Copyright © by Czesław Ryszka 2025

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Esprit 2025

All rights reserved

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym.

Projekt okładki: © Paweł Panczakiewicz

Wydawnictwo Esprit dziękuje za udostępnienie zdjęć

Redakcja: Lidia Kozłowska

Korekta: Justyna Jagódka

ISBN 978-83-68317-92-3

Wydanie I, Kraków 2025

Wydawnictwo Esprit sp. z o.o.

ul. Władysława Siwka 27a, 31-588 Kraków

tel. 12 267 05 69, 12 264 37 09

e-mail: sprzedaz@esprit.com.pl

ksiegarnia@esprit.com.pl

biuro@esprit.com.pl

Księgarnia internetowa: www.esprit.com.pl

PROLOG

ZABÓJSTWO

Był piątek, 27 lutego 1987 roku; miejsce – Marianum, ośrodek Ruchu Światło-Życie w niemieckim Carlsbergu. Mijała godzina piętnasta, gdy Gizela Skop, wówczas prawa ręka ks. Blachnickiego, pracująca w biurze sekretariatu, usłyszała dziwny kaszel o. Franciszka. Na chwilę ustał i znowu się zaczął. Odebrała telefon: „Gizela…” – wyszeptał ojciec. Pobiegła na górę i zobaczyła, że dzieje się coś niedobrego. Powiadomiony natychmiast lekarz, dr Fritsch, który opiekował się kapłanem, szybko zjawił się w ośrodku. Widząc, że księdza może uratować tylko szybka interwencja kardiochirurgów, wezwał pogotowie, a sam podał pacjentowi najpierw zastrzyk dożylny, a potem w serce. Gizela Skop i Zuzanna Podlewska, jedne z pierwszych blachniczanek, pomagały lekarzowi. Gizela trzymała przyrząd do wstrzykiwania środka rozrzedzającego krew, a Zenia ligniną wycierała wypływającą z ust księdza pianę i ślinę. Usłyszały, jak o. Blachnicki mówi do lekarza po niemiecku: „Tracę już świadomość”, po czym w jego oczach pojawił się błysk, jakby zobaczył w pokoju kogoś niewidocznego. Następnie usłyszeli już niewyraźne słowa: „W Twoje ręce oddaję ducha mego…”. Ksiądz Franciszek Blachnicki umierał przytomnie, patrząc intensywnie w wiszący na ścianie wizerunek Maryi Niepokalanej, Matki Kościoła.

Doktor Fritsch, nie wyczuwając pulsu u chorego, polecił odwołać pogotowie. Dochodziła godzina szesnasta trzydzieści. Lekarz chwilę siedział jeszcze w milczeniu przy księdzu. Gizela z Zenią modliły się na głos, a następnie, zgodnie ze zwyczajem panującym w ich wspólnocie, zaśpiewały Magnificat. Tak uczył ojciec Franciszek, by nawet w chwilach tragicznych wielbić Boga, jak Maryja.

Cóż za zbieg okoliczności, ponieważ tego dnia zaczynała się Krajowa Kongregacja Ruchu Światło-Życie na Jasnej Górze. Wieczorne czuwanie modlitewne przed cudownym obrazem kończyło się Apelem jasnogórskim o godzinie dwudziestej pierwszej. Jeszcze wiadomość o śmierci tu nie dotarła. Dopiero po Apelu ks. Henryk Bolczyk, moderator krajowy Ruchu Światło-Życie, został wywołany do telefonu, w którym usłyszał tę tragiczną wiadomość.

Następnego dnia uczestnicy Kongregacji z największą uwagą odsłuchali list ks. Franciszka Blachnickiego, jaki im wcześniej przysłał. Dotyczył tematu liturgii w świetle obrazu Chrystusa Sługi. Stał się dla ruchu listem testamentalnym. Wieczorem dziękowano za życie ks. Franciszka w spontanicznych świadectwach. Zespół muzyczny z duszpasterstwa akademickiego dominikanów wykonał dwie pieśni: „Pan ma wielką moc / W Nim cała nasza siła… Alleluja” oraz „Pan jest mocą swojego ludu / Pieśnią moją jest Pan / Moja tarcza i moja moc / On jest mym Bogiem, nie jestem sam…”.

