki – jeśli można tak określić strukturę snów – są „typowe” śnione wątki⁴. Chodzi o symbolikę czy fabuły snów, które pojawiają się wielokrotnie i bardzo powszechnie w całej populacji, w tym u przedstawicieli różnych kultur i u osób w rozmaitym wieku. Z pewnością czytelnicy też doświadczyli jednego lub więcej z tych typowych snów. Do 70 procent osób donosi o występowaniu w ich snach najbardziej typowych wątków, takich jak uciekanie, spadanie lub wielokrotne podejmowanie prób zrobienia czegoś. W badaniach ankietowych wykryto ponad czterdzieści takich motywów, a wiele z nich stanowi poszerzone wersje schematów zidentyfikowanych w laboratoriach.

Tak na przykład społeczny profil snu ujawnia się w typowych wątkach ucieczki i bycia gonionym, w męczących snach o niewierności lub w przyjemnych snach erotycznych oraz w częściowo społecznych snach, w których wyczuwamy bliżej nieokreśloną obecność w pomieszczeniu. Inne typowe sny społeczne wiążą się z sytuacjami skrępowania czy zawstydzenia. Wydaje się to wspólnym motywem w snach, w których okazujemy się niestosownie ubrani lub nadzy, co przypomina sny z laboratorium o podleganiu obserwacji ze strony eksperymentatorów, którzy zaglądają do sypialni albo rejestrują ukryte myśli śpiących.

Jeszcze inne typowe wątki senne mają charakter bardziej pozytywny i eksploracyjny, na przykład dotyczą znalezienia pieniędzy lub – prywatnie mój faworyt – odkrywania nowych pomieszczeń i korytarzy we własnym domu. Niekiedy taki sen rozgrywa się z fantazyjnym rozmachem i otwierają się magiczne drzwi do innego świata. Kiedy indziej jest zwyczajniejszy i po prostu dostrzegamy nowy schowek w holu albo praktyczną zmywarkę w kuchni (bardzo miły sen!). Wątki te są podobne do snów w laboratorium, w których przed oczami ludzi chodzących po terenie szpitala nieoczekiwanie wyrastają kolejne okna, drzwi i korytarze. Wygląda na to, że śniony świat nie ma z góry ustalonej topografii, tylko jest na bieżąco kreowany w miejscach, w które zapuszcza się śpiąca osoba i w których otwierają się przed nią nowe przestrzenie, zachęcające do dalszego penetrowania otoczenia.

Tego rodzaju sny nazywamy typowymi ze względu na częstość pojawiania się ich w całej populacji, niemniej wydaje się, że każdemu z nas śni się tylko pewien zestaw tych wątków, dostosowany do indywidualnej sytuacji. Jednej osobie wielokrotne śnią się społeczne sceny zawstydzenia, na przykład pojawiania się nago przed ludźmi. Dla innej typowe mogą być sny o nieudanych próbach, bezskutecznie ponawianych podejściach do osiągnięcia jakiegoś celu. Sny takie mogą mieć naturę nawracającą i śnić się wiele razy w czasie różnych nocy oraz intensyfikować się w okresach stresu. Powtarzające się sny tego rodzaju, zgłaszane aż przez 75 procent dorosłych, mogą się zaczynać w młodym wieku i utrzymywać przez resztę życia. By dać przykład: typowy sen o spóźnieniu się na egzamin często zaczyna się w latach szkolnych, gdy stale towarzyszą nam silne stresy związane z nauką, lecz wątek ten może się też przewijać w późniejszym życiu, powiedzmy, przed ważną prezentacją w pracy lub rozmową kwalifikacyjną. Co prawda okoliczności są inne, ale stresująca presja, by dobrze wypaść, uruchamia znany scenariusz snu.

Nawracające sny występują u wielkiej liczby osób, wydaje się jednak, że są bardziej patologiczne od typowych snów. Będziemy do nich jeszcze nawiązywać, ponieważ mają one dużo wspólnego z koszmarami.

Wracając do typowych marzeń sennych, w ich uniwersalnych wątkach ujawniają się pewne systematyczne tendencje formowania snów u wielu ludzi. Podobnie jak w snach w laboratorium ukazuje się w nich świat budowany według kilku nieprzypadkowych schematów z naciskiem na to, by marzenia senne zapełniały się postaciami, z którymi możemy wchodzić w interakcje, zadaniami do wykonania i przestrzeniami do penetrowania. Wątki te pokazują istnienie swoistego strukturalnego fundamentu kreowania się snów oraz udzielają podpowiedzi co do funkcji samego śnienia, o czym dalej będzie mowa. Interesującą cechą typowych snów jest to, że pojawiają się w rozmaitych kulturach i u osób w różnym wieku, a jednocześnie często nie przedstawiają typowych doświadczeń z życia na jawie. Kiedyż to odkryliśmy ostatnio jakiś nowy pokój w swoim mieszkaniu, swobodnie spadaliśmy czy szybowaliśmy w powietrzu albo stanęliśmy bez ubrania przed salą pełną ludzi? Mimo to znaczna liczba osób miewa takie sny, i to wiele razy.

Co to nam mówi o powstawaniu świata marzeń sennych? W przypadku bardziej surrealnych wątków, które wydają się dalekie od życia na jawie, trudno twierdzić, że odgrywają rolę we wzmacnianiu określonych umiejętności lub stanowią użyteczne ćwiczenie społeczne. Aby nieco lepiej zrozumieć niektóre niezwykłe czy niespodziewane motywy senne, takie jak wypadanie zębów albo trudności ze znalezieniem toalety, musimy przyjrzeć się kolejnemu źródłu powstawania snów: samemu ciału.

Współtworzenie snów przez ciało

Nie należy do rzadkości, że po przebudzeniu się zdajemy sobie sprawę, że do naszego snu wniknęły pewne składniki pochodzące z otoczenia: szczekanie psa, dźwięk alarmu rozlegającego się w samochodzie pod domem, świergot ptaków – wszystko to włączone w odgłosy i scenerię śnionego świata, gdy mózg nie chce ustąpić i dać się obudzić. Rzecz jasna, kiedy bodziec jest dostatecznie silny, powoduje przebudzenie (to zresztą elementarna funkcja budzika). Ale pomijając te poranne zakłócenia, większość z nas traktuje sen jako czas, w którym pozostajemy odcięci od świata fizycznego, zamknięci w swoim umyśle i odizolowani od czującego ciała.

W rzeczywistości sny nie są aż tak bardzo odizolowane ani od ciała, ani od zmysłowego kontaktu ze światem. Strumień informacji płynących przez nasze zmysły nie urywa się i niekiedy zostaje zmyślnie wprowadzony do snów.

Zapewne najczęściej zauważa się we śnie aktywność organizmu wtedy, gdy jest najmniej pożądana: konieczność oddania moczu, niezdolność odezwania się czy poruszenia, zgrzytanie zębami albo dzwonienie w uszach, które wdziera się pod ciepłą kołderkę snu. Skrajny przykład stanowi paraliż senny, podczas którego nie możemy się odezwać ani drgnąć przez krótki czas przed pełnym rozbudzeniem się, czemu często towarzyszą napawające lękiem sny. Pamiętam, kiedy pierwszy raz doznałam takiego paraliżu. Było to w moich latach licealnych. Wczesnym rankiem pewnego dnia przed pójściem do szkoły obudziłam się z przerażającą świadomością, że całe moje ciało jest kompletnie bezwładne. Siliłam się, by otworzyć oczy i nawet próbowałam krzyknąć, ale nie byłam w stanie napiąć mięśni ani wydać żadnego dźwięku. Nie miałam pojęcia, co się dzieje. W panice dojrzałam jakąś zamazaną postać przy drzwiach sypialni, która powoli zbliżała się do mnie. Myślałam, że zaraz umrę. A potem nagle moje oczy się otworzyły i zobaczyłam pusty pokój rozświetlony promieniami słońca. Z trudem łapałam oddech, ciężko dysząc zdezorientowana i przestraszona.

Przez całe lata regularnie doznawałam paraliżu sennego i był to pierwotny powód, z którego zainteresowałam się badaniami snu na studiach. Z ulgą dowiedziałam się, że zjawisko to ani nie jest groźne, ani nie należy do rzadkości (co najmniej jeden raz w życiu doświadcza go zapewne do 40 procent ludzi). Są to resztki naturalnego bezwładu mięśni, do jakiego dochodzi w fazie REM. Choć w pierwszej chwili może się to wydawać dziwne, że ciało jest fizycznie sparaliżowane w tej fazie snu, służy to funkcjonalnemu celowi: powstrzymuje ciało przed fizycznym odgrywaniem treści snu. Poczucie tego paraliżu czasem przenika jednak do marzenia sennego, szczególnie w momentach granicznych na progu jawy, a doświadczenie to bywa odbierane w skali od niepokojącego do głęboko zatrważającego.

Paraliż senny jest przykładem ekstremalnym, ale w rzeczywistości ciało często odgrywa rolę w śnieniu, tylko że z reguły nie postrzegamy tego w tych kategoriach. Na wiele sposobów organizm fizycznie doznaje tego, co dzieje się w marzeniu sennym, i vice versa – sen reaguje na to, co dzieje się w ciele. Innymi słowy, sny nie są wytwarzane wyłącznie przez mózg, lecz rozwijają się w kontekście wymiany informacji ze śpiącym ciałem.

Pierwszym poznanym korelatem śnienia były szybkie ruchy gałek ocznych, odkryte w 1953 roku i definiujące od tamtej pory fazę REM (rapid eye movements) snu⁵. Gdy budzono ludzi w okresach cechujących się „gwałtownymi, skokowymi, dwuocznie symetrycznymi” ruchami gałek ocznych, w 74 procentach razów zgłaszali oni doświadczanie wyrazistych, wzrokowych snów. Odkrycie to spowodowało lawinę badań nad marzeniami sennymi (choć od tamtego czasu ustaliliśmy, że marzenia występują też w innych stadiach snu) oraz zapoczątkowało utrzymującą się do dziś tendencję, by dążyć do powiązania obiektywnych wskaźników – takich jak aktywność organizmu i mózgu – z psychicznym doświadczeniem śnienia.

Czy te szybkie ruchy gałek ocznych mogą ujawniać faktyczną aktywność wzrokową podczas snu? Ewentualność ta znana jest dziś pod nazwą hipotezy rozglądania się (scanning hypothesis) i w niektórych eksperymentach zebrano przemawiające za nią świadectwa, gdy szybkie ruchy gałek ocznych okazywały się zbieżne z opisami wizualnej warstwy snu, na przykład przyśnienie się meczu tenisowego oraz powtarzające się ruchy oczu w prawo i lewo. Choć pojawiają się niespójności między ruchami gałek ocznych a śnioną treścią wizualną, przełomowe badania nad snami z zachowaniem przytomności umysłowej dowiodły występowania pewnej korespondencji. Pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku Stephen LaBerge i Keith Hearne niezależnie wykazali, że osoby śniące przytomnie mogą celowo wykonywać we śnie powtarzalne zwroty w lewo i w prawo oczami, co skutkuje odpowiednimi ruchami gałek ocznych w śpiącym ciele⁶. Pokazało to, że śpiący człowiek może sprawować kontrolę nad swoim ciałem fizycznym, korzystając z ruchów wykonywanych w marzeniu sennym. W następnych latach śladem tym poszło wiele innych badań, które ujawniły, że osoby śniące przytomnie są w stanie kontrolować rozmaite części ciała, na przykład zaciskać pięść we śnie, co skutkuje jednoczesnymi drgnięciami mięśni przedramienia, a także kontrolować oddychanie we śnie, co zmienia oddychanie i ruchy brzucha w śpiącym ciele.

Wydaje się, że nawet w przypadku snów, w których człowiek nie zachowuje przytomności umysłowej, ich treść przejawia się fizycznie w ciele. Wiadomo na przykład, że w fazie REM zachodzą nieregularne fluktuacje oddechu, tempa pracy serca oraz aktywności mięśniowej, i mogą one korespondować z psychicznym doświadczeniem śnienia. Uczestnikowi pewnego badania śniło się, że płynie żabką, a wykonywane w tym czasie pomiary pokazały, że wielokrotnie wstrzymywał oddech, a potem wydychał powietrze analogicznie do tego, jak pływak chowa głowę pod wodę i się z niej wynurza. Również w przypadku koszmarów często występują silne powiązania z ciałem. Przez kilka minut przed przebudzeniem się większość osób ma przyspieszone tętno i oddech, tak jakby śpiący organizm doznawał fizycznego obciążenia. Ma to konsekwencje zdrowotne u ludzi, którym wielokrotnie śnią się koszmary, takich jak pacjenci z zaburzeniem stresowym pourazowym (post-traumatic stress disorder, PTSD), u których psychiczne i fizyczne aspekty urazu odżywają podczas snu.

Ewidentnie widać pewien związek między tym, co wyobrażamy sobie we śnie, a tym, jak ciało reaguje na śnione doświadczenia czy je odzwierciedla. W jaki jednak sposób śniący umysł nawiązuje łączność ze śpiącym ciałem? I jakie wnioski wynikają z istnienia tego szlaku komunikacyjnego?

Przede wszystkim warto przyjrzeć się obecnej w mózgu mapie ciała, to znaczy systematycznemu przyporządkowaniu pewnych neuronów czuciowych i ruchowych w mózgu określonym częściom ciała. Wydaje się, że ta neuronowa mapa leży u podstaw wyrazistych wyobrażeń czuciowo-ruchowych (wyobrażanych doznań wzrokowych, dotykowych, słuchowych, węchowych i smakowych oraz ruchów ciała) we śnie. Badania wykonywane metodą funkcjonalnego rezonansu magnetycznego podczas przytomnych snów ukazały, że kiedy człowiek zaciska we śnie pięść, obserwuje się aktywność tych samych rejonów czuciowo-ruchowych mózgu co wtedy, gdy wykonuje tę czynność na jawie, a podczas spania koresponduje to jednocześnie z realnymi drgnięciami mięśni przedramienia. Psychika, mózg i ciało są wzajemnie połączone. Taką samą prawidłowość obserwuje się w odniesieniu do innych form percepcji, na przykład oglądania twarzy, słyszenia mowy czy postrzegania scen przestrzennych – wszystkie te sytuacje wiążą się ze specyficznymi wzorcami aktywności czuciowo-ruchowej w mózgu, jakie zachodzą na jawie, i podobne wzorce wykrywa się w trakcie śnienia.

Wyraziste wrażenia czuciowe i ruchowe w snach – doświadczenia chodzenia, poruszania się, fruwania, spadania, walki, poszukiwania i inne – pochodzą z kory czuciowo-ruchowej. Warto tu odnotować, że pod względem percepcyjnym sny cechują się najsilniejszym akcentowaniem wyobrażeń wzrokowych, po których idą słuchowe i ruchowe, a w mniejszym stopniu zapachowe i smakowe – choć bywa to zróżnicowane w określonych populacjach, na przykład osoby niesłyszące i niewidzące intensywniej doświadczają w snach zapachów i smaków. Z dalszej części książki dowiemy się więcej o tych wariantach.

Niekiedy ruchowe wyobrażenia senne wiążą się z realnymi ruchami ciała pomimo zasadniczego paraliżu mięśni w fazie REM. W przypadku takich zachowań ludzie fizycznie odgrywają treść marzeń sennych, często podczas szczególnie emocjonujących snów, takich jak koszmary czy sny związane z żałobą, a nawet erotyczne. Do powszechnych zachowań należą wtedy mówienie przez sen, płacz, uśmiechanie się, wybuchy śmiechu oraz wyrażanie strachu czy zachowania obronne. Fascynującą sprawą jest to, że takie zachowania mogą odzwierciedlać mowę oraz czyny zarówno śnionego ja, jak i innej postaci ze snu. Jeżeli na przykład śni się nam, że fruniemy, by umknąć przed złowrogo rechoczącą czarownicą, możemy się obudzić drżący ze strachu albo śmiejący się na głos jak owa czarownica. Pokazuje to występujące w snach zjawisko, które rzadko sobie uświadamiamy, mianowicie że wszystkie śnione postacie – twoje śnione ja, znajomy czy krewny, obcy człowiek, ulubiony zwierzak, duchowy przewodnik – są jednocześnie wytwarzane przez nasz umysł. Podczas doświadczania przez nas snu z perspektywy pierwszoosobowej śpiący mózg wyczarowuje również tamte postacie łącznie z ich myślami, uczuciami, działaniami i głosami. Czasem obdarza nawet poszczególne osoby różnymi językami czy akcentami.

Ta zdolność mózgu do zorkiestrowania zachowań i emocji wszystkich śnionych bohaterów jest godna najwyższego podziwu. Jak umysł radzi sobie z koordynacją tak zróżnicowanej obsady aktorskiej snu?

