Recenzent: Prof. LILIANNA KIEJZIK, Uniwersytet Zielonogórski

Projekt okładki: MARIUSZ BANACHOWICZ

Adiustacja i korekta: MIROSŁAW RUSZKIEWICZ

Projekt typograficzny: MIROSŁAW KRZYSZKOWSKI

Skład: MELES-DESIGN

Publikacja dofinansowana z grantu badawczego Science for Ministry przyznanego Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych przez The John Templeton Foundation

© Copyright by Teresa Obolevitch & Copernicus Center Press, 2014

Wydanie pierwsze
Kraków 2014

ISBN 978-83-7886-121-8

Copernicus Center Press Sp. z o.o.
pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków
tel./fax (+48 12) 430 63 00
e-mail: marketing@ccpress.pl
Księgarnia internetowa: http://en.ccpress.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp

Rosyjska myśl religijna XX wieku rozwijała się w dwóch środowiskach kulturowych: w samej Rosji (a później Związku Radzieckim), gdzie aż do końca lat osiemdziesiątych była prześladowana, tłumiona i – poza nielicznym gronem – mało znana, a także za granicą – w kręgach emigrantów i ich potomków. Gdy w 1922 roku z rozkazu Lenina setki intelektualistów były zmuszone na tzw. statkach filozoficznych opuścić Rosję, działalność myślicieli wywodzących się z tego kraju była kontynuowana w rozmaitych placówkach licznych miast Europy (Berlin, Paryż, Londyn, Praga, Sofia, Belgrad, Warszawa, Kowno i in.) oraz Stanów Zjednoczonych (Nowy Jork)[1]. Właśnie na emigracji, a raczej na wygnaniu, tworzyli o. Gieorgij Fłorowski, Włodzimierz Łosski oraz ich uczniowie.

W Polsce myśl Gieorgija Fłorowskiego (1893–1979) i Włodzimierza Łosskiego (1901–1958) jest stosunkowo słabo opracowana. Pierwszy z wymienionych myślicieli jest znany przede wszystkim w gronie specjalistów zajmujących się kulturą prawosławną i dialogiem ekumenicznym[2]. Twórczością Fłorowskiego inspirował się między innymi Andrzej Walicki, który niejednokrotnie wspominał o rosyjskim uczonym, nazywając go „jednym z najwybitniejszych teologów rosyjskich XX wieku”[3]. Także Łosski – nie bez racji – traktowany jest przeważnie jako teolog; na język polski przetłumaczono jego główne prace: Teologię dogmatyczną[4] i Teologię mistyczną Kościoła Wschodniego (która doczekała się nawet dwóch przekładów[5]) oraz dwa eseje[6]. O filozoficznych aspektach ich twórczości mówi się raczej „przy okazji” omawiania poszczególnych problemów kultury rosyjskiej w ogóle. Tymczasem spuścizna Fłorowskiego i Łosskiego jest niezwykle bogata; obok wątków ściśle teologicznych, związanych z historią, dogmatyką i duchowością prawosławia, poruszali oni również wiele ciekawych i nośnych tematów dotyczących historii filozofii, metafizyki, gnoseologii, filozofii religii, filozofii historii, a nawet filozofii nauki. Fłorowski i Łosski zasłynęli przede wszystkim jako inicjatorzy tzw. syntezy neopatrystycznej, czyli odrodzenia myśli Ojców Kościoła w czasach współczesnych. Właśnie wokół tego programu wyznaczającego ich działalność będą skoncentrowane nasze rozważania mające na celu rekonstrukcję i analizę ich dorobku filozoficzno-religijnego. Twórczość Fłorowskiego i Łosskiego zostanie rozpatrzona na tle całej tradycji myśli rosyjskiej, co pozwoli ukazać specyfikę podejścia naszych bohaterów.

Książka składa się z czterech rozdziałów. W rozdziale pierwszym przedstawiono krótki zarys rozwoju myśli rosyjskiej od okresu Rusi Kijowskiej aż po tzw. Srebrny Wiek (druga połowa XIX – pierwsza połowa XX stulecia). Szczególną uwagę poświęcono dwóm debatom filozoficzno-religijnym toczonym w środowisku rosyjskich myślicieli w minionym wieku: sporom wokół imiesławia oraz kontrowersji sofiologicznej, w których brali udział (w pierwszym wypadku – pośredni, w drugim – bezpośredni) Fłorowski i Łosski.

Rozdział drugi dotyczy twórczości o. Gieorgija Fłorowskiego. Najpierw pokazano drogę twórczą tego myśliciela. Następnie zademonstrowano jego poglądy na stan myśli rosyjskiej od początku jej powstania, a zwłaszcza na sytuację teologii rosyjskiej w pierwszych dekadach XX wieku, która – w jego przekonaniu – znajdowała się w „niewoli zachodniej”. W dalszej części zaprezentowano charakterystykę kultury prawosławnej w ujęciu Fłorowskiego. Wreszcie przedstawiono i przeanalizowano poszczególne aspekty oryginalnego projektu rosyjskiego autora, którym jest program syntezy neopatrystycznej.

W rozdziale trzecim ukazano sylwetkę i poglądy filozoficzno-teologiczne Włodzimierza Łosskiego. Po zaznajomieniu się z biografią intelektualną myśliciela Czytelnik dowie się, w czym Łosski upatrywał specyfiki kultury prawosławnej, a także jakie miał poglądy na temat Boga oraz człowieka.

Czwarty, najkrótszy rozdział przedstawia innych autorów, którzy podobnie jak Fłorowski i Łosski rozwijali w XX wieku tradycję patrystyczną na gruncie kultury rosyjskiej. Należą do nich zarówno współcześni naszym głównym bohaterom (o. Wasilij Kriwoszein i o. Cyprian Kern), jak i ich bezpośredni uczniowie oraz kontynuatorzy (John Meyendorff, John Zizioulas, Olivier Clément, Christos Yannaras i inni).

Niniejsza książka nie powstałaby, gdyby nie wsparcie i rady osób, dzięki którym mogłam dotrzeć do tekstów zgromadzonych w bibliotece Prawosławnego Instytutu Teologicznego św. Sergiusza w Paryżu, a także materiałów z Archiwum Fritza Lieba znajdującego się na Uniwersytecie w Bazylei oraz mieszczącego się w Domu Emigracji Rosyjskiej im. A. Sołżenicyna w Moskwie Archiwum G.W. Fłorowskiego (Архив Г.В. Флоровского, Папка 1–10), które zawiera oryginały i kopie wszystkich jego wydrukowanych artykułów i recenzji. Za niezmienną życzliwość i wszelaką pomoc w poszukiwaniach bibliograficznych (a ponadto za wskazanie i udostępnienie mi najnowszych publikacji) serdecznie dziękuję p. dr Elenie Pribytkowej (Bazylea), p. Nadieżdzie Secinski (Paryż), p. dr. hab. Olegowi Jermiszynowi i p. Swietłanie Panicz (Moskwa).

Rozdział I

Ogólny zarys rozwoju myśli rosyjskiej

1. Proces racjonalizacji teologii w Rosji

Zanim przystąpimy do rozpatrzenia propozycji Gieorgija Fłorowskiego i Włodzimierza Łosskiego, należy przypatrzyć się, jak kształtowały się relacje między wiedzą a wiarą, filozofią a teologią w czasie poprzedzającym ich oryginalne projekty. Ojciec Fłorowski, diagnozując stan współczesnej sobie rosyjskiej filozofii i teologii, niejednokrotnie odwoływał się do źródeł, czyli sytuacji kultury intelektualnej w dobie staroruskiej[7], toteż idąc jego tropem, rozpoczniemy od tego właśnie okresu, uwzględniając przy tym interpretację Fłorowskiego poszczególnych etapów dziejów religijno-filozoficznych poszukiwań w Rosji.

1.1. Wiara i rozum w kulturze staroruskiej[8]

Chrystianizacja Rusi – jak podkreślał Fłorowski – stała się ważniejszym czynnikiem kształtowania się całej rosyjskiej (początkowo – staroruskiej) kultury, w tym kultury intelektualnej[9]. I choć ani na Rusi Kijowskiej, ani na Rusi Moskiewskiej nie istniała samoistna myśl filozoficzna bądź teologiczna (mimo że głoszono ciekawe idee etyczne i estetyczne), to jednak już w tym okresie poszukiwano odpowiedzi na pytanie o relację między wiedzą sekularną a Objawieniem, co później zaowocuje powstaniem oryginalnych koncepcji religijno-filozoficznych.

Gieorgij Fłorowski w swej książce Drogi teologii rosyjskiej tak pisał:

W historii myśli rosyjskiej jest wiele rzeczy zagadkowych i niezrozumiałych. Przede wszystkim: co oznacza ciągnące się przez wieki, zbyt długie i przewlekłe milczenie rosyjskie? Jak wyjaśnić to późne i opóźnione obudzenie się myśli rosyjskiej?[10]

Co więcej, przed X stuleciem na Rusi nie istniała nie tylko filozofia, ale nawet własne piśmiennictwo. Dopiero po chrzcie Rusi w 988 roku stają się znane odpisy niektórych ksiąg Pisma Świętego, głównie Ewangelie, nieliczne dzieła (czy raczej fragmenty) Ojców Kościoła, teksty liturgiczne (między innymi Apostoł obejmujący Dzieje Apostolskie, Listy św. Pawła, fragmenty Psalmów i różne wezwania błagalne), zbiory modlitw, traktaty zawierające dogmaty wiary chrześcijańskiej, jak też fragmenty starożytnych filozofów i uczonych[11]. Za czasów panowania Jarosława Mądrego (1037–1054) przy świątyni Sofii w Kijowie zaczęto prowadzić intensywną działalność intelektualną, która jednak polegała głównie na przygotowaniu przekładów ważniejszych pism greckich, bizantyjskich i bułgarskich autorów chrześcijańskich, w znacznie mniejszym zaś stopniu na tworzeniu oryginalnych prac teologicznych czy egzegetycznych. Na szczególną uwagę zasługują traktaty Sześć dni stworzenia Jana z Bułgarii (IX–X wiek), Dioptra (Zwierciadło duszy) Filipa Pustelnika z Grecji (XI wiek)[12] i zbiór aforyzmów pt. Pszczoła (XI wiek), aczkolwiek – jak zauważa Anatolij Tichołaz – przekład tych dzieł nie oznaczał ani znajomości oryginalnej filozofii greckiej na Rusi, ani nawet większego zainteresowania się myślą starożytną w ogóle[13]. Badacz ten podziela opinię Dymitra Czyżewskiego (1894–1948), zgodnie z którą na Rusi Kijowskiej wprawdzie „wiedziano o antycznych filozofach”, lecz „mimo to ich nie znano”[14]. Istotnie, w wyżej wymienionych traktatach znajdowały się fragmenty wyjęte z dzieł greckich filozofów (głównie Platona i Arystotelesa), niemniej jednak miały one charakter luźnych sentencji, a nie systemowego wykładu. Aż do XVI wieku stosunek do filozofii starożytnej w kulturze rosyjskiej był ostrożny i nieufny.

W dobie staroruskiej nie odczuwano potrzeby pogłębionej refleksji filozoficznej[15]. Było to spowodowane rozmaitymi czynnikami, między innymi faktem, że Kościół Wschodni, w odróżnieniu od Kościoła Zachodniego, nie dążył do wypracowania nowych dogmatów, opierając się na nauce Ojców Kościoła i siedmiu pierwszych soborów powszechnych (325–787). Jak słusznie zaznaczał rosyjski emigracyjny teolog i filozof o. Wasilij Zieńkowski (1881–1962), „chrześcijaństwo pojawiło się na Rusi wtedy, gdy w Bizancjum już skończyła się epoka ruchów dogmatycznych”, w związku z czym „ruska świadomość religijna postrzegała doktrynę chrześcijańską jako coś zakończonego i niepodlegającego analizie”[16].

Pojęcia filozoficzne stanowiły integralną część ówczesnych rozważań religijnych, natomiast ich samodzielne znaczenie było zminimalizowane czy raczej ukryte w cieniu teologii chrześcijańskiej. Widoczne to jest już w pierwszej starosłowiańskiej definicji filozofii zawartej w Żywocie Konstantego (zwanego właśnie Filozofem), wypowiedzianej ustami Nauczyciela Słowian: „Filozofia jest poznawaniem boskich i ludzkich rzeczy, tego na ile człowiek może zbliżyć się do Boga, ponieważ uczy człowieka, w jaki sposób może stać się podobnym do swojego Stwórcy”[17]. Owa definicja czy raczej określenie zapożyczone z pism św. Grzegorza z Nazjanzu i św. Jana Damasceńskiego, a sięgające korzeniami Arystotelesa, Platona i stoików[18], znalazło życzliwe przyjęcie na Rusi. „Miłość mądrości” (ros. любомудрие) oznaczała w pierwszej kolejności „umiłowanie Boga”, a rzeczy stworzonych o tyle, o ile prowadzą do Niego.

W jednym z pierwszych utrwalonych na piśmie dzieł (o charakterze kompilacji) – Izborniku 1073 r. (Izborniku Światosława, znanym w tradycji bułgarskiej także jako Izbornik Symeona) odnajdujemy wprawdzie terminy filozoficzne (takie jak „byt”, „natura”, „istota”, „osoba”, „kategorie”, „rodzaj”, „gatunek” i inne)[19], które jednak dotyczyły nie tyle greckich myślicieli, ile bezpośrednio odnosiły się do prawd objawionych. Przytoczmy dwa wymowne przykłady:

Istoty (сущности) bywają albo cielesne, albo niecielesne. Istoty cielesne to ziemia, woda, powietrze, ogień i to, co jest z nich złożone: kamienie, rośliny, ciała ożywione. Istoty niecielesne to anioł, dusza rozumna. To wszystko, jak powiedziano, zwie się istotami. Natomiast ich stwórcą jest Bóg[20].

Oraz:

Filozofowie zewnętrzni mówili o rozróżnieniu istoty i jestestwa. (...) Natomiast święci ojcowie, pozostawiwszy na boku te spierania się o słowa, nazwali i istotą, i jestestwem, i formą to, co jest wypowiadane na temat ogółu i o wielu [jednostkach – T.O.], na przykład to, co [jest wyrażane przez pojęcie] „anioła” bądź „człowieka”, bądź „konia”, bądź „psa” itp. Albowiem zarówno słowo „istota” (сущность) pochodzi od czasownika „istnieć” (существовать), jak i słowo „jestestwo” (естество) – od czasownika „jest” (есть). A przecież słowa „istnieć” i „jest” oznaczają jedno i to samo, gdyż obydwa mówią o byciu, istnieniu[21].

Filozofię pojmowano jako praktyczną moralną mądrość, nie zaś spekulatywne rozważania. W Powieści minionych lat (XII wiek) „filozofem” określano nauczyciela, mistrza, mówiąc krótko – człowieka, który głosi ideały życia chrześcijańskiego[22]. Przykładem może być postać bizantyjskiego misjonarza („filozofa”), który – według podania – wygłosił swą słynną mowę, przekonując księcia Włodzimierza (również zwanego „filozofem”, „jakiego nie było przed nim ani nie będzie po nim między Rosjanami”[23]!) do przyjęcia chrztu według rytu greckiego, czy też Epifaniusza Mądrego (zm. ok. 1420), autora hagiograficznych utworów Żywot Sergiusza Radoneżskiego i Żywot Stefana Permskiego. Szczególny wyraz takie rozumienie znalazło w poglądach metropolity Moskwy Daniela (1470/1491–1547), który – idąc za Cyrylem Turowskim (1130–ok. 1182), Nilem Sorskim (1433–1508) i innymi – wprost utożsamił filozofię z mistyką i ascezą, życiem monastycznym[24].

Jest rzeczą charakterystyczną, że utwór uważany za pierwsze dzieło filozoficzne powstałe na Rusi – Słowo o Prawie i łasce – nie jest niczym innym jak homilią wygłoszoną przez metropolitę Iłariona (Hilarego) w Kijowie (prawdopodobnie w 1049 roku), która podkreśla uniwersalizm zbawienia, przeciwstawiając między innymi Stare i Nowe Przymierze, a nie mądrość świecką mądrości objawionej. Zarazem Iłarion na przykładzie księcia Włodzimierza, który „władał prawdą, męstwem i rozumem”[25], ukazywał, że rozum jest źródłem zarówno wiary, jak i wiedzy, niejako wykluczając tym samym możliwość konfliktu między nimi.

Przez długi czas autorzy rosyjscy posługiwali się odmiennymi środkami wyrazu myśli aniżeli racjonalny dyskurs. Dość powiedzieć, że „sławnym mędrcem” i „wielce umiejętnym filozofem” nazywano pisarzy ikon: Teofana Greka (ok. 1340–1410) czy Andrieja Rublowa (ok. 1360–1430). Także w późniejszych wiekach „ikonę traktowano jako «kontemplację za pośrednictwem barw», świątynię – jako «skamieniałą myśl», wreszcie muzykę sakralną – jako «harmonię myśli, słowa i dźwięków»”[26]. Kulturę staroruską cechuje estetyzm, zachwyt nad pięknem otaczającej rzeczywistości, a nie poszukiwanie prawdy teoretycznej. Jak zauważył rosyjski emigracyjny badacz Nicolas Zernov (1898–1980),

Grecja miała dwa wielkie osiągnięcia: sztukę i myśl logiczną. Młoda Ruś ochoczo absorbowała tę pierwszą, pozostawiając na boku tę drugą[27].

