Copyright © Copernicus Center Press, 2024
Copyright © 2022 by Thomas Suddendorf, Jonathan Redshaw and Adam Bulley
All rights reserved.

This translation of THE INVENTION OF TOMORROW is published by arrangement with authors.
Tłumaczenie © Tadeusz Chawziuk, 2024

Tytuł oryginału
The Invention of Tomorrow: A Natural History of Foresight

Projekt okładki i stron tytułowych
Monika Drobnik-Słocińska / monikaimarcin.com

Redakcja językowa i korekta
Gabriela Niemiec | CO DO SŁOWA

Skład
Lucyna Sterczewska | CO DO SŁOWA

ISBN 978-83-7886-783-8

Wydanie I

Kraków 2024

Wydawca: Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel. (+48) 12 448 14 12, 500 839 467
e-mail: redakcja@ccpress.pl
www.ccpress.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Michaelowi C. Corballisowi – T.S.

Mojej rodzinie – J.R.

Tacie – A.B.

1

TWÓJ WŁASNY WEHIKUŁ CZASU

Ponad pięć tysięcy lat temu pewien człowiek, wspinając się na górę w Alpach, zmagał się z przenikliwym zimnem. Był ciężko ranny – w ataku, do którego doszło w położonej niżej dolinie, odniósł głęboką ranę kłutą między kciukiem i palcem wskazującym prawej dłoni. Teraz znajdował się daleko od domu, co najmniej jeden lub dwa dni drogi, wśród zmarzliny i lasu. Nie była to podróż dla ludzi o płochliwym sercu lub nieprzygotowanych. Mężczyzna miał na sobie płaszcz, getry, kapelusz, buty, plecak i inne ubrania uszyte ze skór kilku zwierząt. W woreczku przymocowanym do paska trzymał kamienne narzędzia do cięcia, skrobania i wiercenia, a także kawałki pirytu, dzięki którym mógł rozpalić ogień. W podłużny skórzany pas wplecione miał dwa gumowate owocniki pniarka brzozowego o działaniu przeciwpasożytniczym – przydatne, gdy w jelicie grubym zagnieździ się włosogłówka. Mężczyzna niósł miedziany topór, łuk i strzały, a także sztylet wykonany z czertu. Ten ostatni był wielokrotnie pieczołowicie ostrzony. Może okazać się potrzebny. Czy ktoś szedł za mężczyzną – jeszcze tutaj, pośród śniegu na szczycie góry?

Zamrożone i zmumifikowane zwłoki znaleziono w 1991 roku w alpejskim lodowcu, otoczone wspomnianym wyposażeniem. Mężczyzna stał się znany jako Ötzi – od Alp Ötztalskich, gdzie go znaleziono – lub po prostu „człowiek lodu”[1*]. To, jak Ötzi był przygotowany, ilustruje potęgę uniwersalnej zdolności naszego gatunku do pamiętania tego, co okazało się skuteczne w przeszłości, i przewidywania tego, co może być potrzebne w przyszłości[1].

Ludzki umysł jest swoistym wehikułem czasu. Możemy dzięki niemu przeżywać kolejny raz przeszłe zdarzenia i wyobrażać sobie przyszłe scenariusze, nawet jeśli wcześniej nie doświadczaliśmy niczego podobnego. Ludzie czynią to nieustannie: wybiegają myślami ku nadchodzącym wakacjom, rozkoszują się wizją umówionej kolacji i dumają z niepokojem o wynikach testu. Ponieważ człowiek jest zdolny do umysłowych podróży w czasie, może – tak jak Ötzi – przygotować się do potencjalnych zdarzeń ze znacznym wyprzedzeniem, starając się ukształtować przyszłość według własnego zamysłu. Przezorność, czyli zdolność przewidywania zdarzeń i podejmowania stosownych działań, jest prawdopodobnie najpotężniejszym ze wszystkich naszych narzędzi. Niniejsza książka mówi o istocie i historii tej właśnie zdolności, a także o jej znaczeniu w dziejach ludzkości[2].

Oczywiście fakt, że umiemy sobie wyobrazić przyszłość, nie oznacza, że wiemy, co się stanie. Przecież Ötzi prawdopodobnie nie spodziewał się strzały, która ugodziła go w plecy i położyła do lodu na pięć tysięcy lat. Nie spodziewamy się wielu rzeczy, które się wydarzają, z kolei wiele rzeczy, których się spodziewamy, nigdy się nie wydarza. Nawet specjaliści zajmujący się prognozowaniem, jak maklerzy giełdowi czy meteorolodzy, często mają trudność z przewidzeniem ceny złota w kolejnym kwartale lub tego, czy w następny wtorek będzie padać deszcz. Ludzkie przewidywania niekiedy spektakularnie zawodzą. Słyszy się czasem o inżynierach amatorach, którzy przyczepiają do krzeseł balony wypełnione helem albo rakiety i spodziewają się rychłego uniesienia w przestworza lub uzyskania wielkiej prędkości, ale nie zastanawiają się nad tym, że mogą nagle spaść[2*][3].

Istnieje wiele powodów, by ubolewać na tym, jak bardzo ludzie nie umieją kierować swoimi umysłowymi wehikułami czasu. Przede wszystkim często nie potrafimy patrzeć dalej, lecz ulegamy pokusie szybkiego zarobku, dajemy się zwodzić doniesieniom medialnym lub polubieniom w mediach społecznościowych. Niezmiennie przewidujemy, że zrealizujemy nasze projekty w terminie i nie przekraczając budżetu, nawet jeśli wcześniej nasze optymistyczne prognozy wielokrotnie okazywały się błędne. Mamy również skłonność do przewidywania, że negatywne zdarzenia, takie jak upadek z drabiny, przytrafią nam się rzadziej, niż to się dzieje naprawdę[4]. Historia ludzkości pełna jest przykładów złego planowania, które miało katastrofalne następstwa, tak jak wtedy, gdy urzędnicy stanu Queensland sprowadzili do Australii ropuchę olbrzymią, by wytępiła pewien gatunek chrząszcza, lecz płazy wymknęły się spod kontroli i spustoszyły lokalny ekosystem. Książka ta mówi zatem także o licznych ograniczeniach ludzkiej zdolności przewidywania oraz o tym, jak ludzie próbują sobie z nimi radzić.

Ludzie w swoich dziejach wymyślali zuchwałe strategie, które miały im pomóc zajrzeć w przyszłość. Można wymienić całą alfabetyczną listę metod wróżenia – od abakomancji, czyli wróżenia z brudu, piasku, dymu lub popiołu, po zoomancję, czyli odczytywanie przyszłości z zachowania ptaków, mrówek, kóz lub osłów. Wspólną cechą tych „-mancji” jest oczywiście to, że nie działają. Niemniej są one jednym z wielu produktów głębokiego ludzkiego dążenia do opanowania niepewnej przyszłości i znalezienia najlepszej drogi.

Chociaż nie można odgadnąć przyszłości ze zwierzęcych wnętrzności ani z liści herbaty, w przyrodzie istnieją prawidłowości, które pomagają nam przewidywać przyszłe zdarzenia i się na nie przygotować. Choć starożytni Grecy zwykle zasięgali rady wyroczni przed podejmowaniem większych przedsięwzięć, tworzyli również niezwykle dokładne narzędzia prognostyczne. Cała sala w Greckim Narodowym Muzeum Archeologicznym w Atenach jest poświęcona jednemu szczególnie interesującemu artefaktowi używanemu w tym celu. Niepozorna bryła ze zniekształconego drewna i skorodowanego metalu, wyłowiona z Morza Egejskiego w 1901 roku przez poławiaczy gąbek u wybrzeży Andikitiry, dopiero wiele dziesięcioleci później została zidentyfikowana jako najwcześniejszy znany historykom analogowy komputer. Liczy sobie ponad dwa tysiące lat[5].

Mechanizm z Andikitiry jest zabytkiem o zadziwiającej technicznej złożoności – składa się z dziesiątek kół zębatych z brązu oraz zatartych, tajemniczych napisów. Obracając ręczną korbą, operator wybierał dzień kalendarzowy na przedniej tarczy i przepowiadał przyszłość ciał niebieskich: ruchy planet, fazy Księżyca i zaćmienia Słońca. Rzymski mąż stanu Cyceron zachwycał się, że rozważając prawidłowości niebios, „dochodzimy do poznania bogów”[6].