Niektórzy naukowcy upatrują potencjalnego producenta i reżysera śnionych postaci w układzie neuronów lustrzanych. Z badań obrazowych mózgu wynika, że układ ten jest aktywny zarówno w trakcie, gdy wykonujemy określoną czynność (na przykład bierzemy do ręki kubek), jak i podczas obserwowania tej czynności wykonywanej przez inną osobę (powiedzmy, podnoszenia kubka przez kolegę). Ponadto tę samą aktywność mózgu rejestruje się, kiedy tylko wyobrażamy sobie wykonywanie tej czynności przez siebie lub kogoś innego. Takie odzwierciedlanie działań i ekspresji innych ludzi pomaga nam naśladować na jawie i rozumieć ich zachowania oraz emocje. Na podobnej zasadzie układ neuronów lustrzanych może odpowiadać za symulowanie czynności i emocji różnych postaci w snach.

Argumenty przemawiające za tą koncepcją pochodzą z analiz zachowań lustrzanych, czyli behawioralnych przejawów aktywności neuronów lustrzanych, takich jak zaraźliwy płacz albo śmiech (rozpłakanie się lub roześmianie, gdy widzimy płaczące czy śmiejące się osoby) oraz inne formy mimikry, na przykład przybieranie podobnej postawy ciała czy wyrazu twarzy jak rozmówca. W badaniach snów okazało się, że ludzie wykazujący więcej zachowań lustrzanych na jawie częściej fizycznie odgrywają marzenia senne podczas spania, na przykład osoby, które łatwo rozpłakują się na widok płaczu innych, częściej budzą się we łzach. To samo dotyczy uśmiechania się i śmiania.

Podsumowując, być może kora czuciowo-ruchowa i układ neuronów lustrzanych sterują działaniami i emocjami naszego śnionego ja i innych postaci marzenia sennego w podobny sposób, jak działamy i wchodzimy w interakcje z ludźmi na jawie.

O ile jest jasne, a może wręcz intuicyjnie zrozumiałe, że ciało może naśladować czy przejawiać pewne działania i emocje ze snów, o tyle jest też druga strona medalu, i to potencjalnie nawet bardziej interesująca: ciało fizyczne bywa źródłem wyobrażeń sennych.

Zastanawialiście się kiedyś nad śpiącym kociakiem albo niemowlęciem, patrząc na drgnienia rączek albo wibrysów, które wyglądają na pochodne aktywności sennej? Przez wiele lat naukowcy zakładali, że te drgnienia są po prostu produktem ubocznym marzeń sennych, przedzierających się przez niecałkowity paraliż w fazie REM. Dziś istnieją jednak dowody na to, że drgnięcia mięśni stanowią źródło śnionej aktywności. Powodują one znaczne pobudzenie obszarów czuciowych mózgu pogrążonego we śnie REM. Na przykład drgnienie w przedramieniu wywołuje silne sygnały czuciowe w „przedramieniowym” fragmencie mózgowej mapy ciała, tak jakby w kończynie pojawiło się intensywne doznanie. Ta mózgowa aktywacja jest znacznie większa, niż oczekiwałoby się w przypadku tak drobnego ruchu; jest tak prawdopodobnie dlatego, że skoro w fazie REM ciało pozostaje zasadniczo w bezwładzie, te malutkie drgnienia silniej się uwydatniają i mogą być dokładnie zlokalizowane przez mózg⁷. Zatem każdej nocy, gdy śpimy, drgnienia te pozwalają mózgowi doprecyzowywać i ponownie kalibrować szczegółową mapę różnych części ciała niemal na zasadzie hasła i odzewu: „Drgnienie w przedramieniu? Aha, tu jest przedramię”.

Sądzi się, że to właśnie jest jedną z fundamentalnych funkcji fazy REM – uszczegółowianie i aktualizowanie mózgowej mapy ciała, tak by można było skutecznie używać jej na jawie. Funkcji tej mogą też służyć marzenia senne, kalibrujące korę czuciowo-ruchową, w miarę jak manewrujemy swoim śnionym ciałem, poruszając się w immersyjnych, zmysłowych światach snu.

Skoro drgnienia wywołują wyraźne sygnały czuciowe w mózgu, czy mogą też wzbudzać silne doznania w snach? Z przykładami wpływu drgnień mięśniowych na marzenia senne powszechnie spotykamy się na samym początku snu, gdy tzw. zrywaniom przysennym (hypnic jerks) towarzyszy wyraziste obrazowanie. Zjawisko to polega na nagłym, króciutkim skurczu mięśni nogi czy tułowia w czasie zasypiania, z czym często zbiega się wyolbrzymione wyobrażenie senne, na przykład wizja spadania ze schodów. Wrażenie tego drgnienia rozrasta się w śniącym umyśle zapewne dlatego, że sygnał wydaje się bardzo silny w zestawieniu z bezruchem reszty ciała. Choć to tylko spekulacje, drgnienia mięśniowe mogą być także odpowiedzialne za intrygujące przypadki zespołu eksplodującej głowy. Nazwa tego zjawiska brzmi nader dramatycznie, ale doświadczenie jest stosunkowo niewinne – chodzi o nagły ogłuszający hałas, który wstrząsa nami w chwili, gdy zasypiamy. Być może gdy ciało zapada w sen, doznania drgnień malutkich mięśni ucha środkowego (uszny odpowiednik szybkich ruchów gałek ocznych) zostają nagle wzmocnione w śniącym umyśle. Przykłady te pokazują, że minimalne ruchy i doznania śpiącego ciała mogą przedostawać się do snu, potencjalnie wywołując zwielokrotniony efekt.

Analogiczne wyjaśnienia przedstawiono w odniesieniu do zaburzenia behawioralnego we śnie REM, czyli schorzenia neurologicznego, w którym dochodzi do utraty bezwładu mięśni w fazie REM. Pacjenci mają często wyraziste i gwałtowne marzenia senne, które odgrywają powtarzanymi ekstremalnymi i niekiedy niebezpiecznymi ruchami ciała podczas snu, na przykład kopiąc, wymierzając ciosy czy rzucając się w łóżku. Zwykle uważa się, że paraliż, który występuje w fazie REM, ma właśnie zapobiegać tego typu niebezpiecznemu odgrywaniu scenariuszy marzeń sennych przez fizyczne ciało. O ile jednak niektórzy naukowcy traktują pełne przemocy sny jako przyczynę kopania i boksowania, sytuacja może być też odwrotna: zanik paraliżu mięśni u tych pacjentów prowadzi do nadmiernych i powtarzalnych drgnień, które następnie wywołują natarczywe i agresywne sny. Gdy odrzuca się to wyjaśnienie, trudno zrozumieć, dlaczego takie gwałtowne sny niespodziewanie rozwijają się u pacjentów na początku wspomnianej choroby.

Oprócz drgnień mięśniowych i ruchów ciała również inne wewnętrzne stany organizmu mogą wpływać na marzenia senne. Wiele typowych wątków snów wydaje się związanych z doznaniami fizycznymi, na przykład poszukiwanie we śnie toalety czy próby znalezienia żywności albo wody. Uczestnikom eksperymentów w laboratorium śni się czasem, że szukają czegoś do jedzenia w stołówce albo że próbując skorzystać z toalety, natykają się na różne niezwykłe przeszkody (takie jak brak drzwi w łazience, które można by za sobą zamknąć, albo wchodzenie do niej członków personelu). Niektóre sny zawierają doświadczenia samego spania, tak jak gdy śni się komuś, że mdleje albo że zasypia. Od dawna mówi się też, że na jakość snów oddziałują takie stany jak gorączka czy pragnienie, choć na razie świadczą o tym głównie dane anegdotyczne.

Nawet sny o wypadaniu zębów (częsty typowy motyw, który pojawia się u 40 procent ludzi) występują wraz z odczuwanym rano podrażnieniem szczęki, co sugeruje, że te powszechnie spotykane sny są skutkiem zaciskania zębów lub zgrzytania nimi w nocy. Pozwala to wyjaśnić, dlaczego tak wiele osób doświadcza tego dziwacznego wątku sennego, który ma niewielkie przełożenie na życie na jawie – jest to sposób, w jaki utrzymujące się doznanie jest interpretowane w marzeniu sennym.

W powiązanych z tym przykładach, chociaż faktura przedmiotów i stawiany przez nie opór w świecie snu mogą różnić się od tych w rzeczywistości na jawie, ich źródło mogą stanowić rzeczywiste doznania fizyczne, które zostają włączone do toczącego się marzenia sennego. Niekiedy doświadczając naturalnego paraliżu mięśni towarzyszącego fazie REM, ludzie czują się niezdolni poruszyć we śnie swoim ciałem; wszystkie ruchy są jakby spowolnione. Innym razem ciało wydaje się niezwykle lekkie, tak że może się swobodnie unosić czy latać, a grawitacja znika. Spadanie należy do najpowszechniej zgłaszanych typowych snów, a szybowanie w powietrzu stanowi uniwersalne pozytywne doświadczenie senne. Pozycja ciała ułożonego poziomo w łóżku bez poczucia działającej w pionie grawitacji zdecydowanie różni się od naszych wrażeń fizycznych, gdy poruszamy się wyprostowani na jawie, i może to częściowo tłumaczyć częste motywy latania i spadania (choć istnieją także inne potencjalne wyjaśnienia)⁸.

Mimo że różne doznania cielesne – od paraliżu do drgnięć mięśni – nieustannie wywierają wpływ na śpiący mózg i śniący umysł, wrażenia te często różnią się od swoich odpowiedników na jawie, co może tłumaczyć pewne osobliwe treści wśród typowych wątków sennych, takie jak wypadanie zębów, niemożność znalezienia toalety czy latanie i spadanie.

Oprócz przetwarzania stanów ciała w trakcie snu nie ustaje też stałe wyczulenie na sygnały płynące ze środowiska zewnętrznego. W laboratorium ludzie zgłaszają, że śnią się im ciążące na głowie elektrody czy słyszane wokół siebie głosy. Doznania takie pojawiają się najczęściej w snach relacjonowanych pierwszej nocy spędzanej w pracowni. Ten „efekt pierwszej nocy” pokazuje, że pewne części mózgu pozostają bardziej rozbudzone podczas spania w nowym otoczeniu, takim jak laboratorium, co pociąga za sobą gorszą jakość snu. Niektórzy naukowcy nazywają to nocnym czuwaniem czy nocną wachtą, podczas której mózg kontynuuje monitorowanie środowiska w trakcie snu. Efekt ten zanika w laboratorium po pierwszej nocy. Z powodu tych zakłóceń w wielu pracowniach pomija się dane zbierane tej nocy.

Niezależnie od tego, jak bardzo staramy się o zapewnienie komfortu w laboratorium, niecodzienne doznania, takie jak ciążenie przewodów oplatających ciało czy elektrod przymocowanych do głowy, stanowią obce doświadczenia w nocy i często przenikają do marzeń sennych. Ale również podczas spania w domu świat zmysłowy nieraz przedostaje się do snów, choć zdarza się to nieco rzadziej. Włączają się pewne filtry, mechanizmy bramkowe, które mają zapobiegać rozbudzaniu nas przez zwyczajne bodźce, takie jak odgłosy ruchu ulicznego, rozmowy sąsiadów czy szum klimatyzacji. Filtrowanie to jest jednak niepełne i przez różne szpary przeciekają do snów bodźce zmysłowe.

Aby lepiej poznać, jak i kiedy śniący umysł reaguje na nie podczas spania, opracowano specjalne eksperymenty nakierowane na dotarcie do tych szczelin. Naukowcy starali się prezentować śpiącym ludziom najrozmaitsze bodźce dotykowe, wzrokowe, słuchowe i węchowe, by obserwować ich wpływ na marzenia senne. W badaniach przeprowadzanych w Montrealu na nodze śpiących osób nadmuchiwany był w fazie REM mankiet ciśnieniomierza⁹. Jeden z uczestników eksperymentu relacjonował:

W moim śnie pojawiła się eksperymentatorka, żeby mnie obudzić. Włączyła światło i zapytała, co mi się śniło. Udzielałem odpowiedzi. Poczułem narastający ucisk na nodze. Zapytała, jakie wywołuje to wrażenie. Powiedziałem, że tak jakby przytulania. Zapytała: „Czy to nie jest tak, jakby ktoś ciągnął cię za nogę?”.

W tym przykładzie człowiek odczuwa ucisk na nodze, który zostaje całkiem dosłownie włączony do marzenia sennego: we śnie wyraźnie pojawia się to doznanie, a także odniesienia do toczącego się eksperymentu. Inne osoby donosiły o wrażeniu mrowienia czy dyskomfortu w nodze w bardziej fantazyjnych scenariuszach, na przykład o niemożności prawidłowego poruszania nogami podczas pływania. W niektórych przypadkach ucisk na nogę wnika do snów w jeszcze bardziej wyrafinowany sposób, czasami rzutowany nawet na jakąś inną postać, na przykład konia, któremu uwięzła noga. Ukazuje to, że bodźce zmysłowe ze świata rzeczywistego mogą być postrzegane podczas spania i stawać się rozmaitymi elementami marzenia sennego.

Podobne rezultaty uzyskuje się w badaniach z użyciem stymulacji słuchowej i wzrokowej, w których pojawiają się w snach piknięcia lub migające czerwone światła. Niekiedy powstający sen dopasowuje się bezpośrednio do bodźca – tak jak gdy sygnał dźwiękowy wzbudza wyobrażenia słuchowe. Ale może on też ulec transformacji i na przykład spowodować wykonanie gwałtownego ruchu w marzeniu sennym. Wydaje się, że przemiana dźwięku w ruch jest dość powszechna. W jednym z przypadków metaliczny brzdęk wywołał sen o klaunie zrywającym się znienacka do wykonania salta¹⁰.

To fascynujące, jak po wniknięciu bodźców do śnionego świata może się zmieniać ich modalność (na przykład ze słuchowej w widziany ruch) czy nawet „przynależność”, gdy są rzutowane na inne postacie, wtapiając się w śnione środowisko. Co istotne, badania nad taką inkorporacją zmysłową dowodzą, że źródłem treści snu stają się czasami rzeczywiste wrażenia, zatem sny nie są wyłącznie doznaniami wykreowanymi w mózgu.

W naszej dyskusji do tej pory brakowało omówienia tego, jak i po co śniący umysł dokonuje tych wyczynów, niemal w czasie rzeczywistym formując i przemieniając percepcje w senne fabuły. I co decyduje o ogólniejszej fabule snów, tak że jednej osobie śni się koń ze skaleczoną nogą, a innej miłe przytulanie? Wydaje się jasne, że do konstruowania marzeń sennych nie wystarcza samo doświadczenie zmysłowe.

W dalszej części rozdziału zaczniemy się zastanawiać nad tym, jak sny wypełniają się treścią pod dyktando psychiki poszczególnych osób. Nagranie wideo pewnego pacjenta z zaburzeniem behawioralnym w fazie REM ukazuje mężczyznę, któremu przyśniło się palenie – zamiast papierosa – pulsoksymetru (małego zakładanego na palec urządzania, które mierzy natlenowanie krwi). Uczucie ucisku na palcu wywołało u tego konkretnie człowieka, który miał miłe wspomnienia związane z nikotyną, przyjemny sen o paleniu tytoniu. Sen wypływa zarówno z fizycznego doznania, jak i z jednostkowych skojarzeń w pamięci.

Częstszy przypadek widać na przykładzie marzeń sennych połączonych z wrażeniami latania. Choć ten zmysłowy sen występuje niemal uniwersalnie, jego szczegóły są odmienne u różnych ludzi. Osoba, która na przykład mieszka nad morzem, śni o płynięciu jak delfin, podczas gdy inna, która zaczytuje się w komiksach, śni o śmiganiu w przestworzach niczym Iron Man. Ta zmienność opiera się na osobistych fantazjach i wspomnieniach kojarzących się z lataniem.

Już w XIX wieku naukowcy dostrzegali zmysłowe fundamenty snów¹¹, potem zaś zaczęli odkrywać formułę¹², zgodnie z którą uważano, że marzenia senne wynikają z kombinacji czynników obejmujących doznania cielesne wraz z bieżącymi i dawnymi wspomnieniami, nawykami i ważnymi dla danej osoby sprawami. W myśl tego poglądu sposób postrzegania przez nas doznań podczas snu zależy nie tylko od tych bodźców, lecz także od umysłu śniącej osoby i zachodzących w nim zjawisk psychicznych. Zobaczmy, czy uda się nam wyłuskać składowe tych czynników.

Materia psychiczna snów

Jedno z pytań prowadzących do odkrycia, jak rzeczywiste doznania mogą modulować sny, dotyczy tego, czy śnienie jest bardziej podobne do postrzegania na jawie, czy do wyobraźni na jawie. Innymi słowy, czy marzenia senne są bliższe realnym doświadczeniom percepcji świata, czy raczej myślom o świecie i wyobrażaniu sobie doświadczania go?