Myśl staroruska charakteryzuje się nie tyle dążeniem do pogodzenia fides i ratio, ile ich dyfuzją, wzajemnym przenikaniem się. Na Rusi filozofia jako odrębna dyscyplina nie istniała, a więc także opozycja filozofia–teologia (jak też przeciwstawienie reprezentujących tę parę ratio i fides) nie występowała w czystej postaci. Choć w pismach o charakterze religijnym pojawiały się pojęcia oraz pewne wiadomości z zakresu filozofii, przez długi czas w Rosji nie zbudowano oryginalnych systemów filozoficznych. Nie można zatem mówić o jakimś poniżeniu roli ratio (w duchu hasła philosophia ancilla theologiae). Raczej należałoby stwierdzić, że między fides a ratio w kulturze staroruskiej nie było ani otwartych konfliktów, ani też współpracy owocującej rozwojem dyskursu filozoficzno-teologicznego. Idee filozoficzne i prawdy objawione tworzyły swoisty konglomerat. Proces sekularyzacji wiedzy, oddzielenia mądrości „świeckiej” od mądrości „objawionej” zaczął się nie wcześniej niż w XVI stuleciu i osiągnął swoje apogeum w kulturze Srebrnego Wieku (przełom XIX i XX wieku). W dalszym ciągu jednak stopniowo wyodrębniająca się filozofia będzie pamiętać o swym teologicznym dziedzictwie, zachowując wybitnie religijny charakter – na przykład odwołując się do koncepcji intuicji w gnoseologii, zasady holizmu (koncepcja wszechjedności) w ontologii, wschodniochrześcijańskiej doktryny theosis i synergizmu w antropologii i etyce itp. Do myślicieli rosyjskich od czasów Rusi Kijowskiej trafniej przemawiał obraz i symbol[28] aniżeli abstrakcyjne, czysto teoretyczne pojęcia i teorie.

Warto także zauważyć, że niektóre ważne wątki filozoficzne miały w kulturze rosyjskiej genezę teologiczną. Jak podkreślił Fłorowski podczas odczytu wygłoszonego w 1930 roku w Bułgarii, motyw Sofii – Mądrości Bożej pojawił się w kulturze Rusi najpierw w budownictwie sakralnym i ikonie[29], a znacznie później został podjęty w refleksji filozoficznej. Podobną uwagę można poczynić na temat zasady triadycznej, która początkowo posiadała treść wyłącznie religijną (wyrażaną nie tylko w traktatach teologicznych, ale też na przykład w słynnej ikonie Rublowa), a następnie ewoluowała w kierunku zastosowania jej w dialektycznych schematach obecnych między innymi u Włodzimierza Sołowjowa. Innym przykładem „filozofowania w ramach (czy nawet w łonie) teologii” w dobie staroruskiej jest koncepcja Cyryla Turowskiego uznającego „«harmonijny rozum» – rozum niewykraczający poza granicę «rozumu prawdziwego», czyli objawioną przez Boga prawdę Kościoła”[30], i tym samym niejako antycypującego idee „rozumu wierzącego”, głoszonego między innymi przez dziewiętnastowiecznych słowianofilów i przedstawicieli tzw. rosyjskiej filozofii akademickiej, jak też teorię wiedzy integralnej Włodzimierza Sołowjowa.

Wśród badaczy nie ma zgodności co do zakresu obecności filozofii w kulturze staroruskiej, jej roli i znaczenia. Niektórzy uważają, że ten etap trzeba uznać zaledwie za prehistorię myśli rosyjskiej, ponieważ brak konceptualnego i analitycznego rozwoju myśli w tym okresie świadczy o braku filozofii jako odrębnej dyscypliny. W opinii Fłorowskiego, pomimo owego zagadkowego „milczenia intelektualnego”[31] prowadzoną na Rusi działalność translatorską i kaznodziejską należy traktować jako zaczątki rosyjskiego hellenizmu[32] – procesu włączenia Rusi (za pośrednictwem Bizancjum) do wielkiego dziedzictwa kultury greckiej, a zwłaszcza greckich Ojców Kościoła. Fłorowski – niewątpliwie pod wpływem słowianofilów oraz ruchu eurazjatów (lub eurazjanów), do którego przez pewien czas należał (zob. rozdz. II, 1) – nieco idealizował Ruś Kijowską zarówno w aspekcie historyczno-kulturowym, jak i filozoficznym (także historiozoficznym), aczkolwiek odrzucał naiwne próby przedstawienia jej jako „złotego wieku”[33]. Jego zdaniem Ruś Kijowska pod względem rozwoju znacznie wyprzedzała wiele krajów europejskich, a znajdując się na skrzyżowaniu Wschodu i Zachodu, miała szansę stać się „trzecią potęgą” – obok potęgi greckiej i łacińskiej – kultury światowej. Fłorowski przyznawał, że pierwsze staroruskie utwory miały charakter kompilacji, niemniej jednak uważał, że były to kompilacje twórcze, płodne. Szczególnie owocne było – w jego opinii – XIV stulecie, kiedy w Bizancjum święciła triumfy nauka św. Grzegorza Palamasa (którego kult został zaszczepiony także na Rusi), a na Atosie w 1371 roku przełożono na język staro-cerkiewno-słowiański dzieła Pseudo-Dionizego Areopagity (nazywanego świętym Dionizym[34]). W tym właśnie okresie nastąpił również rozkwit staroruskiego malarstwa ikonicznego będącego zewnętrznym przejawem duchowości hezychastycznej, praktykowania Modlitwy Jezusowej. Ikonie poświęcą też swe rozważania Gieorgij Fłorowski i Włodzimierz Łosski.

1.2. Teologia i filozofia w okresie oświecenia[35]

Wszystkie wydarzenia świadczące o stopniowym oderwaniu Rusi od kultury klasycznej, czyli grecko-bizantyjskiej, Fłorowski oceniał jako kolejne etapy procesu „westernizacji” teologii rosyjskiej, a zatem – jej kryzysu. Do tego zagadnienia jeszcze powrócimy; tymczasem przywołajmy niektóre fakty istotne dla kształtowania się myśli filozoficzno-teologicznej w Rosji, które stanowiły tło wystąpienia Fłorowskiego i Łosskiego.

Krokiem milowym w rozwoju rosyjskiej kultury intelektualnej stało się otwarcie pierwszych uczelni – Akademii Kijowsko-Mohylańskiej w Kijowie oraz Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej Akademii w Moskwie. Pierwsza z wymienionych akademii została założona przez Piotra Mohyłę w 1632 roku (na bazie otwartej w 1615 roku kijowskiej szkoły bractwa prawosławnego[36]) na wzór polskich kolegiów jezuickich. Nauczanie odbywało się w języku łacińskim na podstawie podręczników autorów zaliczanych do tzw. drugiej scholastyki (kardynał Tomasz Kajetan, Juan Crisóstomo de Arriaga, Luis de Molina, Franciszek Suárez, Gabriel Vásquez, Disputationes de controversiis christianae fidei kardynała Roberta Bellarmina[37] i inni). Oprócz filozofii (głównie tomizmu i arystotelizmu) w akademii wykładano retorykę, języki klasyczne, elementy matematyki i przyrodoznawstwa (w tym elementy zakazanej na Zachodzie doktryny Kopernika i Galileusza)[38].

W Akademii Kijowsko-Mohylańskiej pobierali naukę znani przedstawiciele rosyjskiego Kościoła prawosławnego – arcybiskup Stefan Jaworski (1658–1722), autor traktatu Kamień wiary i kursu filozofii pt. Zawody filozoficzne[39], a także Teofan Prokopowicz (1681–1736), któremu Piotr I powierzył przeprowadzenie reformy Kościoła oraz współorganizowanie Rosyjskiej Akademii Nauk. Prokopowicz dążył do syntezy arystotelizmu z filozofią nowożytną (Kartezjuszem i Leibnizem). Jego teologia znajdowała się pod silnym wpływem protestantyzmu; głosił między innymi prymat Pisma Świętego, pomniejszając znaczenie soborów powszechnych.

Słowiańsko-Grecko-Łacińska Akademia (początkowo Helleńsko-Grecki Instytut)[40] powstała w Moskwie w 1687 roku dzięki staraniom absolwenta Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Symeona Połockiego (1628/29–1680). Jej pierwszymi wykładowcami byli greccy mnisi, bracia Joannikios (1633–1717) i Sofronios (1652–1730) Lichudowie, wysłani przez patriarchę jerozolimskiego Dositeosa, „wytrwałego obrońcę prawosławia, którego zaniepokoiły postępy, jakie czyniła w Moskwie nadmiernie ulegająca Zachodowi teologia”[41]. Braciom Lichudom udało się „przekonać na pewien czas dwór carski, że «prąd grecki» ze swoim bizantyjskim, ascetycznym ideałem wcale nie przeczy oświeceniowym wysiłkom podejmowanym przez przedstawicieli władzy oraz że europeizacja systemu edukacji i wychowania niekoniecznie niesie ze sobą jego «ostrą» latynizację”[42]. Należy jednak dodać, że sami bracia Lichudowie studiowali w Padwie – najważniejszym europejskim ośrodku tzw. heterodoksyjnego arystotelizmu (nauki Arystotelesa w interpretacji Awerroesa). Nieprzypadkowo kurs filozofii w Instytucie Helleńsko-Greckim przesiąknięty był arystotelizmem (między innymi studiowano logikę i fizykę Stagiryty), w wyniku czego patriarcha Jerozolimy był zmuszony odwołać braci Lichudów. Po reformach rosyjskiego Kościoła prawosławnego dokonanych przez Piotra I (polegających między innymi na stworzeniu własnego patriarchatu) wpływy zachodnie stały się jeszcze bardziej odczuwalne. W 1701 roku car powierzył kierownictwo Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej Akademii przedstawicielowi linii scholastycznej, Stefanowi Jaworskiemu (1658–1722), i uczelnia z powodzeniem rozwinęła zachodnie tradycje intelektualne, najpierw łacińsko-katolickie, a następnie niemiecko-protestanckie w duchu następców myśli Leibniza – Christiana Wolffa[43] i Friedricha Christiana Baumeistera. Nawet pierwsza ściśle teologiczna praca powstała w Rosji – Katechizm metropolity moskiewskiego Platona (Lewszyna, 1737–1811) – była, zgodnie z jego żądaniem, przetłumaczona na łacinę.

Fłorowski doceniał początki szkolnictwa w Rosji, jednak ubolewał nad „latynizacją duszy narodu”, zarzucając Piotrowi Mohyle, Stefanowi Jaworskiemu i innym „scholastykom” wprowadzenie nowego elementu, obcego dla rosyjskiej mentalności[44]. Szczególnie krytycznie wypowiadał się o Teofanie Prokopowiczu (1681–1736), dla którego – jak pisał – ustalenia Ojców Kościoła nie były niczym innym jak humanum testimonium, czyli czysto historycznym świadectwem[45].

Należy wszakże uściślić, że pomimo znacznych wpływów zachodnich w Rosji w drugiej połowie XVIII wieku stopniowo zaczęła się odradzać tradycja hezychastyczna. W tym czasie rozwijała się instytucja starców – mnichów pełniących funkcję kierowników duchowych. W klasztorach prowadzono intensywną działalność translatorską (głównie przekładów dzieł Ojców Kościoła) i wydawniczą. Duże zasługi miał na tym polu św. Paisjusz Wieliczkowski (1722–1794), organizator życia monastycznego na Atosie i w Mołdawii oraz redaktor słynnego zbioru tekstów ascetycznych Filokalia (Dobrotolubije). W dalszym ciągu pozycja hezychazmu została utwierdzona w kręgach monastycznych (na przykład Optina pustelnia), pełniących funkcję intelektualno-duchowych ośrodków prawosławia (tzw. uczony monastycyzm). Ważną rolę w tym procesie odegrał św. Tichon Zadoński (1724–1783), tłumacz Filokalii na nowożytny język rosyjski i autor prac O prawdziwym chrześcijaństwie oraz Skarbiec duchowy. W drugiej połowie XVIII wieku w klasztorach, łączących kontemplację z pracą naukową nad przekładami tekstów, została sformowana szczególna szkoła ascetyczno-filologiczna[46]. Mnisi pielęgnujący tradycję hezychastyczną występowali przeciwko scholastycznym spekulacjom, broniąc wschodniochrześcijańskiej tradycji o niepoznawalności Boga. Do tej idei będą odwoływać się także Gieorgij Fłorowski i Włodzimierz Łosski.

1.3. Myśl filozoficzno-teologiczna w akademiach duchownych

XVIII wiek był dla Rosji prawdziwym „wiekiem oświecenia”. W 1724 roku za panowania Piotra I została otwarta Rosyjska Akademia Nauk (pomysłodawcą tego projektu był Gottfried Wilhelm Leibniz, który zalecał, aby w akademii wykładano takie dyscypliny, jak: logika, etyka, medycyna, historia, prawo, astronomia, geografia, architektura, geometria, arytmetyka, mechanika, fizyka, chemia, muzyka, a nade wszystko teologia[47]). Przy akademii powstał Uniwersytet Petersburski (Universitatis Petropolitanae), a w 1755 roku założony został Uniwersytet Moskiewski. Warto zauważyć, że w rosyjskich uniwersytetach – wbrew wiekowej tradycji – zrezygnowano z fakultetów teologii, ponieważ nauczanie tej dyscypliny zostało powierzone nowo utworzonemu Świętemu Synodowi Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, co zaowocowało powstaniem na początku XIX wieku akademii duchownych. W 1809 roku otwarto akademię w Sankt Petersburgu, która „nadawała ton” wszystkim pozostałym uczelniom kościelnym[48], następnie – na bazie Słowiańsko-Grecko-Łacińskiej Akademii – w Moskwie (1814), a także w Kijowie (1819), która kontynuowała tradycje Akademii Kijowsko-Mohylańskiej i z tej racji była niejako „kolebką” wszystkich rosyjskich uczelni[49], oraz akademię w Kazaniu (1842), gdzie w 1854 roku pojawiła się nawet sekcja misjonarska w celu chrystianizacji ludności muzułmańskiej[50].

Według projektu Michaiła Spierańskiego (1772–1839), zwierzchnika Ministerstwa ds. Duchowych i Edukacji Narodowej, w akademiach zaczęto wykładać nie tylko dyscypliny teologiczne, ale także filozofię (metafizykę, historię filozofii, logikę i psychologię), co spowodowało stworzenie w Rosji szczególnego typu filozofii – tzw. filozofii akademickiej. Największym uznaniem w akademiach duchownych cieszył się Platon. Ustawa akademicka z 1809 roku przedstawiała Platona jako „główny filar prawdziwej filozofii” i wymagała, by spośród nowszych myślicieli omawiać tylko tych, którzy „znajdowali się najbliżej niego”[51]. Nic dziwnego, że przedstawiciele filozofii akademickiej znacznie przyczynili się do rozwoju platonizmu w Rosji. Wystarczy przywołać nazwisko profesora Moskiewskiej Akademii Wiktora Kudriawcewa-Płatonowa[52] (1828–1891) czy profesora z Petersburga Wasilija Karpowa (1798–1867), tłumacza dialogów Platona wydanych po rosyjsku w sześciu tomach. Wielu wykładowców, podzielając myśl Ateńczyka, wyraźnie polemizowało z popularnym wówczas systemem Kanta. Tezie filozofa z Królewca o absolutnej zależności wiedzy obiektywnej od podmiotowości „przeciwstawiali oni traktowanie poznania jako wzajemnego oddziaływania jego podmiotowej i przedmiotowej strony”[53].

Początek XIX wieku, na który przypadło kształtowanie nauczania w akademiach duchownych, odznaczał się także intensywnym rozwojem myśli niemieckich idealistów, zwłaszcza Kanta, Hegla i Schellinga[54]. Nic dziwnego, że również w prawosławnych wszechnicach dużą uwagę poświęcano nowo powstałym systemom niemieckiego romantyzmu[55], stopniowo przezwyciężając dotychczasowe tendencje wolffiańskie. Według wspomnień absolwenta, a następnie profesora fizyki i matematyki Akademii w Petersburgu Dymitra Rostisławowa (1809–1877), wielu studentów specjalnie studiowało język niemiecki, aby móc jak najszybciej przeczytać prace ówczesnych idealistów[56]. Jak zauważa Nikołaj Gawriuszin:

Teologia tybingeńska odegrała w Rosji mniej więcej taką samą rolę, jaką, mutatis mutandis, odegrał w XIII wieku awerroizm na Uniwersytecie Paryskim. (...) Wielu wykładało według niemieckich podręczników, ale niektórzy zaczynali zastanawiać się także nad kwestią relacji między wiarą a rozumem, dogmatyzmem a krytycyzmem[57].