Wiadomość o śmierci szybko dotarła do Watykanu. W telegramie kondolencyjnym Jana Pawła II przesłanym na ręce ks. bp. Szczepana Wesołego papież pisał:

Bóg powołał do Siebie ks. prof. Franciszka Blachnickiego i śmierć ta napełniła smutkiem wiele ludzkich serc i środowisk. Odszedł gorliwy apostoł nawrócenia i wewnętrznej odnowy człowieka i wielki duszpasterz młodzieży. Z Jego inspiracji zrodził się specyficzny kształt życia oazowego na polskiej ziemi. Swoje liczne talenty umysłu i serca, jakiś szczególny charyzmat, jakim obdarzył Go Bóg, oddał sprawie budowy Królestwa Bożego. Budował je modlitwą, apostolstwem, cierpieniem i budował z taką determinacją, że słusznie myślimy o Nim jako o „gwałtowniku” tego Królestwa (zob. Mt 11, 12). Dziękujemy Bogu za wszelkie dobro, jakie stało się udziałem ludzi przez Niego. Modlimy się gorąco o pełnię światła i życia dla Jego duszy. Wieloraka działalność i służba Kościołowi i w Kościele, budzenie i ożywianie zaangażowania świeckich, zmaganie się o trzeźwość Narodu, troska o młodych i rodziny uczyniły ks. Franciszka Blachnickiego niezwykłym świadkiem wiary. Stał się On bowiem głosem, który wzywał wszystkich świeckich, by na co dzień żyli tajemnicą Kościoła¹.

W telegramie Jan Paweł II zawarł całe bogactwo życia ojca Franciszka, trafnie oddając wielkość charyzmatycznego kapłana i wskazując na główne wątki jego działalności: gorliwego i radykalnego duszpasterza, zatroskanego o nawrócenie, odnowę wewnętrzną ludzkich serc oraz odnowę Kościoła w duchu Soboru Watykańskiego II.

Do dziś trudno mi zrozumieć, dlaczego pogrzebano kapłana tak szybko, bo już po czterdziestu ośmiu godzinach, i to na miejscowym cmentarzu w Carlsbergu. Dlaczego nie przewieziono ciała do kraju; powinien przecież był spocząć w polskiej ziemi. Rozumiem, że byłyby trudności z porozumieniem z władzami. Komuniści – zanim oddadzą władzę – zamordują jeszcze kilku patriotycznych księży. Ale i to nie rozwiewa pytania o pośpiech: dlaczego nie dokonano sekcji zwłok? To prawda, że ks. Blachnicki chorował na cukrzycę, miał ranę po odjęciu palca u nogi, dolegała mu astma, dlatego diagnoza o zatorze płucnym stwierdzona przez lekarza domowego wydawała się logiczna. Jednak z tygodnia na tydzień pojawiały się wątpliwości co do naturalnego odejścia kapłana z tego świata. Główną przesłanką była piana wydobywająca się z jego ust przed śmiercią i po niej.

Po tym, jak w roku 2000 w związku z prowadzonym procesem beatyfikacyjnym ekshumowano doczesne szczątki ks. Franciszka i przewieziono je do Krościenka, ks. bp Wiktor Skworc, ówczesny biskup diecezjalny tarnowski, polecił dokonać poufnej sekcji zwłok. Wykazała ona obecność w ciele ks. Franciszka metali ciężkich. Wiedząc o tym, dr Andrzej Grajewski, redaktor tygodnika „Gość Niedzielny”, a wówczas także członek kolegium Instytutu Pamięci Narodowej, zawnioskował o przeprowadzenie śledztwa w sprawie przyczyn śmierci ks. Franciszka Blachnickiego. To pierwsze śledztwo było prowadzone w latach 2005–2006 przez prokurator Ewę Koj z katowickiego oddziału IPN; od razu dodam, że zostało bardzo szybko i w dziwnych okolicznościach umorzone. Dziwnych, ponieważ przesłuchano jedynie dwoje agentów PRL-owskiego wywiadu, czyli małżeństwo Gontarczyków, którzy współpracując z kapłanem w Carlsbergu, mogli przyczynić się do jego śmierci. Natomiast nie dotarto do zleceniodawców szpiegowania ks. Blachnickiego, a także nie dokonano oficjalnej ekshumacji ciała kapłana na potrzeby sekcji zwłok.