W celu znalezienia odpowiedzi na to pytanie rekrutowano do kilku badań osoby potrafiące uzyskać przytomność umysłową we śnie i wykonać w nim zadania eksperymentalne opracowane specjalnie tak, aby przekonać się, czy sny są bardziej podobne do percepcji, czy do wyobraźni. W sferze postrzegania wzrokowego wiadomo, że ludzie są zdolni do tzw. płynnego śledzenia obiektów wzrokowych na jawie. Jeżeli wodzimy wzrokiem za jednostajnie poruszającym się celem, oczy gładko wykonują analogiczny ciągły ruch. Kiedy natomiast próbujemy sobie wyobrazić taki ruch, mając zamknięte powieki, oczy wykonują skokowe ruchy sakadowe. Żeby stwierdzić, czy śnieniu bliżej do percepcji, czy do wyobraźni, naukowcy poprosili ludzi śniących przytomnie o to, by postarali się płynnie śledzić obiekty wizualne w swoim śnie. Wodzili oni śnionym palcem po pętli znaku nieskończoności i śledzili ten ruch oczami, co wychwytywały elektrody. Na zarejestrowanym elektrookulogramie ruchu gałek ocznych ujawnił się wzorzec płynnego śledzenia, co sugeruje, że widzenie we śnie jest bliższe postrzeganiu¹³. Innymi słowy, to, co widzimy w snach, jest odbierane w sposób zbliżony do tego, jak na jawie widzimy obiekty, a nie wytwory wyobraźni.

Aby wzmocnić te ustalenia, przyjrzymy się innym formom percepcji. Okazuje się, że tak jak w przypadku wzroku również postrzeganie czasu w snach jest podobne do tego na jawie. W celu zbadania percepcji czasu w marzeniach sennych poproszono osoby śniące przytomnie o wskazywanie ruchami oczu upływających podczas snu dziesięciosekundowych interwałów (dziesięć sekund, dwadzieścia sekund, trzydzieści sekund). Wskazania te okazały się zbieżne z czasem rzeczywistym¹⁴. Przeczy to powszechnie wyrażanemu przekonaniu, że pojedyncze sny obejmują długie odcinki czasu, a sugeruje raczej, że percepcja czasu w przytomnym śnieniu jest mniej więcej taka jak na jawie. Nowsze przełomowe badania nad przytomnymi snami wykazały, że śpiący ludzie potrafią we śnie prawidłowo rozumieć mowę (czyli odbierać bodźce słuchowe). Śpiąc, byli w stanie zrozumieć proste pytania i udzielać na nie odpowiedzi w marzeniu sennym (więcej o tym będę pisała w dalszej części książki).

Ustalenia te składają się na zupełnie inny ogląd snów niż ten, który mieliśmy dotychczas: śnionych percepcji doświadczamy w podobny sposób jak rzeczywistych na jawie. Niemniej wyjątkowa charakterystyka neurobiologiczna snu zniekształca część procesów postrzegania. W codziennym życiu na jawie nieustannie przetwarzamy i łączymy wielorakie strumienie informacji zmysłowych. Nazywa się to wiązaniem (binding), w którym mózg zbiera cechy świata i integruje je w spójne, postrzegane przez nas obiekty. Pozwala to nam odbierać zrozumiały świat, a nie ciągi odosobnionych kształtów, kolorów, ruchów i wielkości.

W marzeniu sennym sprawy mają się nieco inaczej. Wszyscy stykaliśmy się z przykładami niedoskonałego czy co najmniej nietypowego wiązania elementów: twoja serdeczna przyjaciółka zjawia się we śnie z jaskrawo błękitnymi włosami albo książka trzymana przez ciebie w ręku nagle okazuje się telefonem. Częściowo wynika to z dezaktywacji fragmentów mózgu istotnych dla sensownego integrowania różnych wątków informacji (dolne kory ciemieniowe). Ponieważ mózg traci wtedy część swoich zdolności, może to poskutkować nieodpowiednimi albo nietypowymi powiązaniami obiekt–cecha. Szczęśliwie w trakcie snu z reguły nie kwestionujemy tego osobliwego parowania, co prawdopodobnie bierze się z innego wyjątkowego aspektu aktywacji mózgu w tym czasie: zahamowania czynności kory przedczołowej. Kora ta odpowiada za wyższe funkcje poznawcze mózgu, brałaby więc udział w spostrzeganiu, że dany zbiór cech składających się na jakiś obiekt jest – z braku lepszego słowa – dziwaczny.

Chociaż cechy śnionych obiektów układają się niekiedy w osobliwe zbitki, mimo ich niezwykłości doświadczamy we śnie tych obiektów jako spójnych i sensownych. Skąd pochodzą cechy łączące się w śnione obrazy? Śniący umysł po części czerpie z bieżących doświadczeń zmysłowych, ale na nich sprawa absolutnie się nie kończy.

Odkryciu źródeł obrazowania sennego poświęcono wiele badań. Kwestia ta bywa analizowana na przykładzie mikrosnów, czyli króciutkich epizodów sennych, które wnikają do umysłu w chwilach zasypiania. Chyba każdemu zdarzyło się przysnąć w trakcie jazdy autobusem lub oglądania telewizji, a potem nagle ocknąć się z jakąś dziwaczną myślą czy obrazem w głowie. W codziennym życiu, a nawet na polu badania marzeń sennych te przelotne sny są często bagatelizowane. Tymczasem uważna analiza mikrosnów ujawniła, że na te efemeryczne wizje składają się trzy elementy: bieżące bodźce zmysłowe, niedawne wrażenia zmysłowe (postrzegany kolor, kształt czy faktura) oraz szerszy kontekst pamięciowy, w tym wspomnienia z bliskiej i odległej przeszłości.

Do technik zbierania mikrosnów należy procedura „przysypiania na siedząco”, czyli pozwalania sobie na wielokrotne wpadanie w drzemkę podczas siedzenia w fotelu, tak jak gdy próbujemy zasnąć w samolocie czy autobusie. W celu poznania struktury mikrosnów korzystał z tej metody znany badacz i mój mentor Tore Nielsen¹⁵. Pewnego razu on sam, przysypiając na konferencji, miał następujący mikrosen:

Ciężkie, drewniane drzwi gwałtownie się otwierają i z hukiem walą w róg blatu.

Tuż przedtem Nielsen widział na prezentacji slajd ukazujący wielkie, zamknięte, brązowe, drewniane wrota. Potem zaś, w momencie przyśnięcia, rozległ się stukot, gdy prelegent niechcący potrącił mikrofon. Dźwięk i obraz zlały się w jedno we śnie o trzaskających drzwiach.

Tylko moment, zastanówmy się, jak to możliwe, by sen o trzaśnięciu drzwiami zdarzył się dokładnie w tej chwili, w której pojawił się niespodziewany stukot mikrofonu? Wskazówkę do wyjaśnienia tego zjawiska znajdujemy ponownie w percepcji na jawie. Mózg nieustannie subtelnie modyfikuje nasze spostrzeżenia na jawie, by oferować nam spójniej wyglądające doświadczenie. Jeżeli na przykład oglądamy nagranie z dwoma uderzającymi w siebie klockami, na którym dźwięk zostaje odtworzony odrobinę przed widzianym zderzeniem klocków, mózg w rzeczywistości opóźnia percepcję dźwięku, aby zsynchronizować zdarzenia. A oto przykład częściej spotykany w życiu: nawet jeżeli ścieżka dźwiękowa filmu jest odrobinę przesunięta w stosunku do obrazu, mimo wszystko odbieramy mowę aktorów jako jednoczesną z ruchami ich ust. Z kolei w tzw. efekcie brzuchomówcy mamy wrażenie, że głos wydobywa się z ust kukiełki, co oznacza, że mózg przesuwa postrzeganą lokalizację źródła dźwięku i jego synchronizację, by dopasować je do sceny wizualnej.

Zjawisko to jest znane jako integracja multisensoryczna, w której uwaga łączy różne strumienie informacji zmysłowych w sensowny sposób, choć niekiedy okazuje się to tylko złudzeniem, sztuczką psychiki aranżującej i modyfikującej postrzeganie tak, by utworzyć spójny przekaz. W powyższym przykładzie snu postrzeżenie stuknięcia w mikrofon zostało w rzeczywistości opóźnione aż do chwili, gdy znalazło wytłumaczenie w mikrośnie o trzaskających drzwiach. W innych przypadkach świst piłeczki tenisowej prowadził do mikrosnu o plaśnięciu dłonią w ramię, a nagłe zanurkowanie samolotu podczas turbulencji zbiegło się we śnie pasażera ze scenką, w której inny podróżny rozlewa lampkę wina. Śniący mózg stapia rzeczywiste doznania z niedawnymi percepcjami (na przykład zobaczeniem pasażera albo drzwi) oraz dawniejszymi treściami pamięciowymi, takimi jak wiedza i doświadczenie mówiące nam, że trzaśnięcie drzwiami powoduje huk.

Zdolność ta występuje nie tylko w mikrosnach. Wyraźnie ujawnia się także w badaniach nad przytomnymi snami, w których bodźce słuchowe lub wzrokowe zostają wplecione w sceny marzeń sennych. Kiedy na przykład prezentowałam błyskające czerwone światło osobom śniącym przytomnie, jedna z nich zgłosiła, że we śnie mogła „stwierdzić, kiedy zapalało się czerwone światło, bo robiło się gorąco i jaśniej świeciło słońce”. W tym przypadku bodźce świetlne były postrzegane jako składniki śnionego obrazu słońca. Ponadto widzimy tu też integrację multisensoryczną na innym poziomie: gdy słońce mocniej świeci, we śnie robi się cieplej. Opiera się to na ogólniejszych treściach pamięciowych – wiedzy, że intensywne światło słoneczne wiąże się z ciepłem.

W innej sytuacji, gdy odtwarzano śpiącym ludziom serie dźwięków pikania, donosili potem na przykład: „robiłam [we śnie] zakupy w markecie i nagle usłyszałam piknięcia, tak jakbym dostawała mnóstwo wiadomości na telefon o tym, co mam kupić (…), wiadomości typu «weź jakieś herbatniki»”. W tym przypadku dźwięki są postrzegane jako pochodzące z telefonu, co w następnym kroku powoduje powstanie konkretnych treści semantycznych, opartych na uprzedniej wiedzy, że dochodzące z telefonu odgłosy pik-pik zwykle oznaczają nadejście esemesa. Mózg dąży do sensownego interpretowania doświadczeń: „Skąd bierze się to czerwone światło? Co to jest za pikanie? Wszystko to musi należeć do świata, który śnię”.

W ten sposób nasze wspomnienia i wiedza wprowadzają kontekst i formę do zmysłowych cech obrazowania w snach. Widać to również w epizodach paraliżu sennego, gdy to napawające nieraz lękiem doświadczenie zostaje rzutowane na pojawiającą się we śnie złowrogą postać czy nieokreśloną groźną obecność, która w jakiś sposób odbiera nam władzę nad ciałem. Umysł próbuje sensownie odebrać tę sytuację: „Musi istnieć jakiś straszny powód, z którego nie mogę się poruszać”. Co więcej, konkretna forma, jaką przybiera ta mroczna postać, jest charakterystyczna dla danej kultury. Tam, gdzie wierzy się w czarownice albo upiory, albo kosmitów, albo diabły, właśnie te postacie są postrzegane podczas doświadczeń paraliżu sennego, gdy fabuła snów kształtuje się pod wpływem utrwalonych w pamięci treści kulturowych.

Uważa się na przykład, że w Stanach Zjednoczonych epizody paraliżu sennego mogą być odpowiedzialne za wiele relacji o porwaniach przez kosmitów. Umysł próbuje pojąć, co się dzieje, zatem w kraju, w którym dochodzi do częstszego spostrzegania UFO niż gdziekolwiek indziej na świecie, najbardziej prawdopodobne wydaje się uprowadzenie przez kosmitów. W innych kulturach, na przykład w Egipcie, śpiący postrzegają dżinna, nadprzyrodzonego demona z mitologii islamskiej. W Chinach powszechniej widzi się upiory, a w Nowej Fundlandii jędzę-staruchę – zbłąkaną duszę, która według podań ludowych ciężko przysiada na piersi śpiącego*. We wszystkich tych przykładach fizyczne doznanie bezwładu zostaje rzutowane w formie, która jest sensowna w kontekście kulturowych wspomnień i wierzeń¹⁶.

Podsumowując, nawet w trakcie snu mózg nieustannie integruje różne strumienie informacji w celu zaprezentowania nam spójnego doświadczenia – łączy bieżące doznania z niedawnymi wspomnieniami i odległymi przeżyciami oraz ogólną wiedzą o świecie i oczekiwaniami co do niego. Wszystko są to łączne źródła obrazowania sennego.

Na koniec chcę dodać, że badanie marzeń sennych jest zależne od jeszcze jednego czynnika, mianowicie uwagi, a konkretnie zdolności człowieka do obserwowania swoich snów, przypominania ich sobie i opowiadania. Wszystko, czego dowiedzieliśmy się do tej pory o marzeniach sennych, pochodzi z udzielanych przez ludzi relacji. Nie mamy innego sposobu dokumentowania snów, choć w przyszłości może się to zmienić. Na razie jednak, aby umożliwić naukowe analizowanie snów, ludzie muszą najpierw zakodować swoje doświadczenia senne w śpiącym mózgu, potem przypomnieć je sobie na jawie, a w końcu stosunkowo szczegółowo zrelacjonować, opisując śnione emocje, zmysłową wyrazistość scen, strukturę fabuły i tak dalej. Każdy z tych etapów wymaga umiejętności związanych z uwagą i pamięcią.

Na podstawie badań obrazowych mózgu wiemy, że ludzie, którzy przypominają sobie swoje sny częściej niż inni, cechują się większą gęstością istoty białej w mózgu oraz intensywniejszą aktywacją obszarów związanych z uwagą i pamięcią, takich jak przyśrodkowa kora przedczołowa. Osoby te uzyskują też lepsze wyniki w testach wymagających uwagi wzrokowo-przestrzennej, na przykład w przerysowywaniu lustrzanym (mirror tracing task), w którym trzeba wodzić ołówkiem po konturach figury, widząc tylko jej odbicie w lustrze. Ludzie, którzy lepiej radzą sobie z tym zadaniem oraz mają większe umiejętności wzrokowo-przestrzenne, przypominają sobie więcej snów. Z kolei dla relacjonowania doświadczeń sennych kluczowe znaczenie ma oczywiście płynność werbalna (łatwość, z jaką przychodzi nam formułowanie spójnych wypowiedzi) i również ona jest skorelowana z przypominaniem sobie snów. Innymi słowy, stopień, w jakim człowiek jest w stanie generować, odtwarzać w pamięci i raportować sny, zależy od uwagi poświęcanej przez niego swoim doświadczeniom oraz zdolności ich zapamiętywania i relacjonowania.

Mimo tych indywidualnych różnic trenowanie uwagi i pamięci wiarygodnie zwiększa zakres przypominania sobie marzeń sennych niemal przez każdą osobę. Może do tego prowadzić tak proste rozwiązanie jak wyrobienie nawyku zapisywania rano snów oraz kładzenia się wieczorem spać z zamiarem ich zapamiętania. Badania wielokrotnie wykazały, że prowadzenie dziennika snów i pielęgnowanie pozytywnego nastawienia w związku z nimi zwiększa stopień ich odtwarzania z pamięci.

Na to ostatnie wpływają również okoliczności w chwili budzenia się. Wszelkie rozproszenia w tym momencie zakłócają wspomnienie snu, dlatego tak prosta taktyka jak pozostanie przez chwilę nieruchomo z zamkniętymi oczami zwiększa zakres tego, co sobie przypominamy. Ludzie odtwarzają więcej snów, jeżeli są proszeni o zdanie relacji natychmiast po obudzeniu się (a nie na przykład dopiero po wstaniu z łóżka). Ponadto choć marzenia senne najlepiej ujawniają się w pamięci rano, wielu ludzi zgłasza pojawianie się spontanicznych wspomnień snu w ciągu dnia, które są zapewne uruchamiane bieżącymi zdarzeniami – u mnie sny często ponownie wyłaniają się z pamięci, kiedy kładę się wieczorem do łóżka, tak jakby zbliżanie się pory nocnego wypoczynku poruszało wspomnienie marzenia sennego. Niewątpliwie jednak wiele, jeśli nie większość naszych snów idzie w niepamięć.

Powstaje w związku z tym wątpliwość, czy poświęcanie większej uwagi marzeniom sennym, tak jak w sytuacji prowadzenia stosownego dziennika, ujawnia sny, które zawsze się pojawiały, lecz były zapominane, czy też metody służące lepszemu przypominaniu sobie snów zmieniają ich treść, tak że w rezultacie generujemy sny wyrazistsze i bardziej percepcyjne.

Odpowiadanie na to można zacząć od przyjrzenia się przypadkowi tzw. białych snów, kiedy człowiek ma poczucie, że o czymś śnił, ale nie może odtworzyć żadnych śnionych treści. Sny takie towarzyszą około jednej trzeciej przebudzeń; ludzie z reguły zakładają wówczas, że doświadczyli pełnego snu, ale go zapomnieli do czasu oprzytomnienia. Jest jednak i taka możliwość, że białe sny są minimalnymi marzeniami sennymi, niezawierającymi wielu detali percepcyjnych, które można by zapamiętać. Przykładem byłby sen z rzadko rozsianymi myślami czy przepływającymi przez umysł zatartymi obrazami albo z poczuciem upływu czasu bez żadnej specyficznej fabuły. Obudzenie się z takiego snu zostawiałoby poczucie, że czegoś doświadczaliśmy, ale bez wspomnień konkretnej zawartości tego doświadczenia. Przypomina to zjawisko percepcyjne na jawie zwane weak glimpse (dosł. słabe zerknięcie): kiedy uczestnikom eksperymentu pokazuje się obiekt wizualny niemal całkowicie zakryty filtrem, często zgłaszają oni wrażenie zobaczenia jakiegoś obiektu, ale nie potrafią go zidentyfikować czy sobie przypomnieć. Wiedzą, że doświadczyli czegoś, ale percepcja była zbyt minimalna, by dawała się zrozumieć lub przypomnieć.

