Copyright © Copernicus Center Press, 2024

Copyright © 2023 by Oxford University Press.
All rights reserved.

If your Adolescent Has Bipolar Disorder was originally published in English in 2023.
This translation is published by arrangement with Oxford University Press. Copernicus Center Press is solely responsible for this translation from the original work and Oxford University Press shall have no liability for any errors, omissions or inaccuracies or ambiguities in such translation or for any losses caused by reliance thereon.

Tytuł oryginału
If Your Adolescent Has Bipolar Disorder. An Essential Resource for Parents

Redakcja językowa
Ida Świerkocka

Korekta poskładowa
Małgorzata Denys

Projekt okładki i stron tytułowych
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Skład
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Opieka redakcyjna
Sonia Kmiecik

ISBN 978-83-7886-815-6

Wydanie I

Kraków 2024

Ta książka nie powinna być stosowana w celu diagnozowania i samodiagnozowania, nie zastąpi także konsultacji i/lub leczenia przez lekarza i/lub innego wykwalifikowanego specjalistę. Autorzy, redaktorzy i wydawcy dlatego zrzekają się wszelkiej odpowiedzialności za szkody bezpośrednie lub wtórne wynikające z wykorzystania materiałów zawartych w tej książce. Czytelnikom zaleca się zwracanie szczególnej uwagi na informacje dostarczonych przez producenta leków lub sprzętu, którego zamierzają używać.

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467
e-mail: redakcja@ccpress.pl
www.ccpress.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Denerwujące zwyżki i spadki nastroju

Kiedy wychowuje się dziecko z chorobą afektywną dwubiegunową, jedną z nielicznych przewidywalnych rzeczy jest nieustanne zaskoczenie. Jednego dnia twoje dziecko – syn lub córka – może sprawiać wrażenie pełnego werwy i energii. Następnego dnia wydaje się czymś pochłonięte i z determinacją dążące do zrealizowania wytyczonego celu. Pewnego ranka stanie się odrobinę drażliwe. Po trzech godzinach zacznie już wpadać w furię. Mogą zdarzać się chwile, kiedy trudno ci będzie rozpoznać dziecko, o którym myślałeś[1], że je znasz.

„«Czuję się tak, jakbym ciągle była w podróży i nie miała dokąd wrócić» – powiedziała w chwili przytomności, pędząc ku jakiemuś miejscu, którego nawet nie potrafiłem sobie wyobrazić”, pisze dziennikarz Michael Greenberg w swoim pamiętniku Kronika szaleństwa, relacjonując, jak ścigał na nowojorskiej ulicy swoją piętnastoletnią córkę, która popadła w stan maniakalny. „Nagle wszelkie punkty styczności między nami zniknęły, a przecież wydawało się to niemożliwe. Mówić nauczyła się ode mnie, ja jej opowiadałem pierwsze bajki. (...) Jednak z dnia na dzień staliśmy się sobie obcy”[2].

Ta choroba, niegdyś nazywana depresją maniakalną, jest zaburzeniem nastroju: potencjalnie szkodliwą odmianą zwyczajnego przebiegu zmian postaw i zachowania. Najczęściej mieści w sobie pewien stopień manii – przyprawiającego o zawrót głowy i nacechowanego zbytnią pewnością siebie lub drażliwością „haju” – na przemian z cyklami depresji, czyli wszechogarniającego smutku.

Jeszcze zaledwie kilka dekad temu większość lekarzy uważała, że dzieci są na to odporne. Jednak dzisiaj „wczesny początek choroby afektywnej dwubiegunowej” rozpoznaje się nawet u sześcioletnich dzieci, a średni wiek jej pojawienia się przypada na okres między 15. a 19. rokiem życia. Ten okres to apogeum wieku dorastania, który Światowa Organizacja Zdrowia definiuje jako czas między 10. a 19. rokiem życia.

