© Copyright by Copernicus Center Press, 2025

Copyright © Nicklas Brendborg 2025
Published in agreement with Sebes & Bisseling Literary Agency

English translation © Sherilyn Nicolette Hellberg

Tytuł oryginału
Vanedyr – Videnskabens manipulation af vores instinkter

Tytuł tłumaczenia angielskiego
Super Stimulated. How Our Biology Is Being Manipulated to Create Bad Habits – and What We Can Do About It

Projekt okładki i stron tytułowych
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Redakcja językowa
Łukasz Podgórni

Korekta językowa
Małgorzata Denys

Skład
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Opieka redakcyjna
Sonia Kmiecik

ISBN 978-83-7886-856-9

Wydanie I

Kraków 2025

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467
e-mail: redakcja@ccpress.pl
www.ccpress.pl

Konwersja do formatu ePub 3: eLitera s.c.

NICKLAS BRENDBORG (ur. 1995 r.) – duński naukowiec i autor książek. Jego międzynarodowy bestseller Klucz do nieśmiertelności1* został przetłumaczony na ponad 25 języków i nominowany do nagrody Royal Society Science Book Prize. Brendborg uzyskał tytuł magistra biotechnologii na Uniwersytecie Kopenhaskim, a obecnie pracuje nad doktoratem z biologii molekularnej. Został doceniony m.in. w ramach programów Novo Nordisk International Talent Program i Novo Nordisk Scholarship Program. Jego niniejsza, druga pozycja z serii popularnonaukowych książek o długowieczności, (Super)stymulowani. Jak nauka i przemysł manipulują naszymi instynktami (Vanedyr. Videnskabens manipulation af vores instinkter), w 2023 roku była w Danii bestsellerem.

PROLOG

Jak zrobić ptaka w jajo

W klatce siedzi mały ptak i gapi się na duże jajo. Przekrzywia główkę, zastanawiając się, co zrobić. W końcu wskakuje na jajo i próbuje się na nim utrzymać. Wygląda to dość karkołomnie. Jajo jest niemal tak duże jak on, więc za każdym razem, gdy próbuje się na nim usadowić, natychmiast się ześlizguje, po czym od razu podejmuje kolejną próbę.

Z odległości kilku metrów scenę obserwuje para niderlandzkich naukowców, zerkając na siebie porozumiewawczo z tłumionym rozbawieniem: „Ten też dał się nabrać”.

Jednym z badaczy jest Nikolaas Tinbergen, który za ten i podobne eksperymenty zostanie odznaczony Nagrodą Nobla. Badany ptak to natomiast ostrygojad. Być może zdarzyło ci się spotkać go kiedyś na plaży. Ma czarne grzbiet i głowę, biały brzuch oraz charakterystyczne czerwone nogi i dziób. Ostrygojady znoszą małe brązowe jaja o wadze nieprzekraczającej 50 gramów. Niderlandzcy badacze odkryli jednak, że bardziej podobają im się znacznie większe. Te biedne ptaki dają się omamić dużymi jajami ulepionymi przez naukowców z gipsu i zamiast własnych, naturalnych, zawsze wybierają wyolbrzymione zamienniki.

Robią tak, ponieważ instynktownie skupiają uwagę na największych ze swoich jaj. W naturze wielkość jaja jest dobrym prognostykiem ogólnej zdrowotności pisklęcia. Na jej podstawie można oszacować prawdopodobieństwo wyklucia się zdrowego i silnego potomka, mającego spore szanse na przeżycie i przedłużenie gatunku. Okej, ale istnieją przecież fizyczne granice tego, jak duże jajo potrafi znieść ptaszek taki jak ostrygojad, prawda? Owszem, ale z obserwacji wynika, że w toku ewolucji górny limit jego zmysłu oceny nigdy się nie rozwinął. Mózg ostrygojada trzyma się prostej zasady: „Im większe, tym lepsze”.

Duże gipsowe jaja stanowią przykład czegoś, co Tinbergen określił później jako bodźce nadnaturalne2* czy też krócej: nadbodźce. To wyolbrzymienia tego, do czego zwierzę jest przyciągane instynktownie – bodźce będące większymi, jaskrawszymi lub silniejszymi wersjami wabików występujących w naturze¹.

Nadbodźce wykorzystywano nie tylko do zmylania ostrygojadów, ale także wielu innych ptaków. Weźmy na przykład drobnego ptaka śpiewającego zwanego muchołówką żałobną. Przedstawiciele tego gatunku mierzą około 10 centymetrów wysokości i składają małe jasnoturkusowe jaja. W ich przypadku wskaźnikiem zdrowotności jaj jest intensywność wybarwienia, zatem muchołówki na ogół preferują te najjaskrawsze.