Mówiąc krótko, „tradycja idealizmu religijno-filozoficznego była ukształtowana właśnie w akademiach duchownych”[58]. Co więcej, uczelnie te odegrały niebagatelną rolę w zachowaniu filozofii jako nauki w dziewiętnastowiecznej Rosji w ogóle. Otóż dzięki akademiom edukacja filozoficzna przetrwała kryzys spowodowany wydarzeniami Wiosny Ludów 1848 roku. Filozofia została wówczas uznana za dyscyplinę niebezpieczną, wskutek czego w 1850 roku na okres trzynastu lat zamknięto większość katedr filozoficznych na uniwersytetach[59] (charakterystyczna w tym względzie jest wypowiedź ówczesnego ministra edukacji Platona Szirinskiego-Szichmatowa [1790–1853]: „pożytek z filozofii nie jest dowiedziony, a szkoda jest możliwa”). W tym czasie jedynie akademie cieszyły się względną wolnością: „Podczas gdy w Moskiewskiej Akademii Duchownej wygłaszano referaty z filozofii, dyskutowano o sensie i roli filozofii Kanta, w czasopiśmie wydawanym przy Uniwersytecie Moskiewskim [«Вестник Европы» – T.O.] Kanta, Fichtego i Schellinga nazywano «obłąkanymi»”[60]. Nieprzypadkowo nowo otwarte w 1863 roku katedry filozofii na uniwersytetach zostały obsadzone przez profesorów zaproszonych z akademii duchownych.

Niemal wszyscy przedstawiciele filozofii akademickiej dążyli do syntezy filozofii i teologii. Każdy – precyzuje Fłorowski – czuł się zobowiązany do „usprawiedliwienia wiary ojców”[61], wyrażając przekonanie, że „prawda, którą się zajmuje teologia, jest tą samą prawdą, którą się zajmuje filozofia”[62], że „prawdy wiary mogą i powinny być przedmiotem żywego twórczego rozumu”[63]. W ten sposób ukształtowała się duchowno-akademicka „szkoła wierzącego rozumu”, z której będzie wywodził się twórca pierwszego systemu filozofii rosyjskiej – Włodzimierz Sołowjow[64].

Zarazem należy zauważyć, że stosunkowo dobra sytuacja filozofii w akademiach duchownych nie zawsze szła w parze ze studium dziedzictwa teologicznego, w szczególności dzieł Ojców Kościoła. Fłorowski scharakteryzował ten stan rzeczy jako „obudzenie filozoficzne”, a jednocześnie – „walkę o teologię”. Tradycja hezychastyczna, której szczytem była myśl św. Grzegorza Palamasa, nie wywoływała (z nielicznymi wyjątkami) zainteresowania w środowisku prawosławnych intelektualistów. Spośród dziewiętnastowiecznych filozofów akademickich o Palamasie wspominał jedynie moskiewski profesor Fiodor Gołubiński (1797–1854), ale także u niego nie tylko nie znajdujemy systematycznej wykładni myśli czternastowiecznego biskupa z Salonik, ale wręcz natykamy się na ostrożną krytykę palamizmu[65]. W Podręcznej księdze kapłana wydanej w 1913 roku hezychazm był przedstawiony jako „mistyczny i fantastyczny” ruch[66]. Odrodzenie tej tradycji nastąpi za sprawą innego profesora Moskiewskiej Akademii Duchownej – o. Pawła Florenskiego, a w sposób szczególny – o. Gieorgija Fłorowskiego, wykładowcy Instytutu św. Sergiusza w Paryżu (będącego niejako spadkobiercą rosyjskiej tradycji akademickiej na emigracji), Włodzimierza Łosskiego, Wasilija Kriwoszeina, Cypriana Kerna i innych autorów.

Podsumowując, w XIX wieku dokonał się proces racjonalizacji doktryny chrześcijańskiej, „przyswojenia i opracowania prawosławia za pomocą środków i form filozoficznego rozumu”[67]. Myśliciele rosyjscy musieli zarówno krytycznie ustosunkować się do ówczesnych poglądów filozoficznych, jak i zaproponować swoistą syntezę Objawienia i ratio, uczynić miejsce dla filozofii w sferze teologii, filozoficznie uzasadnić wiedzę teologiczną. Jak uczył profesor Wasilij Karpow (1798–1867), „filozofia w świecie chrześcijańskim i teologia chrześcijańska – to jeden i ten sam żywioł, podobnie jak drzewo liściaste i drzewo owocujące stanowią jeden i ten sam organizm”[68]. Nic dziwnego, że wiele terminów albo wprost zapożyczono z teologii, albo ukuto w wyniku modyfikacji pojęć religijnych, aczkolwiek nadano im specyficzne znaczenie.

W konsekwencji myśl rosyjską cechuje pewne napięcie między logosem a ratio, objawioną mądrością i abstrakcyjnym spekulatywnym dociekaniem. Do tego faktu będą się odwoływać liczni filozofowie rosyjscy, tacy jak Włodzimierz Ern, Aleksy Łosiew, Siemion Frank i inni[69]. Do zwrócenia się w stronę Logosu – prawdy żywej zawartej w Piśmie Świętym i Tradycji – będą nawoływać także Gieorgij Fłorowski i Włodzimierz Łosski.

1.4. Początek filozofii systemowej: Włodzimierz Sołowjow

Przykładem syntezy teologii i filozofii może być twórczość myślicieli rosyjskich tzw. Srebrnego Wieku na czele z Włodzimierzem Sołowjowem, który przez rok uczęszczał na zajęcia do Moskiewskiej Akademii Duchownej, a na Uniwersytecie Moskiewskim pobierał nauki między innymi u Pamfiła Jurkiewicza (1826–1874), byłego profesora Akademii Kijowsko-Mohylańskiej. To właśnie Sołowjow postulował, że należy „usprawiedliwić wiarę naszych ojców, postawić ją na nowym stopniu rozumowej świadomości; pokazać, w jaki sposób ta starożytna wiara (...) pokrywa się z odwieczną i powszechną prawdą”[70]. Znacznie wcześniej, w jednym z listów młody myśliciel wyznawał, że chce

wprowadzić odwieczną treść chrześcijaństwa w nową, właściwą, tj. niewątpliwie racjonalną formę. (...) W tym celu – pisał – trzeba wykorzystać wszystko, co przez umysł ludzki zostało wypracowane w ciągu ostatnich wieków, należy przyswoić sobie powszechne wyniki rozwoju naukowego, należy przestudiować całą filozofię. Właśnie to czynię i będę czynić. Teraz jest dla mnie jasne, jak to, że dwa razy dwa równa się cztery, iż cały wielki rozwój zachodniej filozofii i nauki – wydawać by się mogło obojętny, a po części wrogi wobec chrześcijaństwa – w rzeczywistości jedynie wypracowywał dla chrześcijaństwa nową, odpowiednią dla niego formę. I kiedy chrześcijaństwo zostanie wyrażone w tej nowej formie, pojawi się w swej prawdziwej postaci, wówczas samo przez się zniknie to wszystko, co dotychczas przeszkadzało mu wejść do powszechnej świadomości, mianowicie jego rzekoma sprzeczność z rozumem[71].

Usiłując zrealizować postawione przez siebie zadanie „wprowadzenia odwiecznej treści chrześcijaństwa” w nową, racjonalną formę, Sołowjow, nazywany „ojcem filozofii rosyjskiej”, stworzył pierwszy system filozoficzny skoncentrowany wokół koncepcji wszechjedności, Bogoczłowieczeństwa oraz Sofii. Odtąd myśl rosyjska zyskuje samodzielny, oryginalny charakter, odważnie i pewnie wkraczając do filozofii europejskiej i światowej, intensywnie się rozwijając i angażując kolejne pokolenia myślicieli zarówno w Rosji, jak i poza jej granicami. Znaczenie Włodzimierza Sołowjowa uznawali niemal wszyscy następni myślicieli rosyjscy, aczkolwiek niektórzy z nich mieli krytyczny stosunek do jego propozycji racjonalizacji prawd wiary. Do tej ostatniej grupy intelektualistów należeli Gieorgij Fłorowski i Włodzimierz Łosski.

Fłorowski doceniał wysiłek Sołowjowa w przywróceniu roli religii w czasach panowania pozytywizmu. Wystarczy wspomnieć, że w liście do Pawła Florenskiego nazwał Sołowjowa swym „pierwszym nauczycielem filozofii religijnej”[72]. Jego pierwszy artykuł z 1912 roku nosił tytuł Nowe książki o W. Sołowjowie[73]. Początkowo sądził nawet, że filozofia Sołowjowa ukształtowała się pod wpływem Ojców Kościoła. Stopniowo jednak Fłorowski rozczarował się myślą swego mistrza, pisząc w 1923 roku, że już nie uznaje go za „rosyjskiego Hegla”[74], mimo że raz po raz powracał do jego twórczości. I tak w 1922 roku wygłosił cykl prelekcji o Sołowjowie w Instytucie Rosyjskim w Pradze (ogółem na ten temat zostało przezeń zaprezentowanych około 20 wykładów w różnych uczelniach), a w 1924 roku nosił się z zamiarem napisania książki poświęconej „ojcu filozofii rosyjskiej”. To właśnie dzięki wysiłkom Fłorowskiego przedrukowano (wraz z komentarzem) odnaleziony przez niego w 1930 roku program Sołowjowowskich Wykładów o Bogoczłowieczeństwie, wygłoszonych w 1878 roku i mających na celu „wykazanie racjonalności religii pozytywnej, ukazanie, iż prawda wiary – w całej pełni jej konkretnej treści – jest zarazem prawdą rozumu”[75]. Ponadto Fłorowski wydał mało znane teksty „ojca filozofii rosyjskiej” (Niektóre zapomniane artykuły Włodzimierza Sołowjowa, 1966; Zapomniane opowiadanie Włodzimierza Sołowjowa, 1971)[76]. Ojciec Sergiusz Bułgakow słusznie zauważył, że Sołowjow był dla Fłorowskiego niejako trampoliną dla jego własnych rozważań[77], na co tamten odpowiedział, iż obranie za punkt wyjścia Sołowjowa uważa za „osobisty religijny obowiązek oraz zadanie współczesnej myśli religijno-filozoficznej”[78].

Mówiąc najogólniej, Fłorowski miał do Sołowjowa ambiwalentny stosunek. Z jednej strony doceniał jego zasługi w wyraźnym sformułowaniu pytania na temat relacji między wiedzą a wiarą, Mądrością Boską a mądrością ludzką[79], z drugiej zaś uważał, że religijna metafizyka Sołowjowa nie jest „filozoficznym wyznaniem doświadczenia Kościoła, lecz spekulatywną konstrukcją romantycznej duszy”[80], znajdującej się pod istotnym wpływem niemieckiego idealizmu oraz heterodoksyjnego mistycyzmu, teozofii i gnostycyzmu. W jego koncepcji – dodawał Fłorowski – widoczny jest „nadmiar” rozumu, co powoduje, że „dziedzina jego dyskursu” jest zbyt wąska, ograniczona, odległa od żywej tradycji chrześcijańskiego mistycyzmu, w szczególności mistyki palamickiej[81]. W konsekwencji – pisał nasz autor – kościelną syntezę wiary i rozumu Sołowjow próbował budować na podstawie niekościelnego doświadczenia[82]. Poczucie tragizmu było Sołowjowowi obce, świat postrzegał on „jako idealnie zbudowany mechanizm, który dokładnie wypełnia niepodważalne prawa ustanowione przez Wszechmogącego i Mądrego Stwórcę”[83], dlatego nie stronił od niebezpiecznej – zdaniem Fłorowskiego – syntezy prawd wiary chrześcijańskiej i teorii ewolucji. Drogi odkryte przez Sołowjowa często okazywały się ślepymi uliczkami – podsumowywał[84], zaznaczając, że na cześć „ojca filozofii rosyjskiej” należy układać nie panegiryki czy akatysty, lecz „modlitwy o pokój mętnej i nadwyrężonej duszy”[85]. Za szczególnie niebezpieczną Fłorowski uważał Sołowjowowską naukę o Sofii, rozwijaną przez kolejne pokolenia myślicieli rosyjskich, zwłaszcza przez o. S. Bułgakowa. Sofiologia była przedmiotem surowej krytyki twórczości Sołowjowa dokonanej także przez innego bohatera niniejszej książki, Włodzimierza Łosskiego (zob. pkt 2.2 tego rozdziału).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

[1] Zob. M. Raeff, Russia Abroad: A Cultural History of the Russian Emigration, 1919–1939, Oxford University Press, Oxford 1990, s. 16–46; С. Хоружий, Шаг вперед, сделанный в рассеянии, [w:] idem, Опыты из русской духовной традиции, Парад, Москва 2005, s. 329–446; J. Dobieszewski, Filozoficzność emigracji, [w:] idem, Absolut i historia. W kręgu myśli rosyjskiej, Universitas, Kraków 2012, s. 65–82; В.В. Левченко, История „философского парохода” из Одессы: события, факты, люди, „Соловьёвские Исследования” 2013, № 2, s. 94–106.

[2] Ze współczesnych polskich opracowań zob. K. Leśniewski, Ekumenizm w czasie. Prawosławna wizja jedności w ujęciu Georges’a Florovsky’ego, Prawosławna Diecezja Lubelska i Chełmska, Lublin 1995; J. Aptacy, Georgij Florowski (1893–1979) – przedstawiciel współczesnej myśli prawosławnej, „Studia Teologiczne” 2003, nr 21, s. 399–406; M. Filipowicz, Myśl prawosławna na emigracji. Gieorgij Fłorowski, [w:] Narrata de fontibus hausta. Studia nad problematyką kościelną, polityczną i archiwistyczną ofiarowane Janowi Skarbkowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Barańska, W. Matwiejczyk, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2010, s. 655–665.

[3] Zob. A. Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do renesansu religijno-filozoficznego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 12; Н.К. Гаврюшин, „Быть христианином – значит быть греком”: протоиерей Георгий Флоровский, [w:] idem, Русское богословие. Очерки и портреты, Нижегородская духовная семинария, Нижний Новгород 2011, s. 500.

[4] W. Łosski, Teologia dogmatyczna, przeł. H. Paprocki, Bractwo Młodzieży Prawosławnej w Polsce, Białystok 2000.

[5] W. Łosski, Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, przeł. M. Sczaniecka, IW PAX, Warszawa 1989; idem, Teologia mistyczna Kościoła Wschodniego, przeł. I. Brzeska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007 (wszystkie cytaty przytoczone w niniejszej książce pochodzą z drugiego wydania).

[6] V. Losski, Odkupienie i przebóstwienie, przeł. H. Paprocki, „W Drodze” 1977, nr 4, s. 8–17; idem, „Mrok” i „Światłość” w poznaniu Boga, przeł. H. Paprocki, „W Drodze” 1977, nr 10, s. 34–43.

[7] W pracach: O charakterze staroruskiego chrześcijaństwa (1924–1924), O kulcie Sofii, Mądrości Bożej w Bizancjum i na Rusi (1930), Wpływy zachodnie w teologii rosyjskiej (1936), Drogi teologii rosyjskiej (1937), Problem kultury starożytnej Rusi (1964). Zob. także А.В. Черняев, Г.В. Флоровский как философ и историк русской мысли, ИФ РАН, Москва 2010, s. 95–115.

[8] Wykorzystano zmodyfikowane fragmenty mojego artykułu Spotkanie fides i ratio w myśli doby staroruskiej, „Annales UMCS. Sectio I: Philosophia-Sociologia” 2012, nr 1, s. 77–83.

[9] Zob. np. Г. Флоровский, Русский путь, „Русская Земля. Альманах для юношества” 1928, s. 229.

[10] Г. Флоровский, Пути русского богословия, Издательство Белорусского Экзархата, Минск 2006, s. 5.

[11] Zob. G. Podslalsky, Chrześcijaństwo i literatura teologiczna na Rusi Kijowskiej (988–1237), przeł. J. Zychowicz, Wydawnictwo WAM, Kraków 2000, s. 96–112.

[12] Zob. np. М. Безобразова, Заметка о Диоптре, [w:] eadem, Розовое и черное из моей жизни, Аграф, Москва 2009, s. 126–132.

[13] Zob. A. Tichołaz, Platonizm w Rosji, przeł. H. Rarot, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, s. 15–35. Por. Г. Шпет, Очерки развития русской философии, [w:] Очерк развития русской философии, ред. Б.В. Емельянов, К.Н. Любутинa, Издательство Уральского университета, Свердловск 1991, s. 226.

[14] A. Tichołaz, Platonizm w Rosji, op. cit., s. 39; idem, Recepcja Corpus Areopagiticum w myśli filozoficznej Dawnej Rusi, przeł. H. Rarot, [w:] Filozofia w kulturach krajów słowiańskich, red. A.L. Zachariasz, Z. Stachowski, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2007, s. 61.

[15] Por. Л.Е. Шапошников, А.А. Федоров, История русской религиозной философии, Высшая школа, Москва 2006, s. 10–11; Л.Е. Шапошников, Православие и философия: границы взаимодействия, „Вечe. Aльманах русской философии и культуры” 2002, № 13, s. 36–37.

[16] В.В. Зеньковский, История русской философии, т. 1, Феникс, Ростов-на-Дону 1999, s. 41.

[17] Cyt. za: R. Dupkala, Pierwsza „definicja” filozofii w języku Słowian, przeł. M. Vojteková, [w:] Filozofia w kulturach krajów słowiańskich, op. cit., s. 37.