Objawy choroby afektywnej dwubiegunowej u dzieci często są inne niż u dorosłych, co utrudnia diagnozowanie. Szacuje się, że schorzenie dotyka w przybliżeniu 3 procent amerykańskich nastolatków, czyli około 1 na 33 osoby, co odpowiada podobnemu wskaźnikowi w populacji dorosłych. Ta choroba występuje zatem znacznie rzadziej niż depresja, dotycząca dzisiaj prawie 1 na 8 osób w młodym wieku. To jednak sugeruje, że z powodu efektów ubocznych tego poważnego, często niebezpiecznego, a prawie zawsze trwającego całe życie problemu cierpi mniej więcej 1,3 miliona nastolatków, a co za tym idzie, także ich rodzin. Właśnie dla was napisaliśmy tę książkę. Naszym celem jest dostarczenie wam niezbędnych informacji i pewności siebie, abyście mogli jak najlepiej wspierać swoje dziecko. Wielu rodziców powie wam, że nie ma zbyt wczesnej pory na to, by zacząć.

„Szkoda, że nie wiedziałam o chorobie afektywnej dwubiegunowej nawet połowy tego, co wiem dzisiaj, wtedy gdy Andrew zaczął zdradzać jej pierwsze objawy – mówi Nancy. – Patrząc z perspektywy czasu, czuję, że o wiele za długo zajęło nam zrozumienie, a następnie zaakceptowanie faktu, że jest to tym, czym jest”.

Twoi towarzysze

Jako rodzic dziecka z chorobą umysłową prawdopodobnie już sobie uświadomiłeś, że nie jesteś sam. W ostatnich latach współczynniki częstości lęku i depresji wśród młodzieży ostro poszły w górę – nawet w okresie, zanim pandemia COVID-19 przyniosła ze sobą swoje traumy, frustracje oraz izolację społeczną. W latach 2019–2021 częstość objawów lęku i depresji wśród młodzieży w Stanach Zjednoczonych podwoiła się. Na początku 2021 roku liczba wizyt dorastających dziewcząt w szpitalnych ambulatoriach z powodu prób samobójczych wzrosła o 51 procent w stosunku do tego samego okresu w 2019 roku. W przypadku chłopców ten wzrost wyniósł 4 procent. W badaniu ankietowym przeprowadzonym podczas pandemii 46 procent amerykańskich rodziców odpowiedziało, że zdrowie psychiczne ich dzieci uległo pogorszeniu.

Do końca drugiego roku pandemii pracownicy lecznictwa psychiatrycznego, zajmujący się leczeniem młodych pacjentów, zgłaszali ogromny wzrost popytu na swoje usługi. Pewien psychiatra opisał to jako „lawinę” młodzieży z ciężką depresją i lękiem. Chociaż nowe stresy nie stworzyły większej liczby przypadków choroby afektywnej dwubiegunowej, to z pewnością u wielu młodych osób zaostrzyły przebieg choroby.

COVID-19 wywrócił życie nastoletniego syna Pauli do góry nogami. Przed pandemią Andy był pływakiem sportowym rangi stanowej i członkiem drużyny skautów. Jednak po odwołaniu imprez pływackich i skautowskich jego nastrój gwałtownie się pogorszył. Chłopak spędzał całe godziny samotnie w swoim pokoju. Zaczął kaleczyć i przypalać sobie ramiona. Po czym pewnego popołudnia pojechał do sklepu oddalonego o ponad godzinę jazdy i ukradł tam parę skórzanych spodni o wartości 1000 dolarów. Został oskarżony o ciężkie przestępstwo i aresztowany, ale kiedy Paula starała się zapewnić mu pomoc lekarską, stanęła w obliczu pięciotygodniowego oczekiwania na leczenie.

W 2021 roku kilka czołowych amerykańskich grup pracowników opieki zdrowotnej uderzyło na alarm. American Academy of Pediatrics, American Academy of Child and Adolescent Psychiatry oraz Children’s Hospital Association wspólnie ogłosiły deklarację o „narodowym stanie nadzwyczajnym” w dziedzinie zdrowia psychicznego młodzieży.