Ilustracja 1.1. Dzisiejszy wygląd mechanizmu z Andikitiry (po lewej) oraz model tego, jak mogło w nim wyglądać przedstawienie kosmosu (po prawej)

Współcześni ludzie dochodzą do poznania coraz większej liczby sekretów natury i metod przewidywania jej biegu. Choć samodzielne przeprowadzenie odpowiednich obliczeń może być dla nas trudne, umiemy precyzyjnie przewidzieć porę przypływu lub moment występowania zdarzeń na niebie, korzystając z urządzeń mieszczących się w kieszeni. Szybkie zajrzenie do Wikipedii powie nam, że Wenus przejdzie przed tarczą Słońca 27 marca, a Merkury – dokładnie jeden dzień później w roku... 224 508 naszej ery. Nasze codzienne życie w coraz większym zakresie opiera się na harmonogramach i modelach przyszłości rządzących ludzką kooperacją. Pracujemy w wyznaczonych godzinach, spotykamy się co tydzień w dyskusyjnych klubach książki i staramy się za wszelką cenę dotrzymać ważnych terminów.

Niemniej jest aż nadto oczywiste, że nawet gdy mamy jasny obraz tego, co nas czeka, możemy nie podjąć stosownych działań. W Wigilię Bożego Narodzenia 2019 roku nowojorski polityk Brian Kolb opublikował felieton ostrzegający czytelników przed niebezpieczeństwami związanymi z prowadzeniem pojazdu pod wpływem alkoholu – radził, aby „myśleć naprzód i przygotowywać alternatywny plan przed spożyciem alkoholu, gdyż pozwala to uniknąć wielu sytuacji, których można potem żałować” – a mimo to tydzień później sam został złapany nietrzeźwy za kierownicą swojego samochodu, po tym jak znalazł się w rowie[7]. Łatwo śmiać się z takiej hipokryzji, ale zapewne każdy może przytoczyć z własnego doświadczenia przykłady nieroztropnych decyzji podjętych mimo jednoznacznych prognoz i najlepszych intencji. Czy kiedy obudziłeś się z potężnym kacem, przysięgałeś, że nigdy więcej nie sięgniesz po alkohol, ale wkrótce jakoś piwo wpadło ci w ręce? Czy zdarzyło ci się zamówić ociekającego tłuszczem hamburgera lub ogromny deser lodowy, choć wiedziałeś, że będziesz tego żałować... i rzeczywiście żałowałeś? A może kiedyś podjąłeś postanowienie noworoczne, ale parę tygodni później je odrzuciłeś, uznając, że spróbujesz w przyszłym roku? Większość z nas ma problemy z konsekwencją w działaniu, spójnością planów i kierowaniem się racjonalną analizą.

W książce tej opowiadamy o tym, jak dzięki przewidywaniu przestaliśmy być niepozornym gatunkiem naczelnych zamkniętym w tropikach Afryki i staliśmy się istotami, które dzierżą w rękach losy całej planety. Ale nie jest ona jedynie hymnem pochwalnym na cześć naszej zdolności przewidywania ani lamentem nad naszymi ułomnościami w tym zakresie. Ludzie mają niezwykłą władzę przemierzania epok w myśli, ale nasza największa moc wywodzi się być może z bardziej prozaicznego źródła. Rozumiemy, że nie wiemy na pewno, co przyniesie przyszłość, i dlatego staramy się podejmować jakieś środki. Paradoksalnie moc przewidywania w znacznej części pochodzi z tego, że zdajemy sobie sprawę z jej ograniczeń.

W lipcu 1969 roku, na krótko przed lądowaniem Apollo 11 na Księżycu, autor przemówień prezydenta Nixona, William Safire, przygotował następujący tekst, który miał być odczytany w telewizji:

W RAZIE KATASTROFY NA KSIĘŻYCU:

Los zarządził, że ludzie, którzy udali się na Księżyc, aby prowadzić pokojowe badania, pozostaną na Księżycu, aby spoczywać w pokoju.

Ci odważni ludzie – Neil Armstrong i Edwin Aldrin – wiedzą, że nie ma już nadziei na ich uratowanie. Ale wiedzą również, że w ich ofierze tkwi nadzieja dla ludzkości. [...]

Inni pójdą ich śladem i na pewno odnajdą drogę do domu. Ludzka eksploracja nie zostanie przerwana. Ci dzielni ludzie byli jednak pierwszymi i oni pozostaną na pierwszym miejscu w naszych sercach.

Od teraz każdy, kto spojrzy w nocy na Księżyc, będzie wiedział, że istnieje zakątek innego świata, który na zawsze należy do ludzkości[8].

Oczywiście Neil Armstrong i Buzz Aldrin powrócili bezpiecznie z Księżyca w 1969 roku i prezydent Nixon nie musiał zwracać się do narodu tymi słowami. Nie musiał także wykonywać innych smutnych punktów planu awaryjnego, na przykład dzwonić do „przyszłych wdów”, kiedy ich mężowie pozostawali osamotnieni na powierzchni Księżyca. NASA posiada setki stron planów „jeżeli... to...”, ze szczegółowymi instrukcjami dla kontroli misji dotyczącymi tego, jak powinno się postąpić w razie incydentów – od „zakłócenia misji” po „wypadek typu A”[9].

Planowanie awaryjne nie jest czymś obcym dla nikogo z nas. Choć wszyscy mamy plan A – powiedzmy, dotyczący naszej kariery zawodowej – pojmujemy, że wypadki mogą potoczyć się inaczej, niż zakładamy: nasza firma może zbankrutować, może znudzić nas obecna praca lub wpadniemy pod autobus. Dlatego staramy się odkładać pieniądze na czarną godzinę, rozglądamy się za innymi sposobnościami i wykupujemy ubezpieczenie na życie. Niektórzy podpisują umowy przedmałżeńskie albo instalują gaśnice, na wypadek gdyby były potrzebne, mając jednak nadzieję, że nigdy nie będą.

W serii badań prowadzonych przez naszą grupę z Uniwersytetu Queenslandu w Brisbane w Australii dawaliśmy dzieciom proste zadanie, które miało nam pomóc ustalić źródło podstawowego przekonania, że przyszłość może okazać się inna, niż przewidywaliśmy[10]. Wrzucaliśmy nagrody do otworu ustawionej pionowo rury, przypominającej odwróconą literę Y, z dwoma wylotami u dołu. Przygotowując się do złapania nagrody, dwuletnie dzieci zwykle zasłaniały tylko jeden wylot, co oznaczało, że tylko czasami łapały nagrodę. Jednak dzieci czteroletnie w większości rozumiały już, co należy robić: natychmiast i bez wahania kładły dłonie na obu wylotach, co gwarantowało, że w każdym wypadku złapią nagrodę. Nawet przedszkolaki umieją zaradzić temu, że nie potrafią przewidzieć, z którego otworu wypadnie nagroda. Wydaje się, że uświadamiają sobie swój brak dokładnej wiedzy o tym, co przyniesie przyszłość.

Ilustracja 1.2. Czteroletnia Nina, córka Thomasa, podkłada obie dłonie, aby mieć gwarancję, że złapie spadającą nagrodę

Ponieważ umiemy sobie wyobrazić wiele wersji przyszłości wychodzących z teraźniejszości, jesteśmy w stanie porównać możliwości, tak aby wybrać najlepszą[11]. Zdolność ta ma daleko idące następstwa, jak zobaczymy w dalszej części tej książki. Po pierwsze, daje nam intuicję wolnej woli – wrażenie (niektórzy powiedzieliby: ułudę), że jesteśmy panami swojego losu. Ludzie zwykle cenią sobie to odczucie. Wprawdzie nie zawsze jest oczywiste, którą ścieżkę powinniśmy wybrać, jednak przekonanie, że to my siedzimy za kierownicą, jest pokrzepiające.

