Originally published under the title

Dieci comandamenti per dieci cardinali

© 2021 Edizioni Ares – All rights reserved

Via Santa Croce 20/2, 20122 Milano

www.edizioniares.it.

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Esprit 2025

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Esprit 2025

All rights reserved

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym.

Projekt okładki: © Małgorzata Bocian

Materiały okładkowe: Portrait of a Cardinal, by Raffael / 

Wikimedia Commons

Redakcja: Magdalena Kolanko

Korekta: Justyna Jagódka

ISBN 978-83-68317-53-4

Wydanie I, Kraków 2025

Wydawnictwo Esprit sp. z o.o.

ul. Władysława Siwka 27a, 31-588 Kraków

tel. 12 267 05 69, 12 264 37 09

e-mail: sprzedaz@esprit.com.pl

ksiegarnia@esprit.com.pl

biuro@esprit.com.pl

Księgarnia internetowa: www.esprit.com.pl

Dekalog jest „prześwietleniem” Chrystusa,

opisuje Go jak fotograficzny negatyw,

na którym można dostrzec Jego oblicze

jak na Całunie Turyńskim.

PAPIEŻ FRANCISZEK

NOTA REDAKTORA

Żył pewien poeta, Trilussa, który również starał się mówić o wierze. W jednym ze swych wierszy powiedział:

Ta ślepa staruszka, którą napotkałem,

gdy wieczorem zbłąkałem się w gęstwinie leśnej,

rzekła mi: Jeżeli nie znasz tej drogi,

to będę ci towarzyszyć, bo ją znam.

Jeżeli czujesz się na siłach, to pójdź za mną,

od czasu do czasu powiem ci coś o niej,

aż zawiodę cię w głąb, tam, gdzie rośnie cyprys,

aż zawiodę cię na szczyt, tam, gdzie krzyż stoi.

Odpowiedziałem: Dobrze… Ale to jest dziwne,

że będzie mnie prowadzić ktoś, kto nie widzi.

Wtedy niewidoma ujęła mnie za rękę

i westchnęła: Pójdź. – To była wiara.

Poezja ta jest pełna wdzięku, ale jej teologia jest błędna. Jest błędna, ponieważ gdy chodzi o wiarę, to wielkim przewodnikiem jest Bóg, bo Jezus powiedział: „Nikt nie przychodzi do Mnie, jeżeli Ojciec mój go nie pociągnie”¹.

13 września 1978 roku, podczas drugiej z czterech środowych audiencji generalnych, które odbył za swego pontyfikatu, Jan Paweł I w tych prostych słowach nakreślał sposób przeżywania wiary pielgrzymom, którzy owego letniego dnia przybyli do Rzymu z różnych krajów, żeby zobaczyć nowo wybranego papieża. Albino Luciani pokazał Kościołowi, że jeżeli chce przemówić do ludzkich serc, powinien uczyć podstaw wiary jasno i z wielką prostotą. W ostatnich latach mieliśmy nadzwyczajny przykład takiego nauczyciela w osobie Benedykta XVI, papieża katechety, który licznie zgromadzonych na audiencjach wiernych potrafił zauroczyć jasnością wywodu. Dzisiaj papież Franciszek, idąc w ślady świętego z Asyżu, którego imię przybrał, zachęca, abyśmy dowodzili wiary bardziej czynem niż słowem. W istocie, jak św. Paweł VI pisał w pamiętnej adhortacji apostolskiej Evangelii nuntiandi: „Człowiek naszych czasów chętniej słucha świadków aniżeli nauczycieli; a jeśli słucha nauczycieli, to dlatego, że są świadkami”².

U schyłku swojego pontyfikatu Benedykt XVI ogłosił Rok Wiary, który zakończył się, gdy władzę nad Stolicą Piotrową sprawował już Franciszek. Wierze jako cnocie teologalnej poświęcona była również encyklika Lumen fidei. Wcześniej Ratzinger zajął się zagadnieniem miłosierdzia (Deus caritas est) i nadziei (Spe salvi). To właśnie Benedykt XVI, który jako kardynał i prefekt Kongregacji Nauki Wiary zredagował z woli Jana Pawła II Katechizm Kościoła katolickiego, opracował, a następnie – już jako papież – wydał Kompendium Katechizmu, mające przybliżać jego treści wiernym. Często dzieje się bowiem tak, że nawet osoby, które regularnie uczestniczą w duszpasterskim i liturgicznym życiu parafii, nie znają prawd wyznawanej przez siebie wiary. Łatwo się o tym przekonać, czytając wyniki sondaży albo oglądając teleturnieje, w których padają najprostsze, zdawałoby się, pytania o Katechizm.