Witaj w nowej pracy

Rola rodzica dziecka z chorobą afektywną dwubiegunową wymaga poszerzenia standardowych granic odpowiedzialności rodzicielskiej. Obecnie twoje zadanie obejmuje próby zrozumienia tego, z czym masz do czynienia, śledzenie metod skutecznego leczenia – i znajdowanie sposobów sprostania ich kosztom – oraz występowanie w roli adwokata twojego dziecka poza domem. Co najważniejsze, będziesz musiał zarządzać własnymi rozpalonymi z uzasadnionych przyczyn emocjami podczas starań o zapewnienie twojemu dziecku i pozostałym członkom rodziny ochrony przed skutkami ubocznymi choroby.

„Zaczynam się już przyzwyczajać do przygniatającej, wszechogarniającej mieszaniny gniewu i niepokoju”[3] – pisze w swojej książce Mój piękny syn David Sheff, u którego syna Nica rozpoznano chorobę afektywną dwubiegunową.

To wszystko może wymagać znacznie więcej energii i czasu, niż się spodziewałeś lub nawet wyobrażałeś sobie, że zdołasz z siebie wykrzesać. Ale jest wiele sposobów zmniejszenia tego obciążenia. Napisaliśmy tę książkę, żeby cię z nimi zaznajomić, żebyś miał z kim otwarcie porozmawiać i zyskać praktyczne wskazówki. Rozumiemy, jak bardzo możesz potrzebować obiektywnego przyjaciela.

Jednak tymczasem zdecydowanie cię zachęcamy, żebyś również w prawdziwym życiu poszukał sobie przyjaciół wśród innych rodziców. Nie ma to jak poczucie koleżeństwa z innymi dorosłymi, którzy rozumieją, jak to jest radzić sobie z tymi wyzwaniami.

„Wszyscy znamy ten tunel – pisze Dorothy O’Donnell, u której córki rozpoznano chorobę afektywną dwubiegunową w wieku 5 lat. – Wiedzieliśmy, jak napięcie związane z wychowywaniem dziecka z chorobą psychiczną może podkopać najsolidniejsze małżeństwo. Widzieliśmy, jak nasze dziewczęta z trudem radzą sobie w szkole i tracą przyjaciół. Widzieliśmy sceptyczny wyraz twarzy u naszych przyjaciół i krewnych, kiedy próbowaliśmy wyjaśnić «pediatryczną chorobę afektywną dwubiegunową»”.

Życie pomiędzy skrajnościami

Choroba umysłowa – podobnie jak fizyczna – tworzy continuum. Na jednym jego krańcu leży optymalny stan zdrowia psychicznego, umożliwiający ludziom przetwarzanie myśli i uczuć w sposób, który pomaga im odnosić sukcesy w szkole lub w pracy, osiągać spełnienie w związkach międzyludzkich i radzić sobie ze zmianami i przeciwnościami. Biegun przeciwny oznacza ciężką chorobę umysłową, zakłócającą te zachowania. Większość z nas żyje gdzieś pomiędzy tymi skrajnościami, przeżywając dobre i złe dni, bez wyraźnej linii rozgraniczenia między zdrowiem a chorobą. Twoim celem jest pomaganie dziecku w przybliżaniu się do pozycji jak najlepszego zdrowia ze znacznie liczniejszymi dobrymi dniami niż tymi złymi.

„Włączyliśmy w to psychiatrę, psychologa i psychologa szkolnego – mówi Stephanie, wychowawczyni i matka z Utah. – Znaleźliśmy właściwy lek. Teraz Gary już się nie okalecza i nie mówi tak ponuro. Niekiedy odczuwa depresję, ale odszedł już od braku jakiegokolwiek zainteresowania życiem do stanu, w którym lubi klocki Lego, składanie pistoletów Nerf, uprawianie crossfitu i zabawę z przyjaciółmi. Czasami nam powie, kiedy nie czuje w sobie zbyt wiele nadziei i ma wrażenie, że wszystko idzie źle. A potem są dni, kiedy wydaje się naprawdę szczęśliwy”.