Odwrotną stroną tej wolności jest świadomość, że nie możemy cofnąć czasu. Odpowiadamy za skutki naszych działań. Gdy zdamy sobie sprawę, że nasze zachowanie może w przyszłości spowodować szkody, większość z nas czuje się zmuszona do zmiany postępowania. A kiedy rzeczywiście wyrządzimy szkody, często odbywamy naszymi mentalnymi wehikułami czasu podróże po alternatywnych ścieżkach, rozważając, jak powinniśmy byli się zachować[12]. Dlatego odczuwamy żal. Z kolei możemy również rozważać, jak powinniśmy postąpić następnym razem, a nawet zastanawiać się, czy pewnego dnia nie spojrzymy z żalem na nasze obecne decyzje i nie zapragniemy, aby nigdy nie zostały one podjęte.

Poczucie wolnej woli, jakie nam dają nasze mentalne wehikuły czasu, nie tylko rodzi w nas świadomość odpowiedzialności za własne działania, ale także skłania do wydawania osądów, karania i żądania odwetu za działania innych. W wielu kulturach ludzie dzielą zachowanie na dobre i złe na podstawie tego, co mogła przewidzieć osoba podejmująca decyzję i jakie miała opcje. Jeśli ktoś miał wybór i mógł łatwo przewidzieć negatywne skutki swoich działań na inne osoby, to będzie oceniany surowiej. Prawnicy, duchowni i autorzy plotkarskich artykułów prasowych do znudzenia roztrząsają dobre intencje, błędne rachuby i nieprzewidziane okoliczności, które mogłyby zwiększać lub łagodzić winę. W prawie bierze się pod uwagę zamysł stojący za występkiem, a jego ustalenie często jest niezbędne do tego, by czyn został uznany za przestępczy. Możliwość przewidywania ma również kluczowe znaczenie dla odróżnienia lekkomyślności, czyli świadomego narażenia innych na szkody, od niedbalstwa, czyli nierozpoznania możliwego do uniknięcia niebezpieczeństwa, które należało przewidywać.

Zdolność przewidywania stawia przed nami wiele zagadek i dylematów moralnych. Czy możemy kogoś okłamać, aby tę osobę pocieszyć? Czy cierpienie myszy doświadczalnych jest warte potencjalnych przyszłych korzyści z odkrycia leku wykorzystywanego w chemioterapii? Ludzie są jedynym gatunkiem, który jest w stanie prowadzić ogród zoologiczny, gdyż umiemy przewidzieć, czego potrzebują zwierzęta i do czego są zdolne, ale jesteśmy także jedynym gatunkiem, który jest w stanie pytać, czy powinniśmy prowadzić ogród zoologiczny. Ludzie nieustannie toczą ze sobą spory o to, co należy uczynić dla stworzenia lepszego świata.

Niestety, ponieważ mamy świadomość jutra, ale nasza zdolność przewidzenia, co ono przyniesie, jest ograniczona, istnieje nieskończenie wiele powodów do niepokoju: Czy trafi we mnie piorun, zatonie moja łódź lub zaatakuje mnie rekin? Za zdolność przewidywania trzeba płacić zmartwieniem – Jak zdobędę pieniądze? Czy ktoś mnie nie oszuka? Czy ta wysypka jest niegroźna? – a nawet martwieniem się o martwienie się: A jeśli nie przestanę się martwić i popadnę od tego w szaleństwo? Rozważanie rozmaitych wersji przyszłości może przyprawić nas o lęk i poczucie beznadziei. Poza tym, jakkolwiek pragnęlibyśmy, aby było inaczej, pewne negatywne przyszłe wydarzenia są praktycznie nieuniknione. Zdolność przewidywania zmusza nas do stawienia czoła przerażającym perspektywom, w tym być może najbardziej nieprzyjemnej: że umrzemy. Ale nawet w tym przypadku ludzie rozważają niepewność tego, czy nadejdzie coś później. Nasze przywykłe do podróży w czasie umysły wybiegają poza naszą własną śmierć. Czy przywita nas Święty Piotr u bram raju, czy Lucyfer w piekle? Czy odrodzimy się jako kleszcz lub tygrys? A może utracimy całkowicie i na zawsze świadomość, gdy obumrą nasze komórki mózgowe? Niezależnie od tego, w co wierzymy, prawdopodobnie będziemy także martwić się o to, jaki świat pozostawimy. Jaka będzie nasza spuścizna.

Zdolność przewidywania jest kluczowa dla rozwoju i działania ludzkiego umysłu, dla tego, co on potrafi i w jakie pułapki wpada, a także dla funkcjonowania ludzkich społeczeństw. Karol Darwin był tak zafascynowany tą zdolnością, że najmocniej skłaniał się do wiary w Boga wówczas, gdy rozmyślał o tym, jak mogła ona powstać. Zastanawiał się nad trudnościami „wyobrażenia sobie, iż niezmierzony i cudowny wszechświat wraz z człowiekiem zdolnym do spoglądania zarówno wstecz, jak w daleką przyszłość, jest dziełem przypadku lub konieczności”[13]. Przyjrzyjmy się bliżej niektórym podstawowym właściwościom tego umysłowego wehikułu, który przenosi nas w czasie.

Gdyby pewnego dnia wynaleziono wehikuł czasu, czy nie mielibyśmy już teraz zalewu gości z przyszłości? Nieżyjący już wielki fizyk Stephen Hawking zorganizował kiedyś na Uniwersytecie Cambridge przyjęcie dla podróżników w czasie, przy czym wysłał zaproszenia[3*] dopiero nazajutrz po wydarzeniu. Nikt z zaproszonych się nie zjawił. Być może nasza epoka nie jest szczególnie interesująca lub przyjemna dla odwiedzających. Ale brak przybyszów z innego czasu mógłby świadczyć także o tym, że podróże w czwartym wymiarze (przynajmniej ku przeszłości) pozostaną na zawsze w sferze marzeń. Niestety tyle mówią fizycy. Odbywać podróże w czasie możemy jedynie w naszych umysłach[14].

Wyobraźmy sobie, że jedziemy autobusem z pracy do domu. Kiedy patrzymy przez okno i obserwujemy mijaną okolicę, nasze myśli zaczynają powracać do zadania, które musimy ukończyć do końca tygodnia. Być może rozważamy, co jeszcze musimy wykonać, i krótko przebiegamy myślą to wszystko, z czym uporaliśmy się już dzisiaj. Zaczynamy przewidywać radość, jaką sprawi nam zdjęcie z siebie tego zobowiązania. W weekend poczujemy ogromną ulgę. Trzeba będzie to jakoś uczcić. W ten sposób przypominamy sobie o zbliżających się urodzinach przyjaciółki i o tym, że trzeba by zorganizować coś wyjątkowego. Kiedy ostatni raz organizowaliśmy przyjęcie na jej cześć, wszyscy dobrze się bawili – ale zabrakło szampana. Postanawiamy, że w sobotę rano koniecznie pojedziemy do sklepu – była ostatnio promocja na francuskie wina. A może ta promocja już się skończyła? Tak czy inaczej, wspaniale będzie odetchnąć i trącić się kieliszkami z przyjaciółmi po tym ciągłym skupieniu na pracy przez ostatnie tygodnie. Nagle zbliżamy się do naszego przystanku i znów myślimy o tu i teraz; chwytamy torbę i szykujemy się do wyjścia.

Ilustracja 1.3. Zaproszenie profesora Hawkinga pozostaje aktualne

Nasz umysł łatwo przeskakuje pomiędzy przeszłymi, teraźniejszymi i możliwymi przyszłymi zdarzeniami. Dostrzega i zgłębia łączące je łańcuchy przyczynowe, kiedy doświadczamy nadziei, radości, niepokoju i wielu innych reakcji emocjonalnych na czysto mentalne scenariusze. Gdy oczy czytelnika przebiegają te wersy, napisane w zupełnie innym miejscu i czasie, jego umysł może przenieść się do przyszłych, jeszcze niezaplanowanych przyjęć lub powrócić do niedawnego wyjątkowo ciężkiego dnia w pracy. A może na krótko powrócimy do ostatniego przyjęcia urodzinowego, na którym byliśmy? Nasze obecne położenie, na przykład otaczające nas obrazy i dźwięki, zejdą na dalszy plan, aby zrobić miejsce tamtemu doświadczeniu. Nazywamy to pamięcią epizodyczną: pamięcią, która dotyczy epizodów z naszego życia. Podobnie, dlaczego by nie pomyśleć przez chwilę o tym, co będziemy robić w nasze następne urodziny? Tę zdolność wyobrażania sobie konkretnego przyszłego zdarzenia i odpowiedniego działania nazywamy przewidywaniem epizodycznym[15]. Przyjrzymy się każdej z tych władz umysłowych po kolei.