Na usprawiedliwienie należy wspomnieć, że w tym czasie trwał już proces beatyfikacyjny ks. Franciszka Blachnickiego, w którym nie zajęto się szczegółowo dochodzeniem przyczyn śmierci. Zapewne nie musiano, bo proces dotyczył heroiczności cnót, czyli świętości życia. Gdyby wówczas znano przyczynę śmierci – morderstwo, proces dotyczyłby męczeństwa i bez oczekiwania na cud mógłby kapłan zostać zaliczony w poczet błogosławionych, a następnie świętych.

Drugie śledztwo podjęto 20 kwietnia 2020 roku na wniosek posła Tomasza Rzymkowskiego, który w piśmie do IPN-u podważył zasadność umorzenia śledztwa w 2006 roku. Wznowienie czynności zlecono prokuratorowi Michałowi Skwarze z katowickiego oddziału IPN. Dokonano wówczas ekshumacji ciała ks. Franciszka Blachnickiego, znajdującego się w krypcie kościoła parafialnego w Krościenku; pobrane próbki poddano wielowymiarowym badaniom w Akademii Medycznej w Szczecinie, w Instytucie Ekspertyz Sądowych im. prof. dr. Jana Sehna w Krakowie, a także za granicą. Wykazały one obecność trujących substancji aktywnych. Chcąc wykluczyć pomyłkę, prokurator Skwara z zespołem pojechał do Carlsbergu, aby zbadać poprzednie miejsce pochówku ks. Franciszka Blachnickiego. Zamierzał wykluczyć możliwość przeniknięcia trujących toksyn, zidentyfikowanych jako przyczyna śmierci, do ciała kapłana po prostu z gleby². Ponadto dzięki nowym opiniom biegłych, przesłuchaniu kolejnych świadków wznowione śledztwo pozwoliło w sposób kategoryczny odkryć brutalną prawdę, że ks. Franciszek Blachnicki został w sposób okrutny zamordowany. Tę wiedzę pozyskano po ponad trzydziestu pięciu latach od jego śmierci.

Podczas konferencji prasowej 18 marca 2023 roku IPN ogłosił ponad wszelką wątpliwość, że ks. Franciszek Blachnicki został otruty. Odtąd nie mówi się już o podejrzeniach czy przesłankach, lecz o fakcie zlecenia służbom specjalnym PRL-u zamordowania bardzo ważnej osoby w Kościele, wroga komunistów w Polsce i na Kremlu. Od teraz można twierdzić, że Jolanta Lange, dawniej Gontarczyk, czyli TW Panna, razem z mężem Andrzejem (TW Yon) są podejrzani o zamordowanie ks. Franciszka Blachnickiego. Jolanta Lange po ogłoszeniu wyników sekcji zwłok wyjechała – czytaj: uciekła – za granicę, z tego powodu nie doszło do jej przesłuchania, mimo że prokuratura takie wezwania do niej kierowała.

Kapłan, który przetrwał niemiecki obóz koncentracyjny, celę śmierci, przeżył system stalinowski, został zamordowany poprzez podanie mu śmiertelnych substancji toksycznych. Ustalenia te to wynik czynności prowadzonych w Polsce, Austrii, Niemczech i na Węgrzech. Materiał dowodowy w dużym zakresie znajdował się poza granicami Polski, a wyjaśnienie wielu zagadnień wymagało wiedzy specjalistów z różnych dziedzin.

Można zapytać: czy to Gontarczykowie otruli ks. Franciszka Blachnickiego? Interesujące światło na sprawę mordu rzucili: gen. Andrzej Kowalski, ekspert zajmujący się sprawami służb specjalnych; Piotr Woyciechowski, autor licznych tekstów o zamordowaniu ks. Blachnickiego, oraz Jan Pospieszalski, znany dziennikarz, autor filmu dokumentalnego o ks. Blachnickim Życie i Światło. W audycji z cyklu „Tajemnice bezpieki” podjęli oni wątek udziału KGB w całej tej sprawie. Wskazali na fakt, że w pobliżu Carlsbergu znajduje się w Ramstein największa baza lotnicza NATO; dwadzieścia kilometrów obok, w Kaiserslautern, stacjonuje kilkanaście tysięcy żołnierzy amerykańskich, a trzydzieści kilometrów od Carlsbergu mieści się tajne stanowisko dowodzenia sił powietrznych NATO.