[18] Zob. L. Moszyński, Tradycja patrystyczna w piśmiennictwie cyrylometodejskim, „Vox Patrum” 1990, nr 10, s. 175; М. Безобразова, Изречения св. Кирилла, [w:] eadem, Розовое и черное из моей жизни, op. cit., s. 157–158; О.Б. Ионайтис, Развитие учения Иоанна Дамаскина в философии Московской Руси, „София: Рукописный журнал Общества ревнителей русской философии” 2000/2001, № 1, http://www.eunnet.net/​sofia/​01-2000/​text/​0105.html; eadem, Византийские традиции и процесс формирования философской культуры Киевской Руси, [w:] Школа мысли. Альманах гуманитарного знания, ред. В.Ш. Сабиров et al., Издательство НИПКиПРО, Новосибирск 2003, s. 138–140; М.Н. Громов, История и типология русской средневековой философии, ИФ РАН, Москва 1997, s. 54–57.

[19] Zob. А.Л. Юрченко, Изборник 1073 года: интерпретация основных древнерусских философских терминов, „Вопросы Языкознания” 1988, № 2, s. 75–87.

[20] Феодор, пресвитер Раифский: о тех же (понятиях), „Вопросы Языкознания” 1988, № 2, s. 88.

[21] Ibidem, s. 88–89.

[22] Zob. Powieść minionych lat, przeł. F. Sielicki, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków 1999, s. 21, 69–70.

[23] Por. T. Špidlík, Myśl rosyjska. Inna wizja człowieka, przeł. J. Dembska, Wydawnictwo Księży Marianów, Warszawa 2000, s. 122.

[24] Zob. Русская философия. Словарь, ред. М.А. Маслин et al., ТЕРРА – Книжный клуб, Республика, Москва 1999, s. 10–12. Por. Mnicha Cyryla Przypowieść o duszy i ciele, gdzie „filozofami i nauczycielami” nazywano „świętych mężów i nauczycieli Kościoła” (przeł. R. Łużny, [w:] R. Łużny, Słowo o Bogu i człowieku. Myśl religijna Słowian Wschodnich doby staroruskiej, PAU, Kraków 1995, s. 100).

[25] Zob. Iłarion, Słowo o Prawie i łasce, przeł. R. Łużny, [w:] R. Łużny, Słowo o Bogu i człowieku, op. cit., s. 45. Zob. także M. Jedliński, Zarys staroruskiej myśli historiozoficznej, „Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria” 2010, nr 1, s. 220–221; А.Н. Ужанков, „Слово о законе и благодати” и другие творения митрополита Илариона Киевского, Академика, Москва 2014, s. 93–95.

[26] Por. Л.Е. Шапошников, А.А. Федоров, История русской религиозной философии, op. cit., s. 11; Л.Е. Шапошников, Православие и философия: границы взаимодействия, op. cit., s. 37.

[27] N. Zernov, Three Russian Prophets: Khomiakov, Dostoevsky, Soloviev, S.C.M. Press Ltd., London 1944, s. 29.

[28] Por. A. Łosiew, Filozofia rosyjska, przeł. L. Kiejzik, [w:] idem, Filozofia rosyjska, Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, Zielona Góra 2007, s. 13.

[29] Zob. Г. Флоровский, О почитании Софии, Премудрости Божией, в Византии и на Руси, [w:] idem, Христианство и цивилизация. Избранные труды по богословию и философии, Издательство РХГА, Санкт-Петербург 2005, s. 462–464, 467–476 (pol. przekład: J. Fłorowski, O kulcie Sofii – Mądrości Bożej w Bizancjum i na Rusi (fragment), przeł. H. Paprocki, [w:] Teksty o Matce Bożej. Prawosławie, cz. I, red. H. Paprocki, Wydawnictwo Ojców Franciszkanów, Niepokalanów 1991, s. 225–227); The Hagia Sophia Churches, [w:] idem, Collected Works, vol. 4: Aspects of Church History, Nordland Publishing Company, Belmont 1975, s. 128–129. Por. А.Ю. Григоренко, Идея Софии в древнерусской письменности, „Вестник Русской Христианской Гуманитарной Академии” 2010, № 11, 4, s. 8–17; М.Н. Громов, Cофийная традиция в русской философии и культуре, „Вестник Славянских Культур” 2013, № 2, s. 5–17.

[30] L. Stołowicz, Historia filozofii rosyjskiej. Podręcznik, przeł. B. Żyłko, Słowo/​obraz terytoria, Gdańsk 2009, s. 23.

[31] G. Florovsky, The Problem of Old Russian Culture, „Slavic Review” 1962, vol. XXI, no. 1, s. 12; por. idem, Reply, „Slavic Review” 1962, vol. XXI, no. 1, s. 39–41.

[32] Zob. Г. Флоровский, Пути русского богословия, op. cit., s. 12.

[33] Zob. G. Florovsky, The Problem of Old Russian Culture, op. cit., s. 10.

[34] Zob. В.В. Мильков, А.И. Макаров, A.A. Смирнова, Ареопагитики – традиция бытования на Руси, [w:] Историко-философский ежегодник 2000, ред. Н.В. Мотрошилова, Наука, Москва 2002, s. 209–216.

[35] Zob. T. Obolevitch, Problematyczny konkordyzm. Wiara i wiedza w myśli Włodzimierza S. Sołowjowa i Siemiona L. Franka, Biblos, Tarnów 2006, s. 36–41.

[36] Zob. М.С. Киселева, Интеллектуалы в православных монастырях конца XVI–XVII вв., „Философский Журнал” 2011, № 2, s. 130.

[37] G. Florovsky, Western Influences in Russian Theology, trans. T. Bird, R. Haugh, [w:] idem, Collected Works, vol. 4, op. cit., s. 157.

[38] Zob. A.В. Пaнибрaтцев, Просвещение разума. Становление академической науки в России, Издательство РХГИ, Санкт-Петербург 2002, s. 216.

[39] Na program S. Jaworskiego składała się dialektyka, logika, fizyka i metafizyka. Zob. М. Симчич, Philosophia rationalis у Києво-Могилянськiй академiї. Компаративний аналiз Могилянськiх курсiв логiки кiнця XVII – першої половини XVIII ст., О. Власюк, Вiнниця 2009, s. 24–25, 41, 43, 46–52.

[40] Zob. А.В. Панибратцев, Философия в Московской греко-славянско-латинской Академии, ИФ РАН, Москва 1997.

[41] N. Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, przeł. J.S. Łoś, IW PAX, Warszawa 1967, s. 126.

[42] W. Arżanuchin, Drogi rosyjskiej scholastyki, „Forum Philosophicum” 2006, nr 11, s. 203.

[43] Zob. А.И. Абрамов, Христиан Вольф в русской духовно-академической философии, [w:] Христиан Вольф и философия в России, ред. В.А. Жучков, Издательство РХГИ, Санкт-Петербург 2001, s. 189–209.

[44] Zob. Г. Флоровский, Пути русского богословия, op. cit., s. 46–59, 86–105; The Orthodox Churches and the Ecumenical Movement Prior to 1910, [w:] idem, Collected Works, vol. 2: Christianity and Culture, Nordland Publishing Company, Belmont 1974, s. 185–187; idem, Western Influences in Russian Theology, op. cit., s. 164–166. Por. K. Leśniewski, Reformatorska działalność metropolity Piotra Mohyły w ocenie Georges’a Florovsky’ego, „Roczniki Teologiczne” 2006–2007, t. 53–54, nr 7, s. 177–188.

[45] Zob. Г. Флоровский, Пути русского богословия, op. cit., s. 94.

[46] Zob. С. Хоружий, Русское старчество в его духовных и антропологических основаниях, [w:] idem, Опыты из русской духовной традиции, op. cit., s. 54. Por. K. Gryz, Antropologia przebóstwienia. Obraz człowieka w teologii prawosławnej, UNUM, Kraków 2009, s. 380–386; Ł. Leonkiewicz, Antropologia hezychazmu, „Logos i Ethos” 2010, nr 2, s. 79–83.

[47] Zob. W. Voisé, Pierwotny projekt rosyjskiej Akademii Nauk w świetle korespondencji Leibniza z Piotrem I, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1974, nr 3, s. 469; T. Obolevitch, Nauka, filozofia i teologia w Rosji nowożytnej, „Filozofia Nauki” 2007, nr 4, s. 74.

[48] Por. Г. Шпет, Очерк развития русской философии, op. cit., s. 401.

[49] Zob. Н.И. Петров, Значение Киевской академии в развитии духовных школ в России с учреждения Св. Синода в 1721 году и до половины XVIII века, Типография И.И. Горбунова, Киев 1904; Н.А. Куценко, Духовно-академическая философия в России первой половины XIX века: киевская и петербургская школы (новые материалы), ИФ РАН, Москва 2005, s. 14.

[50] Zob. G. Florovsky, Russian Mission: An Historical Sketch, [w:] idem, Collected Works, vol. 4, op. cit., s. 145; Н.А. Куценко, Формирование профессиональной философской среды в Российской империи в первой половине XIX века, „Вестник Российского Государственного Университета им. И. Канта” 2008, № 6, s. 45; eadem, Профессиональная философия в России первой половины XIX века: процесс становления и виднейшие представители, ИФ РАН, Москва 2008, s. 42.

[51] Por. Л.E. Шaпoшникoв, Православие и философия: границы взаимодействия, op. cit., s. 45. Zob. Е.И. Мирошниченко, Очерки по истории раннего платонизма в России, Алетейя, Санкт-Петербург 2013, s. 80–100.

[52] Metropolita Platon (Lewszyn) ufundował stypendium, dzięki któremu myślicielom mającym największe zasługi w krzewieniu myśli starożytnego mędrca w Rosji nadawano przydomek „Płatonow” („Platoński”). Należą do nich m.in.: W.D. Kudriawcew-Płatonow, A.M. Iwancow-Płatonow, N.P. Gilarow-Płatonow, I.A. Smirnow-Płatonow i inni. Ogółem nadano go 25 uczonym.

[53] Е.Н. Коновалова, Идея субъективности в русской духовно-академической философии, „Вече. Aльманах русской философии и культуры” 2003, № 14, s. 177.

[54] Zob. А.Н. Круглов, Философия Канта в России в конце XVIII – первой половине XIX веков, Канон+, Москва 2009, s. 332–470; А.И. Абрамов, Кант в русской духовно-академической философии, [w:] Кант и философия в России, ред. З.А. Каменский, Л.В. Поляков, Наука, Москва 1984, s. 81–113; Th. Nemeth, Karpov and Jurkevič on Kant: Philosophy in Service to Orthodoxy?, „Studies in East European Thought” 1993, vol. 45, no. 3, s. 169–211; С.А. Нижников, Философия Канта в отечественной мысли, Издательство университета дружбы народов, Москва 2005, s. 30–39; O.Д. Мачкарина, Критическая философия И. Канта в Санкт-Петербургской духовной академии: критика и интерпретация, „Вестник Мурманского Государственного Технического Университета” 2011, т. 14, № 2, s. 158–160; В.П. Козловський, Кант і Православ’я: трансцендентальне вчення про душу у сприйнятті викладачів Київської Духовної Академії, „Труди Київської Духовної Академії” 2009, № 11, s. 215–229.

[55] Fłorowski wymieniał następujących profesorów znajdujących się pod wpływem niemieckiego idealizmu: F. Sidońskiego, M. Władisławlewa, W. Karpowa i M. Karinskiego z Akademii w Petersburgu, F. Gołubińskiego i W. Kudriawcewa-Płatonowa, P. Jurkiewicza i M. Troickiego z Uniwersytetu Moskiewskiego (dwaj ostatni przenieśli się do Moskwy z Akademii Kijowskiej), O. Nowickiego i S. Gogockiego z Kijowa. Zob. G. Florovsky, Western Influences in Russian Theology, op. cit., s. 167–168.

[56] Por. А.Н. Круглов, Философия Канта в России в конце XVIII – первой половине XIX веков, op. cit., s. 361.

[57] Н.К. Гаврюшин, Силуэты духовных академий, [w:] idem, Русское богословие: Очерки и портреты, op. cit., s. 21.

[58] Por. G. Florovsky, Western Influences in Russian Theology, op. cit., s. 176.

[59] Zamykano także same uniwersytety, np. w Wilnie po powstaniu z lat 1830–1831.

[60] С. Глаголев, Протоиерей Федор Александрович Голубинский (Его жизнь и деятельность), 2-я типография А.И. Снегиревой, Сергиев Посад 1898, s. 5.

[61] Г. Флоровский, Пути русского богословия, op. cit., s. 238.

[62] А.И. Абрамов, Оценка философии Платона в русской идеалистической философии, [w:] Платон и его эпоха, рeд. Ф. Kессиди, Нaукa, Moсквa 1979, s. 222.

[63] И.В. (Сильвестр Малеванский), Вера и разум, „Труды Киевской Духовной Академии” 1861, № 3, s. 208. Cyt. za: В.Н. Акулинин, Философия всеединства: от В.С. Соловьева к П.А. Флоренскому, Наука, Новосибирск 1990, s. 10.

[64] Zob. И.В. Цвык, Владимир Соловьев и духовно-академическая философия, „Вестник Московского Университета. Серия 7: Философия” 2003, № 1, s. 3–21.

[65] Zob. Н.К. Гаврюшин, „Столп Церкви”: протоиерей Ф.А. Голубинский и его школа, [w:] idem, Русское богословие. Очерки и портреты, op. cit., s. 146–147.

[66] Zob. Иларион (Aлфеев), Архиепископ Василий (Кривошеин) как патролог, „Церковь и Время” 2006, № 4, s. 198.

[67] С.С. Хоружий, Философский процесс в России как встреча философии и православия, „Вопросы Философии” 1991, № 5, s. 29. Zob. I.П. Печеранський, Πίστει νοοῠμεν. Спiввiдношення вiри i розуму в православно-академiчному теïзмi XIX – початку ХХ столiття, Донбас, Донецьк 2013.

[68] Por. В.Н. Карпов, Введение в историю философии в мире христианском, [w:] Н.А. Куценко, Духовно-академическая философия в России первой половины XIX века: киевская и петербургская школы (новые материалы), op. cit., s. 100.

[69] Zob. M. Styczyński, Ratio i Λόγος: jedno czy dwoje, [w:] idem, Ratio i Λόγος: jedno czy dwoje. O filozofii rosyjskiej, sowietologii i o filozofii politycznej Andrzeja Walickiego, Ibidem, Łódź 2012, s. 99–121; M. Kita, Logos większy niż ratio. Dwa świadectwa chrześcijańskiego modelu racjonalności u progu epoki współczesnej, Wydawnictwo WAM, Kraków 2013.

[70] В.С. Соловьев, История и будущность теократии, [w:] idem, Собрание cочинений, т. IV, Жизнь с Богом, Брюссель 1966, s. 214.

[71] List Włodzimierza Sołowjowa do Jekateriny Selewinej z 2.08.1873, [w:] Письма Владимира Сергеевича Соловьева, т. III, Жизнь с Богом, Брюссель 1970, s. 89.

[72] List Gieorgija Fłorowskiego do Pawła Florenskiego z 30.07.1912 (Письма Г.В. Флоровского к П.А. Флоренскому (1911–1914), [w:] Исследования по истории русской мысли. Ежегодник 2003, pед. М.А. Колеров, Модест Колеров, Москва 2004, s. 58).

[73] Г. Флоровский, Новые книги о Владимире Соловьеве, „Известия Одесского Библиографического Общества” 1912, № 7, s. 104–112. Fłorowski obliczył, że w 1912 r., czyli 12 lat po śmierci Sołowjowa, istniało ponad 300 poświęconych mu prac (ibidem, s. 104).

[74] Zob. Г. Флоровский, В мире исканий и заблуждений, op. cit., s. 162.

[75] Г. Флoрoвский, Чтения по философии религии магистра философии В.С. Соловьева, [w:] Собрание сочинений Владимира Сергеевича Соловьева, т. XII, Жизнь с Богом, Брюссель 1970, s. 539. Por. list Dymitra Czyżewskiego do Gieorgija Fłorowskiego z 10.10.1930 (Д.И. Чижевский. Письма Г.В. Флоровскому (1926–1932), [w:] Исследования по истории русской мысли. Ежегодник 2008/2009, pед. М.А. Колеров, Н.С. Плотников, Издательский дом Регнум, Москва 2012, s. 508).

[76] G. Florovsky, Some Forgotten Articles of Vladimir Soloviev, trans. R.T. Burgi, „Orientalia Christiana Periodica” 1966, vol. XXXII, no. 1, s. 163–180; idem, Забытый рассказ Владимира Соловьева, „Новый Журнал” 1971, № 105, s. 5–9. Zob. także listy Gieorgija Fłorowskiego do Dymitra Czyżewskiego z 8.07.1957, 25.06.1960, 14.11.1960, 18.12.1960, 26.05.1961, 5.06.1961, 28.06.1961, 8.01.1962, 18.10.1965 i 25.02.1972 (Переписка Д.И. Чижевского и Г.В. Флоровского (1948–1972), [w:] Исследования по истории русской мысли. Ежегодник 2008/2009, op. cit., s. 616, 646, 651, 655, 659–661, 669, 677–678, 710, 751).