Jeden z najgorszych znanych nauce przypadków amnezji dotyczy angielskiego pianisty, dyrygenta i uczonego Clive’a Wearinga, który doznał uszkodzenia mózgu na skutek zakażenia opryszczką i nie jest w stanie przypomnieć sobie żadnego wydarzenia ze swojej przeszłości. Mimo że wciąż pozostaje osobą bystrą i inteligentną, nie tworzy nowych wspomnień i śledzi przebieg zdarzeń jedynie w przeciągu paru sekund. Jego żona Deborah wydała przejmujący tom wspomnień Forever Today (Niekończące się dziś), w którym opisuje, że Clive nieustannie „budzi się”, sądząc, że właśnie w tej chwili po raz pierwszy w życiu uzyskał świadomość[16]. Clive twierdzi, że jego życie do tej pory było „jak śmierć”: bez obrazów, dźwięków, myśli, snów. Było nicością.

Nie każdy rodzaj pamięci obejmuje umysłową podróż do przeszłych wydarzeń. Psychologowie rozróżniają kilka systemów pamięci, można bowiem utracić dostęp do osobistej przeszłości, zachowując inne informacje. Clive Wearing nadal posiada umiejętności motoryczne, takie jak gra na pianinie, co stanowi rodzaj pamięci proceduralnej. Wciąż przechowuje także wiedzę faktograficzną, na przykład pamięta imię swojej żony, co nazywamy pamięcią semantyczną. Utracił jednak zdolność umysłowego cofania się w czasie i ponownego przeżywania zdarzeń, w których uczestniczył. Utracił wszystkie swoje wspomnienia epizodyczne. Wie, że ma dzieci, ale nie przypomina sobie żadnych epizodów z lat, gdy je wychowywał: ani ich pierwszego dnia w szkole, ani przyjęć urodzinowych. Clive umie grać na pianinie i wie, czym jest pianino, ale nie pamięta, aby kiedykolwiek na nim grał.

Do najbardziej oczywistych funkcji naszego wirtualnego wehikułu czasu należy to, że daje nam on poczucie ciągłości – umożliwia ponowne przeżywanie zdarzeń z naszego życia i tworzenie między nimi powiązań narracyjnych. Z nici doświadczenia tkamy opowieść o samych sobie. Co ciekawe jednak, stały wniosek z ponad stu lat badań jest taki, że nawet jeśli nie cierpimy na zaburzenia pamięci, to dokładność naszych wspomnień, podobnie jak dokładność wielu naszych przewidywań, pozostawia wiele do życzenia[17]. Nasza pamięć jest zazwyczaj fragmentaryczna i uboga w szczegóły. Często po prostu się mylimy. Co więcej, poczucie pewności co do prawdziwości naszych wspomnień jest zaskakująco słabo skorelowane z ich rzeczywistą dokładnością. Skłania to do niewesołych wniosków, biorąc pod uwagę, jak wiele zależy od niezawodności ludzkich wspomnień.

Wieczorem 2 marca 1995 roku Michael Gerardi i Connie Babin opuścili restaurację w Nowym Orleanie, w której spotkali się na pierwszej randce. Gdy kilka minut później oboje podchodzili do samochodu Gerardiego, zostali zaczepieni przez trójkę nastolatków. Babin udało się uciec z miejsca zdarzenia, ale kiedy na chwilę się odwróciła, zobaczyła, jak jeden z napastników strzela Gerardiemu w głowę i zabija go na miejscu. Potem Babin zidentyfikowała szesnastoletniego Shareefa Cousina jako zabójcę i oświadczyła przed sądem: „Nigdy nie zapomnę tej twarzy”. Cousina uznano za winnego i skazano na karę śmierci; spędził w celi śmierci dwa lata, dopóki jego wyrok nie został ostatecznie uchylony. Pomimo pewności, jaką miała Babin, Cousin nie był obecny w miejscu popełnienia morderstwa – w tym czasie jego trener koszykówki odwoził go do domu po meczu[18].

Lata badań nad zeznaniami naocznych świadków dowodzą, że nasze wspomnienia zdarzeń nie opierają się na precyzyjnym zapisie przeżyć, ale na aktywnej rekonstrukcji[19]. Nie nosimy w umyśle kamery wideo, która wiernie rejestruje naszą przeszłość i umożliwia jej dokładne odtworzenie. Aktywnie rekonstruujemy epizody, gdy pojawia się potrzeba ich przypomnienia. W procesie tym polegamy niekiedy na informacjach uzyskanych dopiero po zdarzeniu – na przykład na tym, co powiedzieli inni, lub na sugestiach zawartych w pytaniach. Kiedy ktoś nas zapyta, czy mężczyzna miał wąsy podkręcone w górę czy w dół, możemy włączyć do naszych wspomnień fakt posiadania wąsów, nawet jeśli ich w ogóle nie było. Mamy skłonność do upiększania sprawozdań dla uzyskania lepszego efektu albo uwypuklania naszej roli w wypadkach bądź usprawiedliwiania samego siebie. Z każdym nowym powtórzeniem opowiadanej historii coraz trudniej oddzielić pierwotne zdarzenie od tego, co zostało później dodane[20].

Najwyraźniej pamięć nie stanowi systemu zapewniającego idealną archiwizację. Sędziowie i historycy bez wątpienia woleliby coś bardziej pewnego. Jednakże z ewolucyjnego punktu widzenia można powiedzieć, że dobór naturalny mało dba o to, czy pamięć przeszłych zdarzeń jest dokładna. Liczą się konsekwencje pamięci dla przetrwania i przyszłej reprodukcji. Pamięć służy przyszłości[21].

Przyjrzyjmy się podstawowej formie pamięci, jaką jest warunkowanie Pawłowowskie. Iwan Pawłow, rosyjski fizjolog i laureat Nagrody Nobla, odkrył, że psy uczą się kojarzyć dźwięk dzwonka z pojawieniem się karmy, tak że za każdym razem, gdy słyszą dzwonek, zaczynają się ślinić jeszcze przed pojawieniem się przekąsek. Choć oczywiście chodzi tutaj o pamięć, proces ten w rzeczywistości ukierunkowany jest na przyszłość. Pies ślini się, przygotowując się na otrzymanie czegoś do jedzenia. Gdy po jakimś zachowaniu następuje nagroda, prawdopodobieństwo, że zwierzę powtórzy to zachowanie, będzie większe, niż gdyby następowała po nim kara. Pies zaczyna oczekiwać, że zostanie nagrodzony, jeśli przyjdzie w odpowiedzi na zawołanie, a także – że zostanie ukarany za wskoczenie na stół.

Podobnie warunkowaniu można poddawać ludzi. Nawet osoby takie jak Clive Wearing, które nie przypominają sobie wydarzeń, wciąż mogą się w ten sposób uczyć. Szwajcarski neurolog Édouard Claparède ukłuł kiedyś podczas uścisku dłoni – za pomocą ukrytej pinezki – jedną ze swoich pacjentek cierpiącą na amnezję[22]. Potem kobieta, mimo że nie pamiętała, czy kiedykolwiek wcześniej spotkała swego lekarza, nie chciała podejść, aby się z nim przywitać. W ten sposób uniknęła kolejnego ukłucia.