Nie ma czarodziejskiego leku

Żadna książka nie zastąpi indywidualnej, profesjonalnej diagnozy i leczenia. Jeśli sądzisz, że twoje dziecko może cierpieć na chorobę afektywną dwubiegunową, zalecamy, żeby jak najszybciej zbadał go wykwalifikowany pracownik placówki ochrony zdrowia psychicznego. Jednocześnie wiedz, że nie ma czarodziejskiego leku – niezawodnej pigułki lub techniki terapii – na zaburzenie nastroju. Nie ma też, niestety, zbyt wielkiego prawdopodobieństwa, że trafi ci się doktor Dobra Rada, który szybko wyprowadzi ciebie oraz twoje dziecko z krainy cierpienia. Ostatecznie może być tak, że zanim wasze życie zacznie się poprawiać, możesz zasięgać porady licznych terapeutów i wypróbować wiele strategii leczenia.

Wielu rodziców, którzy przeszli tę drogę przed tobą – w tym liczne osoby dysponujące zawodowymi umiejętnościami badawczymi i cieszące się renomą – rozpacza nad systemem, który według wielu relacji jest zrujnowany. Powszechnie słyszy się przerażające opowieści. A jednak wielu rodziców znalazło również pełną współczucia, skuteczną pomoc, udzielaną przez poszczególnych pracowników placówek ochrony zdrowia psychicznego, którzy wykraczają poza podstawowe oczekiwania zawodowe, a nawet podają numer swojego telefonu komórkowego, żeby pomagać w sytuacjach kryzysowych poza godzinami przyjęć. Niektórzy znaleźli również doradców ubezpieczeniowych, którzy nie szczędzili pracy, żeby zapewnić klientom potrzebną pomoc.

W międzyczasie możesz poczuć się sfrustrowany wielkimi różnicami w sposobie traktowania chorób psychicznych w porównaniu z problemami takimi jak złamanie kości lub nadciśnienie. Nawet jeśli choroby umysłowe mogą wywoływać objawy fizyczne, to podejście do ich leczenia cechuje większa zmienność, subiektywność i liczba kontrowersji. Właśnie dlatego musisz jak najbardziej zadbać o swoją edukację. Podstawowa wiedza na temat diagnoz i metod leczenia może ci dopomóc w pewniejszym wybieraniu klinicysty, poznaniu właściwych pytań, które powinieneś zadać, i lepszym rozumieniu otrzymywanych zaleceń. Nie chcielibyśmy cię stresować, ale chcemy podkreślić, o jakie stawki toczy się tu gra.

Zagrożenia, których nie można ignorować

Choroba afektywna dwubiegunowa to poważne schorzenie psychiczne, które może pociągnąć za sobą równie poważne następstwa. Jeśli pozostanie niezdiagnozowane i nieleczone, jego przebieg przeważnie ulega pogorszeniu. Epizody chorobowe mogą stawać się częstsze i cięższe. Dzieci mogą tracić czas cenny dla rozwoju edukacyjnego i społecznego.

Niebezpieczeństwa obejmują również koszmar każdego rodzica: odebranie sobie przez dziecko życia. Osoby cierpiące na chorobę afektywną dwubiegunową odznaczają się niezwykle wysokim ryzykiem próby samobójczej – przeszło 10 razy większym niż w populacji ogólnej. Aż połowa wszystkich osób z tą chorobą w całym okresie życia podejmie próbę samobójczą. Więcej niż 1 osoba na 12 umrze w ten sposób.