Stąd wziął się pomysł ofiarowania czytelnikom poręcznej książki, w której problem Dziesięciu Przykazań skrupulatnie analizuje dziesięciu kardynałów. Pochodzą oni z różnych stron świata i mają różne doświadczenia duszpasterskie. Poniższy tekst może się okazać zarówno bodźcem dla własnych przemyśleń, jak i punktem wyjścia do rachunku sumienia, który poprzedza spowiedź.

W latach osiemdziesiątych, a ściślej w 1984 roku, powstało podobne opracowanie. Tekst pod redakcją Michelego Cènnama i Franca Vauda zatytułowany Dieci cardinali spiegano i Dieci Comandamenti [Dziesięciu kardynałów objaśnia Dziesięć Przykazań] i opublikowany przez wydawnictwo Rizzoli zdobył swego czasu sporą popularność. Dzisiaj, po przeszło dwudziestu latach od momentu, kiedy Kościół i cała ludzkość wkroczyli w trzecie tysiąclecie chrześcijaństwa, w obliczu radykalnych zmian społecznych i religijnych, a także pandemii COVID-19 trudno się oprzeć wrażeniu, że oto należałoby raz jeszcze podjąć refleksję nad przykazaniami, które Bóg podyktował Mojżeszowi – aby młodzi ludzie, jakże często odciągani od spraw wiary przez nowe technologie, mogli ponownie  odkryć kodeks moralny, który od niepamiętnych czasów obowiązuje wyznawców chrześcijaństwa i judaizmu.

Temat Dekalogu przewija się przez stronice Starego Testamentu: znajdziemy go w Księdze Wyjścia 20, 2–17, a także w Księdze Powtórzonego Prawa 5, 6–21. Wiadomo jednak, że zawarte w ewangeliach nauczanie Jezusa nadaje mu zupełnie inną wymowę. „Nauczycielu, co dobrego mam czynić, aby otrzymać życie wieczne?”³ (Mt 19, 16).

Młodzieńcowi, który stawia to pytanie – czytamy w Kompendium Katechizmu Kościoła katolickiego – Jezus odpowiada: „Jeśli chcesz osiągnąć życie, zachowaj przykazania”, następnie dodaje: „Przyjdź i chodź za Mną!” (Mt 19, 16–21). Pójście za Jezusem obejmuje wypełnianie przykazań. Prawo nie zostaje zniesione, lecz człowiek zostaje zaproszony do odnalezienia go w Osobie boskiego Nauczyciela, który jest doskonałym jego wypełnieniem, objawia jego pełny sens i poświadcza jego wiecznotrwałość⁴.

I dalej: „Tradycja Kościoła, będąc wierna Pismu Świętemu i idąc za przykładem Jezusa, zawsze przyznawała Dekalogowi pierwszorzędną rolę i znaczenie. Chrześcijanie są zobowiązani do zachowania go”⁵. Oto dlaczego każdy z nas, zwłaszcza jeśli jest człowiekiem wierzącym, powinien znać Dziesięć Przykazań.

FABIO MARCHESE RAGONA

DEKALOG

I Nie będziesz miał cudzych bogów przede Mną.

II Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno.

III Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.

IV Czcij ojca swego i matkę swoją.

V Nie zabijaj.

VI Nie cudzołóż.

VII Nie kradnij.

VIII Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.

IX Nie pożądaj żony bliźniego swego.

X Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

I

Nie będziesz miał cudzych bogów przede Mną

KARD. GUALTIERO BASSETTI

Przewodniczący Konferencji Episkopatu Włoch Arcybiskup Perugii – Città della Pieve

Kiedy poproszono mnie o podzielenie się przemyśleniami na temat pierwszego z przykazań, przyszło mi do głowy, że to będzie proste i przyjemne. Przecież nie jest trudno odtworzyć w pamięci tekst, który jako dzieci przyswajamy sobie na katechezie: „Ja jestem Pan, Bóg twój […]. Nie będziesz miał cudzych bogów obok Mnie” (Wj 20, 2–3). Któż nie zna tych biblijnych wersetów? Jak często ich słuchałem? Jak często prowadziłem rekolekcje bądź wygłaszałem kazania na ich temat?