Wniosek: w tamtym rejonie nasycenie agenturą KGB było gigantyczne. Jednym z największych celów wojskowych dla wywiadu sowieckiego w tamtym czasie było śledzenie ruchów wojsk amerykańskich. Dlatego żadna operacja cywilnych służb państwa podporządkowanego, takiego jak PRL, nie mogła się odbyć na tym terenie bez zgody KGB. Trudno sobie wyobrazić, by Polacy zamordowali znanego w Europie kapłana, a potem kontrwywiad niemiecki ustalił, że to dzieło komunistycznego wywiadu. Mogłaby zostać rozpracowana agentura sowiecka, która działała przeciwko bazie w Ramstein. Z całą pewnością KGB musiało wyrazić zgodę na to morderstwo, a nawet w nim uczestniczyć³.

O tych dwóch śledztwach będzie szczegółowo mowa w dalszej części książki. Teraz jedynie wspomnę, że już pierwsze dochodzenie w sprawie śmierci ks. Blachnickiego wykazało, iż kapłan był jednym z najdłużej szykanowanych duchownych w PRL-u. Także w Carlsbergu, gdzie spędził ostatnie lata życia, kręciło się wokół niego wielu esbeków, a wśród nich dwoje najgroźniejszych: wspomniane już małżeństwo Gontarczyków. Kiedy ks. Blachnicki dowiedział się o ich esbeckich powiązaniach, przeprowadził z nimi zasadniczą rozmowę. Odbyła się ona przed południem 27 lutego 1987 roku. Musiała być burzliwa, bo po jej zakończeniu ksiądz, jak twierdzą domownicy, wyszedł wzburzony. Po obiedzie rozpoczęła się jego agonia. Już wtedy zauważono, że towarzyszyły jej dziwne objawy: zarówno w czasie agonii, jak i po śmierci z ust ks. Blachnickiego obficie wydobywała się spieniona wydzielina. Ponieważ Gontarczykowie byli ostatnimi osobami, które rozmawiały z księdzem, oprócz członkiń wspólnoty Niepokalanej, powstało podejrzenie, że śmierć kapłana mogła nastąpić w wyniku otrucia.

Gontarczykowie dopiero po roku, zagrożeni aresztowaniem w związku z podejrzeniem przez wywiad RFN-u prowadzenia szpiegowskiej działalności, uciekli do Polski. Wcześniej mieli zakopać materiały dotyczące inwigilowania ks. Blachnickiego oraz jego środowiska. O roli, jaką odgrywali w Carlsbergu, pełną prawdę uzyskano dopiero w 2003 roku, kiedy w IPN-ie odnaleziono dokumenty na ich temat.

Jest wiele niewiadomych, z którymi prowadzone od 2020 roku drugie śledztwo będzie musiało się zmierzyć. Jak uważa gen. Andrzej Kowalski, w tej chwili jest to chyba najważniejsze śledztwo w naszej historii ostatnich trzydziestu lat. Dotyka nie tylko kwestii wykonawców, ale także zleceniodawców. „To jest akt oskarżenia przeciwko transformacji państwa polskiego, które zaordynował gen. Czesław Kiszczak. Dotyka pewnej części ludzi Solidarności oraz transformacji służb specjalnych. Wielu funkcjonariuszy SB, którzy mieli pośredni bądź bezpośredni udział w sprawie operacji przeciw księdzu Blachnickiemu, suchą nogą przeszło do nowych formacji w służbach specjalnych”⁴.

Zapewne z tego powodu pierwszemu śledztwu prowadzonemu przez prokurator Ewę Koj, mówiąc trywialnie, ukręcono łeb. Obyło się bez ekshumacji ciała ks. Blachnickiego i po przesłuchaniu Gontarczyków, którzy wyparli się wspomnianej rozmowy z ks. Blachnickim, twierdząc kłamliwie, że tego dnia nie było ich w Carlsbergu, zostało umorzone.

***

Wkrótce minie czterdzieści lat od śmierci ks. Franciszka Blachnickiego, Czcigodnego Sługi Bożego, kapłana niezłomnego wobec niezliczonych prób zniszczenia go przez aparat bezpieczeństwa komunistycznej Polski. Dziś oczekujący wyniesienia na ołtarze, nie jest postacią zapomnianą, wciąż jednak wiele obszarów jego działalności pozostaje nieznanych.