W rozdziale 9 poinformujemy cię, co możesz zrobić, jeśli twoje dziecko podjęło próbę samobójczą albo nią groziło – to niebezpieczeństwo, niestety, staje się wśród amerykańskiej młodzieży coraz większe. W ostatnich latach samobójstwo stało się drugą spośród czołowych przyczyn śmierci młodych ludzi w wieku od 10 do 24 lat. Współczynnik samobójczej śmierci w tej grupie wiekowej wzrósł w latach 2007–2018 o ponad 57 procent – do niemal 11 młodych osób na 100 000.

Choroba afektywna dwubiegunowa zwiększa również prawdopodobieństwo, że dzieci będą szkodzić swojemu zdrowiu bez posuwania się do granic samobójstwa, raniąc się lub przypalając sobie skórę albo uzależniając się od papierosów, alkoholu czy nielegalnych narkotyków. W stanie maniakalnym ludzie przeważnie pozwalają sobie na ryzykowne, często szkodliwe zachowania, od hazardu do skoków z wysokości. Będziesz musiał zachowywać czujność co do zajęć twojego dziecka oraz towarzystwa, w jakim się obraca.

Sposób korzystania z tej książki

Na następnych stronach książki zamieścimy porady na temat tego, jak rozpoznać chorobę afektywną dwubiegunową, jakie są dostępne metody leczenia, jak znaleźć terapeutów i klinicystów, co zrobić w nagłej sytuacji. Podamy aktualne wskazówki, jak mądrze korzystać z systemu opieki zdrowotnej, w tym również informacje na temat bezpieczeństwa i działań niepożądanych często stosowanych leków, znajdowania odpowiedniego rodzaju polisy ubezpieczenia zdrowotnego, a także wsparcia finansowego, jeśli nie stać cię na ubezpieczenie. Wyjaśnimy kwestię zwiększonego ryzyka nadużywania alkoholu i rekreacyjnie stosowanych narkotyków, a także nadmiernego korzystania z mediów społecznościowych. Zasugerujemy sposoby redukowania stresu w domu, wyjaśnimy, jak zawierać kompromisy w szkole, i doradzimy, jak najlepiej przygotować dziecko do dorosłego życia. Wreszcie nauczymy cię, jakim językiem rozmawiać otwarcie o chorobie umysłowej i zdrowiu psychicznym z twoim dzieckiem oraz każdą inną osobą na świecie, która musi się dowiedzieć, co się dzieje.

W całej treści tej książki napotkasz wypowiedzi wykwalifikowanych specjalistów oraz wielu zwyczajnych rodziców ze wszystkich stron Ameryki, którzy przebyli tę drogę przed tobą i uczyli się z własnych doświadczeń. Znajdowaliśmy członków tego zespołu ekspertów rozmaitymi sposobami. Niektórzy aktywnie działali w mediach społecznościowych, z innymi łączyła nas osobista znajomość. Jeszcze inni zaliczali się do autorów, którzy pisali o swoich zmaganiach w dzieciństwie. Niektórzy wypowiadali się jeszcze w trakcie rozdzierającej serce gehenny. Inni, już z dorosłymi dziećmi, mogli spokojniej spojrzeć wstecz na decyzje, które pomogły im przetrwać, i zaoferować wypracowane w ciężkich doświadczeniach porady praktyczne. W książce śledzimy historie kilku takich osób.

We wszystkich przypadkach z wyjątkiem nielicznych zmieniliśmy imiona opisywanych osób. Jednak wszystkie cytaty podaliśmy w dosłownym brzmieniu. Jedno pytanie, które zadawaliśmy wszystkim, brzmiało: „Czego cię to nauczyło?”.

„Jason «ujawnił się» przed bliskimi przyjaciółmi i krewnymi, a to sprawia wrażenie cudu – powiedziała Meg; u niej oraz u jej dwudziestosiedmioletniego syna rozpoznano chorobę afektywną dwubiegunową. – W tym momencie, o ile mi wiadomo, jedyni ludzie, którzy «się ujawnili» na szerokim forum publicznym, to aktorzy, pisarze i muzycy. Więc owszem, proszę użyć pseudonimu. Stygmatyzacja, strach i niezrozumienie wokół choroby afektywnej dwubiegunowej nadal są zbyt silne”.