Na dalszą interpretację snów białych i minimalnych pozwala właśnie analiza percepcji w stanie czuwania. Poszczególne doświadczenia percepcyjne na jawie znacznie różnią się pod względem wyrazistości, klarowności i stabilności. Kiedy w pogodny dzień przyglądamy się z bliska drzewu, wydaje się ono wyraźne, solidne i nieruchome. Natomiast widok drzewa przez spływającą strugami deszczu szybę jadącego samochodu jest zamazany i niknący z powodu nakładania się innych obrazów i naszego ruchu. Każdy, kto kiedykolwiek śnił, może zaświadczyć, że walory percepcyjne snów bywają bardzo zróżnicowane. Obraz w niektórych snach obejmuje całe pole naszego widzenia i jest pełen nasyconych, jasnych barw, podczas gdy w innych marzeniach sennych pojawiają się niewielkie, przytłumione wycinki, którym brak ostrości, kolorów czy świetlistości. Ponadto sny bywają niestabilne – obrazy płynnie zmieniają się w czasie, a percepcje są pozbawione klarowności: widzimy coś, co wygląda na lisa, a może raczej wilka czy psa lub jeszcze inne zwierzę. Na samym krańcu spektrum percepcyjnego mieszczą się sny, którym całkowicie brak wyrazistości, klarowności czy stabilności. Taki właśnie może być biały sen, czyli minimalny sen niemający zbyt wielu szczegółów, które można by sobie przypomnieć.

Wiemy też, że sny minimalne mogą występować w postaci „zmyłek sennych”** (sleep misperception), gdy człowiek ulega mylnemu wrażeniu, że znajdował się na jawie, podczas gdy w rzeczywistości śnił. Ludzie mają niekiedy poczucie, że leżeli przytomni w łóżku i o czymś myśleli, gdy w rzeczywistości jedynie śniło się im, że leżą w łóżku i myślą. Zdarza się to szczególnie w przypadku osób cierpiących na bezsenność, które często są niespokojne podczas snu i mogą się w nim czuć rozbudzone. Wrócimy do tych przypadków, gdy będziemy wyjaśniać, jak marzenia senne przyczyniają się do zaburzeń snu oraz w jaki sposób działają różne pomocne interwencje (zmyłki senne niemal nigdy nie występują na przykład wtedy, kiedy ludzie budzą się ze snów wyrazistych percepcyjnie, gdyż zostaje po nich silne wrażenie śnienia).

Wydaje się więc, że nabranie nawyku, by poświęcać uwagę snom, nie tylko zwiększa zakres, w jakim je sobie przypominamy, lecz częściowo wzbogaca też ich treść oraz poprawia percepcję stanu spania (dalej zaś pokażę, jak jest to ważne w medycynie snu).

Rekapitulując, śnienie jest formą doświadczenia percepcyjnego, które czerpie z pamięci i doznań w celu stworzenia spójnego, choć nieraz zadziwiającego świata doświadczanego – mającego zmienną intensywność, zależnego od uwagi i tworzącego się według pewnych celowych schematów. W snach przywdziewamy swoje awatary i zanurzamy się w rzeczywistości symulowanej – poruszając się w labiryncie swojego umysłu, ćwiczymy różne umiejętności i nawiązujemy więzi społeczne. Szkielet ten (funkcjonalny schemat snu) wypełniają nasze wspomnienia i wiedza. W miarę upływu czasu i nabierania przez nas doświadczeń sny służą jako cenne pole treningowe do rozwijania taktyk umiejętnego działania w świecie. Więcej o tym, jak funkcjonują marzenia senne, dowiemy się w następnym rozdziale.

W szerszym ujęciu jedną z zalet współczesnych realiów uprawiania nauki o snach jest to, że możemy wykorzystywać marzenia senne zarejestrowane w wielu różnych laboratoriach i badaniach, a w konsekwencji kolektywnie analizować ich cechy i wzorce. Doprowadziło to do konsensusu, że sny są tworami kreowanymi na bieżąco, konstelacjami powiązanych elementów zmysłowych i pamięciowych z życia na jawie. Czerpią one z – i krystalizują się wokół – naszych interakcji ze światem na jawie, działania w nim i poznawania go. Jednocześnie różnią się od tego świata w konsekwentny sposób, eksponując typowe niezwykłe wątki, które po wielekroć pojawiają się w różnych kulturach i epokach i mają być może wspólny biologiczny fundament w naszych organizmach. Z czasem wszyscy przywykamy do własnego amalgamatu dziwacznych i nierealnych motywów sennych (takich jak fruwanie albo spotkania ze zmarłymi), a dzięki kontaktom z innymi ludźmi zdajemy sobie sprawę, że nawet najbardziej niedorzeczne z tych scenariuszy występują niemal uniwersalnie.

Zrozumienie, że marzenia senne są wytworami organizmu i wspomnień, stanowi pierwszy krok w kierunku prób celowego kształtowania snów i korzystania z nich do uzyskania określonych rezultatów, co stanowi zasadnicze zadanie inżyniera snów takiego jak ja. Musimy jednak poznać nieco więcej szczegółów, by zobaczyć, jak daje się to osiągnąć.

* Można by tu dodać obecnego w dawnym polskim folklorze dusiołka (przyp. tłum.).

** Zwanych formalnie „zaburzonym odczuwaniem snu” (przyp. tłum.)

ROZDZIAŁ DRUGI

Śniący mózg

Na studiach doktoranckich miałam okazję prowadzić prace badawcze z Tore’em Nielsenem w Laboratorium Badania Snów i Koszmarów w Montrealu. Z reguły stosowaliśmy polisomnografię i obserwowaliśmy, jak aktywność elektryczna mózgu i organizmu koresponduje ze śnieniem. Zaprojektowaliśmy badania mające pokazać, jakiego rodzaju wspomnienia i emocje są najczęściej doświadczane w snach. Jedną z podstawowych metod wykrywania tych powiązań w laboratorium jest danie uczestnikom eksperymentu czegoś do nauczenia się (elementarnych zadań znanych w świata realnego, takich jak zapamiętywanie słówek) lub poddanie ich doświadczeniu o charakterze emocjonalnym (powiedzmy, oglądaniu stresującego nagrania filmowego), a potem obserwowanie, czy elementy te przejawiają się w treści snu.

Współczesna nauka ustaliła, że dobry nocny wypoczynek aktywnie wspiera niemal każdą funkcję życia na jawie, a jest szczególnie istotny dla kondycji poznawczej i stanu emocjonalnego. Wciąż otwarta pozostaje jednak kwestia, czy z funkcjami tymi są powiązane same marzenia senne. Wiadomo co najmniej tyle, że treść snów ma związek ze wspomnieniami i emocjami doświadczonymi w ciągu dnia oraz że sny wpływają na nasz nastrój i sprawność poznawczą następnego dnia. Ustalenia te podpowiadają, gdzie rola marzeń sennych zazębia się z rolą spania oraz jak jedno i drugie przyczynia się do dobrego stanu psychicznego w życiu na jawie.

Architektura snu

Nasz mózg cyklicznie przechodzi przez cztery etapy snu, z których każdy cechuje się specyficznymi wzorcami aktywności mózgowej. Szybsze fale mózgowe nasilają się w stanach większej czujności i przytomności, a wolniejsze są charakterystyczne dla głębszego snu oraz dla okresów w ciągu dnia, kiedy czujemy się zmęczeni lub ociężali. W miarę jak przechodzimy od jawy przez kolejne stadia snu, aktywność mózgu stopniowo spowalnia się i coraz bardziej synchronizuje:

Gdy uczestnicy badań kładą się do łóżka w laboratorium, prosimy ich, by spokojnie poleżeli przez pewien czas, my zaś rejestrujemy wtedy spoczynkowe fale ich mózgu. Kiedy człowiek znajduje się w stanie odprężenia z zamkniętymi oczami, obserwuje się u niego fale z zakresu alfa (od 8 do 12 cykli na sekundę), zwłaszcza w tylnym obszarze mózgu – korze wzrokowej, w przypadku której zamknięcie oczu można porównać do „zgaszenia świateł w umyśle”.

Stadium I to lekki sen doświadczany w pierwszych sekundach czy minutach po zaśnięciu. Występuje w nim mieszanka fal alfa z jawy (od 8 do 12 cykli na sekundę) oraz wolniejszych theta (od 5 do 7 cykli na sekundę). Na etapie tym pojawiają się także wolne ruchy okrężne oczu oraz sporadyczne drgnienia mięśni, gdy ciało pogrąża się we śnie.

Stadium II to sen nieco głębszy, w którym przeważają fale theta oraz krótkie epizody aktywności szybkofalowej, zwane „wrzecionami”* (od 12 do 16 cykli na sekundę), wraz ze sporadycznie zaczynającymi się pojawiać jeszcze wolniejszymi falami delta (od 0,5 do 4 cykli na sekundę).

Stadium III to najgłębszy sen, charakteryzujący się nasileniem wolnych fal delta (od 0,5 do 4 cykli na sekundę) o dużej amplitudzie. Określa się go również jako sen wolnofalowy.

Te trzy stadia w sumie składają się na fazę nie-REM (NREM) snu. W ciągu nocy kilka razy przechodzimy przez ten cykl najpierw w porządku schodzącym, potem wznoszącym. Począwszy od stadium I, zaraz po zaśnięciu, aktywność różnych części mózgu stopniowo się spowalnia – tak że w stadium II obserwujemy głównie fale theta i sporadyczne delta, a w stadium III w całym mózgu występują przede wszystkim fale delta. Z tego etapu najgłębszego snu cofamy się do stadium II, czyli snu nieco lżejszego. Co ciekawe, ludzie w laboratorium często budzą się na moment pod koniec „wznoszącego” stadium II, przekręcają się na łóżku i coś mamroczą, po czym zapadają w czwarty etap snu, czyli fazę REM (z szybkimi ruchami gałek ocznych), która jest bardziej podobna do stanu na jawie.

Faza REM stanowi okres cechujący się szybkofalową aktywnością mózgu połączoną z falami theta. Występują dwa typy snu REM: fazowy i toniczny. Fazowemu towarzyszą szybkie ruchy gałek ocznych, drgnienia mięśni i zmienność tempa pracy serca, natomiast toniczny sen REM jest stosunkowo spokojny. W obu tych przypadkach dochodzi też do znanego już nam bezwładu ciała. Podobieństwa między stadium I i snem REM, ujawniające się m.in. pod względem aktywności mózgu oraz ruchów gałek ocznych i mięśni, skłaniają niektórych naukowców do twierdzenia, że stadium I jest bliższe fazie REM niż NREM¹⁷, ale pozostaje to wciąż teza kontrowersyjna.

Cała ta progresja od zapadania w głęboki sen i wychodzenia z niego do fazy REM zajmuje około dziewięćdziesięciu minut. Okres ten nazywamy cyklem ultradobowym. Graficznie można go przedstawić jako falę pływu, która wzbiera i opada, w miarę jak mózg wchodzi w etapy coraz głębszego, a potem coraz płytszego snu. Na początku nocy przeważają w tym dziewięćdziesięciominutowym cyklu rytmy wolne; stadium III jest dłuższe, a faza REM krótsza. Później nad ranem nasilają się szybsze rytmy mózgowe z bardziej wydatnymi i dłuższymi fazami REM, a krótszym stadium III (tak jakby sen pojawiał się w nocy falą przypływu i odpływu).

Do tej zmiany nocą dochodzi dlatego, że dziewięćdziesięciominutowy cykl przecina się z innym rytmem – cyklem dwudziestoczterogodzinnym, czyli okołodobowym. Zasadniczo wszyscy ludzie (tak jak większość organizmów żywych) są przyzwyczajeni do dwudziestoczterogodzinnej zmienności dnia i nocy. Zwierzęta aktywne w ciągu dnia (w odróżnieniu od tych aktywnych nocami) są ewolucyjnie przystosowane do czuwania w godzinach ekspozycji na światło słoneczne – do tego, by w tej części doby działać i realizować wszystkie swoje cele w świecie zewnętrznym, a potem wypoczywać, oddając się wpływowi wielu niezbędnych funkcji snu w nocy. Wszystko w naszym organizmie, od fotoreceptorów w oczach do synchronizacji metabolizmu z porami posiłków, działa niczym zegar, który dostosowuje nasze ciało do cyklu okołodobowego. Do cyklu tego stosuje się także sen: mózg funkcjonuje na różnych poziomach czuwania w ciągu dnia, a nocą pogrąża się w wolniejszej aktywności i głębszym śnie. Na początku nocy doświadczamy bardziej głębokiego snu, z wyższymi i liczniejszymi falami wolnymi rejestrowanymi w całym mózgu, i pozostajemy w takim głębokim śnie przez dłuższy czas, tylko przejściowo wznosząc się do faz REM. W miarę upływu godzin sen staje się jednak coraz lżejszy. Zaledwie ocieramy się o ten głęboki i zaraz wynurzamy się do fazy REM na długie, intensywne okresy – aktywne i pełne marzeń sennych – coraz bardziej gotowi przebudzić się w nowym dniu.

*

Między rytmami aktywności śpiącego mózgu a cechami marzeń sennych występuje wiele powiązań. Zarówno częstotliwość przypominania sobie snów, jak i ich treść są przez całą noc modulowane przez omawiane cykle: w przybliżeniu dziewięćdziesięciominutowy rytm ultradobowy oraz dwudziestoczterogodzinny rytm okołodobowy.

Choć marzenia senne bywają zgłaszane na każdym etapie spania i o każdej porze nocy, poranną fazę REM uznaje się za okres, któremu towarzyszą najbardziej wyraziste i rozbudowane sny. Pierwsze sygnały o tym, że faza REM bardziej usposabia nas do śnienia, a przynajmniej do przypominania sobie snów, pochodziły z dokonanego w 1953 roku przez Eugene’a Aserinsky’ego i Nathaniela Kleitmana odkrycia, że 74 procent uczestników ich badania relacjonowało marzenia senne po śnie REM, a tylko 17 procent przypominało sobie sny, gdy budzono ich w fazie NREM¹⁸. Ustalenia te zostały wzmocnione, kiedy Kleitman i jego nowy student William Dement (który z czasem stał się ważną postacią na polu badania snów) ponownie stwierdzili, że bardzo wiele osób (80 procent) przypominało sobie sny po fazie REM, a prawie nikt (6,9 procent) po śnie NREM¹⁹. Na podstawie tych wczesnych eksperymentów zrodziło się przekonanie, że marzenia senne są zjawiskiem przynależnym fazie REM. Rzeczywiście przez wiele lat uzyskiwano w badaniach podobne rezultaty: duże natężenie śnienia w fazie REM i bardzo sporadyczne wspomnienia snów z fazy NREM. Założenie to tak mocno się ugruntowało, że zaczęto określać fazę REM jako D-sleep od Dreaming-sleep (sen z marzeniami sennymi).

Początkowo naukowcy przyjmowali, że te nieliczne zgłoszenia snów z fazy NREM dotyczyły w istocie wspomnień snów REM, które wystąpiły wcześniej w nocy. Wielu sądziło wręcz, że w fazie NREM śnienie jest fizycznie niemożliwe. Uważano, że mózg pogrążony w głębokim śnie nie jest zdolny do wytwarzania żadnych form poznawczych; pozostaje nieświadomy. Przekonanie to zostało rozwiane w 1962 roku przez Davida Foulkesa, który zbierał w swoim badaniu relacje o marzeniach sennych przez całą noc i wykazał, że sny bywają zgłaszane nawet w okresie NREM na początku nocy, jeszcze przed jakimkolwiek snem REM²⁰. Zastanawiające jest natomiast to, że do obecnych czasów powszechnie utrzymuje się ten w sumie niedawny pogląd, zgodnie z którym większość snu (a przynajmniej sen NREM) jest formą pozostawania w stanie nieświadomości, pozbawionym znaczących operacji poznawczych.