W przeciwieństwie do takiego uczenia się przez kojarzenie pamięć epizodyczna wymaga świadomego przypominania sobie i wiąże się z wirtualną podróżą w przeszłość. Możemy ponownie doświadczyć tego, jak ktoś nas skrzywdził, i wziąć pod uwagę dodatkowe informacje przy interpretacji tego wspomnienia. Jeżeli lekarz ukłuł nas igłą, gdyż – jak pamiętamy – pobierał nam krew, wspomnienie bólu prawdopodobnie nie powstrzyma nas w przyszłości przed udaniem się do tego lekarza. Nasze umysłowe wehikuły czasu umożliwiają nam integrowanie informacji pochodzącej z różnych przeszłych wydarzeń, a nawet wielokrotne powracanie do nich w poszukiwaniu nowych nauk[23]. Choć zdolność ta może niekiedy prowadzić do niepotrzebnego rozpamiętywania własnych błędów czy faux pas, pomaga również w zrozumieniu, dlaczego teraźniejszość wygląda tak, a nie inaczej. Jak Sherlock Holmes wyjaśniający przestępstwo, łączymy ze sobą różne fakty, aby zrekonstruować to, co wydarzyło się w przeszłości, choć nawet w tym przypadku chodzi głównie o przyszłe korzyści. Kto raz się sparzył, ten na zimne dmucha.

Ludzie osiągają korzyści nie tylko dlatego, że zastanawiają się nad tym, co już się wydarzyło, ale także ponieważ przenoszą wspomnienia w przyszłość i przewidują, co może się wydarzyć. Jeśli ostatnim razem, gdy byliśmy nad jeziorem, pokąsały nas komary, możemy przenieść to wspomnienie w przyszłość i wyobrazić sobie, że zostaniemy pokąsani podczas kolejnej wycieczki. Zapewne więc zastosujemy środek odstraszający. Niewykluczone nawet, że nasza tak cenna pamięć epizodyczna wyewoluowała głównie jako skutek uboczny tej prawdopodobnie znacznie bardziej doniosłej zdolności przewidywania epizodycznego[24].

Czy pamięć epizodyczna jest tylko korelatem wirtualnego wehikułu czasu, który wyewoluował, abyśmy mogli odwiedzać przyszłość? Czy powinniśmy traktować metaforę wirtualnego wehikułu czasu na tyle poważnie, by uznawać pamięć i przewidywanie za uzupełniające się aspekty jednego neurokognitywnego systemu? W końcu istnieją zasadnicze różnice: pierwsza zdolność dotyczy wydarzeń, które faktycznie miały miejsce, a druga tych, do których nie doszło (i być może nigdy nie dojdzie). A ten, kto chce śledzić to, co zostało osiągnięte i co jeszcze pozostaje do zrobienia, nie powinien mylić jednej z drugą.

Niemniej jednak istnieje wiele powodów, aby sądzić, że umysłowe podróże w przeszłość i przyszłość są ze sobą ściśle powiązane. Clive Wearing stracił nie tylko zdolność przypominania sobie, że kiedykolwiek dawał występy, ale także zdolność umysłowych podróży w przyszłość, wyobrażania sobie, że występuje w następnym tygodniu – lub kiedykolwiek w przyszłości. Nie jest w stanie zaplanować, co będzie robił w weekend, tęsknić do przyszłych wakacji ani zorganizować dla przyjaciela urodzinowego przyjęcia-niespodzianki.

Badania pokazały wiele innych podobieństw między umysłowymi podróżami w przeszłość i przyszłość. Podczas jednego z naszych własnych badań zadawaliśmy dzieciom pytania dotyczące ich przeszłości i przyszłości i wykryliśmy związek między ich zdolnością do wiernego przypominania sobie tego, co robiły dnia poprzedniego, i relacjonowania tego, co zrobią nazajutrz. Podobnie wydaje się, że z wiekiem bogactwo oraz szczegółowość pamięci i przewidywania zmniejszają się jednocześnie. Niektóre stany kliniczne, takie jak depresja czy schizofrenia, wiążą się z mniejszą liczbą szczegółów zarówno we wspomnieniach, jak i w przewidywaniach. Co więcej, zarówno pamięć epizodyczna, jak i przewidywanie epizodyczne tracą na żywości, im bardziej odległe od teraźniejszości są wydarzenia. Ponadto, jak przekonamy się później, oba procesy polegają na podobnym rodzaju aktywacji mózgu. Podobieństwa te nie są dziełem przypadku. Wydaje się, że naprawdę używamy tego samego umysłowego wehikułu czasu, aby poruszać się wstecz i w przód[25].

O ile można wyeliminować bezkrytyczne zwierzę z jego dogmatycznymi mniemaniami, o tyle my możemy formułować hipotezy, a potem je krytykować. Niech zamiast nas giną nasze hipotezy i teorie!

Karl Popper (1978)

Nie zawsze wystarczy po prostu rzutować w przyszłość to, co znamy z przeszłości, i zakładać, że to samo wydarzy się ponownie. Ponieważ przyszłość nie jest pewna, uwzględnianie wielu możliwości ma fundamentalne znaczenie dla skuteczności przewidywań. Możemy rozważać różne reakcje przyjaciółki na przyjęcie-niespodziankę, nawet jeśli nigdy jeszcze nie widzieliśmy jej w takiej sytuacji[26]. Co by nasza przyjaciółka pomyślała, gdybyśmy namówili do przyjścia na jej przyjęcie sławną, podziwianą przez nią osobę? Albo jak przyjęłaby to, że zrobiliśmy jej psikusa i zastąpiliśmy lukier cytrynowy na torcie urodzinowym ostrą musztardą? Nawet jeśli nigdy nie próbowaliśmy takiego połączenia, możemy być pewni, że będzie smakować okropnie – choćbyśmy lubili i musztardę, i ciasto. Możemy także wyobrazić sobie reakcję koleżanki po tym, jak odkryje, że wciągnęliśmy w spisek innych gości. Być może będzie chciała się zemścić. W rzeczywistości nasi bardziej roztropni kompani mogliby nam odradzać takie szaleństwo i być może pohamowaliby naszą ochotę na psoty.

Istota rzeczy polega na tym, że takie rozważania nie są zwykłym powtórzeniem przeszłości, ale dotyczą nowych możliwości, które możemy snuć i oceniać, siedząc w wygodnym fotelu. Nasz prywatny wehikuł czasu daje nam dostęp do różnych wariantów przyszłości, które nigdy nie istniały – tak naprawdę możemy go używać, by mieć pewność, że nigdy się nie ziszczą. Możemy wcielać w życie niektóre pomysły, innym zaś – pozwalać obumrzeć w naszej głowie, jak pisał Popper, bez cierpienia z powodu wszystkich realnych skutków, jakie pociąga za sobą ich zastosowanie.

Aby konstruować wersje przyszłości, potrzebujemy niezwykle elastycznej, ewoluującej maszynerii poznawczej. Wraz ze swoim naukowym mentorem, psychologiem Michaelem Corballisem, Thomas wysunął przypuszczenie, że podobnie jak przedstawienia teatralne opierają się na wielu starannie zaplanowanych procesach ożywiających zdarzenia przed naszymi oczami, tak wiele procesów musi współdziałać, kiedy generujemy scenariusze w teatrze umysłowym ukrytym za naszymi oczami[27].

Aby wyobrazić sobie radość, jaką daje wyskoczenie zza kanapy, gdy wchodzi do domu nasza obchodząca urodziny przyjaciółka, musimy odłączyć się od wszystkiego, co dzieje się naokoło nas, i przygotować miejsce dla umysłowego scenariusza (scena). Musimy także stworzyć przedstawienie z nas samych i naszych przyjaciół (aktorzy). Możemy zadać sobie pytanie, co zrobimy, aby powstrzymać Charliego przed chichotaniem i zdradzeniem w ten sposób sekretu, co mu się wcześniej zdarzało. Możemy wyobrazić sobie rozplanowanie domu i miejsca, w których wszyscy powinni się poukrywać (scenografia), a także problemy logistyczne, jakie mogą wyniknąć. Gdy już wyobraziliśmy sobie całą sytuację, możemy odegrać w myślach kilka różnych wersji. Chcemy po prostu zaczekać, aż przyjaciółka sama przyjdzie, czy lepiej będzie, gdy ktoś z nas ją przyprowadzi? Aby stworzyć te potencjalne scenariusze, potrzebujemy kreatywności, która pozwoli nam wygenerować wszelkie opcje (autor) przez łączenie elementów w nowe układy. Możemy rozważać w naszym umyśle kilka możliwości, oceniając ich atrakcyjność i pułapki (reżyser). W takim ocenianiu wykorzystujemy fakt, że samo myślenie o zdarzeniach może wywoływać emocje – dlatego już wyobrażanie sobie kłopotliwej sytuacji bywa przykre, a wyobrażanie sobie wygranej bywa bardzo przyjemne. Choć analizowanie scenariuszy może być zabawne i zajmujące, czas nagli. W pewnym momencie trzeba powiedzieć „stop” i zdecydować, która wersja zostanie zrealizowana (producent wykonawczy).