Inne prace Fłorowskiego na temat Sołowjowa: Młodość Włodzimierza Sołowjowa (1928), Tiutczew i Włodzimierz Sołowjow (1933), Vladimir Solov’ev and Dante: the Problem of Christian Empire (1956; ostatnia publikacja rosyjskiego przekładu: Г. Флоровский, Владимир Соловьев и Данте: проблема христианской империи, пер. Е. Прибытковой, [w:] Е. Прибытковa, Несвоевременный современник: философия права В.С. Соловьева, Модест Колеров, Москва 2010, s. 411–437).

[77] Zob. list o. Sergiusza Bułgakowa do Gieorgija Fłorowskiego z 18/31.08.1924 (Е. Евтухова, С.Н. Булгаков. Письма к Г.В. Флоровскому (1923–1938), [w:] Исследования по истории русской мысли. Ежегодник 2001/2002, pед. М.А. Колеров, Три квадрата, Москва 2002, s. 200). Na temat relacji Fłorowskiego do Sołowjowa zob. szerzej: А.В. Черняев, Г.В. Флоровский как философ и историк русской мысли, op. cit., s. 165–178; P.L. Gavrilyuk, Georges Florovsky and the Russian Religious Renaissance, Oxford University Press, Oxford 2013, s. 38–39.

[78] List Gieorgija Fłorowskiego do o. Sergiusza Bułgakowa z 30.12.1925 (Письма. Г.В. Флоровский – о. С. Булгакову (1925–1943), [w:] Софиология и неопатристический синтез. Богословские итоги философского развития, ред. К.М. Антонов, Н.А. Ваганова, Издательство ПСТГУ, Москва 2013, s. 131).

[79] Zob. Г. Флоровский, Человеческая премудрость и Премудрость Божия, [w:] idem, Христианство и цивилизация, op. cit., s. 114.

[80] List Gieorgija Fłorowskiego do o. Sergiusza Bułgakowa ze stycznia 1926 r. (Письма. Г.В. Флоровский – о. С. Булгакову (1925–1943), op. cit., s. 135). Por. list Gieorgija Fłorowskiego do Pawła Florenskiego z 16.03.1911 (Письма Г.В. Флоровского к П.А. Флоренскому (1911–1914), op. cit., s. 54): „Podstawowym brakiem naszych rosyjskich prawosławnych teologów z kręgów świeckich – wielce szanowanego przeze mnie Włodzimierza Siergiejewicza Sołowjowa, a także autorów Drogowskazów i innych – jest ich oderwanie od świadomości kościelnej, pozbawiające ich solidnych fundamentów i zmuszające do miotania się w różne strony”.

[81] Zob. G. Florovsky, Reason and Faith in the Philosophy of Solov’ëv, [w:] Continuity and Change in Russian and Soviet Thought, ed. E.J. Simmons, Harvard University Press, Cambridge, MA 1955, s. 296–297.

[82] Por. Г. Флоровский, Пути русского богословия, op. cit., s. 311.

[83] Por. Г. Флоровский, Человеческая премудрость и Премудрость Божия, op. cit., s. 111.

[84] Zob. Г. Флоровский, В мире исканий и заблуждений, op. cit., s. 162.

[85] List Gieorgija Fłorowskiego do o. Sergiusza Bułgakowa z 30.12.1925, op. cit., s. 131.

KATALOG
wiosna – lato 2014

COPERNICUS CENTER PRESS działa pod auspicjami Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych, ufundowanego przez światowej sławy filozofa, kosmologa i teologa, laureata Nagrody Templetona Michała Hellera.

Nasze publikacje obejmują szerokie spektrum światowej myśli naukowej i filozoficznej: filozofię (w szczególności filozofię nauki i filozofię prawa), teologię, kosmologię, matematykę, logikę i neurobiologię. Wydajemy książki w języku polskim i angielskim, według najwyższych standardów akademickich, merytorycznych i edytorskich.

Aby na bieżąco otrzymywać informacje o naszej ofercie (w tym o tytułach anglojęzycznych) i organizowanych przez nas wydarzeniach, zapraszamy na stronę internetową:

www.ccpress.pl

tel.:+48 12 430 63 00

Copernicus Center Press Sp. z o.o.

pl. Szczepański 8, 31-011 Kraków

e-mail: marketing@ccpress.pl

NOWOŚCI

MAJ 2014

GRANICE NAUKI

Michał Heller

ISBN 978-83-7886-049-5

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 344

Cena: 44,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-102-7
Cena: 44,90 zł

Czego uczy nas historia nauki? Jak rozumieć czas i jak o nim rozmawiać? Jaką rolę w nauce odgrywają takie wartości, jak dobro i piękno? W swojej najnowszej książce Michał Heller zastanawia się nad trzema zasadniczymi zagadnieniami: czym jest nauka i czemu zawdzięcza ona swoje sukcesy? Jak teorie naukowe mają się do rzeczywistości? Jakie miejsce w naukowym obrazie świata zajmuje człowiek: twórca nauki i odkrywca praw przyrody? Przedmiotem refleksji i analiz wybitnego filozofa i kosmologa są procesy, dotyczące zarówno Wszechświata – rozumianego jako całość – oraz pewnych jego aspektów i zjawisk zachodzących w samej nauce.

MAJ 2014

NEGOCJACJE

Jerzy Stelmach, Bartosz Brożek

ISBN 978-83-7886-097-6

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 216

Cena: 39,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-099-0
Cena: 39,90 zł

Czy istnieje niezawodna metoda negocjowania? Jakie są teoretyczne podstawy negocjacji? Jakie negocjacyjne mity utrudniają nam rozstrzyganie sporów? Jak negocjować w sposób słuszny, skuteczny, czy ekonomicznie efektywny? W książce Autorzy przedstawiają trzy modele negocjowania – argumentacyjny, topiczno-retoryczny i ekonomiczny – pokazując tym samym, jakimi narzędziami dysponować możemy w procesie rozwiązywania sporów. Prezentowane modele odwołują się do różnych kryteriów negocjowania – słuszności, skuteczności i efektywności ekonomicznej – a Autorzy przekonują, że każdy z nich może być zarówno stosowany samodzielnie, jak i wspólnie. W książce odnaleźć też można krytyczną analizę najpopularniejszych dziś metod negocjowania, zarys logiki negocjacji, obronę erystyki negocjacyjnej i uwagi na temat psychologii negocjacji. Autorzy rozprawiają się także z dwoma negocjacyjnymi mitami: idealnego negocjatora i idealnej metody negocjacyjnej.

MAJ 2014

SENS ŻYCIA I SENS WSZECHŚWIATA

Michał Heller

ISBN 978-83-7886-098-3

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 272

Cena: 44,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-075-4
Cena: 34,90 zł

O ile oczami wiary widzi się świat inaczej, niż oczami wiedzy naukowej? Jak, w perspektywie teologicznej, sens człowieka wiąże się z sensem Wszechświata? Jaki jest związek „teologii sensu” z „teologią stworzenia”? Pytania o sens człowieka i sens Wszechświata są ze sobą ściśle związane. Właściwie stanowią one jedno Wielkie Pytanie. Człowiek jest genetycznie związany z Wszechświatem. Korzenie człowieka wyrastają z historii Wszechświata. Jeżeli Wszechświat ma sens, to sens ten prawdopodobnie obejmuje także człowieka, ponieważ człowiek jest częścią, więcej: elementem struktury Wszechświata. A czy mógłby istnieć człowiek obdarzony sensem w bezsensownym Wszechświecie? Polecamy wznowienie klasycznej książki słynnego filozofa i kosmologa, poprawione i poprzedzone nowym wstępem Autora.

KWIECIEŃ 2014

PRZEKRÓJ PRZEZ WSZECHŚWIAT

Łukasz Lamża

ISBN 978-83-7886-087-7

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 232

Cena: 39,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-088-4
Cena: 39,90 zł

Jak wygląda świat z perspektywy mrówki, pojedynczego atomu albo galaktyki? Czy życie mgławicy przypomina życie kontynentu, to zaś życie cząsteczki białka? A może obserwowalny Wszechświat jest tylko maleńkim pyłkiem, a w każdym atomie kryją się nieskończone kosmosy tętniące życiem? Bogato ilustrowana książka prowadzi Czytelnika krok po kroku poprzez skale przestrzenne Wszechświata: od najpotężniejszych struktur kosmicznych, przez świat galaktyk, gwiazd, planet, skał, roślin, mrówek, bakterii, struktur komórkowych, związków chemicznych i atomów, aż po pojedyncze cząstki elementarne. Kolejne rozdziały opisują fascynujący świat śpiewów ziemskiej magnetosfery, wielkich kosmicznych eksplozji i mikroskopijnych soczewek mrówczego oka, a towarzyszący tym opisom komentarz dotyka takich kwestii, jak miejsce człowieka we Wszechświecie, istota nauki i granice naszego poznania oraz piękno, jedność i harmonia Natury we wszystkich jej skalach.

KWIECIEŃ 2014

NOWA HISTORIA EWOLUCJI CZŁOWIEKA

Robin Dunbar

ISBN 978-83-7886-091-4

Tłum. Bartłomiej Kucharzyk

Oprawa: miękka

Format: 140x215 mm

Stron: 254

Cena: 39,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-064-8
Cena: 39,90 zł

Dlaczego spośród kilkunastu żyjących niegdyś gatunków hominidów przetrwał właśnie homo sapiens? Co właściwie tak mocno odróżnia nas od wszystkich innych istot z którymi dzielimy planetę? Kiedy i jak doszło do tego odróżnienia? „Kim więc jesteśmy my, gatunek malarzy i poetów? Dlaczego, spośród wszystkich gatunków w historii, tylko że ci bezimienni artyści wpadli na to, by zostawić po sobie te subtelne ślady? I, to być może najciekawsze pytanie, dlaczego je zostawili?” Książka ta jest odyseją, wyprawą przez mgły czasu do zamierzchłej przeszłości. Jak, biorąc pod uwagę, że nasze początki nie różnią się niczym od początków wszystkich innych żywych istot, dochodzi w trakcie ludzkiego życia do pojawienia się tych różnic? W którym momencie ewolucji człowieka powstało to, co oddziela nas od pokrewnych nam stworzeń?

KWIECIEŃ 2014

PRZECIW ROZPACZY

Wojciech Załuski

ISBN 978-83-7886-093-8

Oprawa: miękka

Format: 140x215 mm

Stron: 280

Cena: 44,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-094-5
Cena: 44,90 zł

Uważna refleksja nad kondycją człowieka doprowadziła wielu myślicieli do wniosku, że jej najbardziej charakterystycznym rysem jest tragiczność. Poczucie tragiczności egzystencji było szczególnie intensywne wśród starożytnych Greków epoki przedklasycznej, którzy dali mu ponadczasowy wyraz w poematach Homeryckich, zwłaszcza w Iliadzie. Czy jednak przekonanie o tragiczności życia jest uzasadnione? Czy rzeczywiście istnieją przekonywujące racje za tak gorzką oceną ludzkiej egzystencji? Książka nie próbuje dostarczyć jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie; jest ono osobiste, by nie powiedzieć intymne – z rodzaju tych, z którymi każdy musi zmierzyć się samodzielnie i uzyskaną odpowiedź zachować dyskretnie dla siebie, nie próbując do niej przekonywać innych. Może jednak do pewnego stopnia pomóc w systematycznej refleksji nad tym zagadnieniem.

KWIECIEŃ 2014

WYZWANIA REALIZMU

Łukasz Mścisławski

ISBN 978-83-7886-095-2

Oprawa: miękka

Format: 140x215 mm

Stron: 292

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-096-9
Cena: 49,90 zł

Czy trudności interpretacyjne nierelatywistycznej mechaniki kwantowej są zagadnieniami, które już dawno przestały być aktualne, czy zawierają jednak pewien twórczy potencjał? Czy istnieje związek między nimi a stanowiskami filozoficznymi, przyjmowanymi przez naukowców? A może konfrontacja trudności z tradycyjnymi pytaniami filozoficznymi da szansę na wypracowanie zupełnie nowych teoretycznych narzędzi badawczych, tak potrzebnych współczesnej fizyce? Książka prezentuje genezę zupełnie nowego spojrzenia na teorie fizyczne, zaproponowane przez brytyjskiego fizyka, Chrisa J. Ishama. Czytelnik zapozna się zarówno z najbardziej znanymi problemami interpretacyjnymi mechaniki kwantowej, jak również z nieco mniej popularnymi, które jednak okazują się mieć doniosłe konsekwencje. Całość prezentacji wskazuje na niezwykłe sprzężenie, które zachodzi między poszukiwaniem coraz ogólniejszych teorii fizycznych, ich formalizmem matematycznym a pewnymi wątkami filozoficznymi.

KWIECIEŃ 2014

ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE W NAUCE NR 54

ISSN 0867-8286

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 326

Cena: 29,90 zł

Dostępna jako e-book

Pierwszy artykuł kolejnego, 54. numeru ZFN dotyczy problemu brakującej masy – problemu, który wymusza rewizję nie tylko obowiązujących teorii fizycznych lecz także naszego obrazu świata. Druga, większa część tomu poświęcona jest naukowej i filozoficznej refleksji nad religią i myślą teologiczną. Pierwszy tekst tej części przedstawia problemy i oczekiwania związane z ewolucyjnym podejściem do badań nad religią. Dwa kolejne artykuły mają bardziej filozoficzny charakter. Jeden z nich stanowi dyskusję z pewnymi interpretacjami arystotelesowskiego rozumu czynnego, celem drugiego jest przedstawienie i próba odrzucenia pewnych argumentów przeciwko tzw. teologii naturalnej. Ostatni artykuł numeru poświęcony jest koncepcji emergencji w ujęciu Philipa Claytona i jej możliwym implikacjom na gruncie teologii. Clayton ponownie pojawia się w kolejnym tekście – wywiadzie, jaki przeprowadził z fizykiem, Siergiejem Gribem.

MARZEC 2014

CZY FIZYKA I MATEMATYKA TO NAUKI HUMANISTYCZNE?

Michał Heller, Stanisław Krajewski

ISBN: 978-83-7886-078-5

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 480

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-079-2
Cena: 49,90 zł

Czy jest prawdziwe powiedzenie, że wszystkie nauki dzielą się na fizykę i zbieranie znaczków? W takim razie co z matematyką? Czy nauki ścisłe i humanistyka to organiczne części tej samej, ogólnoludzkiej kultury? Wśród ludzi dominuje przeciwstawianie nauk ścisłych, czyli przede wszystkim matematyki i fizyki, naukom humanistycznym. Czasem czyni się to wywyższając ścisłość nauk ścisłych, czasem wskazując na ich ograniczenia, niemożność uchwycenia prawdziwej, żywej złożoności, której nie mogą uchwycić struktury formalne. Tymczasem to przeciwstawienie nie jest absolutne: u źródeł podstawowych pojęć matematyki i fizyki są doświadczenia potoczne, odniesienia do człowieczej perspektywy postrzegania świata, próby jego spontanicznego modelowania, sądy wartościujące.

MARZEC 2014

TRANSCENDENCJA I NATURALIZM

Józef Życiński

ISBN: 978-83-7886-073-0

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 140

Cena: 29,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-077-8
Cena: 29,90 zł

Jakie jest miejsce człowieka we wszechświecie w odniesieniu do Boga? Jakie są możliwości i potrzeby poznawcze człowieka? Czy istnieje konflikt między badaniami teologii i nauk przyrodniczych? Choć człowiek od zawsze szuka odpowiedzi na pytania o początki, sens i cel swojego istnienia, nabywając wiedzę i doskonaląc narzędzia, poszukiwania te nadal są fascynujące. Właściwa każdemu z nas natura badacza każe nam przeszukiwać dostępną rzeczywistość w nadziei na zrozumienie Bożych zamysłów. Książka jest przewodnikiem po tej wędrówce, pokazującym poprzez dokonania filozofów i przyrodników jak silna i intelektualnie owocna jest ludzka potrzeba sensu, ładu i piękna. To pochwała rozumu jako narzędzia zdolnego odczytywać Bożą obecność w świecie i świadectwo przekonania, że wiara i rozum wspólnie służą człowiekowi w odnalezieniu swojego miejsca we wszechświecie i że nie ma między nimi konfliktu.

LUTY 2014

ELEMENTY FILOZOFII PRZYRODY

Michał Heller, Tadeusz Pabjan

ISBN 978-83-7886-065-5

Oprawa: miękka

Format: 140x215 mm

Stron: 272

Cena: 39,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-075-4
Cena: 39,90 zł

Dlaczego Księga Przyrody zapisana jest językiem matematyki? Co teorie fizyczne mówią na temat przestrzeni? Skąd wzięły się wszechświat, życie i umysł? Nauka wyrosła z filozofii przyrody i nigdy nie zdołała podciąć swoich filozoficznych korzeni. Autorzy przeprowadzają czytelnika przez historię ludzkiego postrzegania przyrody ożywionej i nieożywionej i coraz bardziej udane próby ujęcia zjawisk w karby matematycznych równań – to znakomita lektura i kompendium wiedzy dla każdego, kto interesuje się osiągnięciami nauki lub kogo pociągają filozoficzne koncepcje. To książka, która w zwięzły i klarowny sposób pomaga zrozumieć czym jest nauka, jak rodziły się najważniejsze teorie i jakie wizje czasu, przestrzeni, materii, przyczynowości, a nawet życia i całego wszechświata owe teorie implikują.