Obecnie marzenia senne nadal bywają częściej odtwarzane po fazie REM (średnio w 80 procentach), co wskazuje, że fizjologia snu REM zdecydowanie służy marzeniom sennym oraz zdolnościom poznawczym koniecznym do przypominania ich sobie. Systematycznie wzrasta też jednak liczba snów relacjonowanych po fazie NREM. Częściowo wynika to ze zmiany definicji marzenia sennego. Pierwotnie pojęcie to było zarezerwowane dla snów w większym stopniu halucynacyjnych i fabularnych, jakie często widujemy w filmach, a nie dla prostszych typów treści psychicznych, które pojawiają się w innych stadiach snu. Gdy dzisiaj budzimy uczestnika eksperymentu, zadajemy mu ogólne pytanie: „Proszę powiedzieć, co pojawiało się panu (pani) w umyśle, zanim się odezwałem(am)”. To otwarte sformułowanie częściej zachęca do opowiedzenia o czymś niż pytanie z dawnych badań: „Co się panu (pani) śniło?”. Zresztą już w 1962 roku Foulkes odkrył, że tego typu modyfikacja pytania sprawiała, iż 70 procent uczestników jego badań zgłaszała pewne treści psychiczne z fazy NREM. Choć z początku było to krytykowane, podobne ustalenia innych naukowców potwierdziły, że większość ludzi przypomina sobie sny ze wszystkich faz spania, jeśli tylko próbki te są odpowiednio zbierane. W konsekwencji powszechnie uważa się teraz, że marzenia senne – definiowane szeroko jako dowolna forma treści psychicznej obecna w czasie spania – pojawiają się na wszystkich etapach snu, a nie wyłącznie w fazie REM.

To bardzo istotne. Choć większość z nas ulega złudzeniu, że sny są tylko przelotnymi epizodami z chwil, gdy budzimy się rano, fakty wskazują na coś zupełnie innego. Myślimy, śnimy i czujemy przez całą noc. Pamiętam własny udział w badaniu, w którym budzono mnie dwanaście razy jednej nocy, abym zgłaszała swoje sny. Zdumiewające było dla mnie, jak dużo doświadczałam, w jak odległe krainy mój umysł wyprawiał się w czasie, gdy przesypiałam tych osiem godzin. Oczywiście większość tych przeżyć popada rano w niepamięć i pozostajemy z mylnym wrażeniem, że marzenia senne są charakterystyczne tylko dla ostatnich minut przed wstawaniem. W rzeczywistości sny mogą się pojawiać w dowolnym fragmencie nocy, choć jak się dalej pokażę, ich treść zmienia się z jej biegiem. Będziemy później analizować, jakie ma to znaczenie – skoro marzenia senne rozgrywają się przez całą noc, jak mogą wpływać na jakość spania i zdrowie psychiczne, nawet jeżeli ich sobie nie przypominamy? I jakie znaczenie ma to dla tych z nas, który cierpią na koszmary lub inne niepokojące sny?

Wracając jeszcze do podstawowych wiadomości: we wszystkich fazach i stadiach snu treść marzeń sennych jest w dużym stopniu wytworem kory mózgowej, w której gromadzimy wspomnienia ze swojego życia: postaciami snu stają się nasi najbliżsi, a jego scenerią bywa dom z dzieciństwa. Z kor czuciowych biorą się wyraziste detale percepcyjne, zwłaszcza wzrokowe i słuchowe, choć w snach mogą także występować zapachy i smaki (zwykle w zdecydowanie mniejszym zakresie). Ponadto badania z wykorzystaniem obrazowania mózgu ukazują, że kora ruchowa aktywizuje się podczas śnienia określonych czynności podobnie jak w trakcie wykonywania ich na jawie.

Chociaż te korelaty obrazowania sennego wydają się obecne we wszystkich stadiach snu, występują też różnice w treści marzeń sennych relacjonowanych na różnych etapach snu, co prawdopodobnie koresponduje ze zmianami zachodzącymi w mózgu:

Sny stadium I pojawiają się przelotnie w przejściowych stanach zasypiania lub budzenia się, zwanych odpowiednio stanami hipnagogicznymi i hipnopompicznymi. Kiedy konsekwentnie zbieramy relacje o tych marzeniach, okazuje się, że aż 75 procent okresu stadium I zawiera jakieś obrazowanie. Mimo że sny takie trwają nieraz tylko kilka sekund, miewają wyraziste treści wzrokowe lub somatyczne. Często wnikają do nich bodźce ze świata zewnętrznego, na przykład dzwonek budzika czy miauczenie kota.

Sny w stadium II są zgłaszane po 60–70 procentach przebudzeń. Choć często mają charakter immersyjny i fabularny, przeważnie okazują się krótsze (mają mniej scen i krótszy opis słowny) niż w relacjach ze snów REM. Ponadto zawierają mniej treści percepcyjnych i emocjonalnych oraz mniej postaci, miejsc i działań niż sny REM. Są też mniej udziwnione, uwidocznia się w nich więcej logicznej myśli podobnej jak w stanie czuwania, i regularnie występują w nich niedawne zdarzenia z życia na jawie. W kolejnych godzinach nocy sny stadium II wydłużają się jednak, ożywiają i bardziej fabularyzują, tak że nad ranem bywają niekiedy nie do odróżnieniu od typowych snów REM.

Sny stadium III są przywoływane w 60 procentach razy, ale relacje z nich bywają bardzo zwięzłe – ludzie zgłaszają elementarne percepcje lub emocje bez fabuły. W stadium III mogą się też pojawiać sny minimalne, takie jak wrażenie spania bez żadnych treści albo rozmyślanie we śnie. Po 40 procentach przebudzeń ludzie nie przypominają sobie żadnych marzeń sennych i niekiedy zgłaszają poczucie, jakby w ogóle nie spali, lub że mają wyrwę w świadomości od chwili zaśnięcia. Z punktu widzenia badacza fascynujące jest obudzić kogoś z długiego, głębokiego snu i usłyszeć, że wydaje mu się, jakby wcale nie zmrużył oka. Badania w tym kierunku są istotne ze względu na ich implikacje kliniczne: poczucie, że głęboko spaliśmy, ma zasadnicze znaczenie dla tego, czy czujemy się rano zadowoleni z nocnego wypoczynku.

Sny REM powszechnie uważa się za wyjątkowo immersyjne, udziwnione, emocjonalne i fabularne – najbardziej oniryczne, jeśli można tak powiedzieć z braku lepszego słowa. Skoro faza REM dominuje nad ranem, właśnie te sny większość ludzi na co dzień sobie przypomina. Często znajdują w nich odbicie bieżące sprawy zaprzątające nas na jawie, choć nieraz dzieje się to za pośrednictwem metaforycznych odniesień do odleglejszych wspomnień, co odróżnia te marzenia od snów stadium II. Kory czuciowe i ruchowe są bardziej aktywne w fazie REM niż NREM, z czego biorą się charakterystyczne dla tej fazy wyrazistsze i silniej osadzone w ciele sny. Bardziej aktywny jest też układ limbiczny mózgu (w tym ciało migdałowate, odpowiedzialne za emocje w życiu na jawie), co może się przyczyniać do szczególnie emocjonalnej zawartości snów REM, a także do powstawania koszmarów.

Przejścia między tymi etapami snu zachodzą łagodnie, w miarę jak wielokrotnie wpływamy z lekkiego snu w głębszy i z powrotem. Aktywność mózgu nie zmienia się gwałtownie z cechującej jedno stadium na tę z innego, tylko przekształca się stopniowo, tak że pojawiają się okresy, w których granica między etapami snu się zaciera. Stanowi to niemały problem, gdy chcemy scharakteryzować sen danej osoby. Amerykańska Akademia Medycyny Snu opracowała szczegółowe wytyczne, jak i kiedy klasyfikować stadia snu. W standardach tych próbuje się uwzględnić najróżniejsze ewentualności: jak ocenić sen kogoś, kto jest w stadium II, ale zaczyna przejawiać oznaki aktywności REM, takie jak ruchy gałek ocznych lub bezwład mięśni, albo jak postąpić, kiedy sen wykazuje objawy czuwania, na przykład piętnastosekundową aktywność alfa w korze potylicznej. Reguły te zostały pierwotnie ustalone już w 1968 roku, gdy polisomnogramy były drukowane w czasie rzeczywistym na papierze i technicy oglądali każdą stronę, obejmującą trzydzieści sekund, jako osobną „epokę”, aby ocenić stadium snu badanej osoby. Do dziś stosujemy niemal te same wytyczne i przez wzgląd na tradycję trzymamy się trzydziestosekundowego okna czasowego (choć zaczyna to ulegać zmianom pod wpływem nowych technologii komputerowych i algorytmów).

Jednym z zadań nauki o snach jest poznanie tego, jak marzenia senne zmieniają się (powiedzmy, pod kątem stopnia emocjonalności lub odrealnienia) w ramach dziewięćdziesięciominutowego cyklu snu. Na przykład mimo że przeciętne relacje ze snów NREM są krótsze niż ze snów REM, obserwujemy, że sny NREM okazują się dłuższe, wyrazistsze i bardziej wypełnione treściami, gdy zbieramy je na końcu okresu NREM, bliżej nadciągającej fazy REM. Mózg zaczyna pracować bardziej w trybie REM w miarę zbliżania się tej fazy – pojawia się więcej aktywności szybkofalowej i snów onirycznych. Ponadto wraz z wydłużaniem się czasu spędzonego w fazie REM relacjonowane marzenia senne stają się bardziej „jak ze snu”. Im dłużej człowiek znajduje się w fazie REM, tym bardziej jego sny są opisywane jako aktywne, emocjonalne, wyraziste, fabularne i immersyjne.

Biorąc pod uwagę analizę w innej skali, sny ewoluują w trakcie nocy. Na przykład liczba snów i długość relacji o nich zwiększają się w miarę upływu nocy. Z każdym kolejnym cyklem wydłużają się zwłaszcza sny NREM. Prawdopodobnie wiąże się to z rytmem okołodobowym i faktem, że ogólnie sen staje się coraz lżejszy, z przewagą fazy REM nad ranem. Do innych cech, które ulegają nasileniu w ciągu nocy, należą detale percepcyjne, wyrazistość, niecodzienność i intensywność emocjonalna zarówno snów NREM, jak i REM. Innymi słowy, z biegiem nocy sny są coraz bardziej oniryczne; w późniejszych cyklach i rano są w większym stopniu wyraziste, immersyjne i interaktywne społecznie. Wyjątkowo dobrze nadają się do badań naukowych poranne drzemki: stwierdziliśmy, że w przypadku jednogodzinnej porannej drzemki bardzo duży odsetek ludzi przypominał sobie sny NREM oraz REM (odpowiednio 89 i 96 procent) z ekspresyjnymi treściami zmysłowymi w jednych i drugich.

Podsumowując, częstotliwość marzeń sennych i ich treść fluktuuje w zgodzie z oscylacją dziewięćdziesięciominutowego cyklu snu oraz nasila się w miarę upływu nocy, tak że szczyt częstotliwości i intensywności snów przypada na fazy REM nad ranem.

Do tej pory ograniczaliśmy naszą analizę śnienia do tej części życia, którą poświęcamy na sen, i rozważaliśmy różnorodność snów jedynie w trakcie nocy. Postęp techniczny pozwala nam jednak teraz zbierać dane w znacznie szerszym zakresie, niż było to możliwe dawniej. W szczególności nowoczesna elektroencefalografia (EEG) o wysokiej gęstości umożliwia monitorowanie mózgu z dużą rozdzielczością, a w konsekwencji precyzyjne poznawanie, co w określonych momentach dzieje się w poszczególnych obszarach mózgu. Dzięki tym metodom badawczym dokonano zaskakującego odkrycia: procesy śnienia mogą nie być wyłącznym atrybutem spania.

Jeżeli w tradycyjnym monitorowaniu snu używa się sześciu elektrod umiejscowionych na czołowym, środkowym i tylnym obszarze głowy, to nowoczesne EEG o wysokiej gęstości jest w stanie jednocześnie rejestrować sygnały z 256 elektrod rozłożonych na całej głowie. Pozwoliło to na wykrycie tzw. snu lokalnego, w którym wolne fale delta (takie jak typowe dla pracy mózgu w głębokim stadium III snu) pojawiają się w jakimś rejonie mózgu nawet wtedy, gdy pozostała jego część trwa w stanie pełnego czuwania. Oznacza to, że śnienie może zachodzić nie tylko na dowolnym etapie snu, lecz także w trakcie epizodów błądzenia myślami (mind wandering) na jawie, czyli w sytuacjach, które określa się jako marzenie na jawie.

Przypadki snu lokalnego występują zwykle wówczas, gdy wolne fale zaczynają się pojawiać nad przyśrodkową korą przedczołową. Fale te wskazują, że pewne fragmenty mózgu niejako zasypiają, podczas gdy inne pozostają rozbudzone. W opisywanej sytuacji zasypiający obszar wiąże się z metapoznaniem, czyli zdolnością sterowania myśleniem i sprawowania kontroli nad myślami. Kiedy jesteśmy całkowicie rozbudzeni, dysponujemy pewnym zakresem zdolności metapoznawczych. Gdy jednak pozwalamy, by umysł swobodnie błądził, powoli tracimy te zdolności – tok myślenia staje się mniej zogniskowany i wyreżyserowany. W miarę jak wolne fale zaczynają przeważać i odpływamy w sen, nasz dostęp w czasie snu do zdolności metapoznawczych ulega oczywiście jeszcze większemu uszczupleniu.

Dajmy przykład: gdy stopniowo przechodzimy od zwykłego myślenia do rozmarzenia na jawie, myśli mogą się przestawiać ze sporządzania planu reszty dnia na wspominanie romantycznej randki czy fantazjowanie o niej. Planowanie wymaga większego skupienia uwagi, natomiast ten drugi proces ma raczej charakter wyobrażeniowy, choć zachowujemy zdolność ponownego skupienia uwagi, jeśli zachodzi taka potrzeba. Gdy wchodzimy w coraz głębszy sen, na przykład w marzeniach sennych stadium II, zanurzamy się w obrazowaniu, ale w snach tych nadal występują epizody „myślenia”. Powiedzmy, że śni się nam zabawa w chowanego, która z jednej strony nas pochłania, ale z drugiej zastanawiamy się też, gdzie się schować i co dalej robić. Najmniej czynności metapoznawczych pojawia się w snach REM, zawierają zaś one najbardziej aktywne i wciągające obrazowanie – śniący człowiek nie zastanawia się szczególnie nad swoimi doświadczeniami (na przykład: zmaterializował się mikrofon, więc zaczęłam śpiewać albo goniło mnie zwierzę, więc uciekałam). Wydaje się, że w snach REM występuje raczej akcja niż myślenie – podejmowanie działań w odpowiedzi na wymogi snu bez poświęcania im większej refleksji²¹. Częściowo właśnie to chwilowe uwolnienie się od operacji metapoznawczych pozwala nam na pełne wejście w świat snu, lecz również z tego powodu mogą nas ogarniać koszmary.

Wygląda na to, że śnienie obejmuje całe spektrum, rozciągające się od myślenia na jawie aż do spania, a nie jest przypisane wyłącznie jakiemuś jednemu stanowi. W tym ujęciu śnienie jest formą zintensyfikowanego błądzenia myślami²² i oba te zjawiska powstają na tym samym podłożu neuronowym. Badania przeprowadzone w naszym laboratorium pokazały, że takie cechy marzeń sennych jak emocje, odrealnienie i wyrazistość zmysłowa występują z różnym natężeniem w kontinuum od wyobrażeń na jawie do śnienia, przy czym marzenia na jawie są najmniej wyraziste, sny REM najbardziej, a sny NREM plasują się pomiędzy nimi. Prawidłowości te dają nam wgląd w procesy zachodzące na poszczególnych etapach snu oraz w całym cyklu okołodobowym. Aby jednak zrozumieć przyczyny tej zmienności, trzeba nieco bardziej zagłębić się w źródła śnionych treści.

Śnienie a pamięć

Kiedy decydowałam się odbyć studia doktoranckie na Uniwersytecie Montrealskim, niemałą przeszkodą był fakt, że wszystkie zajęcia miały być prowadzone po francusku. Z naiwną wiarą w siebie zapisałam się na intensywny kurs tego języka latem przed rozpoczęciem programu doktoranckiego. W ciągu tych tygodni zauważyłam, że wiele postaci w moich snach zaczęło się odzywać po francusku, niektóre kalecząc język, a inne posługując się nim jakby całkiem płynnie. Obserwowałam, jak młyny lingwistyczne powoli przemielały społeczną warstwę moich snów.

Nie mając tego świadomości, doświadczałam w praktyce klasycznego eksperymentu opracowanego przez kanadyjskiego badacza snów Josepha De Konincka, w którym okazało się, że zanurzeniu w naukę języka na kursie francuskiego stopniowo towarzyszyło śnienie w nowym języku oraz doskonalenie posługiwania się nim.

Obecnie wiemy, że jeśli chodzi o funkcje psychiczne spania, jest ono szczególnie ważne dla nauki, gdyż przespanie się zarówno wzmacnia pojedyncze ślady pamięciowe, jak i wspiera sieci pamięci długotrwałej. Nie powinno więc dziwić, że od pewnego czasu naukowcy badają, czy w tej sytuacji również marzenia senne otwierają wrota uczenia się.

Zanim bardziej się w to zagłębimy, pozwolę sobie pokrótce zaprezentować samą pamięć. Ważne jest, by wiedzieć, że wyróżniamy jej różne rodzaje. Niektóre wspomnienia można świadomie odtwarzać, na przykład semantyczne, które obejmują wszelkiego typu wiedzę ogólną, taką jak świadomość, że niebo jest niebieskie albo jak brzmi tytuł twojej ulubionej piosenki. Z kolei pamięć epizodyczna odnosi się do wspomnień konkretnych wydarzeń, takich jak obchody twoich osiemnastych urodzin albo co było na śniadanie w ostatni poniedziałek. Jak się domyślasz, wiele wspomnień epizodycznych z czasem się zaciera; rozmywają się one w ogólniejsze wspomnienia semantyczne. Choć nie przypominam sobie dokładnie, co jadłam na śniadanie w poniedziałek miesiąc temu (pamięć epizodyczna), wiem, że zwykle w dni powszednie robię sobie przed wyjściem do pracy tost z masłem orzechowym (pamięć semantyczna).