Jednakowoż tym razem postanowiłem obrać inną drogę: zdecydowałem się sięgnąć po tekst biblijny i poddać go głębszej analizie. Jako ksiądz i biskup czuję się dzisiaj w obowiązku pokazywać wiernym, a w szczególności młodym ludziom, że ów fragment ma ścisły związek z ich teraźniejszością i przyszłością. Pragnąłbym dowieść, że nasza wiara – oparta na solidnych podstawach i mająca się wciąż odnawiać i pięknie rozkwitać – wyrasta właśnie z Pisma Świętego.

Przed rozdziałem dwudziestym Księgi Wyjścia

To, co Katechizm przedstawia nam syntetycznie w postaci Dziesięciu Przykazań, w gruncie rzeczy jest wyimkiem z Księgi Wyjścia (Wj 20, 2–17). Fragment o analogicznym znaczeniu znajdziemy także w Księdze Powtórzonego Prawa (Pwt 5, 6–21). Innymi słowy, Biblia nie rozpoczyna się od Dekalogu i w chwili zetknięcia się z przykazaniami sumienny czytelnik powinien już mieć za sobą lekturę całej Księgi Rodzaju i znacznej części Księgi Wyjścia. Ściślej mówiąc, powinien dokładnie poznać i przyswoić sobie wszystko, co poprzedziło podyktowanie Mojżeszowi tych praw. Mam tu na myśli tak ważne wątki jak stworzenie świata i człowieka (Rdz 1–11), historie patriarchów: Abrahama, Izaaka, Jakuba i Józefa (Rdz 12–50), niewola egipska, Pascha, przeprawa przez Morze Czerwone czy wędrówka ku górze Synaj (Wj 1–19).

Przed ustanowieniem przykazań Bóg i człowiek przeszli razem długą drogę. Z Pisma Świętego wiemy, że pomimo przepaści, jaka oddziela nas i nasze myśli od Niego⁶, Bóg od początku poszukuje człowieka, pozwala mu się poznać i zrozumieć. Jeżeli więc nie zachowamy czujności, naszej uwadze może umknąć fakt, że Bóg jest przede wszystkim towarzyszem podróży, a dopiero w dalszej kolejności nauczycielem. Mówiąc inaczej, życie stoi przed obowiązkiem. Bóg dobrowolnie obdarzył nas miłością, która jest głęboka i trwała.

Miłość jest starsza niż obowiązek. Czy zresztą można być posłusznym komuś, kogo się nie kocha i od kogo nigdy nie doświadczyło się miłości? Ten, kto nie zaznał przyjaźni Boga ani związanych z nią wzlotów i upadków, nie będzie w stanie pojąć, co oznacza pielęgnowanie tego rodzaju więzi. A przecież naturalnym biegiem rzeczy przymierze zawiera się z kimś, kogo się zna od dawna i uważa za prawdziwego przyjaciela.

Sądzę, że bezinteresowna, trwała przyjaźń, którą Pan Bóg ofiarowuje ludziom, jest nie tylko esencją pierwszego z przykazań, lecz także ukrytym sensem całego Dekalogu. Gdybym miał wyjaśnić współczesnemu człowiekowi, w co wierzę i w czym pokładam nadzieję, przede wszystkim powiedziałbym, że Bóg chrześcijan jest Bogiem, który jako pierwszy obdarza nas miłością, Bogiem, który kocha życie i towarzyszy nam w wędrówce, nawet jeżeli obieramy kręte ścieżki. Serdeczna zażyłość poprzedza wszelkie poświęcenie i każdy obowiązek.

Bóg i Jego relacje z człowiekiem

W tym właśnie świetle możemy odczytywać pierwsze słowa interesującego nas fragmentu: „Ja jestem Pan, Bóg twój, który cię wyprowadził z ziemi egipskiej, z domu niewoli” (Wj 20, 2). Bóg przemawia do swojego ludu i się przedstawia – eksperci powiedzieliby, że mamy tu do czynienia z samoprezentacją Jahwe. Doprawdy zdumiewająca jest dobitność owego „Ja”; używając współczesnego języka, można by rzec, iż Bóg „pokazuje twarz”.

Głębokie przeżywanie wiary jest okazją do spotkania z Bogiem. Tym właśnie jest dla mnie Kościół: wspólnotą ludzi, którzy doświadczają „boskich rzeczy”, rozumują w boskich kategoriach i zamiast poprzestawać na ludzkich rachubach, spoglądają ku temu, co ma nadejść. To jednak staje się możliwe tylko wtedy, gdy człowiek uczy się z odwagą stawać w prawdzie przed Bogiem.