Kiedy co roku, 27 lutego, przypada rocznica śmierci ks. Franciszka Blachnickiego, twórcy Ruchu Światło-Życie, niepokornego świadka zmagań o duszę młodzieży łamanej przez komunistyczny reżim, utwierdzam się w przekonaniu, że gdyby nie wyjechał na Zachód przed stanem wojennym, niechybnie podzieliłby los ks. Jerzego Popiełuszki. Może wówczas jego proces beatyfikacyjny, który rozpoczął się publiczną sesją 9 grudnia 1995 roku w katedrze katowickiej, miałby inny przebieg. Karę śmierci wydaną przez hitlerowców za konspirację w obronie wolnej Polski, zamienioną cudem na obóz koncentracyjny – to dziś wiemy – wykonali komuniści czterdzieści lat później rękami agentów. Motyw był ten sam: zginął za obronę wolności Polski i Kościoła w Polsce. Podkreślił to abp Damian Zimoń, ówczesny metropolita katowicki, który w liście pasterskim z okazji rozpoczęcia w 1995 roku procesu kanonizacyjnego nazwał ks. Franciszka Blachnickiego słowami Jana Pawła II: „gorliwym apostołem nawrócenia i wewnętrznej odnowy, dobrze rozumiejącym chwilę obecną”.

Z pewnością trzeba podkreślić, że podobni mu ludzie są niejako zesłani nam przez Boga na trudne czasy. Dowodem na to są ich liczne talenty, przymioty umysłu i serca, jakiś szczególny charyzmat, którym jest całkowite oddanie Bożej sprawie. Takie osoby są zawsze świadome swego posłannictwa. Tak jak Andrzej Małkowski założył harcerstwo, tak ks. Franciszek Blachnicki – też z harcerskim rodowodem i korzystający z metodyki harcerskiej – założył Ruch Światło-Życie, odkrył nigdy niestarzejącą się młodość Kościoła.

Nazywaliśmy ks. Franciszka Ojcem. Tak po prostu, bez żadnych dodatkowych słów. Moje spotkanie z nim nie było przypadkowe. Widywałem go u mojego wuja, ks. Franciszka Ryszki, proboszcza w Katowicach-Podlesiu, gdzie zawsze mógł liczyć na finansowe wsparcie. Już wtedy nasłuchałem się o Katolickim Uniwersytecie Lubelskim i w głębi serca marzyłem, żeby tam studiować. Stało się tak, że dopiero po dwuletniej służbie wojskowej, wiosną 1969 roku, z listem polecającym od wuja do ks. Blachnickiego zjawiłem się w Lublinie na ulicy Armii Ludowej 7. Księdza Blachnickiego nie zastałem, akurat udał się z wykładami do Gorzowa Wielkopolskiego. Kiedy następnego dnia wrócił, mimo zmęczenia porozmawiał ze mną serdecznie. Odniosłem wrażenie, jakby od razu umieścił mnie gdzieś w swoich planach. Bez żadnych dociekliwych pytań zostałem przyjęty do kręgu najbliższych domowników. Miesiące do rozpoczęcia studiów spędziłem w Krościenku, na Kopiej Górce, uczestnicząc w przygotowaniach do wakacyjnych oaz dla ministrantów. Budowaliśmy wówczas dom diakonii, a także studnię. Ojciec mieszkał z nami, choć raz po raz wyjeżdżał na kilka dni z wykładami do różnych seminariów duchownych w kraju, brał także czynny udział w pracach naukowych KUL-u, gdzie należał do twórców założonego wówczas Instytutu Teologii Pastoralnej. W rozmowach przy stole dowiadywaliśmy się nowin z życia Kościoła, a głównie polskiego duszpasterstwa. To była bowiem największa pasja ks. Blachnickiego: zmiana metod duszpasterstwa, aby przeciwstawić procesowi dechrystianizacji i laicyzacji nowe, niesformalizowane formy pracy parafialnej. Ojciec Franciszek zaskakiwał trafnością obserwacji i pewną skrystalizowaną wizją przyszłości Kościoła.