Wspomnienia epizodyczne i semantyczne, czyli te, które można świadomie odtworzyć, nazywa się deklaratywnymi czy jawnymi. Różnią się one od wspomnień niedeklaratywnych, które nabywamy i odtwarzamy bardziej nieświadomie. Zaliczają się do nich takie zjawiska, jak opanowanie umiejętności jazdy na rowerze (pamięć mięśniowa) oraz skojarzenia niejawne, gdy na przykład zapach morza wzbudza wspomnienia wakacji z dzieciństwa. W przypadku pamięci niedeklaratywnej nie zdajemy sobie świadomie sprawy z zapisywania ani odtwarzania wspomnienia – proces ten sprawia wrażenie, jakby przebiegał bardziej automatycznie.

Bez wątpienia sen odgrywa zasadniczą rolę we wszystkich tych rodzajach uczenia się – wpływa na to, jak mózg magazynuje i wydobywa różne wspomnienia. Dawni badacze uważali, że faza NREM odpowiada za przechowywanie wspomnień deklaratywnych, a faza REM niedeklaratywnych. Przemawiało za tym ustalenie, że faza NREM koreluje przede wszystkim z lepszym wykonywaniem zadań deklaratywnych: zapamiętywaniem par słów, rozpoznawaniem twarzy czy nauką nowego słownictwa. Z kolei faza REM łączyła się bardziej z pamięcią niedeklaratywną – większą sprawnością w zadaniach motorycznych, zapamiętywaniem topografii labiryntu i wykonywaniem innych zadań wzrokowo-przestrzennych. Przypadek pamięci semantycznej był bardziej zagmatwany, gdyż jedni naukowcy wykazywali, że dla postępów w nauce języka obcego ważna jest faza REM, a inni, że z opanowywaniem słownictwa wiąże się faza NREM.

Z czasem okazało się, że nauka bardziej złożonych zadań zależy od wielu etapów snu, a także od różnych typów pamięci, toteż rozstano się z ideą przypisywania konkretnych typów pamięci określonym fazom snu. Zamiast tego wyłonił się model sekwencyjny, zgodnie z którym pamięć ma być wzmacniana w trakcie kolejnych okresów NREM i REM, przy czym w obu tych fazach przetwarzane są inne elementy danego wspomnienia. Obecnie uważa się, że jest to znacznie poprawniejszy ogląd procesu wzmacniania nauki przez sen, w którym efekt zależy od etapów NREM i REM łącznie i następowania tych okresów po sobie w trakcie nocy.

W ramach modeli sekwencyjnych twierdzi się, że faza NREM, która pojawia się wcześniej w cyklu snu, ma znaczenie dla stabilizowania niedawnych śladów pamięciowych, co zachodzi głównie na początku nocy, gdy wszystkie szczegóły dnia są w umyśle stosunkowo świeże. W fazie NREM pojawiają się krótkie epizody aktywności szybkofalowej, rozchodzące się w całym mózgu, a generowane głęboko w nim, gdzie wspomnienia są pierwotnie kodowane i skąd emanują do zlokalizowanych bardziej powierzchniowo neuronów korowych. Naukowcy są zdania, że mamy tu do czynienia ze swoistą reaktywacją czy powtórką wspomnień. Mózg rozsyła świeże ślady pamięciowe z ich źródła w hipokampie, gdzie są pierwotnie tworzone, do rozległych rejonów korowych w celu ich przechowywania. W badaniach na zwierzętach obserwujemy konkretne wzorce pobudzeń neuronów, gdy wspomnienia z okresu aktywności zwierzęcia na jawie są dokładnie odtwarzane w fazie NREM (rejestruje się to miniaturowymi przyrządami neuron po neuronie), do czego nawiązuje termin „reaktywacja pamięci”. Te reaktywowane ślady pamięciowe są wytypowane do długotrwałego przechowywania.

Nie wszystkie wspomnienia ulegają jednak takiemu utrwalaniu. W rzeczywistości inną fundamentalną funkcją fazy NREM jest wymazywanie nieistotnych śladów pamięciowych. W mózgu powstaje każdego dnia przeolbrzymia liczba nowych połączeń neuronowych, co stanowi narastające obciążenie dla jego zasobów i nie mogłoby być tolerowane na dłuższą metę. Jednym z zadań snu wolnofalowego jest przeczesywanie tych licznych nowo zapisanych wspomnień i usuwanie wszystkich słabych, błahych śladów, by przygotować miejsce dla kolejnych. W pewnym sensie w trakcie snu wolnofalowego dochodzi każdej nocy do resetowania systemu, odświeżenia dostępności synaps w mózgu, a przy tym kasowania mnóstwa drobiazgowych informacji z naszego życia na jawie. Faza NREM pomaga więc zachowywać ważne ślady pamięciowe i zabezpieczać je przed nocnym usuwaniem.

Co wiadomo o roli odgrywanej w tym procesie przez marzenia senne? W celu badania pamięci w kontekście snów często dajemy uczestnikom eksperymentów jakieś zapadające w pamięć zadanie do wykonania przed zaśnięciem, a potem staramy się wychwycić jego echa w treści pojawiających się snów. W jednym z wczesnych, przełomowych eksperymentów, przeprowadzonym w 2000 roku przez naukowca z Harvardu Roberta Stickgolda, ludzie grali przez kilka godzin w Tetris, co sprawiło, że w chwili zasypiania 60 procent z nich widziało pod przymkniętymi powiekami spadające klocki (było tak nawet u pacjentów z amnezją, którzy nie przypominali sobie deklaratywnie, że grali w Tetris)²³. Jak zgłosiła jedna z osób, były to pomieszane obrazy „tetrisowych figur fruwających mi przed oczami”.

Ciągłe napięcie uwagi wzrokowej i przestrzennej, której wymaga ta gra, powoduje, że jest to zadanie idealnie nadające się do tego, by trafiało do snów, znacznie lepsze od prostych zadań poznawczych typu nauka par słów (a przynajmniej łatwiej identyfikowalne podczas badań snów). W licznych eksperymentach od tamtej pory skorzystano z równie wciągających zadań, by pójść krok dalej i zademonstrować, że śnienie o zadaniu jest powiązane także z uczeniem się – z lepszym działaniem pamięci w związku z tym zadaniem po obudzeniu się.

W jednym z pierwszych badań pokazujących ten efekt, wykonanym przez tegoż Roberta Stickgolda z Erin Wamsley, ochotnicy poruszali się w wirtualnym labiryncie przed drzemką w ciągu dnia i po niej. Okazało się, że już sam fakt zwykłego przespania się poprawiał wyniki uzyskiwane w grze. Ci zaś, którym śniło się wykonywanie zadania, wprawili się w nim dziesięciokrotnie bardziej niż pozostali. W kolejnym badaniu rozszerzono te ustalenia na sen przez całą noc. Tym razem do sprawnego poruszania się w labiryncie motywowała uczestników obiecana nagroda pieniężna – co, jak wiadomo, potęguje pozytywny wpływ snu na uczenie się, ponieważ pieniądze „znakują” wspomnienie jako ważne (dalej będzie jeszcze o tym mowa). Aby wykorzystać całą noc, proszono ludzi, by przedstawili wiele relacji ze snów: najpierw przed zaśnięciem, potem kilka razy w chwilach usypiania, kilka we śnie NREM i jedną rano.

W sumie 71 procent osób zgłosiło sny zawierające odniesienia do labiryntu. Niektórzy wykonywali zadanie w wyobraźni na jawie, zmotywowani perspektywą otrzymania zapłaty za rozwiązanie zagadki. Te mentalne przymiarki do zadania były bardzo podobne do rzeczywistego poruszania się po labiryncie, natomiast ciekawe rzeczy zaczynały się dziać z realnym nastaniem snu: „Dostrzegam labirynt i przychodzi mi na myśl, że gdybyśmy mogli wypłynąć nad niego, wszystko byśmy zobaczyli”. W miarę upływu nocy sny coraz mniej dotyczyły labiryntu, choć niektóre pozostawały wyraźnie z nim związane. Pewnej osobie śniło się w stadium II „stanie pośrodku labiryntu i czekanie, aż znajdzie mnie koleżanka. A ona ciągle chodziła w kółko i wołała mnie po imieniu”. W końcu ktoś relacjonował, jak w porannym śnie REM spacerował „po labiryncie, ale takim, jakie spotyka się w parku, z żywopłotami i krzakami”.

Co znamienne, te sny nie przypominają dokładnych powtórek wykonywania zadania ani nawet jawnych prób rozwiązania zagadki. Mimo to osoby, którym co najmniej raz przyśnił się labirynt, poruszały się w nim potem sprawniej niż te, którym się on nie śnił (oraz niż te, które wykonywały próby przejścia labiryntu w wyobraźni na jawie) – skracał się czas i długość ich drogi przez labirynt, tak że ludzie wydajniej docierali do celu²⁴.

Związek snów z efektywniejszą nauką wykazały również podobne eksperymenty przeprowadzone w Montrealu. W jednym z badań uczestnicy, którym śniła się gra z odbywaniem lotów w rzeczywistości wirtualnej (sny o treści wzrokowej lub kinestetycznej powiązanej z lataniem), lepiej radzili sobie potem w tej grze niż pozostali. Tak samo było z zadaniem Wii Fit na równowagę, ale w tym przypadku z lepszymi rezultatami po obudzeniu korelowały nie tylko sny dotyczące zadania, lecz także laboratorium (sny o eksperymentatorach lub otoczeniu i sprzęcie laboratoryjnym).

Również w Rochester przekonaliśmy się, że sny dotyczące laboratorium były powiązane z efektywniejszą nauką języka. Już z wcześniejszych badań wynikało, że marzenia senne mają znaczenie dla opanowywania języka obcego: im lepiej ktoś znał nowy język, tym intensywniej język ten pojawiał się w jego snach, a także im szybsze były postępy w przyswajaniu tego języka, tym wcześniej trafiał on do snów. W naszym eksperymencie pokazywaliśmy uczestnikom udającym się na drzemkę nagrania wideo pięćdziesięciu znaków amerykańskiego języka migowego. Język taki ma oczywiście wyjątkowe cechy, gdyż w większym stopniu niż inne opiera się na pamięci ruchowej i wzrokowo-przestrzennej, do komunikacji używa się bowiem gestów oraz mimiki. Stwierdziliśmy, że połowie uczestników śniło się laboratorium i osoby te poprawniej rozpoznawały znaki migowe po obudzeniu się. Sądzimy, że sny dotyczące laboratorium odzwierciedlały przetwarzanie wspomnień całego doświadczenia sprzed zaśnięcia, w tym samego uczenia się²⁵.

Raz po raz badania te wykazują efektywność nauki „off-line” w trakcie spania i śnienia. Trudno jednak orzec, czy marzenia senne aktywnie przyczyniają się do wzmacniania wspomnień podczas spania, czy też są tylko odzwierciedleniem procesu, który zachodzi po prostu podczas spania.

Aby to ustalić, w niektórych eksperymentach proszono osoby śniące przytomnie, czyli sprawujące w pewnym stopniu kontrolę nad przebiegiem swoich snów, o celowe ćwiczenie danego zadania w snach. Uczestnicy jednego z takich badań zdołali trenować rzuty rzutkami w przytomnym śnie²⁶. Niektórzy wykonywali aż po trzydzieści rzutów we śnie, ale inni natrafiali na różne przeszkody. Pewna osoba zaczęła używać lustra jako tarczy i rozproszyła się, próbując zmienić je na lepszą tarczę. W innym śnie tarcza została rzutowana na głowę jakiejś kobiety, co powstrzymało śniącego przed treningiem. Postacie w jeszcze innym śnie zażądały od śpiącego pieniędzy na zakup dodatkowych lotek. Ostatecznie tylko te osoby, którym udało się z powodzeniem ćwiczyć we śnie, poprawiły swoją skuteczność w rzutach rano. Pozostali wykazali się rano gorszymi umiejętnościami niż przed snem. W tym przypadku wydaje się, że dla oddziaływania snu miała znaczenie jego szczegółowa treść, co wskazuje, że marzenie senne może odgrywać istotną rolę w uczeniu się.

Dysponujemy dziś istotnymi świadectwami przemawiającymi za istnieniem związku między snami a uczeniem się, choć ustalenia te bywają w różny sposób interpretowane. Zgodnie z najbardziej zachowawczym stanowiskiem sny dotyczące wykonywanych zadań wynikają po prostu z indywidualnych różnic między uczestnikami badań. Na przykład pewne osoby mogą mieć większe umiejętności poznawcze lub być silniej zmotywowane i dlatego po pierwsze, intensywniej śni się im zadanie, a po drugie, bardziej wprawiają się w jego wykonywaniu. Druga interpretacja – niekoniecznie wykluczająca poprzednią – głosi, że marzenia senne odzwierciedlają proces uczenia się lub aktywnie przyczyniają się do niego. Wydaje się, że eksperymenty z przytomnymi snami dostarczają argumentów na rzecz tego, iż sama treść snów może przyspieszać uczenie się. Mogłoby to przebiegać na zasadzie podobnej do wizualizacji na jawie, z której z powodzeniem korzysta wielu sportowców przed startami w zawodach i muzyków przed występami. W tym wypadku śnienie byłoby bardziej immersyjną i angażującą ciało formą wykonywania ćwiczeń wyobrażeniowych, a zatem potencjalnie skuteczniejszą w nauce.

Wydaje się, że pierwszy etap selekcji i magazynowania niedawnych śladów pamięciowych zachodzi w fazie NREM, natomiast drugi, ten w fazie REM, polega na rozszerzaniu i wzmacnianiu połączeń między śladami pamięciowymi. Wyjątkową cechą fazy REM jest jej wybitnie kojarzeniowa (hiperasocjacyjna) natura – sen taki otwiera dostęp do najrozmaitszych śladów pamięciowych w mózgu, sięgających daleko w głąb naszej biografii, tak iż każde nowe przeżycie zostaje zestawione z wieloma podobnymi, jakich doświadczyliśmy wcześniej. „Och, ta sprzeczka, jaką miałam dziś z szefem na temat segregowania dokumentów w teczkach, przypomina mi, jak zawsze robiłam podsumowania na koniec dnia, pracując na kasie, a także jest podobna do tego, gdy nakrzyczał na mnie nauczyciel, poza tym te teczki mają kolor zeschłych, jesiennych liści, a drzwiczki szafki trzaskają jak trzaśnięcie drzwiami, rzucenie słuchawki, krzyknięcie «Przestań!»”.

Dlaczego faza REM jest hiperasocjacyjna? Jeden z powodów jest taki, że trzeba tworzyć skojarzenia między doświadczeniami, by te nowe lepiej utrwalały się w pamięci oraz aby w świecie ujawniały się prawidłowości, które będą nam pomagały w przyszłym funkcjonowaniu. Wydaje się, że właśnie to integrowanie nowych doświadczeń z pamięcią jest zasadniczym zadaniem fazy REM.

Na jawie doświadczenia są najpierw kodowane jako osobne epizody, które występują w określonym miejscu i czasie (wczoraj jadłam ser z grilla w kawiarni Blue Wolf). Jeżeli wspomnienie zostaje wyselekcjonowane do długotrwałego przechowywania, elementem tego transferu jest rozdystrybuowanie go: kontekst przestrzenny i czasowy (kawiarnia Blue Wolf, wczoraj) oddziela się od innych aspektów wspomnienia (ciepły słoneczny dzień, rozmowa z baristą, efektywna praca nad książką). Wszystkie te szczegóły zostają rozdystrybuowane i z czasem coraz trudniej jest je zebrać i złożyć w wierne wspomnienie epizodyczne. Wciąż mogę sobie wtedy przypominać, że poszłam do kawiarni, ale nie pamiętam, co zamówiłam, o czym rozmawiałam albo jakim zagadnieniem zajmowałam się podczas pisania. W rzeczywistości w miarę upływu czasu większość epizodów degraduje się w pamięci w taki sposób. Jedynie zdarzenia bardzo emocjonujące lub te, które wielokrotnie sobie przypominamy, pozostają złączone ze swoim kontekstem i zachowują się w postaci wspomnień epizodycznych. Ma to szczególne znaczenie dla naszej dalszej analizy koszmarów.

Wydaje się, że faza REM jest odpowiedzialna m.in. za rozdystrybuowywanie fragmentów wspomnienia i rekombinowanie ich z innymi, podobnymi wspomnieniami z przeszłości. W pewnym sensie w fazie REM dochodzi do wzajemnego wiązania elementów pokrywających się wspomnień. Z czasem prowadzi to do utworzenia się wspomnienia bardziej uogólnionego, semantycznego czy wręcz niejawnego – czegoś, co powstaje z nakładania się na siebie wielu doświadczeń. Na przykład na podstawie wizyt we wszystkich kawiarniach, w których byłam, mam teraz świadomość tego, co mi odpowiada i czego poszukuję, kiedy idę popracować w mieście. W perspektywie długofalowej to uogólnianie wspomnienia ma wartość adaptacyjną. Pozwala przechowywać ogromne zasoby wiedzy, wyłuskiwać z niej sedno i przemieniać tysiące oderwanych epizodów w holistyczny ogląd świata.