W Biblii Bóg nie objawia się z próżności ani dla ukazania własnego majestatu. Nie odczuwa takiej potrzeby. Wprost przeciwnie: wiemy, że swego czasu, jeszcze przed podyktowaniem Prawa, nie wysłuchał próśb Mojżesza, który nalegał, żeby Pan się ujawnił. Bóg jest zbyt potężny, aby człowiek mógł Go w pełni poznać. Oto dlaczego Jego imię na zawsze pozostanie tajemnicą⁷. Dostrzegam w tym pewną wskazówkę: do Boga należy się odnosić z należnym Mu poszanowaniem, nie wykraczając poza granice, które wytycza wiara.

W Piśmie Świętym Bóg zdaje się niechętnie opowiadać o sobie, woli podkreślać swoje związki z człowiekiem. Nie przez przypadek mówi: „Ja jestem Pan, Bóg twój”. Przedstawia się tajemniczym tetragramem JHWH, ale zaraz potem dopowiada: „Bóg twój”, dając tym samym do zrozumienia, że nie jest skupiony na sobie, lecz otwarty na ludzi. I to właśnie na ludziach spoczywa obowiązek budowania relacji z Nim. Życzyłbym sobie, żeby Kościół wpoił współczesnemu człowiekowi dwie nierozłączne prawdy: że oto Bóg „ciąży” w stronę świata ludzi, interesuje się nim i pragnie zacieśniać łączące Go z tym światem więzi, i że człowiek powinien poddawać się miłości Boga, pozostawać blisko Niego i dzielić się tą pełną poszanowania bliskością z innymi.

Dla zbawienia

W tej wersji pierwszego przykazania, której nauczyłem się na pamięć jako dziecko, został pominięty pewien ważny aspekt. Otóż w Piśmie Świętym Bóg przedstawia się jako Ten, który wyprowadził Izraelitów „z ziemi egipskiej, z domu niewoli” (Wj 20, 2). W ten sposób przypomina, co uczynił i do czego jest zdolny dla swojego ludu: oswobodził go, wyprowadził z niewoli, powodowany jedynie miłością. Izraelici nie mogli domagać się wybawienia: nie mieli wobec Boga żadnych zasług. Jednakże Bóg udowodnił, że potrafi słuchać skarg swojego ludu i nie jest obojętny na jego udrękę. Ten szczegół zawsze mnie porusza, ponieważ ukazuje naszego Boga od strony, której prawdopodobnie nigdy nie zrozumiemy w pełni.

Wzmianka o wyjściu z niewoli egipskiej brzmi jak wiążące wyznanie miłosne. Pan zdaje się mówić: „Jestem dla ciebie Tym, który cię uwolnił i nadal będzie to robił”. To nie znaczy, że chce zaimponować nam siłą albo się pyszni. Po prostu fakt, że może nas zbawić, jest dla Niego źródłem radości. Nasze życie jest Jego radością. Na myśl nasuwają mi się słowa Jezusa: „Nie przyszedłem bowiem po to, aby świat potępić, ale by świat zbawić” (J 12, 47).

Pragnąłbym położyć nacisk na tę ukrytą wymowę pierwszego z przykazań: jedynie ten, kto czuje się kochany, może być wolny. Rozważając słowo Boże, dostrzegamy zapowiedź uczucia: uczucia, które w Synu Bożym i Jego poświęceniu dla nas okazało się bezgraniczną miłością. Wiara nakłada na nas pewne obowiązki – temu nie sposób zaprzeczyć, jednak wynikają one z miłości, którą otrzymaliśmy i nadal otrzymujemy. Bez niej wszelki wysiłek równałby się poświęceniu Prometeusza i miałby niewiele wspólnego z chrześcijaństwem.

¹ Jan Paweł I, Życie wiarą przez stosowanie nauki soboru. Przemówienie, jakie w czasie środowej audiencji ogólnej, 13 września, wygłosił Ojciec Święty Jan Paweł I, online: https://dbc.wroc.pl/Content/61389/WWK_1978_10-11.pdf, s. 305.

² Paweł VI, Adhortacja apostolska „Evangelii nuntiandi”, nr 41.

³ Wszystkie cytaty biblijne podano za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wyd. 5, Poznań 2012 [przyp. tłum.].

⁴ Kompendium Katechizmu Kościoła katolickiego, nr 434, tłum. R. Murawski, J. Nowak, Kielce 2005, s. 145.

⁵ Tamże, nr 438, s. 146.

⁶ Zob. Iz 55, 8.

⁷ Zob. Wj 3, 14.