Nie oznacza to, że w naszym mózgu naprawdę istnieje teatr lub mózgowe ludziki, które odgrywają te role. Metafora ma jedynie podkreślać, że wiele elementów musi do siebie pasować, aby powstał scenariusz umysłowy oderwany od tego, co dzieje się tu i teraz. Nasze umysłowe podróże w czasie opierają się na powiązanych ze sobą zdolnościach do wyobrażania sobie rzeczy, których obecnie nie widzimy, rozważania działań i reakcji naszych i innych osób, rozumienia fizycznej i społecznej dynamiki, tworzenia fabuł przez łączenie elementów bazowych, analizowania i oceny możliwości, a także wdrażania w życie stworzonego planu.

Ludzki umysłowy wehikuł czasu jest złożonym i potężnym narzędziem, które pozwala nam wyobrażać sobie praktycznie wszystko, gdziekolwiek i kiedykolwiek. Kiedy jednak wykorzystujemy go do podróży w przeszłość, jego elastyczność i otwarty charakter mogą rodzić niewiarygodne obrazy tego, co rzeczywiście się wydarzyło. Możemy uwzględniać późniejsze informacje, tak że wydarzenia rekonstruowane są w sposób twórczy, a nie wierny. Uprzedzenia i błędy naszej pamięci są ceną, jaką płacimy za to, że system ten jest wystarczająco elastyczny, aby dawać nam nieograniczone możliwości.

Człowiek roztropny będzie patrzył tak daleko, jak tylko będzie zdolny, i wykorzysta całą swoją wiedzę i moc, ale kiedy to uczyni, będzie wiedział, że jest tylko człowiekiem i dlatego nie jest w stanie wszystkiego przewidzieć i wszystkiemu zaradzić.

Mary Astell (1697)

Co nosimy w naszych torbach i kieszeniach, a czego tak naprawdę potrzebujemy w nadchodzącym dniu? Być może mamy przy sobie gotówkę, karty kredytowe, gumę do żucia, kosmetyki, kluczyki do samochodu, środki antykoncepcyjne... – aby wymienić tylko kilka typowych przedmiotów. Taszczymy je ze sobą, ponieważ prawdopodobnie doszliśmy do przekonania, że w pewnym momencie mogą nam się przydać – nawet jeśli wcześniej minie ich termin przydatności do spożycia[28]. Nadmierne przygotowanie jest cechą charakterystyczną ludzi, ponieważ wiemy, że przyszłość jest niepewna.

Oczywiście myślenie o przyszłości jest potęgą. Ale myślenie o naszym myśleniu o przyszłości bywa jeszcze potężniejsze[29]. Zdajemy sobie sprawę z tego, że przyszłość, którą sobie wyobrażamy, jest tylko wytworem naszej wyobraźni: być może się nie ziści. Rozumiemy, że nasze przewidywania mogą okazać się żałośnie chybione i że nawet najstaranniej obmyślane plany często biorą w łeb. Zapewne spróbujemy zatem uczynić coś, by skompensować te wady. Jak pokazały dzieci, które wzięły udział w naszych eksperymentach z rozwidloną rurą, gdy jesteśmy przygotowani na więcej niż jedną możliwość, możemy zwiększyć nasze szanse na sukces. Jesteśmy także w stanie rozważać przyszłość, w której odnosimy sukces, i taką, w której doznajemy porażki – a także sposoby urzeczywistnienia tych alternatywnych przyszłości. Jak sprawić, by los był nam przychylny?

Przewidując, że możemy zapomnieć, co powinniśmy zrobić w określone dni lub o określonych porach, korzystamy z list, kalendarzy i alarmów. Wiedząc, że nie możemy w pełni polegać na naszych najlepszych intencjach w kwestii samokontroli, ukrywamy przed sobą ciasteczka, wyrzucamy papierosy i wpłacamy pieniądze na konta oszczędnościowe. Jeszcze zanim ludzie zaczęli budować maszyny, takie jak mechanizm z Andikitiry, które pomagały im w przewidywaniu i koordynacji, rozważali przyszłe wyzwania i opracowywali sposoby na kompensację swoich ograniczeń. Przewidując, że mogą nie być w stanie odnaleźć drogi powrotnej do domu, rysowali znaki na piasku, by wskazywały im trasę, i zapamiętywali historie o punktach orientacyjnych. Podejrzewając, że może zabraknąć im potrzebnych umiejętności, umyślnie ćwiczyli, aby się przygotować. Zdając sobie sprawę, że mogą utracić kontrolę nad tym, kto jest co komu winien, opracowywali systemy księgowe, aby służyły im pomocą. We wszystkich sprawach starali się korzystać także ze środków społecznych, by przezwyciężać swoje przyszłe braki: omawiali z innymi swoje plany, radzili się, prosili o przypomnienie lub pozwalali mądrzejszym od siebie wskazywać sobie drogę.

Ludzie nie tylko przewidują i tworzą plany. Kluczem do sukcesu jest to, że zastanawiają się, czy przewidywania okażą się trafne i czy ich plany się urzeczywistnią. Jeśli odpowiedź na któreś z tych pytań jest przecząca, szukają środków zaradczych. Przygotowują się na najgorsze, ale mają nadzieję, że wszystko pójdzie po ich myśli. Znaczna część naszej siły pochodzi ze strategii kompensacyjnych, które tworzymy, aby stawić czoło niewiadomym rysującym się na pochmurnym horyzoncie.

Wybiegnijmy myślami ku temu, co nas czeka w tej książce.

W następnym rozdziale jako punkt wyjścia przyjmiemy rolę przewidywania w ewolucji kulturowych rozwiązań problemów życia – tego, jak budować łodzie, które będą pływać, jak tworzyć dzieła sztuki, które przetrwają wieki, lub jak przygotowywać trujące ryby, aby ich zjedzenie nas nie zabiło. Zobaczymy, że przewidywanie stanowi siłę napędową ewolucji kulturowej w pętli sprzężenia zwrotnego, która wytyczyła drogę do naszego obecnego statusu na naszej planecie.

Następnie zastanowimy się nad tym, jak rozwija się i działa przewidywanie[4*][30]. W rozdziale trzecim przyjrzymy się nabywaniu przez dzieci ich umysłowych wehikułów czasu oraz uświadomimy sobie, jaka moc staje wtedy do ich dyspozycji. Potem wykażemy, że wybory, których dokonują ludzie, gdy kierują swoje wehikuły czasu w przyszłość, leżą u podstaw różnorodnych umiejętności i wiedzy właściwych społeczeństwom ludzkim. Rozdział czwarty zabierze nas z kolei za kulisy, abyśmy mogli zrozumieć, jak mózg pozwala nam myśleć naprzód i rozważać przyszłe możliwości. Przewidywanie odgrywa kluczową rolę w przetwarzaniu informacji przez mózgi wszystkich zwierząt, ale mózg ludzki wyniósł tę zdolność na zupełnie inny poziom, umożliwiając tworzenie scenariuszy rozgrywających się w odległym czasie i przestrzeni.

Po przedstawieniu tego, co mówi nauka o rozwoju i mechanizmach naszego umysłowego wehikułu czasu, przejdziemy do fundamentalnych pytań o naturę i pochodzenie przewidywania. Zaczniemy od predyspozycji innych zwierząt, a następnie przyjrzymy się ewolucji człowieka, jego pisanej historii aż do teraźniejszości, a także przyszłości.