LUTY 2014

ELEMENTY MECHANIKI KWANTOWEJ DLA FILOZOFÓW

Michal Heller

ISBN: 978-83-7886-066-2

Oprawa: miękka

Format: 140x215 mm

Stron: 192

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-074-7
Cena: 34,90 zł

Jak wygląda prawdziwa struktura materii? Czy najbardziej fundamentalnymi prawami natury rządzi prawdopodobieństwo, a nie konieczność? Dlaczego świat kwantów rządzi się prawami sprzecznymi ze zdrowym rozsądkiem? Mechanika kwantowa narodziła się w pierwszych dekadach ubiegłego stulecia, gdy panowało powszechne przekonanie, że natura skrywa już niewiele tajemnic. Sformułowanie teorii kwantów obaliło ten optymistyczny pogląd – stało się jasne, że przyroda w najmniejszej skali funkcjonuje całkowicie inaczej niż w skali, w której działają nasze zmysły. Świat cząstek elementarnych, zjawiska nielokalne, indeterminizm i wiele paradoksów pociąga zwłaszcza filozofów, bo sprzeczny ze zdrowym rozsądkiem obraz mikroświata wywołuje doniosłe filozoficzne konsekwencje.

LUTY 2014

GRANICE INTERPRETACJI

Bartosz Brożek

ISBN: 978-83-7886-068-6

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 280

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-081-5
Cena: 34,90 zł

Czy rozumienie przypomina rozmowę, widzenie, czy taniec? Czy istnieje język doskonały? Czym jest interpretacja? Czy poza jej granicami leży tylko nonsens? Autor odpowiada na pytanie, dlaczego w świecie komunikacji jesteśmy skazani na interpretację; posiłkując się ustaleniami współczesnych nauk kognitywnych i teorii ewolucji, a także czerpiąc z tradycji filozofii analitycznej dowodzi, że nie może istnieć język doskonały niepodatny na interpretację. Zastanawia się również nad strukturą rozumienia i pokazuje, że zbyt pochopne próby interpretacji mogą nas prowadzić w krainę bełkotu. To pierwsza w literaturze polskiej próba zmierzenia się ze zjawiskiem interpretacji, oparta w znacznej mierze na tym, co biologia mówi o ludzkiej zdolności rozumienia.

LUTY 2014

NIEDOMKNIĘTY BILANS WSZECHŚWIATA

Tadeusz Pabjan

ISBN 978-83-7886-067-9

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 240

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-076-1
Cena: 34,90 zł

Czym jest ciemna energia? Jakie obiekty lub cząstki tworzą ciemną materię? Skąd wiadomo, że wszechświat składa się głównie z ciemnej materii i jest wypełniony ciemną energią? Z czego składa się wszechświat? Jeszcze nie tak dawno fizycy sądzili, że dobrze znają odpowiedź na to pytanie, i że potrafią dokładnie zidentyfikować wszystkie obiekty, które dają swój wkład do całkowitej masy wszechświata. Problem pojawił się wtedy, gdy obserwacje astronomiczne dostarczyły dowodów na obecność znacznych ilości dodatkowej, niewidocznej materii i na przyspieszenie ekspansji wszechświata rozpychanego tajemniczą energią, która jest równoważna masie. Po przeprowadzeniu wstępnych oszacowań okazało się, że wszystkie znane do tej pory postaci materii to tylko wierzchołek gigantycznej góry lodowej. Co znajduje się pod powierzchnią wody?

WYJAŚNIĆ UMYSŁ

Mateusz Hohol

ISBN: 978-83-7886-014-3

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 420

Cena: 59,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-038-9
Cena: 49,90 zł

Dzięki neuronauce poznawczej możliwa staje się realizacja odwiecznego marzenia filozofów: wyjaśnienie tajemnic funkcjonowania ludzkiego umysłu. Ta złożona dyscyplina nie może się obyć bez szerokiego wachlarza metod badawczych. Skomplikowany przedmiot badań i zróżnicowane metody pozyskiwania danych wymagają postawienia pytań o spójność całej dyscypliny i wyjaśniającą moc teorii neurokognitywnych. Mateusz Hohol w swojej książce stawia te pytania i formułuje na nie trafne odpowiedzi.

BESTSELLERY

BÓG I NAUKA. Moje dwie drogi do jednego celu

Michał Heller

ISBN: 978-83-7886-018-1

Tłum.: Ewa Nicewicz-Staszowska

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 125x195 mm

Stron: 254

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-036-5
Cena: 34,90 zł

W jakiego Boga wierzą naukowcy? Co wspólnego z modlitwą ma rozwiązywanie równań? Dlaczego nie należy zapychać Bogiem dziur w nauce? Co nauka może dać teologii? Czemu teoria ewolucji jest aż teorią, a koncepcja Inteligentnego Projektu zahacza o herezję? Michał Heller w pasjonującej rozmowie z włoskim dziennikarzem Giulio Brottim opowiada o dwóch na pozór wykluczających się wartościach, które ukształtowały jego życie: religii i nauce. Wybitny uczony wspomina również wydarzenia ze swojego życia: trudy dzieciństwa na Syberii, studia, pracę duszpasterską i naukową w czasach komunizmu, a także dzieli się refleksją nad kondycją współczesnego chrześcijaństwa i powszechnej znajomości nauki.

STWORZENIE I POCZĄTEK WSZECHŚWIATA

Michał Heller, Tadeusz Pabjan

ISBN: 978-83-7886-043-3

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 184

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-056-3
Cena: 34,90 zł

Jak pogodzić wiarę w stworzenie świata przez Boga z wiedzą naukową? Jak się ma biblijny opis stworzenia do około czternastu miliardów lat historii wszechświata i ewolucyjnego pochodzenia ciała i umysłu człowieka? Czy nowoczesny, naukowy światopogląd wyklucza religijność i czyni z niej zabobon? To pytania, jakie przed sobą muszą postawić nie tylko naukowcy, filozofowie i teologowie. Stawia je każdy, kto racjonalnie podchodzi do swojej wiary. Książka ta jest praktycznym, podstawowym kursem z teologii stworzenia, filozofii nauki, kosmologii i teorii ewolucji Została napisana między innymi z myślą o katechetach, jako pomoc dydaktyczna w nauczaniu przez nich religii uczniów wszystkich klas szkół podstawowych, gimnazjów i pogimnazjalnych.

LISTOPAD 2013

KOSMICZNY PROJEKT

Paul Davies

ISBN 978-83-7886-019-8

Tłum. Aleksandra Bielaczyc

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 360

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-060-0
Cena: 49,90 zł

Dlaczego we wszechświecie odnajdujemy porządek? Jaka jest natura i przyczyna procesu samoorganizacji, dzięki któremu powstały gwiazdy, planety i my sami? Czy należy spojrzeć głębiej niż sięgają prawa fizyki, by zrozumieć zadziwiającą kreatywność natury? Opierając się na odkryciach i teoriach pochodzących z różnych dyscyplin – od matematyki i fizyki przez informatykę i biologię, aż do genetyki i neuronauki – Paul Davies przedstawia prowokacyjną teorię dotyczącą źródła stwórczego potencjału wszechświata.

UMYSŁ MATEMATYCZNY

Bartosz Brożek, Mateusz Hohol

ISBN: 978-83-7886-047-1

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 280

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-063-1
Cena: 34,90 zł

Skąd wzięła się matematyka? Jaką drogę przyjęła ewolucja zdolności matematycznych? Co ma wspólnego matematyka z metaforami? Czy obiekty matematyczne istnieją poza czasem i przestrzenią? Czy nauka potrafi wyjaśnić niepojętą skuteczność matematyki w odkrywaniu praw przyrody? Autorzy przedstawiają najnowsze ustalenia nauk neurokognitywnych i ewolucyjnych w odniesieniu do natury matematyki. Pokazują, że ewolucję zdolności matematycznych wyjaśnić można odwołując się nie tylko do wrodzonych umiejętności protomatematycznych, ale także do roli ewolucji kulturowej. Jest to pierwsza w literaturze polskiej pozycja, która zdaje relację z najnowszych ustaleń neurobiologii i psychologii odnośnie do zdolności matematycznych, a przy tym dostarcza pogłębionej, filozoficznej refleksji w odpowiedzi na pytanie, czy da się wyjaśnić naturę matematyki.

FILOZOFIA EKONOMII

Marcin Gorazda

ISBN: 978-83-7886-044-0

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 412

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-061-7
Cena: 49,90 zł

Dlaczego nie można przewidzieć kryzysów ekonomicznych? Czy filozofowie mogą pomóc w ich przewidywaniu? Jaki świat ukrywa się za skomplikowanymi teoriami ekonomii? Na te oraz na szereg innych pytań podejmuje próby odpowiedzi filozofia ekonomii, dziedzina w zasadzie dotychczas nieobecna w polskiej nauce i literaturze. Autor wprowadza nas stopniowo w problemy ekonomii, przedmiotu jej badań i stosowanych metod, począwszy od filozofów starożytnych poprzez średniowiecznych scholastyków, merkantylistów, fizjokratów i klasyków ekonomii. Kluczowa jednak część poświęcona jest myśli nowożytnej i współczesnej.

MORALNOŚĆ MÓZGU

Patricia Churchland

ISBN: 978-83-7886-031-0

Tłum.: Mateusz Hohol, Natalia Marek

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 368

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-058-7
Cena: 49,90 zł

Skąd bierze się moralność? Czy jej źródeł można poszukiwać w biologii? Jaką rolę odgrywa mózg w kształtowaniu naszych postaw moralnych? Czy moralność jest czymś specyficznie ludzkim? W Moralności mózgu Patricia Churchland zabiera czytelnika w podróż po świecie najnowszych odkryć neuronauki i ewolucjonizmu. Celem tej niezwykłej podróży jest zrozumienie podstawowych wartości, dzięki którym nasze życie społeczne jest także życiem moralnym. Stawiane przez autorkę śmiałe pytania i udzielane na nie – nieraz jeszcze śmielsze – odpowiedzi,zainteresować powinny wszystkich tych, których nurtuje nie tylko zagadka pochodzenia moralności, ale także chcących zrozumieć naturę ludzką.

KATALOG ALFABETYCZNY

„BYŁEM PANA PRZECIWNIKIEM [PROFESORZE EINSTEIN]...”

Paweł Polak

ISBN: 978-83-62259-32-8

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 462

Cena: 129,90 zł

„To nie tylko niezwykle interesujące dzieje pewnej polemiki, lecz również portret naukowego środowiska Lwowa na przestrzeni kilku pierwszych dekad XX stulecia” (prof. M. Heller). „Drobiazgowe odtworzenie niepowtarzalnej atmosfery tego specyficznego centrum dyskusyjnego, przejrzysty język i logiczny układ książki sprawiają, że jej lektura staje się swoistym zaproszeniem do fascynującej podróży po miejscach, epizodach, postaciach i strukturach naukowych” (dr hab. K. Maślanka).

BÓG I NAUKA

Michał Heller
Tłum.: Ewa Nicewicz-Staszowska

ISBN: 978-83-7886-018-1

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 125x195 mm

Stron: 254

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-036-5
Cena: 34,90 zł

W jakiego Boga wierzą naukowcy? Co wspólnego z modlitwą ma rozwiązywanie równań? Co nauka może dać teologii? Czemu teoria ewolucji jest aż teorią, a koncepcja Inteligentnego Projektu zahacza o herezję? Michał Heller w pasjonującej rozmowie z włoskim dziennikarzem Giulio Brottim opowiada o dwóch na pozór wykluczających się wartościach, które ukształtowały jego życie: religii i nauce. Wybitny uczony wspomina również wydarzenia ze swojego życia: trudy dzieciństwa na Syberii, studia, pracę duszpasterską i naukową w czasach komunizmu, a także dzieli się refleksją nad kondycją współczesnego chrześcijaństwa i powszechnej znajomości nauki.

CZY NAUKA ZASTĄPI RELIGIĘ?

red. Bartosz Brożek, Janusz Mączka

ISBN: 978-83-62259-14-4

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 238

Cena: 59,90 zł

Pytanie „Czy nauka zastąpi religię?” rozumieć można na różne sposoby. Może ono presuponować pogląd, że nauka przejmuje funkcje, które spełnia religia. Inni odczytają je jako pytanie retoryczne: nauka nie może zastąpić religii, bo ta odpowiada na inne potrzeby. Wreszcie, pytanie to, choć sugeruje pewną rozłączność nauki i religii, wskazuje zarazem na to, co łączy te dwa zjawiska – na racjonalność. To właśnie racjonalność umożliwia autentyczny dialog pomiędzy nauką a religią.

DOWODY ONTOLOGICZNE

red. Tadeusz Wszołek

ISBN: 978-83-62259-07-6

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 288

Cena: 59,90 zł

Święty Anzelm z Canterbury w stosunkowo krótkim tekście sformułował argument na istnienie Boga, który już ponad 900 lat rodzi skrajne reakcje: przyciąga i fascynuje, ale też odpycha i irytuje. Trudno wskazać inny filozoficzno-teologiczny tekst, który byłby tak płodny i inspirujący. Wszyscy za podziwu godne uznają to, że człowiek był w ogóle zdolny do wskazania takiej drogi poznania Boga. Książka zawiera nowe studia poświęcone ratio Anselmi, które powstały w związku z 900. rocznicą śmierci Biskupa z Canterbury.

EKSPERYMENTALNA METAFIZYKA

Tadeusz Pabjan

ISBN: 978-83-62259-27-4

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 368

Cena: 79,90 zł

Mechanika kwantowa jest jedną z najważniejszych i najlepiej potwierdzonych empirycznie teorii współczesnej nauki. Odwołując się do argumentów irlandzkiego fizyka Johna Stewarta Bell, autor książki wykazuje, że doprecyzowanie wszystkich istotnych zagadnień o charakterze konceptualnym ma fundamentalne znaczenie dla poprawnej interpretacji formalizmu mechaniki kwantowej, formułuje również argumenty za zasadnością określania dyskutowanej przez siebie problematyki z pogranicza nauki i filozofii mianem eksperymentalnej metafizyki.

ELEMENTY

Euklides
Tłum. i komentarz: Piotr Błaszczyk, Kazimierz Mrówka

ISBN: 978-83-7886-013-6

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 330

Cena: 69,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-057-0
Cena: 69,90 zł

Elementy Euklidesa są arcydziełem literatury matematycznej i najważniejszą pracą naukową wszech czasów. „Wielkość”, „stosunek”, „proporcja”, „wielokrotność” to pojęcia, z których Euklides stworzył teorię spełniającą w matematyce greckiej taką funkcję, jaką we współczesnej matematyce pełnią liczby rzeczywiste. Teoria „wielkości” stanowi fundament teorii figur podobnych. Podobieństwo figur to kod, którym posługuje się ludzkość od ponad dwóch tysięcy lat. Tym dwóm księgom poświęcona jest niniejsza praca, zawierająca pierwszy polski przekład z języka greckiego wraz z komentarzem.

EPISTEMOLOGIA INFORMACJI

Marek Hetmański

ISBN: 978-83-7886-046-4

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 366

Cena: 59,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-069-3
Cena: 59,90 zł

Niniejsza monografia jest prezentacją podmiotowych i poznawczych aspektów kategorii informacji i jej znaczenia dla epistemologicznych analiz poznania i wiedzy. Zawiera historię i stan badań nad informacją - także tych rozwijanych w ramach filozofii informacji. Omówione są nie tylko naukowe, ale również kulturowe zmiany spowodowane przez technologie informatyczne, w szczególności takie zjawiska jak nadmiar i niedobór informacji, wieloznaczność i niewiarygodność komunikatów oraz dezinformujący charakter niektórych wytworów masowej kultury.

EWOLUCJA ŻYCIA I EWOLUCJA WSZECHŚWIATA

red. Janusz Mączka, Paweł Polak

ISBN: 978-83-62259-15-1

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 212

Cena: 59,90 zł

Pojęciem ewolucji posługują się matematycy, astronomowie, socjolodzy, psycholodzy. Właściwie nie ma takiego obszaru badawczego, w którym pojęcie to by nie występowało, można zatem pokusić się o postawienie następującej tezy: pojęcie ewolucji wyrasta nie tyle z krytycznej refleksji nad zmiennością świata przyrody, ile raczej swoje źródło czerpie z głębokiej struktury świata. Badając ewolucję (w różnych jej wymiarach), przybliżamy się do prawdy o sposobie funkcjonowania całego wszechświata.

FENOMEN NORMATYWNOŚCI

Bartosz Brożek, Anna Brożek, Jerzy Stelmach

ISBN: 978-83-7886-032-7

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 226

Cena: 39,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-040-2
Cena: 34,90 zł

Książka stanowi próbę zmierzenia się z zagadką normatywności. Autorzy starają się odpowiedzieć na pytanie, jak należy rozumieć pojęcia normatywne, takie jak obowiązek, powinność czy poprawność. Fenomen normatywności to unikalna w polskiej literaturze filozoficznej próba spojrzenia na kwestie związane z normatywnością w całej ich złożoności, a przy tym poszukująca wspólnych podstaw dla rozmaitych wcieleń dyskursu normatywnego.