Razem z grupą oddanych pań: Zenią, Janką, Dorotą, Zytką, Ireną, Staszką…, a także z innymi zaprzyjaźnionymi współmieszkańcami oraz gośćmi klękaliśmy do różańca. Pamiętam te modlitwy szczególnie dobrze, ponieważ nigdy dotąd nie przeżywałem w ten sposób modlitwy różańcowej, połączonej z rozważaniem dołączanych przez każdego własnych wezwań. Zauważyłem także u Ojca szczególną cześć dla różańca. W prywatnej kaplicy na najwyższym pięterku domu można było go spotkać o każdej porze, a najczęściej w późnych godzinach wieczornych. Klęczał zatopiony w modlitwie, całkowicie nieobecny. Kiedyś wspomniał, odwołując się do tradycyjnego porównania, że różaniec jest w jego ręku jak proca Dawida wobec siły Goliata. Olbrzymem Goliatem nie były jedynie represje władz państwowych, szykanujących oazy, czy też inne zewnętrzne niepowodzenia. Goliatem były również duchowe pokusy, aby nie zostać kimś w rodzaju świeckiego przywódcy walczącego z komunistami lub też lidera w Kościele, który działa pod prąd, nierzadko podkreślając swoje poglądy, odmienne od tych głoszonych przez biskupów. Uważał, że nie byłby wówczas wzorem nowego człowieka, świadkiem nowej kultury, członkiem żywego Kościoła – a te zasady legły u podstaw ruchu oazowego. Różaniec pomagał mu ukształtować w sobie nowego człowieka, zawierzyć siebie bez reszty Niepokalanej, wzbudzić heroiczną ufność do Boga.

Od czasu do czasu jeździłem z Krościenka do Lublina, aby przygotować się do egzaminów wstępnych na filologię polską. Zatrzymywałem się, a potem również zamieszkałem w domu ks. Blachnickiego, gdzie mieszkali ks. Józef Grygotowicz z diecezji białostockiej, student katechetyki, ks. Bohdan Papiernik z diecezji łódzkiej oraz dwóch świeckich: Jurek Siemiński i Marek Marczewski. Dołączył także ks. prof. Adam Ludwik Szafrański, wówczas kierownik Instytutu Teologii Pastoralnej. Zaglądał od czasu do czasu ks. Wojciech Danielski. Kapłani w planach ks. Blachnickiego tworzyli zalążek wspólnoty Jezusa Sługi, a na co dzień studiowali i pracowali nad odnową parafii poprzez promowanie nowej liturgii mszalnej.

Nastał czas wakacji. Po zdanych egzaminach wstępnych na polonistykę rozpoczęły się oazy. Pomagałem je prowadzić w Szczawie, a jednocześnie dojeżdżałem do Krościenka na kurs prawa jazdy. Egzamin złożyłem na „żuku”, a wkrótce przesiadłem się do otrzymanego dla oaz z niemieckiego Caritasu samochodu renault dziesiątki. Na co dzień korzystaliśmy także z busa marki VW.

Po wakacjach zaczęły się studia. Ten mój pierwszy rok był trudny. Kapłani mieszkający na piętrze przy Armii Ludowej 7 urządzili sobie jako tako mieszkanie, aby było na czym spać i przy czym usiąść do pracy naukowej. W komisie meblowym zakupili najniezbędniejsze skromne meble, w pokoju ustawili żelazny piecyk, aby zimą choć trochę się ogrzać. Na piętrze była też kaplica. Każdego wieczoru ojciec Franciszek klękał na gołej podłodze, by przez pół godziny trwać na adoracji. Miał zawsze skupioną i rozmodloną twarz, jakby nieobecną. Wyjeżdżaliśmy co sześć tygodni na dni wspólnoty do różnych miast Polski, gdzie zawiązały się już grupy oazowe. Podczas podróży zadawałem mu nieśmiało pytania, skąd pochodzi, co robił, zanim przybył na KUL i tak dalej. Niewiele mówił o sobie, ale mimochodem wspomniał, że pochodził z Rybnika, a dzieciństwo i młodość spędził w Tarnowskich Górach. Tam również ukończył gimnazjum. Czuł się harcerzem. Już później wyczytałem, że w momencie wybuchu wojny jako młody podchorąży wziął czynny udział w kampanii wrześniowej, a po jej upadku przeszedł do pracy konspiracyjnej. W marcu 1940 roku został aresztowany przez Gestapo i wywieziony do obozu koncentracyjnego w Auschwitz. Numer 1201. Przebywał w obozie czternaście miesięcy, z tego dziewięć w karnej kompanii, w bloku trzynastym, ponadto miesiąc w bunkrze, w którym zginął później o. Maksymilian Kolbe. We wrześniu 1941 roku przewieziono go do więzienia śledczego w Zabrzu, a potem do Katowic, gdzie skazano go na śmierć przez ścięcie za działalność konspiracyjną przeciw hitlerowskiej Rzeszy.