Nie trać nadziei

Do tej chwili prawdopodobnie dojrzałeś już do tego, by usłyszeć jakieś dobre wieści.

Weź pod uwagę, co następuje: dzisiaj wiemy o chorobach psychicznych o niebo więcej niż kiedykolwiek przedtem. Czasy, kiedy osoby z chorobą afektywną dwubiegunową uważano za opętane przez złe duchy i „leczono” egzorcyzmami lub upuszczaniem krwi, już dawno za nami. Odeszło również w przeszłość dawne zgodne stanowisko psychiatrów, że za choroby psychiczne dzieci winę ponoszą wyłącznie rodzice. Większość Amerykanów nie wybiera już cierpienia w milczeniu zamiast poszukiwania możliwości leczenia zaburzenia nastroju u siebie lub swoich dzieci.

W miejscu tych nieporozumień i stygmatyzacji zaszła diametralna przemiana kulturowa, obejmująca przeprowadzone niedawno ogólnokrajowe kampanie pod hasłami takimi jak „Napraw to”, „Zmień swój umysł” i „Porzuć stygmatyzację” (ta ostatnia odbyła się we współpracy z drużyną futbolową Indianapolis Colts).

Wielu popularnych artystów z chorobą afektywną dwubiegunową wykorzystało swoją sławę, by spróbować pomóc innym cierpiącym. Wśród nich znaleźli się między innymi: piosenkarka Mariah Carey, aktor komediowy Russell Brand oraz aktorki Catherine Zeta-Jones i Carrie Fisher. Ta ostatnia, najlepiej znana z roli księżniczki Lei w Gwiezdnych wojnach, podeszła do tego w heroiczny sposób, zakładając czasopismo „bphope” i otwarcie wypowiadając się o swoim uzależnieniu od narkotyków i alkoholu – zjawiskach często towarzyszących temu schorzeniu.

„Życie z dwubiegunówką może być nieokiełznanym wyzwaniem, wymagającym mnóstwa odporności i jeszcze więcej odwagi – powiedziała Fisher. – Więc jeśli się z tą chorobą żyje i w ogóle funkcjonuje, jest to powód do dumy, a nie do wstydu. Razem z ciągłym strumieniem leków powinni wręczać medale”.

Wyznania sławnych osób mają otrzeźwiający aspekt. Fisher zmarła w 2016 roku w wieku 60 lat z powodu zatrzymania krążenia, a po jej śmierci sekcja zwłok wykazała obecność w jej krwi śladów heroiny, kokainy i MDMA („ecstasy”). Lider rockowej grupy Nirvana, Kurt Cobain, autor piosenki Lithium, popełnił samobójstwo w wieku 27 lat.

Nie sposób jednak zignorować optymistycznych wieści o jakże licznych osobach, które nie tylko przetrwały mimo choroby, lecz także zdołały wieść pełne sukcesów życie.

„Nie trzeba cierpieć w milczeniu i nie ma nic wstydliwego w poszukiwaniu pomocy” – powiedziała Zeta-Jones na łamach czasopisma „People”.

Wiedza to siła

Im lepiej zrozumiesz chorobę swojego dziecka, tym większe będą jego szanse otrzymania – i pełnego wykorzystania – skutecznego leczenia oraz właściwej edukacji, a także życia zdrowszym i szczęśliwszym życiem. To ty możesz spowodować tę kluczową różnicę. Chociaż od czasu do czasu możesz czuć się sfrustrowany, zdezorientowany lub nawet przytłoczony, czerp otuchę z wiedzy o tym, jak daleko zaszliśmy. Nasza świadomość, zrozumienie i współczucie dla osób cierpiących na wszelkiego rodzaju choroby psychiczne rosną z każdym dniem.