Sami prowadziliśmy badania nad zdolnościami poznawczymi małp, wron i innych zwierząt. W rozdziale piątym wyjaśnimy, co badania takie mówią o przewidywaniu u zwierząt i dzięki czemu ludzkie umysły są tak skuteczne w myśleniu naprzód. Rozdział szósty zabierze nas w podróż w odległą przeszłość, gdzie spotkamy różne gatunki wyprostowanych człowiekowatych, z którymi nasi przodkowie dzielili planetę. Przyjrzymy się dowodom archeologicznym na to, że poszerzały one swoje horyzonty czasowe, i dowiemy się, jak nasi przodkowie rozpoczęli swój marsz do panowania nad przyszłością.

Okazuje się, że źródło tego panowania leży w znaczniej mierze poza naszymi czaszkami. W rozdziale siódmym będziemy analizować artefakty, które radykalnie podniosły jakość naszych przewidywań. Mechanizm z Andikitiry to tylko jedno z narzędzi – obok kalendarzy, zegarów, pisma klinowego i innych wytworów – które pomogły ludziom przewidywać przyszłość i świadomie koordynować działania jak żadne inne stworzenia wcześniej. W rozdziale ostatnim rzucimy okiem na to, jak ludzie zdołali wykorzystać zdolność przewidywania i stworzyli epokę nowoczesną z jej rozlicznymi wygodami i problemami. Wciąż wielu rzeczy nie wiemy o pilotowaniu naszych umysłowych wehikułów czasu i powinniśmy je poznać jak najprędzej.

Ludzie, żyjący przez setki tysięcy lat w małych klanach, uzbrojeni w kamienne narzędzia, w ciągu ostatnich dziesięciu tysięcy lat przeszli od przerabiania kamienia krzemionkowego na topory do przerabiania go na chipy komputerowe. Dzięki lepszym przewidywaniom i koordynacji stworzyliśmy niezliczoną liczbę maszyn, artefaktów i gadżetów, które towarzyszą nam wszędzie, a część z nich mknie nawet w przestrzeń międzygwiezdną[31].

Proces ten przyspieszył, odkąd ludzie odkryli metodę naukową: systematyczny sposób budowania wiedzy, którego podstawą jest przewidywanie. Eksperymenty i obserwacje dają początek teoriom prowadzącym do przewidywań, te zaś są potem sprawdzane w dalszych eksperymentach i obserwacjach. Gdy przewidywania okazują się błędne, naukowcy próbują opracować lepsze teorie wyjaśniające nieoczekiwane obserwacje, co z kolei prowadzi do nowych przewidywań i testów, i tak dalej. Dzięki temu prostemu cyklowi – który zasadniczo jest mechanizmem korekcji błędów – kolaboracyjne przedsięwzięcie naukowe przyniosło ogromny postęp w rozumieniu świata. To zaś sprawiło, że ludzie coraz skuteczniej przewidują i kształtują przyszłość.

Nauka pozwoliła nam ujrzeć na nowo nasze miejsce w rozległej panoramie czasu i przestrzeni. Pomyślmy choćby o tym, że światło dnia, które widzimy, opuściło powierzchnię Słońca mniej więcej osiem minut przed dotarciem do naszej siatkówki. Kiedy zaś patrzymy na najjaśniejszą gwiazdę na nocnym niebie, na Syriusza, widzimy światło, które opuściło tę gwiazdę ponad osiem i pół roku wcześniej. Światło z centrum Drogi Mlecznej musi podróżować ponad dwadzieścia pięć tysięcy lat, aby do nas dotrzeć, a kiedy obserwujemy przez teleskop najbliższą inną galaktykę, Andromedę, widzimy światło, które pochodzi sprzed około dwóch i pół miliona lat. Jeżeli w tej galaktyce istnieje inteligentne życie, które na nas spogląda, zobaczy Ziemię taką, jaka była dwa i pół miliona lat temu, zamieszkaną przez wiele gatunków naszych dawno nieistniejących krewnych – australopiteków, parantropów i Homo habilis – zanim jeszcze doszło do opuszczenia Afryki. Choć te szersze obrazy mogą sprawiać, że poczujemy się mali i nieistotni, dają również jaśniejszą ideę epickiej podróży naszego gatunku. Jesteśmy ostatnim z wielu gatunków wyprostowanych człowiekowatych, które chodziły niegdyś po Ziemi, i mamy za sobą długą drogę.

Częściowo na skutek dalekowzrocznych wysiłków zmierzających do poprawy stanu świata wielu z nas korzysta obecnie z udogodnień takich jak transport zmotoryzowany i telekomunikacja, o których nasi pradziadkowie, nie mówiąc już o ludziach prehistorycznych, nie mogli nawet marzyć. Przypływy i odpływy nie są już zjawiskami nieprzewidywalnymi, ale dobrze zrozumiałym procesem, który marynarze biorą pod uwagę, aby uniknąć wpłynięcia na mieliznę. Nawet tsunami nie jest już przejawem gniewu bogów, ale przewidywalnym następstwem zdarzenia geologicznego, możliwym do wykrycia przez systemy wczesnego ostrzegania, które dzięki temu dają ludziom cenne minuty na ucieczkę do wyżej położonych miejsc.

Rozumiemy coraz lepiej, że wiele pozornych dobrodziejstw ludzkości ma również nie tak niewinne następstwa: płoną lasy, topnieją lodowce i wymiera niepokojąco wielka liczba gatunków. Wybieramy z planety to, czego nam potrzeba, pozostawiając w zamian góry śmieci. Nasze śmieci można znaleźć w najgłębszych rowach morskich i na krańcach ziemskiej atmosfery. Wpływ człowieka na planetę jest tak przemożny, że naukowcy ogłosili nową epokę geologiczną: antropocen[32]. Początek tej ery wyznaczają testy broni jądrowej prowadzone w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku, które pozostawiły smugi pierwiastków radioaktywnych w warstwach skalnych na całym świecie[5*][33]. Wiele przewidywań nauki dotyczących zanieczyszczeń, zmian klimatycznych i masowego wymierania gatunków wskazuje na to, że znaleźliśmy się obecnie na rozdrożu. Najwyższy czas poznać lepiej zdolność myślenia naprzód, która doprowadziła nas do tego miejsca. W końcu może ona okazać się także jedynym wyjściem z naszych kłopotów.

Myślenie naprzód przenika nasze działania i jest dla spraw ludzkich czymś niezbędnym. Nie jest to spostrzeżenie nowe. W starożytnej mitologii greckiej Prometeusz, syn tytana Japeta, wykradł ogień niebiański, by dać ludziom moc, która odróżni ich od innych zwierząt. Przyniósł nam kulturę, rolnictwo, matematykę, medycynę, technologię i pisarstwo. „Prometeusz” oznacza „przezorny”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

1. Twój własny wehikuł czasu

1.1: Zdjęcie użytkownika Flickr: Tilemahos Efthimiadis, CC BY 2.0, przeróbka: Freeth i in., 2021, Scientific Reports, CC BY 4.0.

1.2: Autorzy książki.

1.3: Zaproszenie dla podróżników w czasie Stephena Hawkinga: Peter Dean / kiteprint.com.

PRZYPISY

1. Twój własny wehikuł czasu

[1] Więcej o ostatnich dniach Ötziego i jego wyposażeniu w: Capasso, 1998; O’Sullivan i in., 2016; Oeggl i in., 2007; Peintner i in., 1998; Wierer i in., 2018. Zauważmy, że łuk był nieskończony, podobnie jak strzały w kołczanie. Historię Ötziego przedstawia film Człowiek lodu Felixa Randaua z 2017 roku.

[2] Suddendorf, Corballis, 1997.

[3] Oliver, 1993.

[4] Istnieje wiele przykładów takich błędów w planowaniu (Buehler i in., 2010; Kahneman, 2011) i oczekiwaniach (Hanoch i in., 2019; Sharot i in., 2011).

[5] Freeth i in., 2021; Seiradakis, Edmunds, 2018.

[6] Cicero, 45 p.n.e./1877. (O naturze bogów, s. 158, edycja komputerowa: www.zrodla.historyczne.prv.pl).