W jaki sposób wytwarzają się te połączenia w fazie REM? Skojarzenia między wspomnieniami powstają na zasadzie tzw. procesu Hebbowskiego: kiedy dwa obiekty w pamięci są aktywne w tym samym czasie, wzmacnia się łączność między nimi. Pewne obiekty bardzo często są aktywowane jednocześnie (na przykład słowa: chleb, masło, nóż) i zostają ściśle z sobą skojarzone. Pomaga to nam wydajniej działać na jawie oraz skraca czas przetwarzania mózgowego – kiedy ktoś prosi mnie o chleb i masło, automatycznie podaję także nóż. Oczywiście istnieją też inne pojęcia, które mogą mieć tu zastosowanie zależnie od kontekstu (powiedzmy, „chleb” jako synonim środków utrzymania). Wiemy, że w życiu na jawie ludzie szybciej przetwarzają pojęcia ściślej wzajemnie powiązane, a dłużej trwa przetwarzanie tych odleglejszych (dla jasności: są to różnice rzędu milisekund). Co ciekawe, właśnie te odleglejsze czy słabsze skojarzenia są wydobywane i wzmacniane w fazie REM.

Zanim przejdziemy do innych funkcji hiperasocjacyjności, spójrzmy na pewne argumenty behawioralne. Wspomniałam, że przetwarzanie słów odbywa się szybciej, kiedy są silniej wzajemnie powiązane. Zjawisko to określa się jako torowanie (priming): słowo „chleb” toruje „masło”, „gorący” toruje „zimny”. Zwykle efekt ten zachodzi szybciej w przypadku słów blisko powiązanych i okazuje się coraz powolniejszy w miarę wzrastania dystansu semantycznego. Kiedy jednak budzi się ludzi w fazie REM, przetwarzają oni słowa odleglejsze skojarzeniowo szybciej niż te bliższe. To bardzo nietypowe i nie pojawia się po obudzeniu w fazie NREM, kiedy to ludzie reagują podobnie jak na jawie (mają szybszy dostęp do słów ściślej powiązanych).

A oto inny przykład: gdy proszono uczestników eksperymentu o wskazanie powiązań między luźno spokrewnionymi słowami (takimi jak „spadać”, „aktor” i „pył”), efektywniej znajdowali rozwiązanie po obudzeniu w fazie REM niż NREM albo na jawie (odpowiedź: gwiazda)²⁷. Jak łatwo się domyślić, ten typ hiperasocjacyjności jest ogromnie użyteczny w przedsięwzięciach twórczych, gdy często trzeba myśleć nieszablonowo, by trafić na nowatorskie połączenia słabiej spokrewnionych koncepcji. Wydaje się, że faza REM (oraz stadium I NREM, o czym będzie mowa dalej) ma zasadnicze znaczenie dla odkrywania i zapamiętywania tych odległych powiązań.

Jak to przebiega? W fazie REM występuje wysoki poziom aktywacji mózgu na obszarze całej kory, co stwarza dostęp do liczniejszych (i odleglejszych) wspomnień wraz z wplecionymi w nie wzajemnymi powiązaniami. Specjaliści są zdania, że ta wielość nietypowych połączeń, do których mózg dociera w fazie REM, „pomaga wyjaśniać naturę udziwnionych i hiperasocjacyjnych snów fazy REM”²⁸. Marzenia senne często zawierają zdumiewająco kojarzone obrazy (mój kot jako nietoperz, plaża utworzona z plasteliny zamiast piasku) oraz przeskoki i przetworzenia jednej sceny w inną (mój dom przemienia się w laboratorium, a potem dawne liceum). Wydaje się jednak, że nawet w ramach tych pozornych niekonsekwencji sny stosują się do reguł porządku semantycznego – idą tropem luźno powiązanych pojęć i je spajają. Co istotne, niecodzienność snów opiera się na sensownych skojarzeniach (coś w moim kocie przypomina mi nietoperza). Wydaje się, że wykorzystane pojęcia są w jakiś sposób wymiernie powiązane, tyle że nieco bardziej mgliście.

Być może zresztą to nie wszystko. Niektóre dane wskazują na to, że w fazie REM mózg aktywnie hamuje dostęp do blisko powiązanych elementów w pamięci, czyli unika uruchamiania oczywistych skojarzeń między wspomnieniami, takich, jakie dominują na jawie. Podobną możliwością jest całkowite wyłączanie przez mózg ważenia Hebbowskiego, czyli traktowanie wszystkich połączeń między wspomnieniami jako równoprawnych, tak że ginie poczucie silnych i słabych związków. Jeżeli rzeczywiście tak się dzieje, pozwala to na swobodny przepływ aktywacji w sieciach pamięciowych w dowolny sposób bez żadnych preferencji. Te potencjalnie obecne mechanizmy wspierają dwie ważne funkcje: po pierwsze, zwiększają dostęp do odlegle powiązanych pojęć, które mogą być w przyszłości użyteczne czy pouczające (mimo że nie są typowe w codziennym życiu), i po drugie, utrzymują elastyczność różnych sieci pamięci i ich zdolność ewoluowania.

To ostatnie jest istotne dlatego, że od czasu do czasu mózg musi reorganizować nawet zasadnicze wzorce pamięciowe. Pomyśl o ostatniej dużej zmianie życiowej, która u ciebie zaszła. Powiedzmy, że była to przeprowadzka do innego miasta, która wymogła przyjęcie z tygodnia na tydzień zupełnie nowego rozkładu dnia. Mózg całkiem wydajnie oducza się starych nawyków, a w ich miejsce wprowadza nowe połączenia. Generalnie służy temu jedna z kluczowych funkcji fazy REM: integrowanie nowych informacji w pamięci (czy to wyjątkowych, czy to kontynuacji tego, co zwykle) oraz aktualizowanie programów działających w życiu na jawie.

Marzenia senne dają nam wgląd w przebieg tego procesu – tego, jak wczorajszy spacer w parku stapia się z podobnymi w zeszłym tygodniu, miesiącu, roku i jeszcze dawniej. Przede wszystkim treść snów bardzo często zawiera ostatnie wspomnienia, to, co Freud sugestywnie nazwał reszkami dnia. Istnienie tego zjawiska potwierdzają prowadzone przez pokolenia uczonych prace badawcze, a także po prostu powszechna wiedza; resztki dnia stanowią od 60 do 75 procent snów. W ponad 80 procentach snów można zidentyfikować przynajmniej jedno z ich źródeł pamięciowych – zdarzeń na jawie z niedawnej lub odległej przeszłości czy nawet z przewidywanej przyszłości, które wykrywa się w marzeniach sennych.

Aby dokładniej poznać, kiedy wspomnienia pojawiają się w snach, badacze proszą uczestników eksperymentów o identyfikowanie źródeł pamięciowych ich snu oraz podanie przybliżonej daty, w jakiej zdarzenie to nastąpiło. W badaniu wykonanym w Montrealu pewną osobę budzono w nocy trzydzieści jeden razy, wielokrotnie w stadium I, na samym skraju śnienia²⁹. Osoba ta za każdym razem zgłaszała sny i była w stanie zidentyfikować po dwa lub trzy źródła pamięciowe każdego z ulotnych obrazów. Na przykład w jednym ze snów pojawiły się trzy domowe zwierzaki: kot z teraźniejszości, królik sprzed dwunastu laty i pluszowy miś z dzieciństwa. W snach często splatają się w taki sposób źródła pamięciowe z różnych okresów życia.

Wraz ze swoim zespołem zechciałam bardziej zgłębić to zjawisko i przekonać się, czy źródła pamięciowe zmieniają się w miarę upływu nocy. W związku z tym w badaniu przeprowadzonym w Rochester budziliśmy uczestników w każdym z czterech stadiów snu na początku, w środku i pod koniec nocy (w sumie było dwanaście budzeń), a rano poprosiliśmy ich od wskazanie źródeł pamięciowych wszystkich zrelacjonowanych snów³⁰. Na przykład pewien uczestnik, który był ratownikiem medycznym, opowiadał w środku nocy: „Graliśmy w baseball dużą gromadą krewnych i dwoje z nas uległo poważnym urazom”. Źródłem pamięciowym snu było zdarzenie sprzed dwóch dni, gdy ratownik udzielał pomocy pacjentowi, który doznał kontuzji podczas gry w baseball w trakcie rodzinnego grilla. W naszym badaniu okazało się, że tego rodzaju niedawne wspomnienia (z okresu do tygodnia wstecz) pojawiały się częściej w snach na początku nocy, a stosunkowo odległe wspomnienia występowały w późniejszym czasie.

Zgromadziliśmy też dane świadczące o tym, że to samo źródło pamięciowe pojawiało się kilka razy w ciągu nocy. Na przykład temu samemu ratownikowi śnił się później powrót piechotą do domu z pola golfowego z tatą. „Nagle zboczyłem z drogi i grałem w baseball z kolegami i kilkoma dzieciakami z sąsiedztwa”. Wciąż wyraźne jest wspomnienie baseballu, ale zdarzenie uległo przemianie i nie wiązało się już z początkowym zdarzeniem tak bezpośrednio jak poprzednio. Również w innych badaniach pokazano, że charakter wspomnień w snach ewoluuje w trakcie nocy. Marzenia senne na jej początku są dosłowniej związane z niedawną przeszłością lub oczekiwaną przyszłością (tak jak w „Byłam w pracy. Spływały nowe zamówienia. Sortowałam je”), natomiast sny później w nocy zawierają odleglejsze wspomnienia i bardziej metaforyczne odniesienia do życia na jawie – jak w poniższym przykładzie, w którym źródłem pamięciowym był egzamin: „Odbywał się wielki bal z egzaminami, wzywano osoby do sali jedna po drugiej. Wszyscy mieli na sobie wytworne stroje wieczorowe”³¹.

Wydaje się też, że źródła pamięciowe przekształcają się nie tylko w trakcie danej nocy, ale też w ciągu wielu nocy, stając się z czasem coraz luźniej powiązane z pierwotnym epizodem. Poza tym w marzeniach sennych często splatają się liczne źródła pamięciowe i niedawne wspomnienia łączą się ze starszymi, zwłaszcza w fazie REM. Proces ten przebiega zgodnie ze swoistymi cyklem: po początkowym nasileniu w formie resztek dnia wspomnienia pojawiają się w snach ponownie po pięciu czy siedmiu dniach, co nazwano efektem dream-lag (dosł. opóźnienia sennego). Powiedzmy, że zdarzyła ci się kłótnia małżeńska. Jej wspomnienie prawdopodobnie wypłynie w snach zarówno bezpośrednio po niej, jak i ponownie po upływie od pięciu do siedmiu dni. Również marzenia senne o laboratorium snów pojawiają się najpierw jako resztki dnia (nocą po pobycie w pracowni), a potem znowu mniej więcej tydzień później. Te pierwsze sny są wierniejsze źródłu: „Śniła mi się sypialnia w laboratorium. Wyglądała dokładnie tak, jak ją wczoraj widziałam. (…) ktoś zdejmował mi z głowy elektrody”. Z kolei po upływie tygodnia sny o laboratorium są mniej bezpośrednie: „Przyjmują mnie do szpitala, bo przestałam sobie przypominać sny. Wokół mojego łóżka stoi wianuszek lekarzy”³². W tym drugim przykładzie pokazuje się nałożona warstwa mniej oczywistego snu o szpitalu; pobyt w laboratorium wiąże się z czasem z odleglejszą i bardziej uogólnioną wiedzą.

Podsumowując, badania źródeł pamięciowych snów ujawniają przebieg czasowy integracji wspomnień oraz pogłębiają naukową wiedzę o tym, jak wspomnienia są przetwarzane podczas spania. Wybijające się sprawy z resztek dnia są stopniowo wchłaniane i przetwarzane przez marzenia senne w pamięć długotrwałą. Wpływ snu na pamięć jest intrygujący, złożony i nieustanny – mamy do czynienia z zachowywaniem, wzmacnianiem, integrowaniem i generalnie formowaniem wspomnień kluczowych momentów życia na jawie.

Śnienie a emocje

Badacze snu powtarzają niemal jak mantrę, że marzenia senne stanowią formę nocnej terapii.

Jak już jest chyba w tym momencie jasne, nie każde wspomnienie wzmacnia się po śnie. Emocjonujące epizody, znaczące wydarzenia, zajmujące nas osobiście sprawy – to są ważne dla pamięci doświadczenia, w których utrwalaniu niezbędną rolę odgrywa sen. Jednym z podstawowych czynników, które determinują, czy dane zdarzenie jest dostatecznie istotne, by zostało zapamiętane na przyszłość, są emocje. Jeżeli doświadcza się ich w chwili kodowania epizodu, wspomnienie to zostanie oznakowane jak przeznaczone do przechowywania. Mózg traktuje emocje jako wskaźnik, że dana sprawa jest ważna. Podobnie działają też inne czynniki, takie jak motywacja oraz nagroda. Kiedy wspomnienie zostaje w taki sposób oznakowane, ma szansę uniknąć efektu kasowania we śnie wolnofalowym, a ulec wzmocnieniu i integracji w fazach NREM i REM.

Z jednej strony emocje są pomocnym sygnałem dla śpiącego mózgu, by utrwalić zdarzenie, z drugiej zaś ważne jest również to, że wraz z upływem czasu skojarzona ze wspomnieniem emocja zanika. Wystarczy pomyśleć, jak bardzo obciążałoby to nas, gdyby samo przywołanie negatywnego faktu poruszało nas emocjonalnie tak silnie jak pierwotne zdarzenie. Sen pełni więc dwie funkcje emocjonalne: łagodzi dystres wywoływany przez zdarzenie i pozwala zachowywać odebraną przez nas zasadniczą lekcję.

Badaniem, które wywarło największe wrażenie na mnie osobiście, jest eksperyment z użyciem funkcjonalnego rezonansu magnetycznego w celu zarejestrowania reaktywności ciała migdałowatego w stanie stresu indukowanym przez zawstydzenie³³. Początkowe zadanie polegało na tym, by uczestnicy śpiewali karaoke z założonymi na uszy słuchawkami. Następnie, gdy znaleźli się już w tubie aparatu do rezonansu magnetycznego, eksperymentatorzy wzbudzali u nich zawstydzenie, odtwarzając nagrania tego, jak przeraźliwie fałszują. Ich mózg wił się z żenady i speszenia; ukazały się reakcje w postaci znacznego ukrwienia w ciele migdałowatym i towarzyszące temu subiektywne uczucia dystresu. Jednakże po przespanej nocy reaktywność ciała migdałowatego zmalała wprost proporcjonalnie do długości nieprzerwanego snu w fazie REM. Jeżeli zaś faza REM była znacznie zakłócana, efekt ten całkowicie przepadał.

Wskazuje to, że kluczową funkcją fazy REM jest doprowadzanie do tego, by zapominać o dystresie skojarzonym ze wspomnieniem, a przynajmniej łagodzić emocjonalną reakcję na minione zdarzenie. Model „spanie dla zapominania/spanie dla pamiętania” głosi, że wyjątkowy profil neurochemiczny fazy REM jest dostosowany zarówno do tego, by utrwalać wspomnienia emocjonalne, jak i zmniejszać poziom pobudzenia, które towarzyszy tym wspomnieniom³⁴. Jak już pisałam, w fazie REM występuje wyjątkowo wysoki poziom pobudzenia ciała migdałowatego, co służy reaktywacji emocjonujących wspomnień. Niemniej mózg znajduje się też wtedy w stanie przytłumionej aktywności noradrenalinowej. Noradrenalina jest neuroprzekaźnikiem związanym z pobudzeniem, zatem jej hamowanie w fazie REM sprawia, że nie przejawiamy tak wielkiego pobudzenia fizjologicznego jak w życiu na jawie. To unikatowe połączenie silnej aktywności ciała migdałowatego z małą obecnością noradrenaliny sprawia, że treść emocjonującego wspomnienia może zostać bezpiecznie wzmocniona (i potencjalnie doświadczona na nowo w marzeniu sennym) w warunkach niskiego pobudzenia. Również późniejsze przypominanie sobie tego wspomnienia wiąże się z mniejszym pobudzeniem w rezultacie wyuczonej dysocjacji. Zapobiega to niepożądanemu nawarstwianiu się lęku związanego z emocjonującymi wspomnieniami. Jak jednak dalej pokażę, ten dobroczynny efekt nie występuje u osób nękanych przez koszmary.