Według prawa niemieckiego, jeśli kat nie wykona kary przez dziewięćdziesiąt dziewięć dni, skazany ma prawo do zmiany wyroku. W katowickim więzieniu kat bywał regularnie co kilka tygodni, wykonując wiele wyroków. Franciszek Blachnicki w cudowny sposób ocalał. Jego akta ktoś stale odsuwał. Dopiero po czterech miesiącach oczekiwania na śmierć zmieniono mu wyrok na karę dziesięciu lat więzienia do odbycia po zakończeniu działań wojennych. Lata 1942–1945 spędził w różnych obozach koncentracyjnych, ale jego powołanie już się skrystalizowało. Cudowne ocalenie dopełniło jego wiarę. Rozumiał ją jako „wszczepienie nowego, całkiem innego, nadprzyrodzonego życia”. „To życie zostało wszczepione w moją skażoną naturę, nie naruszając jej i nie przemieniając jej w niczym – pisał. Ja sam muszę przebyć cały proces odradzania się, powolnego, stopniowego, organicznego powracania do zdrowia… Ale to wszystko jest wyłącznym działaniem łaski Bożej. Wszystko działa Bóg a zarazem wszystko działam ja. O niepojęta tajemnico działania łaski”⁵.

Tak stopniowo poznawałem charyzmatyczną postać ks. Blachnickiego, wybitnego kapłana. Miał on tak mocny spokój wewnętrzny, był tak opanowany, iż zdawało się, że wszystko przemyślał, choć w istocie tworzył wiele rzeczy ad hoc, pod natchnieniem chwili. Zapamiętałem, jak mówił, że człowiek wtedy działa w sposób najdoskonalszy, najpełniejszy, najnowocześniejszy, gdy działa zgodnie z Bożą wolą.

Od kilku dekad nosiłem się z zamiarem, aby napisać coś większego o ojcu Franciszku, o Ruchu Światło-Życie, z którego wyrosłem, choć zawierając małżeństwo w 1973 roku, po dwóch latach opuściłem Lublin i KUL, a także fizycznie ruch oazowy na zawsze. Nie oddaliłem się jednak duchowo, a pracując w katolickich tygodnikach, pisałem o ruchu i jego założycielu.

Jestem przekonany, że bez ks. Franciszka Blachnickiego, spotkań i rozmów z nim, bez udziału w jego ruchu oazowym pewnie inaczej potoczyłyby się moje studia na KUL-u, nie byłyby tak bogate w przeżycia duchowe, zapewne też nie spotkałbym na swej drodze przyszłej małżonki, która w tym czasie brała udział w spotkaniach oazowych, co więcej, mieszkała na stancji z Gizelą Skop, bliską współpracowniczką ojca Franciszka. Po latach widzę wyraźnie, jak Boża opatrzność prowadziła mnie niemal za rękę przez młodzieńcze zakręty, abym wybierał dobrze i znalazł w przyszłości swoje właściwe miejsce: dla siebie i swojej rodziny.

Nie mogę też nie wspomnieć, że ojciec Franciszek stał za moim debiutem pisarskim. Mianowicie po tragedii na Mazurach, w której zginął jeden z moderatorów ruchu, ks. Jan Daniłowicz, napisałem wspomnienie o feralnym rejsie, zatytułowane Chłonny żagiel. Ojciec Franciszek przesłał tekst do „Tygodnika Powszechnego”, tym samym zadebiutowałem tam w 1971 roku i jak się okazało, całe moje życie poświęciłem pracy dziennikarskiej. Najpierw sześć lat przepracowałem w katowickim „Gościu Niedzielnym” (1976–1982), potem dziesięć lat w „Katoliku” (1982–1993) i dwadzieścia sześć w tygodniku „Niedziela” w Częstochowie (1993–2019). W międzyczasie, od 1997 roku, byłem przez jedną kadencję posłem (AWS), a następnie senatorem VI, VII, VIII i IX kadencji (PiS) – wziąwszy na czas pełnienia funkcji parlamentarzysty urlop bezpłatny w tygodniku „Niedziela”.

Także w tym czasie nie straciłem kontaktu z Ruchem Światło-Życie, obserwowałem jego dynamiczny rozwój, bywałem z żoną w Krościenku, pisałem artykuły o ks. Blachnickim, odwiedziłem po jego śmierci Carlsberg. Wpływu oraz istotnych śladów ks. Franciszka Blachnickiego w moim życiu można znaleźć wiele, choć mieszkając poza Lublinem, nie brałem czynnego udziału w ruchu oazowym. Ojciec Franciszek pozostawił mi, a także całej grupie studentów, którzy z nim mieszkali i byli na jego utrzymaniu, pełną wolność. Może sądził, że z młodzieńców, podobnie jak z panien i dziewcząt, uformuje się wspólnota, choć za moich czasów nigdy tego wprost nie wypowiedział. Jednak o jego mocnym wpływie na nas świadczy fakt, że wszyscy pracowaliśmy w dorosłym życiu blisko Kościoła, angażowaliśmy się społecznie czy politycznie, mamy dobre rodziny, czujemy się spełnieni.