[7] Kilgannon, 2020; Kolb, 2019.

[8] Safire, 1969.

[9] NASA, 2003.

[10] Redshaw i in., 2018; Redshaw, Suddendorf, 2016. Nasza grupa badawcza nie jest bytem ustalonym, gdyż współpracujemy z wieloma naukowcami z różnych instytucji i reprezentujących różne dyscypliny. Podczas pisania tej książki Thomas i Jon byli pracownikami Uniwersytetu Queenslandu, a Adam był zatrudniony w Uniwersytecie Sydney i na Harvardzie. Kiedy mówimy o „naszych” badaniach, czasami chodzi o całą naszą trójkę, ale często tylko o jednego lub dwóch z nas i rzeszę innych wspaniałych współpracowników (jak widać po przytaczanej literaturze).

[11] Redshaw, Suddendorf, 2020.

[12] Gautam i in., 2019.

[13] Darwin pisze dalej: „Gdy zastanawiam się nad tym, czuję się zmuszony zwrócić się ku Pierwszej Przyczynie władającej rozumem w jakimś stopniu analogicznym do rozumu człowieka; a więc należy mi się miano Teisty. Przekonanie to głęboko tkwiło w moim umyśle jeszcze w okresie pisania »Powstawania gatunków«, lecz od tego czasu stopniowo i z różnymi wahaniami coraz bardziej słabło. Powstaje wszakże wątpliwość, czy można zaufać umysłowi człowieka, gdy dochodzi on do tak doniosłych wniosków?” (Darwin, 1887/1958).

[14] Holden, 2005. Określenie „wehikuł czasu” stało się popularne dzięki powieści H.G. Wellsa (1895) o tym samym tytule, która dała początek całemu gatunkowi fantastyki naukowej w literaturze i filmie.

[15] Pamięć epizodyczna: Tulving, 2005. Przewidywania epizodyczne: Suddendorf, Moore, 2011.

[16] Wearing, 2005.

[17] Schacter, 1999.

[18] Hoeffel, 2005. Ten akt jaskrawej niesprawiedliwości nie jest zapewne czymś tak niespotykanym, jak można by sądzić. Szacuje się, że odsetek fałszywych oskarżeń w przypadku osób skazanych na karę śmierci w Stanach Zjednoczonych wynosi co najmniej cztery procent (Gross i in., 2014).

[19] Bartlett, 1932; Loftus, 2001.

[20] Badania nad gryzoniami dowodzą, że zapamiętywanie można blokować lub wzmacniać za pomocą pewnych środków farmakologicznych. Neuronaukowiec Karim Nader i inni stwierdzili podobne efekty, gdy środki farmakologiczne podawane są bezpośrednio po przywołaniu starego wspomnienia. Oznaczałoby to, że przywoływane wspomnienia mogą podlegać aktualizacji, wypaczeniom i innym zmianom. Wbrew niektórym popularnym opiniom być może nie istnieje możliwość odzyskania pierwotnego wspomnienia na drodze specjalnej terapii, stosowania środków farmakologicznych lub hipnozy. (Lee i in., 2017).

[21] Suddendorf, Busby, 2005.

[22] Eustache i in., 1996.

[23] Klein i in., 2009

[24] Suddendorf, Corballis, 2007.

[25] W sprawie wspólnych właściwości pamięci i przewidywania – u dzieci: Busby Grant, Suddendorf, 2005; Suddendorf, 2010; w starości: Addis i in., 2008; w warunkach klinicznych: D’Argembeau i in., 2008; Miloyan i in., 2014; a fenomenologia: D’Argembeau, Van der Linden, 2004; Trope, Liberman, 2010. Perspektywy teoretyczne dotyczące tych wspólnych właściwości: Dudai, Carruthers, 2005; Schacter i in., 2007, 2012; Suddendorf, Corballis, 1997, 2007.

[26] Suddendorf, Redshaw, 2013.

[27] Suddendorf, Corballis, 2007.

[28] Suddendorf, 2006.

[29] W literaturze akademickiej mówimy w takich przypadkach o metaprzewidywaniu. Słowo „meta” pochodzi z greki i oznacza „wyższy” lub „dalszy”, a zatem odnosi się tutaj do myślenia o przewidywaniu (Redshaw, Bulley i in., 2019; Bulley, Redshaw i in., 2020). Zważmy, że możemy postanowić poddać się bolesnemu zabiegowi stomatologicznemu od razu, ponieważ wiemy, że w przeciwnym wypadku przedłużalibyśmy lęk przez wizytą dentystyczną. Odwrotnie: możemy odłożyć w czasie przyjemne doznania, gdyż sprawia nam przyjemność oczekiwanie przyjemności (Loewenstein, 1987). Innymi słowy, przewidujemy własne oczekiwanie.

[30] Tinbergen, 1963.

[31] Wysłana przez NASA w 2012 roku sonda kosmiczna Voyager 1 przeszła do historii, gdy jako pierwszy obiekt stworzony przez człowieka wleciała do ośrodka międzygwiazdowego – zimnej, ciemnej przestrzeni położonej pomiędzy gwiazdami (Gurnett i in., 2013).

[32] Lewis, Maslin, 2015; Waters i in., 2016.

[33] Nielsen i in., 2016.

[1*] Podróż sięgająca tysięcy lat wstecz w celu ustalenia szczegółów przygotowań Ötziego była jedną z najwspanialszych interdyscyplinarnych historii detektywistycznych ostatnich dziesięcioleci. Wiemy, co jadł – dzięki resztkom pokarmu pozostałym w przewodzie pokarmowym; jaką drogę przebył w ostatnich godzinach życia – dzięki pyłkowi kwiatowemu osadzonemu w tym pożywieniu; a także z jakich zwierząt uszyte były jego ubrania – dzięki pozostałościom mitochondrialnego DNA. Możemy wnosić, że został zaatakowany, na podstawie urazów dłoni, które często są skutkiem próby odparowania ostrza, i że lubił swoje narzędzia – na podstawie oględzin zużycia ich powierzchni. (O ile nie zaznaczono inaczej, przypisy pochodzą od autora).

[2*] Głośny był przypadek Larry’ego Waltersa, który w 1982 roku przyczepił do leżaka czterdzieści dwa balony z helem, mające go unieść w powietrze. Był na tyle przezorny, że zabrał ze sobą w podróż pistolet pneumatyczny – za jego pomocą mógłby przestrzeliwać balony, co pozwoliłoby mu powrócić na ziemię – ale zupełnie błędnie obliczył prędkość i zasięg lotu, gdyż wzniósł się na wysokość prawie pięciu kilometrów.

[3*] Treść brzmiała następująco: „Profesor Hawking ma zaszczyt zaprosić Panią/Pana na przyjęcie dla podróżników w czasie, które odbędzie się w przeszłości na Uniwersytecie Cambridge, w Gonville & Caius College, przy ulicy św. Trójcy w Cambridge (współrzędne geograficzne: 52°12´1´´N, 0°7´4,7´´E), dnia 28 czerwca 2009 roku o godzinie 12.00 czasu uniwersalnego. Nie jest wymagane potwierdzenie zamiaru przybycia” (przyp. tłum.).

[4*] Etolog Niko Tinbergen podkreśla doniosłość rozróżnienia dwóch bezpośrednich wyjaśnień danego zachowania (jak się rozwija i jakie mechanizmy na nie się składają) oraz dwóch wyjaśnień ostatecznych (jak zachowanie to wyewoluowało i jakim służy funkcjom). Pełne zrozumienie natury przewidywania również wymaga rozważenia wszystkich czterech pytań.

[5*] Testy broni jądrowej pozostawiły również znaczne ilości węgla-14 w ciele zwierząt. Co ciekawe, pomaga to naukowcom zaglądać w głąb czasu. Na przykład można określić, czy rekiny grenlandzkie urodziły się przed początkiem ery jądrowej, czy po nim. Odkryto, że nawet względnie małe rekiny miały wtedy po kilkadziesiąt lat – co umożliwiło naukowcom ekstrapolację prawdopodobnego wieku pewnego dużego okazu na 392 lata!