Autorzy

Ten poradnik ma troje współautorów.

Niestety, jeden z nich, doktor Dwight L. Evans, zmarł w okresie przygotowywania książki do druku. Był profesorem psychiatrii katedry Josepha i Madonny DiGiacomo oraz profesorem psychiatrii, medycyny i neuronauki Perelman School of Medicine w University of Pennsylvania. Piastował funkcję przewodniczącego Depression and Bipolar Commission w Annenberg Adolescent Mental Health Initiative oraz byłego prezesa American Foundation for Suicide Prevention i American College of Psychiatrists.

Doktor Tami D. Benton jest głównym psychiatrą, dyrektorką naczelną oraz przewodniczącą Department of Child and Adolescent Psychiatry and Behavioral Sciences w Children’s Hospital w Filadelfii. Jest profesorką psychiatrii katedry Fredericka Allena oraz profesorką psychiatrii i pediatrii Perelman School of Medicine w University of Pennsylvania. Pełni funkcję przewodniczącej Board of the Juvenile Law Center, zasiada w zarządzie Friends Central School. W 2021 roku doktor Benton została wybrana na stanowisko prezeski American Academy of Child and Adolescent Psychiatry (AACAP).

Współautorka Katherine Ellison jest laureatką Nagrody Pulitzera, byłą korespondentką zagraniczną oraz autorką i współautorką 10 książek z dziedziny literatury faktu; przez ostatnie dwie dekady specjalizowała się w relacjach dotyczących problemów ze zdrowiem psychicznym. Jej artykuły poświęcone zdrowiu psychicznemu (oraz innym zagadnieniom) ukazywały się na łamach czołowych tytułów prasowych, w tym „New York Timesa”, „Washington Post”, „Scientific American” i „Knowable Magazine”.

Jesteśmy wdzięczni wytrawnej pisarce naukowej Lindzie Wasmer Andrews za jej udział w powstaniu pierwszego wydania książki w 2005 roku. Katherine chciałaby dodatkowo podziękować za ważny wkład psychiatrom: Michelle Guchereau, Kiki Changowi, Jeanowi Milofsky’emu i Jamesowi Ellisonowi; psychologowi Stephenowi Hinshawowi; Jeanne Blake; a także specjalistce w zakresie edukacji Patricii Howey.

Wszyscy jesteśmy szczególnie zobowiązani licznym rodzicom oraz dzieciom z chorobą afektywną dwubiegunową w całym kraju, którzy wnieśli swój wkład w rozmowy o ich doświadczeniach. Szczególne podziękowania składamy pisarzom: Dorothy O’Donnell i Michaelowi Greenbergowi, szczególnie szczodrze darzących nas swoim czasem i spostrzeżeniami.

Podczas opracowywania i marketingu tej książki nie korzystano z finansowania ze strony przemysłu farmaceutycznego. Doktor Tami Benton nie ma nic do ujawnienia. Katherine Ellison nie ma nic do ujawnienia.

Na następnych stronach przedstawiono również wskazówki dla rodziców na temat najlepszego postępowania oraz opisy leczenia, które mogą być przydatne również w przypadku dziecka cierpiącego na depresję bez manii. Dokładniejsze informacje na temat depresji zawiera druga z naszych książek If Your Adolescent Has Depression [Jeśli twój nastolatek cierpi na depresję].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] W celu zachowania zwięzłości tekstu w książce zdecydowano się na użycie form męskich zaimków. Wybór ten wynika wyłącznie z językowej ekonomii i nie stanowi zamiaru wykluczania jakiejkolwiek płci ani tożsamości. (Wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

[2] M. Greenberg (2008). Kronika szaleństwa. Warszawa: Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, s. 7.

[3] D. Sheff (2019). Mój piękny syn. Warszawa: Wydawnictwo Poradnia K, s. 138.