FILOZOFIA EKONOMII

Marcin Gorazda

ISBN: 978-83-7886-044-0

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 412

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-061-7
Cena: 49,90 zł

Dlaczego nie można przewidzieć kryzysów ekonomicznych? Czy filozofowie mogą pomóc w ich przewidywaniu? Jaki świat ukrywa się za skomplikowanymi teoriami ekonomii? Na te oraz na szereg innych pytań podejmuje próby odpowiedzi filozofia ekonomii, dziedzina w zasadzie dotychczas nieobecna w polskiej nauce i literaturze. Autor wprowadza nas stopniowo w problemy ekonomii, przedmiotu jej badań i stosowanych metod, począwszy od filozofów starożytnych poprzez średniowiecznych scholastyków, merkantylistów, fizjokratów i klasyków ekonomii. Kluczowa jednak część poświęcona jest myśli nowożytnej i współczesnej.

FILOZOFIA KOSMOLOGII

Michał Heller

ISBN: 978-83-7886-020-4

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 178

Cena: 29,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-037-2
Cena: 29,90 zł

Co to znaczy, że wszechświat się rozszerza? Czy Wielki Wybuch rzeczywiście był jego początkiem? Dlaczego nocne niebo nie świeci jednostajnym blaskiem? Michał Heller we właściwym sobie klarownym i pasjonującym wywodzie oprowadza Czytelnika po gąszczu tematów filozoficznych, które towarzyszyły kosmologii od jej zarania, aż do momentu uformowania się jej jako dojrzałej nauki empirycznej. Książka jest pierwszym polskim dziełem, które mierzy się z problematyką rodzącą się na styku pozornie odległych dyscyplin, jakimi są filozofia i kosmologia.

FILOZOFIA PRZYPADKU

Michał Heller

ISBN: 978-83-7886-005-1

Oprawa: miękka

Format: 125x195 mm

Stron: 332

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-021-1
Cena: 29,90 zł

W biologicznej ewolucji przypadek odgrywa rolę nadrzędną – jest źródłem zmienności gatunków. Autor proponuje szersze spojrzenie. Odwołując się do historii pojęcia przypadku i jego ewolucji wskazuje miejsce, jakie przypadki zajmują w strukturze całego wszechświata. A miejsca te są... nieprzypadkowe. Dlatego Filozofię przypadku można zadedykować i polecić każdemu, kto potrafi dostrzec głębię samego pytania o istotę przypadku. I ciekaw jest odpowiedzi.

FILOZOFIA PRZYPADKU

Michał Heller

ISBN: 978-83-7886-016-7

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

stron: 332

Cena: 44,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-021-1
Cena: 29,90 zł

KOSMICZNY PROJEKT

Paul Davies
Tłum.: Aleksandra Bielaczyc

ISBN: 978-83-7886-019-8

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 360

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-060-0
Cena: 49,90 zł

Dlaczego we wszechświecie odnajdujemy porządek? Jaka jest natura i przyczyna procesu samoorganizacji, dzięki któremu powstały gwiazdy, planety i my sami? Czy należy spojrzeć głębiej niż sięgają prawa fizyki, by zrozumieć zadziwiającą kreatywność natury? Opierając się na odkryciach i teoriach pochodzących z różnych dyscyplin – od matematyki i fizyki przez informatykę i biologię, aż do genetyki i neuronauki – Paul Davies przedstawia prowokacyjną teorię dotyczącą źródła stwórczego potencjału wszechświata.

MAŁPY I FILOZOFOWIE

Frans de Waal
Tłum.: Bartosz Brożek, Michał Furman

ISBN: 978-83-7886-030-3

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 252

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-059-4
Cena: 49,90 zł

Prowokacyjna książka Fransa de Waala, światowej sławy prymatologa, podejmuje problem źródeł i ewolucji moralności. W oparciu o ustalenia badań nad zachowaniem naczelnych, de Waal przekonuje, że źródeł naszej moralności szukać należy w ewolucyjnej przeszłości człowieka i u naszych najbliższych ewolucyjnych krewnych. Książka zawiera także polemiki z poglądami de Waala autorstwa Petera Singera, Christine M. Korsgaard, Philipa Kitchera oraz Roberta Wrighta.

MORALNOŚĆ MÓZGU

Patricia Churchland
Tłum.: Mateusz Hohol, Natalia Marek

ISBN: 978-83-7886-031-0

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 368

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-058-7
Cena: 49,90 zł

W Moralności mózgu Patricia Churchland zabiera czytelnika w podróż po świecie najnowszych odkryć neuronauki i ewolucjonizmu. Celem tej niezwykłej podróży jest zrozumienie podstawowych wartości, dzięki którym nasze życie społeczne jest także życiem moralnym. Stawiane przez autorkę śmiałe pytania i udzielane na nie – nieraz jeszcze śmielsze – odpowiedzi, zainteresować powinny wszystkich tych, których nurtuje nie tylko zagadka pochodzenia moralności, ale także chcących zrozumieć naturę ludzką.

NIEOBLICZALNA OBLICZALNOŚĆ

Maria Piesko

ISBN: 978-83-62259-03-8

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 216

Cena: 49,90 zł

Czy możliwa jest sztuczna inteligencja? Jedni powiadają „Już istnieje!”. „Nigdy jej nie stworzymy!” – odpowiadają inni. Od prawie wieku istnieje i rozwija się teoria wyznaczająca możliwości i ograniczenia komputerów. O jej kontekście historycznym, podstawowych twierdzeniach i granicach jej zastosowań w przystępny, lecz nie powierzchowny sposób traktuje Nieobliczalna obliczalność.

NOWA HISTORIA EWOLUCJI CZŁOWIEKA

Robin Dunbar
Tłum.: Bartłomiej Kucharzyk

ISBN: 978-83-7886-029-7

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 254

Cena: 49,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-064-8
Cena: 49,90 zł

Książka ta jest odyseją, wyprawą przez mgły czasu do zamierzchłej przeszłości. Co właściwie tak mocno odróżnia nas od wszystkich innych gatunków z którymi dzielimy planetę? W którym momencie ewolucji człowieka powstało to, co oddziela nas od pokrewnych nam stworzeń? I, pytanie które chyba najbardziej dręczy Autora, dlaczego to właśnie nasz rodowód okazał się tak znakomity?

OBLICZA RACJONALNOŚCI. WOKÓŁ MYŚLI MICHAŁA HELLERA

red. Bartosz Brożek, Janusz Mączka, Wojciech P. Grygiel, Mateusz L. Hohol

ISBN: 978-83-62259-23-6

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 264

Cena: 59,90 zł

Idee filozoficzne, by dojrzeć, potrzebują odpowiedniej gleby; dla filozofii glebą taką jest dyskusja. Michał Heller pisze, z aprobatą przywołując Poppera, że dyskutowalność uznać należy za warunek konieczny racjonalnej argumentacji filozoficznej. Idee Michała Hellera, kryjące się pod takimi hasłami, jak „filozofia w nauce”, „logika zapętleń”, „matematyczność świata” czy „teologia nauki”, niewątpliwie spełniają warunek dyskutowalności, a celem tego tomu jest sprawić, by były nie tylko dyskutowalne, ale i dyskutowane.

PREDYKACJA

Jacek Paśniczek

ISBN: 978-83-7886-045-7

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 350

Cena: 59,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-080-8
Cena: 59,90 zł

W prezentowanej monografii centralnym pojęciem, wokół którego ogniskują się rozważania ontologiczne jest pojęcie predykacji wyrażające przysługiwanie własności przedmiotom. Predykacja jest traktowana jako relacja między fundamentalnymi kategoriami ontologicznymi – kategoriami przedmiotów i własności. Logika analizuje różne możliwe pojęcia predykacji i tym samym stanowi podstawę teoretyczną przyjętej w niniejszej monografii ontologicznej perspektywy badawczej.

SENS ŻYCIA I SENS WSZECHŚWIATA

Michał Heller

ISBN: 978-83-7886-048-8

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Format: 125x195 mm

Stron: 262

Cena: 39,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-062-4
Cena: 39,90 zł

O ile oczami wiary widzi się świat inaczej, niż oczami wiedzy naukowej? Jak, w perspektywie teologicznej, sens człowieka wiąże się z sensem wszechświata? Jaki jest związek „teologii sensu” z „teologią stworzenia”? Pytania o sens człowieka i sens wszechświata stanowią jedno Wielkie Pytanie. Człowiek jest genetycznie związany z wszechświatem. Korzenie człowieka wyrastają z historii wszechświata. Jeżeli Wszechświat ma sens, to sens ten prawdopodobnie obejmuje także człowieka, ponieważ człowiek jest częścią, więcej: elementem struktury wszechświata. A czy mógłby istnieć człowiek obdarzony sensem w bezsensownym wszechświecie?

STRUKTURA REWOLUCJI METANAUKOWEJ

Józef Życiński

ISBN: 978-83-7886-011-2

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 376

Cena: 44,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-022-8
Cena: 39,90 zł

W erudycyjnym i usystematyzowanym wywodzie Józef Życiński przedstawia summę swoich wieloletnich badań na gruncie filozofii nauki, pokazuje ukryte mechanizmy rządzące ewolucją nauki od jej początków aż po czasy nam współczesne. Autor skupił swoją uwagę na jednej rewolucji – metanaukowej. To, co się dzieje w nauce, ma oddźwięk – niekiedy bardzo daleko idący – w szeroko rozumianej przestrzeni kultury; szeroko rozumianej, bo obejmującej duże obszary życia współczesności.

STWORZENIE I POCZĄTEK WSZECHŚWIATA

Michał Heller, Tadeusz Pabjan

ISBN: 978-83-7886-043-3

Oprawa: twarda

Format: 140x215 mm

Stron: 184

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-056-3
Cena: 34,90 zł

Książka ta jest praktycznym, podstawowym kursem z teologii stworzenia, filozofii nauki, kosmologii i teorii ewolucji. Polecamy ją wszystkim osobom religijnym, borykającym się z problemami z pogodzeniem swojej wiary z naukowym obrazem świata, a także tym, którzy są przekonani, że w XXI wieku religia jest wyłącznie zabobonem. Być może argumentacja zawarta w tej książce przekona ich, że nie ma zasadniczej sprzeczności pomiędzy prawdami teologii, a prawdami nauk przyrodniczych. Została ona napisana między innymi z myślą o katechetach, jako pomoc dydaktyczna w nauczaniu przez nich religii.

ŚWIAT MATEMATYKI I JEJ MATERIALNYCH CIENI

Józef Życiński

ISBN: 978-83-7886-012-9

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Format: 125x195 mm

Stron: 248

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-023-5
Cena: 34,90 zł

Czy obiekty matematyczne się tworzy, czy odkrywa? Czy istnieją one w Platońskim polu racjonalności, budując matrycę tego, co może się urzeczywistnić? W komputerze zmarłego przedwcześnie Arcybiskupa Józefa Życińskiego znaleziono niemal ukończony tekst książki, będący zapisem wykładów, które w roku akademickim 2006/2007 prowadził na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Prezentujemy Państwu jej ostateczną wersję, zredagowaną i opatrzoną wstępem Michała Hellera.

TEORIA IMPERATYWÓW

Anna Brożek

ISBN: 978-83-7886-004-4

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 163x240 mm

Stron: 344

Cena: 59,90 zł

Chociaż rola imperatywów i interrogatywów w komunikacji jest równie ważna jak deklaratywów, semiotyczna i logiczna refleksja nad pierwszymi dwiema kategoriami wyrażeń wydaje się nadal pozostawać daleko w tyle za refleksją nad trzecią kategorią. Niniejsza książka to filozoficzna monografia imperatywów, która w intencji ma przyczynić się do zmniejszenia tego dystansu. Jej ramy to z jednej strony filozoficzne tło teorii imperatywów, oraz z drugiej strony – prezentacja wybranych zastosowań tej teorii.

TWARDOWSKI. Myśl, mowa i czyn

Anna Brożek, Jacek Jadacki

ISBN: 978-83-7886-033-4

Oprawa: miękka ze skrzydełkami

Format: 163x240 mm

Stron: 653

Cena: 99,90 zł

Niniejsza edycja zawiera pisma polskie Kazimierza Twardowskiego z zakresu logiki i gramatyki, epistemologii i psychologii, estetyki i etyki, metodologii i dydaktyki oraz historii filozofii, które zostały opublikowane, ale nie znalazły się dotąd w żadnym wydanym tomie zbiorowym jego prac, ani nie stanowią jego samodzielnych pozycji książkowych.

UMYSŁ MATEMATYCZNY

Bartosz Brożek, Mateusz Hohol

ISBN: 978-83-7886-047-1

Oprawa: twarda

Format: 125x195 mm

Stron: 280

Cena: 34,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-063-1
Cena: 34,90 zł

Książka przedstawia najnowsze ustalenia nauk neurokognitywnych i ewolucyjnych w odniesieniu do natury matematyki. Jest to pierwsza w literaturze polskiej pozycja, która zdaje relację z najnowszych ustaleń neurobiologii i psychologii odnośnie do zdolności matematycznych, a przy tym dostarcza pogłębionej, filozoficznej refleksji w odpowiedzi na pytanie, czy da się wyjaśnić naturę matematyki.

W ŚWIECIE POWINNOŚCI

Bartosz Brożek, Mateusz Hohol, Łukasz Kurek, Jerzy Stelmach

ISBN: 978-83-7886-028-0

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 302

Cena: 59,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-039-6
Cena: 49,90 zł

Niniejszy zbiór esejów zapoznaje Czytelnika z badaniami dotyczącymi problemu normatywności podjętymi nie tylko z perspektywy filozoficznej, lecz również psychologicznej oraz kognitywistycznej. W tomie znaleźć można eseje dotyczące normatywności dyskursu epistemicznego, problemu naturalizacji normatywności, jak również analizujące podstawowe pojęcia normatywne. Ponadto Czytelnik będzie mógł zapoznać się z normatywnymi aspektami etyki, matematyki, języka, moralności oraz umysłu.

**

WYJAŚNIĆ UMYSŁ

Mateusz Hohol

ISBN: 978-83-7886-014-3

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 420

Cena: 59,90 zł

Dostępna jako e-book:
ISBN 978-83-7886-038-9
Cena: 49,90 zł

Dzięki neuronauce poznawczej możliwa staje się realizacja odwiecznego marzenia filozofów: wyjaśnienie tajemnic funkcjonowania ludzkiego umysłu. Ta złożona dyscyplina nie może się obyć bez szerokiego wachlarza metod badawczych. Skomplikowany przedmiot badań i zróżnicowane metody pozyskiwania danych wymagają postawienia pytań o spójność całej dyscypliny i wyjaśniającą moc teorii neurokognitywnych.

ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE W NAUCE NR 52

ISSN: 0867-8286

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 240

Cena: 29,90 zł

ZFN to czasopismo wydawane pod auspicjami Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych i Ośrodka Badań Interdyscyplinarnych w Krakowie. Specyfika tego pisma polega na tropieniu i analizowaniu problemów filozoficznych uwikłanych w nauki przyrodnicze. Takie teorie naukowe, jak ogólna teoria względności, mechanika kwantowa, teoria ewolucji czy koncepcje powstałe na gruncie nauk kognitywnych prowadzą do pytań o wyraźnym wydźwięku filozoficznym. W „Zagadnieniach” publikują nie tylko krakowscy uczeni, ale także autorzy z innych, także zagranicznych ośrodków naukowych.

ZAGADNIENIA FILOZOFICZNE W NAUCE NR 53

ISSN: 0867-8286

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 280

Cena: 29,90 zł

Numer 53 ZFN jest tomem tematycznym. Autorzy zawartych w nim tekstów poruszają zagadnienia związane z jednym z najważniejszych okresów w historii matematyki, jakim był przełom XIX i XX wieku. Okres ten obfitował w wydarzenia kluczowe dla jej rozwoju i postacie, które najmocniej wpłynęły na jej obecny kształt. W niniejszym tomie poświęcono więcej uwagi takim twórcom nowych teorii matematyki, jak Gottlob Frege, David Hilbert czy Giuseppe Veronese. W tym samym czasie doszło do znacznego ożywienia także na gruncie matematyki polskiej. Prace zawarte w tomie dotyczą zwłaszcza warszawskiej szkoły logicznej, polskiej szkoły matematycznej oraz matematyków związanych PAU w Krakowie i Towarzystwem Nauk Ścisłych w Paryżu.

kontakt: tel.: +48 12 430 63 00

marketing@ccpress.pl

www.ccpress.pl

TYTUŁY OŚRODKA BADAŃ INTERDYSCYPLINARNYCH

BERNARD BOLZANO I IDEA LOGICYZMU

Jerzy Dadaczyński

ISBN: 978-83-733234-9-0

Oprawa: miękka

Format: 163x240 mm

Stron: 420

Cena: 39,90 zł

Logicyzm, inspirowany myślą Leibnitza, wymieniany zwyczajowo obok intuicjonizmu i formalizmu, odegrał niezwykłą doniosłą rolę w nowoczesnych dziejach badań nad podstawami matematyki oraz w dziejach samej filozofii matematyki. Celem autora niniejszej rozprawy jest wykazanie, że już około 70 lat przed powstaniem prac klasyków logicyzmu w pracach praskiego matematyka, filozofa i teologa Bernarda Bolzano ujawniła się tendencja i próba realizacji programu redukcji matematyki do dyscypliny bardziej podstawowej – teorii, w którą, „w sposób naturalny”, uwikłany był aksjomat nieskończoności.