Dajmy kilka przykładów z badań. Uczestników pewnego eksperymentu poproszono o zapamiętanie negatywnych zdjęć (takich jak taksówka rozbita w wypadku drogowym czy jadowity wąż), podczas gdy mierzono im tętno jako wskaźnik pobudzenia³⁵. Następnie kładli się oni spać. Po przespaniu się te osoby, które miały wyższe tętno w czasie zapamiętywania obrazów, lepiej je sobie przypominały (emocje oznakowały te wspomnienia jako przeznaczone do konsolidacji), ale ich tętno podczas przywoływania tych obrazów z pamięci było niższe. Sen pozwala zmagazynować wspomnienia, a jednocześnie złagodzić towarzyszące im pobudzenie. W innych badaniach indukowano negatywne stany emocjonalne u uczestników tuż przed daniem im zadania pamięciowego typu uczenie się par słów. Ponownie przespanie się poprawiało pamięć, a po kilku nocach rozpraszało negatywny stan emocjonalny. W tym przypadku mimo że samo zadanie nie było emocjonujące, znajdowanie się w stanie pobudzenia znakowało wspomnienia jako przeznaczone do przechowywania. (Można się w tym miejscu zastanowić nad implikacjami tego w sytuacji pacjentów z zaburzeniami lękowymi: skoro są oni w ciągłym stanie pobudzenia, mnóstwo wydarzeń każdego dnia jest w ich przypadku znakowanych jako emocjonalne i ważne). W końcu zaś jeśli ludzie są pozbawieni snu, cierpi na tym pamięć emocjonalna (na przykład przypominanie sobie oglądanych wcześniej negatywnych obrazów), a aktywność ciała migdałowatego pozostaje wysoka, gdy mają ponownie kontakt z tymi samymi bodźcami w późniejszym czasie. Spanie jest więc równie ważne dla zapamiętywania, jak i zapominania.

Czy zatem śnienie rzeczywiście jest formą nocnej terapii? Wiemy, że emocje są wszechobecne w marzeniach sennych – występują w 95 procentach relacjonowanych snów. Poza emocjami do snów REM często trafiają bieżące troski (na przykład trudności finansowe), a także znaczące zdarzenia osobiste (takie jak kłótnia). Z badań eksperymentalnych wynika też, że narażenie ludzi w czasie przed uśnięciem na stresory, takie jak oglądanie odrażających filmów czy wykonywanie stresujących testów intelektualnych, wpływa na treść snów i intensyfikuje śnione emocje.

Do marzeń sennych uparcie przenikają nawet te sprawy, o których staramy się nie myśleć w ciągu dnia. Termin dream rebound (dosł. rykoszet senny) odnosi się do tego, że myśli, które staramy się tłumić w ciągu dnia, zwłaszcza tuż przed uśnięciem, wybijają się później w marzeniach sennych tej nocy. Kiedy prosiliśmy uczestników eksperymentu o tłumienie jakiejś myśli przed zasypianiem przez siedem kolejnych wieczorów – myśli nieprzyjemnej lub przyjemnej zależnie od przyporządkowanego danej osobie zadania – przekonaliśmy się, że te nieprzyjemne częściej wnikały do snów. Samo zjawisko miało jednak wpływ pozytywny: ludzie, którym śniło się coś w związku z tą myślą, oceniali ją potem jako przyjemniejszą. Stanowi to argument, że również marzenia senne przyczyniają się do realizacji emocjonalnych funkcji spania.

Wracając do hiperasocjacyjnej natury fazy REM, jedną z korzyści, jakie mogą nam przynosić marzenia senne, jest prezentowanie kreatywnych rozwiązań osobistych problemów, i to takich rozwiązań, na jakie nie wpadlibyśmy na jawie. W pewnym badaniu okazało się wręcz, że tylko wtedy, gdy sny przedstawiły potencjalne rozwiązania przedstawionego wcześniej problemu, ludzie czuli się uwolnieni od niego po przebudzeniu, nawet jeżeli sam sen był negatywny. Z kolei snom niezawierającym rozwiązania towarzyszyło bardziej negatywne postrzeganie problemu po obudzeniu się.

Jeżeli po części właśnie tak działa śnienie, prawdopodobnie stanowi ono proces rozciągający się na sukcesywne okresy REM jednej nocy, a może nawet przez wiele nocy, w miarę jak trapiące nas sprawy wypływają na powierzchnię i są po wielekroć analizowane w uelastycznionych sieciach pamięci mózgu pracującego w fazie REM. Spostrzeżenie to wydaje się szczególnie trafne w odniesieniu do poważnych stresów życiowych, takich jak na przykład rozwód. Przełomowe badania Rosalind Cartwright z lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XX wieku pokazały, że rozwiedzione kobiety, które początkowo miały więcej negatywnych snów z udziałem swego byłego męża, po roku były mniej przygnębione niż te, które nie doświadczyły stresujących snów związanych z rozwodem³⁶. Cartwright sugerowała, że pamięć emocjonalna jest przepracowywana w toku wielonocnego snu. Rozwód wymaga dokonania głębokiej reorganizacji sieci pamięci, tak by z czasem zaadaptować się do negatywnego doświadczenia i przetworzyć połączenia w mózgu. W latach sześćdziesiątych Cartwright należała do pionierów (i bardzo nielicznych kobiet) na polu medycyny snu oraz badań marzeń sennych. Odegrała doniosłą rolę w wyjaśnianiu znaczenia snu i śnienia dla naszego życia emocjonalnego³⁷.

Rzeczywiście wydaje się, że zarówno sama faza REM, jak i marzenia senne odgrywają kluczową rolę w utrzymywaniu przez nas zdrowia emocjonalnego – pozwalają na wbudowywanie wybijających się doświadczeń w pamięć, a z czasem wyciszanie dystresu związanego z tymi wspomnieniami. Koncepcjom tym przyjrzymy się bliżej po przejściu do omawiania koszmarów, w ich kontekście wyraźnie ujawniają się bowiem zalety tych procesów.

Cykle aktywności mózgowej, przez które przechodzimy każdej nocy, wyewoluowały w celach adaptacyjnych i samozachowawczych: aby wspierać zdolność mózgu do kodowania potoku informacji, regenerować się po nawale bodźców i nawarstwiających się w ciągu dnia stresów oraz przygotowywać nas do ponownego wkraczania w świat każdego ranka. Nie ulega wątpliwości, że sen ma fundamentalne znaczenie dla uczenia się. Ślady pamięciowe w mózgu oznaczone jako ważne są w trakcie spania reaktywowane i wzmacniane. Zdarzenia największej wagi i najbardziej emocjonujące mają największą szansę się utrzymać. Zostają one włączone do naszej osobistej historii i uczą nas, jak działać w świecie oraz czego się po nim spodziewać.

W marzeniach sennych możemy być świadkami zachodzenia tego procesu od środka, gdyż docieranie do zasobów pamięci odbywa się niejako na zasadzie realnego doświadczania wspomnień (przeżywania po raz kolejny). Choć we wczesnych ujęciach marzenia senne traktowano jako randomowy szum elektrofizjologiczny, dzisiejsza nauka ujawnia, że sny dają nam wgląd w psychiczne funkcje okresu spania – odkrywa, które wspomnienia podlegają konsolidacji oraz kiedy są przetwarzane stresujące zdarzenia. Śnienie koreluje też z uczeniem się oraz sprawniejszym wykonywaniem różnych zadań. W niektórych snach ukazują się twórcze rozwiązania problemów, będące produktem hiperasocjacyjnego stanu REM (co więcej, przez krótki moment możemy korzystać z tego stanu także po obudzeniu się z marzenia sennego – spróbuj przeznaczyć ten czas na przykład na chwilę refleksji nad jakimś problemem).

Widzimy, że na przestrzeni wielu nocy i wielu snów bliskie wspomnienia splatają się z odległymi, świeże z dawnymi. Przypomina to proces sortowania, w którym każde nowe doświadczenie jest klasyfikowane w relacji do podobnych przeżyć z przeszłości, a marzenie senne rozwija się tak, by włączyć w jego sieć odleglejsze wspomnienia. Dzięki temu nocnemu procesowi ewoluuje nasze poczucie tożsamości, sukcesywnie aktualizując się przez całe życie.

* Ze względu na wygląd krzywej tego zjawiska na wykresie EEG (przyp. tłum.).

Przypisy

1.

S. Freud (1900), The Interpretation of Dreams, w: The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, t. 4 i 5 (Hogarth Press, 1953).

2.

C. Picard-Deland, T. Nielsen, M. Carr, Dreaming of the Sleep Lab, „PloS One” 16, nr 10 (2021), s. e0257738.

3.

A. Revonsuo, J. Tuominen, K. Valli, The Avatars in the Machine-Dreaming as a Simulation of Social Reality w: T. Metzinger, J.M. Windt (red.), Open MIND (MIND Group, 2015).

4.

T.A. Nielsen, A.L. Zadra, V. Simard, S. Saucier, P. Stenstrom, C. Smith, D. Kuiken, The Typical Dreams of Canadian University Students, „Dreaming” 13 (2003), s. 211–235.

5.

E. Aserinsky, N. Kleitman, Regularly Occurring Periods of Eye Motility, and Concomitant Phenomena, During Sleep, „Science” 118, nr 3062 (1953), s. 273–274.

6.

K.M.T. Hearne, Lucid Dreams: An Electro-Physiological and Psychological Study (dysertacja doktorska, Uniwersytet Liverpoolu, 1978); S. LaBerge, Lucid Dreaming: A Study of Consciousness During Sleep (dysertacja doktorska, Uniwersytet Stanforda, 1980).

7.

M.S. Blumberg, A.M. Plumeau, A new view of “dream enactment” in REM sleep behavior disorder, „Sleep Medicine Reviews”, 30 (2016), s. 34–42.

8.

C. Picard-Deland, M. Pastor, E. Solomonova, T. Paquette, T. Nielsen, Flying Dreams Stimulated by an Immersive Virtual Reality Task, „Consciousness and Cognition” 83 (2020), s. 102958.

9.

E. Solomonova, The Embodied Mind in Sleep and Dreaming: A Theoretical Framework and an Empirical Study of Sleep, Dreams and Memory in Meditators and Controls (dysertacja doktorska, Uniwersytet McGilla, 2017); T.A. Nielsen, D.L. McGregor, A. Zadra, D. Ilnicki, L. Ouellet, Pain in Dreams, „Sleep” 16, nr 5 (1993), s. 490–498.

10.

T. Nielsen, Microdream Neurophenomenology, „Neuroscience of Consciousness” 2017, nr 1 (2017), s. nix001.

11..

Przegląd ustaleń dokonanych przez tych wczesnych badaczy, zobacz: G. Morgese, G. Pietro Lombardo, History of Dream Research: Categorizations and Empirical Findings, w: G. Morgese, G. Pietro Lombardo, H. Vande Kemps (red.), Histories of Dreams and Dreaming: An Interdisciplinary Perspective (Palgrave Macmillan, 2019), s. 247–274.

12.

Formułę tę opisuje DeSanctis: Sen = fundamentalny stan śpiącej osoby (minione doświadczenia, inteligencja, nawyki) + chwilowy stan śpiącej osoby (aspiracje, zmartwienia, zdrowie) + bezpośrednie doświadczenia związane z warunkami zewnętrznymi (bodźce w trakcie snu). S. De Sanctis, L’interpretazione dei sogni, „Rivista di Psicologia” 10, nr 5–6 (1914), s. 358–375.

13.

S. LaBerge, B. Baird, P.G. Zimbardo, Smooth Tracking of Visual Targets Distinguishes Lucid REM Sleep Dreaming and Waking Perception from Imagination, „Nature Communications” 9, nr 1 (2018), s. 3298.

14.

D. Erlacher, M. Schadlich, T. Stumbrys, M. Schredl, Time for Actions in Lucid Dreams: Effects of Task Modality, Length, and Complexity, „Frontiers in Psychology” 4 (2014), s. 1013.

15.

T. Nielsen, Microdream Neurophenomenology.

16.

E. Olunu, R. Kimo, E.O. Onigbinde, M.A.U. Akpanobong, I.E. Enang, M. Osanakpo, I.T. Monday i in., Sleep Paralysis, a Medical Condition with a Diverse Cultural Interpretation, „International Journal of Applied and Basic Medical Research” 8, nr 3 (2018), s. 137–142.

17.

T.A. Nielsen, A Review of Mentation in REM and NREM Sleep: ‘Covert’ REM Sleep as a Possible Reconciliation of Two Opposing Models, „Behavioral and Brain Sciences” 23, nr 6 (2000), s. 851–866.

18.

E. Aserinsky, N. Kleitman, Regularly Occurring Periods of Eye Motility, and Concomitant Phenomena, During Sleep.

19.

W. Dement, N. Kleitman, Cyclic Variations in EEG During Sleep and Their Relation to Eye Movements, Body Motility, and Dreaming, „Electroencephalography and Clinical Neurophysiology” 9, nr 4 (1957), s. 673–690.

20.

W.D. Foulkes, Dream Reports from Different Stages of Sleep, „The Journal of Abnormal and Social Psychology” 65, nr 1 (1962), s. 14.

21.

C. Speth, J. Speth, A New Measure of Hallucinatory States and a Discussion of REM Sleep Dreaming as a Virtual Laboratory for the Rehearsal of Embodied Cognition, „Cognitive Science” 42, nr 1 (2018), s. 311–333.

22.

K.C. Fox, S. Nijeboer, E. Solomonova, G.W. Domhoff, K. Christoff, Dreaming as Mind Wandering: Evidence from Functional Neuroimaging and First-Person Content Reports, „Frontiers in Human Neuroscience” 7 (2013), s. 412.

23.

R. Stickgold, A. Malia, D. Maguire, D. Roddenberry, M. O’Connor, Replaying the Game: Hypnagogic Images in Normals and Amnesics, „Science” (2000), 290(5490), 350–353.

24.

E.J. Wamsley, R. Stickgold, Dreaming of a Learning Task Is Associated with Enhanced Memory Consolidation: Replication in an Overnight Sleep Study, „Journal of Sleep Research”, 28(1), (2019), s. e12749.

25.

M. Carr, M. Wary A. Grewal, S. Stafford, R. Raider, W.R. Pigeon, Dreaming of the Sleep Lab Is Associated with Improved Performance on a Sign Language Learning Task: A Pilot Study, „Dreaming” (2023).

26.

M. Schadlich, D. Erlacher, M. Schredl, Improvement of Darts Performance Following Lucid Dream Practice Depends on the Number of Distractions While Rehearsing Within the Dream –A Sleep Laboratory Pilot Study, „Journal of Sports Sciences”, 35(23) (2017), s. 2365–2372.

27.

D.J. Cai, S.A. Mednick, E.M. Harrison, J.C. Kanady, S.C. Mednick, REM, not Incubation, Improves Creativity by Priming Associative Networks, „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 106(25) (2009), s. 10130–10134.

28.

R. Stickgold, L. Scott, C. Rittenhouse, J.A. Hobson, Sleep-Induced Changes in Associative Memory, „Journal of Cognitive Neuroscience”, 11(2) (1999), s. 182–193.

29.

P. Stenstrom, K. Fox, E. Solomonova, T. Nielsen, Mentation During Sleep Onset Theta Bursts in a Trained Participant: A Role for NREM Stage 1 Sleep in Memory Processing?, „International Journal of Dream Research” 5, nr 1 (2012), s. 37–46.

30.

C. Picard-Deland, K. Konkoly, R. Raider, K.A. Paller, T. Nielsen, W.R. Pigeon, M. Carr, The Memory Sources of Dreams: Serial Awakenings Across Sleep Stages and Time of Night, „Sleep” 46, nr 4 (2023), s. zsac292.

31.

J.E. Malinowski, C.L. Horton, Dreams Reflect Nocturnal Cognitive Processes: Early-Night Dreams Are More Continuous with Waking Life, and Late-Night Dreams Are More Emotional and Hyperassociative, „Consciousness and Cognition” 88 (2021), s. 103071.

32.

E. Solomonova, P. Stenstrom, T. Paquette, T. Nielsen, Different Temporal Patterns of Memory Incorporations into Dreams for Laboratory and Virtual Reality Experiences: Relation to Dreamed Locus of Control, „International Journal of Dream Research” 8, nr 1 (2015), s. 10–26.

33.

R. Wassing, O. Lakbila-Kamal, J.R. Ramautar, D. Stoffers, F. Schalkwijk, E.J. Van Someren, Restless REM Sleep Impedes Overnight Amygdala Adaptation, „Current Biology” 29, nr 14 (2019), s. 2351–2358.

34.

M.P. Walker, The Role of Sleep in Cognition and Emotion, „Annals of the New York Academy of Sciences” 1156, nr 1 (2009), s. 168–197.

35.

T.J. Cunningham, C.R. Crowell, S.E. Alger, E.A. Kensinger, M.A. Villano, S.M. Mattingly, J.D. Payne, Psychophysiological Arousal at Encoding Leads to Reduced Reactivity but Enhanced Emotional Memory Following Sleep, „Neurobiology of Learning and Memory” 114 (2014), s. 155–164.

36.

R.D. Cartwright, Dreams That Work: The Relation of Dream Incorporation to Adaptation to Stressful Events, „Dreaming” 1, nr 1 (1991), s. 3.

37.

R. Cartwright, The Twenty-Four Hour Mind: The Role of Sleep and Dreaming in Our Emotional Lives (Oxford University Press, 2010).