Naukowcy przeprowadzili badanie, w którym z gipsu i odrobiny niebieskiej farby stworzyli podróbki wybarwione intensywniej niż jakiekolwiek jajo zniesione przez muchołówkę w naturze. Okazało się, że podobnie jak ostrygojady, muchołówki wolą sztuczne nadbodźce od własnych jaj² ³.

Z dalszych obserwacji wynikło zresztą, że do oszukania niektórych ptaków wcale nie trzeba jakiejś wielkiej kreatywności. W jednym z eksperymentów naukowcy umieścili pośród stada gęsi zwykłe piłki do siatkówki. Ptaki bez skrupułów porzucały własne jaja, by usiąść na większych i jaskrawszych obiektach... z których raczej nic się nie miało szansy się wykluć.

Łatwo zrobić ptaka w jajo, co nie?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

CZĘŚĆ 1

NADBODŹCE SPOŻYWCZE

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

1

Ciężar nowoczesności

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

2

Przejęcie kontroli nad głodem

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

3

Białe złoto

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

4

Ostrzeżenie przed głupią śmiercią

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

5

Co łączy sól i skoki spadochronowe

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

6

Porady zdrowotne z Amazonii

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

7

Dieta kartoflana

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

8

Od dynamitu do tabletek na odchudzanie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ 2

NADBODŹCE SEKSUALNE I NARKOTYKI

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

9

Seks i nieodparty urok butelki

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

10

Euforia na skróty

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

11

Roślina radości

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

12

Sekrety dopaminy

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

CZĘŚĆ 3

NADBODŹCE Z EKRANÓW

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

13

Matrix, tylko że naprawdę

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

14

Scrollowanie w nieskończoność

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

15

Mała ryba w dużym stawie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

16

Od kosmetyków do broni jądrowej

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

17

Idealne ciało na sterydach

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

EPILOG

Mały człowiek w dużym świecie

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

PODZIĘKOWANIA

Ten rozdział jest dostępny
tylko w pełnej wersji książki.

Zapraszamy do zakupu

PRZYPISY

Prolog: Jak zrobić ptaka w jajo

1 Tinbergen N. The Study of Instinct, Clarendon Press, 1951, 1989. ↩

2 Moreno J., Morales J., Lobato E., Merino S., Tomás G., Martínez-de la Puente J. More colourful eggs induce a higher relative paternal investment in the pied flycatcher Ficedula hypoleuca: a cross-fostering experiment, Journal of Avian Biology, 2006, 37(6):555–60. ↩

3 Moreno J., Lobato E., Merino S., Martínez-de la Puente J. Blue–Green Eggs in Pied Flycatchers: An Experimental Demonstration that a Supernormal Stimulus Elicits Improved Nestling Condition, Ethology, 2008, 114(11):1078–83. ↩

Część 1: Nadbodźce spożywcze

1. Ciężar nowoczesności

2. Przejęcie kontroli nad głodem

3. Białe złoto

4. Ostrzeżenie przed głupią śmiercią

5. Co łączy skoki ze spadochronem z solą

6. Porady zdrowotne z Amazonii

7. Dieta kartoflana

8. Od dynamitu do tabletek na odchudzanie

Część 2: Nadbodźce seksualne i narkotyki

9. Seks i nieodparty urok butelki

10. Do euforii na skróty

11. Roślina radości

12. Sekrety dopaminy

Część 3: Nadbodźce z ekranów

13. Matrix, tylko naprawdę

14. Scrollowanie w nieskończoność

15. Mała ryba w dużym stawie

16. Od kosmetyków do broni jądrowej

17. Idealne ciało na sterydach

Epilog: Mały człowiek w dużym świecie

.

1* Brendborg, Nicklas. Klucz do nieśmiertelności. Z duńskiego na angielski przełożyli dr Elizabeth Denoma i Nicklas Brendborg. Z angielskiego na polski przełożyła Alicja Głuszak. Wydanie I, Kraków, Copernicus Center Press, 2024 (przyp. tłumaczki). ↩

2* Ang. supernormal stimuli. W tekstach spotykane są także inne tłumaczenia: bodźce/stymulanty/stymulacje ponadnaturalne, ponadnormalne, nierealistyczne, superbodźce itp. (przyp. tłumaczki). ↩