CZAS I DYNAMIKA

Antoni Pelczar

ISBN: 83-7332-151-9

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 118

Cena: 29,90 zł

Opracowanie stanowi znacznie rozszerzoną wersję referatu Czas w równaniach różniczkowych i układach dynamicznych. Temat określony tytułem jest pretekstem do sformułowania uwag wykraczających nieco poza dyskusję o interpretacji zmiennej niezależnej w równaniach różniczkowych i układach dynamicznych traktowanej jako czas, a dotyczących m.in. różnych problemów wiążących się z zastosowaniami matematyki. Autor starał się ograniczyć używanie pojęć i formuł matematycznych i przedstawiać możliwie proste interpretacje intuicyjne wprowadzanych pojęć i twierdzeń.

CZŁOWIEK: TWÓR WSZECHŚWIATA – TWÓRCA NAUKI

Michał Heller, Robert Janusz, Janusz Mączka

ISBN: 978-83-733245-1-0

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 232

Cena: 34,90 zł

Materiały z konferencji „Człowiek – twór wszechświata i twórca nauki” zostały podzielone na pięć bloków: „Matematyka i filozofia”, „Kosmos i życie”, Umysł w kosmosie”, „Obraz świata i metodologia” i „Kultura i język”. Ta wieloaspektowość ujęcia przewodniego tematu konferencji odpowiada dzielonemu przez uczonych przekonaniu, że w człowieku ewolucja kosmiczna osiągnęła poziom samoświadomości i z chwilą, gdy to nastąpiło, człowiek stał się twórcą – twórcą długiego ciągu dokonań, zmierzających do zrozumienia wszechświata i siebie samego w nim.

DYNAMIKA NAUKI

Paweł Polak

ISBN: 83-7332-239-6

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 193

Cena: 34,90 zł

Wśród wielu istniejących modeli rozwoju nauki autora tej książki interesują modele dynamiczne, czyli modele konstruowane w oparciu o formalizm układów dynamicznych. Spotykamy je wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia ze zjawiskami zmiennymi, np. w fizyce, ekologii, ekonomii. Zdaniem autora analiza dynamicznych modeli rozwoju nauki może dostarczyć cennych informacji o rozwoju nauki, koniecznych do zbudowania bardziej adekwatnej filozofii nauki.

GALILEUSZ

Annibale Fantoli

ISBN: 83-7332-054-7

Oprawa: twarda

Format: 165x245 mm

Stron: 510

Cena: 59,90 zł

Obszerne studium Fantolego sytuuje się w tym nurcie badań dotyczących Galileusza, który zainicjowany w latach 40. przybrał na sile w ostatnim dziesięcioleciu dzięki licznym zachętom Jana Pawła II. (...) To właśnie papież mówił o tragicznym wzajemnym nieporozumieniu, jakie miało miejsce 350 lat temu pomiędzy „nową” nauką i Galileuszem a teologią. Monografia Fantolego nie jest jedynie biografią, lecz - jak pisze sam autor - jej celem jest „wydobycie na jaw tych wszystkich czynników: pojęciowych, ideologicznych i religijnych, które przejawiały się w różnych okresach życia Galileusza, i pokazanie ich subtelnej współzależności dialektycznej, która stopniowo prowadziła do konfliktu Galileusza z filozofami, teologami i w końcu z Kościołem.

INFORMACJA A ROZUMIENIE

Michał Heller, Janusz Mączka

ISBN: 83-7332-272-8

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 296

Cena: 34,90 zł

Materiały z 8. Krakowskiej Konferencji Metodologicznej w PAU na temat rozumienia informacji. składa się z części: I. „Z punktu widzenia matematyki”, II. „Z punktu widzenia biologii”, III. „Z punktu widzenia logiki i filozofii”, IV. „Z punktu widzenia komputerów i człowieka”, V. „Z punktu widzenia wolnego rynku”.

JEDNOŚĆ NAUKI – JEDNOŚĆ ŚWIATA?

Michał Heller, Janusz Mączka

ISBN: 83-7332-120-9

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 284

Cena: 34,90 zł

Książka zawiera teksty dotyczące najszerzej pojętego rozumienia jedności w nauce (Jedność przyrody, wielość zjawisk, Jedność a racjonalność, Zagadnienie unifikacji teorii matematycznych), jedności w filozofii (Systemy pojęć metafizycznych jako algebry Boole’a, O metodę w filozofii, Niewymierność i nieobliczalność a sztuczna inteligencja), dyskusji o pięknie (Piękno w matematyce, Piękno jako kryterium prawdy, Piękno a technika komputerowa), dyskusji o ekonomii i matematyce (Czy może istnieć matematyczna teoria rynku?, Giełda - Matematyka czy psychologia?)

KRAKOWSKA FILOZOFIA PRZYRODY W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM T. 1

Michał Heller, Janusz Mączka

ISBN: 978-83-733242-9-9

Oprawa: miękka

Format: 165x230 mm

Stron: 182

Cena: 34,90 zł

Specyficzna atmosfera Krakowa sprawia, że filozofowie, teologowie, matematycy, fizycy, biologowie i przedstawiciele innych nauk od wieków często współpracują ze sobą w tym mieście. Książka ta stanowi odpowiedź na pytanie o źródła tego raczej nieczęstego w innych ośrodkach naukowych zjawiska, a odpowiedź na nie podjęli uczestnicy seminarium Katedry Filozofii Przyrody Wydziału Filozoficznego PAT, korzystając z bogactw często nieodkrytych jeszcze skarbców krakowskich archiwów. W pierwszym tomie tradycja ta została przeanalizowana w artykule pt. Krakowska filozofia przyrody w okresie międzywojennym. Kolejne artykuły w niej zamieszczone poświęcone są „ojcom założycielom”: Tadeuszowi Garbowskiemu i Władysławowi Heinrichowi.

KRAKOWSKA FILOZOFIA PRZYRODY W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM T. 2

Michał Heller, Janusz Mączka

ISBN: 978-83-733243-0-5

Oprawa: miękka

Format: 165x230 mm

Stron: 386

Cena: 34,90 zł

Tom drugi został poświęcony życiu i poglądom filozoficznym Joachima Metallmanna (szczególnie jego dziełu Determinizm nauk przyrodniczych), Zygmunta Zawirskiego (m.in. idei wiecznego powrotu) oraz Bolesława Gaweckiego (i interesującej go problematyce przyczynowości w fizyce).

KRAKOWSKA FILOZOFIA PRZYRODY W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM T. 3

Michał Heller, Janusz Mączka

ISBN: 978-83-733243-1-2

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 260

Cena: 34,90 zł

Tom trzeci koncentruje się – poza wymienionymi w tytule – wokół poglądów takich filozofów, jak Czesław Białobrzeski, Stanisław Zaremba, Henryk Mehlberg, Benedykt Bornstein, Franciszek Zeidler, Bogumił Jasinowski i Zygmunt Spira.

LISTY KOPERNIKAŃSKIE

Galileo Galilei

ISBN: 978-83-733234-7-6

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 131

Cena: 29,90 zł

Listy kopernikańskie należą do klasyki nie tylko włoskiej, ale także światowej literatury, to teksty, których znaczenie wykracza poza okazjonalny kontekst polemiki o charakterze teologicznym oraz poza szersze ramy czasu ich powstania w tym sensie, że zapraszają do refleksji na temat tych idei i wydarzeń należących do historii myśli, które legły u podstaw czasów nam współczesnych.

LOGIKA, TOPOLOGIA, JĘZYK

Robert Piechowicz

ISBN: 978-83-733249-2-3

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 112

Cena: 29,90 zł

Książka poświęcona jest precyzyjnemu zdefiniowaniu pojęć na poziomie leksykalnym. Składa się z czterech rozdziałów. Pierwszy – zawiera spis niezbędnych definicji i twierdzeń, drugi – formułuje najważniejsze pytania dotyczące problematyki znaczenia oraz przedstawia kilka wybranych lingwistycznych opisów języka naturalnego, trzeci – wykorzystując pojęcia leksemu i hiponimii – proponuje formalną konstrukcję całego zagadnienia, a czwarty omawia jej zalety i wady.

NAUKA A KULTURA MASOWA

praca zbiorowa

ISBN: 83-7332-710-8

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 132

Cena: 29,90 zł

Książka zawiera referaty wygłoszone podczas XII Krakowskiej Konferencji Metodologicznej, Nauka i kultura masowa. Dotyczą one śmiertelnego zagrożenia, jakie dla nauki, której celem jest poszukiwanie i przekazywanie prawdy, stanowi w mediach pełna dominacja formy spektaklu. W pierwszej części znalazły się referaty na temat relacji między nauką a mediami, w drugiej – odnoszące się do problematyki popularyzacji osiągnięć matematyki i fizyki.

NAUKA W POSZUKIWANIU METAFIZYKI

Teresa Obolevitch

ISBN: 83-7332-142-X

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 138

Cena: 29,90 zł

Rozprawa wpisuje się we współczesną historię przyswojenia polskiemu czytelnikowi myśli W. Sołowiowa, najwybitniejszego rosyjskiego filozofa XIX w. Autorka analizuje jego wczesne i dotychczas nietłumaczone prace, dzięki czemu Sołowiow został ukazany nie tylko jako spekulatywny filozof, ale także jako filozof zainteresowany naukami przyrodniczymi.

NAUKI PRZYRODNICZE A TEOLOGIA: KONFLIKT I WSPÓŁISTNIENIE

Michał Heller, Zbigniew Liana, Janusz Mączka, Włodzimierz Skoczny

ISBN: 83-87952-06-0

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 390

Cena: 44,90 zł

Historia bez filozoficznego spojrzenia może się łatwo zamienić w kronikarskie kolekcjonowanie faktów, podobnie, jak filozofia nauki bez historycznej podbudowy łatwo przechodzi w uprawianie fikcji. Autorzy książki postawili sobie wyraźny cel dydaktyczny. Chcieli nauczyć rozumienia ważnych procesów dziejowych zachodzących w kulturze. Podjęli najbardziej kontrowersyjne tematy z dziejów ludzkiej myśli: m.in. rewolucję kopernikańską i „sprawę Galileusza”.

NAUKOWA METAFIZYKA ZYGMUNTA ZAWIRSKIEGO

Maria Piesko

ISBN: 83-7332-207-8

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 134

Cena: 29,90 zł

Autorka omawia odpowiedź, jaką dał polski filozof Zygmunt Zawirski na pytanie o rolę metafizyki w dobie triumfu nauki. Rozważone zostają tutaj następujące kwestie: Czy w ogóle sensowne jest pytanie o naukową metafizykę? Jakie przesłanki usprawiedliwiają jej postawienie? I wreszcie: Czego, wbrew oczekiwaniom niektórych filozofów, na pewno nie można się po takiej metafizyce spodziewać?

PLATONIZM MATEMATYCZNY

Krzysztof Wójtowicz

ISBN: 83-7332-047-4

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 162

Cena: 34,90 zł

W roku 1934 ukazało się obszerne dzieło polskiego filozofa, Joachima Metallmanna pt. Determinizm nauk przyrodniczych. Ten obszerny tom był poświęcony tylko zagadnieniu determinizmu w fizyce. Śmierć autora w roku 1942 położyła kres jego dalszym pracom badawczym. Zdołał on wszakże przygotować obszerną część drugiego tomu poświęconego determinizmowi w biologii. Krytyczne wydanie rękopisu oddajemy do rąk Czytelników. Wydanie to zawiera biogram Joachima Metallmanna oraz wykaz wszystkich jego publikacji.

PRAWA PRZYRODY

praca zbiorowa

ISBN: 978-83-733260-1-9

Oprawa: miękka

Format: 165x245 mm

Stron: 324

Cena: 39,90 zł

Zbiór referatów wygłoszonych podczas XI Krakowskiej Konferencji Metodologicznej, zorganizowanej wspólnie przez Ośrodek Badań Interdysplinarnych, PAU i UJi, będącej reakcją na coraz powszechniejsze praktyki podważające tradycyjne pojmowanie nauki jako racjonalnej refleksji, opierającej się na stawianiu hipotez i ich weryfikacji. Szczególnie inspirujące wydają się głosy Władysława Stróżewskiego i Jana Woleńskiego, ujawniające filozoficzny kontekst uprawiania nauk przyrodniczych.

PROBLEMATYCZNY KONKORDYZM

Teresa Obolevitch

ISBN: 83-7332-306-6

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 360

Cena: 34,90 zł

W książce zostaje podjęty problem relacji wiedzy i wiary. Zagadnienie to zostało rozważone w „nietypowej” perspektywie, jaką wyznacza filozofia rosyjska. Wiele idei Sołowjowa i Franka, dotyczących stosunków między wiedzą i wiarą, ma dla metodologii wartość czysto historyczną. Pomimo to, według autorki, ich koncepcje zasługują na wnikliwą analizę.

SKŁONNOŚCIOWA INTERPRETACJA PRAWDOPODOBIEŃSTWA

Wojciech Załuski

ISBN: 978-83-733251-6-6

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 239

Cena: 39,90 zł

Trudno dziś wyobrazić sobie możliwość uprawiania nauk przyrodniczych bez wykorzystania metod probabilistycznych. Rola metod probabilistycznych jest nie do przecenienia także w różnych gałęziach filozofii, zwłaszcza filozofii nauki, gdzie okazują się one niezbędne do prowadzenia zaawansowanej analizy takich zagadnień, jak np. przyczynowość i konfirmacja teorii naukowych, oraz w filozofii umysłu, gdzie wykorzystuje się je w budowie modeli umysłu czy w analizie procesów uczenia.

SPÓR O PRZYCZYNOWĄ STRUKTURĘ CZASU

Tadeusz Pabjan

ISBN: 978-83-733243-2-9

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 240

Cena: 34,90 zł

Jednym z najbardziej znanych stanowisk w sporze o naturę czasu jest teoria kauzalna, zgodnie z którą czas sprowadza się do związków przyczynowo-skutkowych pomiędzy następującymi po sobie zdarzeniami. Niniejsza książka przedstawia historię tej koncepcji. Autor śledzi losy przyczynowej teorii czasu w jej pierwszych, filozoficznych sformułowaniach, a następnie dokonuje jej oceny z punktu widzenia współczesnej nauki. W przeprowadzonych analizach szczególne miejsce zarezerwowano dla poglądów polskiego filozofa, Henryka Mehlberga, który nadał kauzalnej teorii czasu postać systemu aksjomatycznego.

STRUKTURA I EMERGENCJA

Michał Heller, Janusz Mączka

ISBN: 83-733234-5-2

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 222

Cena: 29,90 zł

Zbiór referatów z IX Krakowskiej Konferencji Metodologicznej, zorganizowanej przez Polską Akademię Umiejętności i Ośrodek Badań Interdyscyplinarnych w Krakowie, poświęconej emergencji jako cesze ewoluującego wszechświata i redukcjonizmowi jako właściwości podejścia badawczego. Materiały konferencyjne zostały podzielone na pięć działów:, w których znalazła się problematyka związana z pojęciami „struktury i emergencji” i ich aspektami: matematycznym, fizycznym, biologicznym i filozoficznym.

STWÓRCA – WSZECHŚWIAT – CZŁOWIEK T. 1

ISBN: 83-7332-305-4

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 165x235 mm

Stron: 334

Cena: 49,90 zł

Watykańskie Obserwatorium Astronomiczne i Kalifornijskie Centrum do Badań nad Dialogiem pomiędzy Teologią i Naukami Przyrodniczymi (The Center for Theology and the Natural Sciences – CTNS) w Berkely (California, USA) przez ponad dziesięć lat kierowały programem naukowych konferencji pod wspólnym tytułem „Boże działanie w perspektywie nauki”. Konferencje te zaowocowały publikacją serii monografii, których aspekty naukowe obejmują szeroki zakres kwestii od kosmologii współczesnej, po biologię ewolucyjną i neurobiologię. Niniejsza antologia proponuje przekład wybranych referatów opublikowanych po angielsku we wspomnianej wyżej serii monografii. Jak wskazuje ogólny temat konferencji, specjalny nacisk został położony na kwestię tego, na ile nauki doświadczalne mogą pomóc w zrozumieniu Bożego działania.

STWÓRCA – WSZECHŚWIAT – CZŁOWIEK T. 2

ISBN: 83-7332-309-0

Oprawa: twarda z obwolutą

Format: 165x235 mm

Stron: 396

Cena: 49,90 zł

SYMETRIA W MUZYCE

Anna Brożek

ISBN: 83-7332-210-8

Oprawa: miękka

Format: 145x205 mm

Stron: 148

Cena: 24,90 zł

Autorka postawiła sobie za cel wykazanie, że symetria w muzyce jest nie tylko możliwa, ale obecna i potrzebna. W rozdziale pierwszym autorka definniuje symetrię i przedstawia jej zastosowania w naukach matematyczno-przyrodniczych. Rozdział drugi poświęcony jest obecności symetrii w muzyce na różnych poziomach jej organizacji i w różnych fazach jej powstawania. W ostatnim rozdziale autorka odpowiada na pytanie: jaki związek z zagadnieniem piękna w muzyce ma obecna w niej symetria.

kontakt: tel.: +48 12 430 63 00

marketing@ccpress.pl

www.ccpress.pl