Teraz widzę, że taka była idea ks. Franciszka Blachnickiego, abyśmy jako świeccy wierzący, dobrze wykształceni na KUL-u, uformowani w ruchu oazowym, podejmowali działalność społeczną czy polityczną. To była prorocza wizja ojca Franciszka i siła Ruchu Światło-Życie: wykonywać dobrze i uczciwie swoją pracę, ze świadomością nieużytecznego sługi, bo o owocach decyduje zawsze Bóg. Ta świadomość pozwala zachować dystans do siebie i do świata, nie zezwala przesadnie chlubić się własnymi dokonaniami. Choć byłoby interesujące ukazać na przykład wpływ Ruchu Światło-Życie na przemiany społeczne w Polsce, wykazać, ilu członków Solidarności przeszło przez oazy, ilu kapłanów i biskupów poczuło na oazie powołanie.

Przez tyle lat spędzonych w parlamencie poznałem dziesiątki posłów i senatorów, którzy albo nadal są aktywnymi członkami Ruchu Światło-Życie, albo przeszli jego formację lub zaangażowali się w Krucjatę Wyzwolenia Człowieka [dalej: KWCz], czyli służbę na rzecz narodu. Widać to w ich życiorysach i postawie na co dzień. Formacja Ruchu Światło-Życie, jeśli jesteśmy jej wierni, przynosi piękne efekty w naszym życiu.

Czy w tej książce dodałem coś nowego do tego, co już wiemy o ks. Franciszku Blachnickim? Pięć lat mojej współpracy z Ojcem (wiem, że to za duże słowo), pięć studenckich lat na KUL-u, mieszkanie przez ten czas w domu księdza, niecały rok bycia jego kierowcą – zapamiętałem na zawsze. Dziękuję Bogu za ten czas, w którym wzrastałem duchowo i przygotowałem się do pracy w katolickich tygodnikach, a także za to, że w tym środowisku poznałem swoją przyszłą żonę Elżbietę, zaangażowaną w duszpasterstwo rodzin, a nasze małżeństwo trwa już szczęśliwie i nieprzerwanie przez ponad pięćdziesiąt lat. Ile w tym wszystkim zawdzięczam twórcy Ruchu Żywego Kościoła, sam Bóg wie.

Skoro padło słowo o mnie jako kierowcy, muszę uzupełnić, że kierowców było wielu, a ja nie byłem pierwszy. Najpierw prowadziłem wspomniany już samochód renault dziesiątkę. Cóż to było za cudo! Dopiero co zdałem na prawo jazdy, więc, niestety, dwukrotnie doprowadziłem do kraksy, na szczęście szarżując samemu. Z ojcem Franciszkiem jeździliśmy do klasztoru ojców bernardynów w Radomiu, aby wizytować pierwsze oazy w diecezji sandomierskiej, pędziliśmy na wykłady do Gorzowa czy Wrocławia. Były dni, w których Ojciec niemalże mieszkał w samochodzie, przemierzając Polskę wzdłuż i wszerz. Wielokrotnie zawoziłem go do Krościenka w trakcie roku akademickiego. Nie tylko jego, bo na sympozja liturgiczne, które organizował, przyjeżdżali profesorowie: ks. Wacław Schenk, ks. Stanisław Hartlieb, ks. Wojciech Danielski i wielu innych kapłanów, których wkład w dzieło odnowy posoborowej jest nieoceniony. Niestety, nie zawsze byliśmy na czas, więc mówiło się, że spóźnia-nie się ks. Blachnickiego nie jest przywarą, ale po prostu jego cechą. Cóż, służba na rzecz Ruchu odsuwała na plan dalszy powinności studenckie czy zawodowe, w tym wypadku wykłady na KUL-u.

Już wspomniałem, że jako kierowca nie sprawdziłem się. Po mnie nastali Feliks z Makowa, Maciek z Radomia, Staszek z Męciny koło Nowego Sącza, Marian z Poznania i inni. Ta rotacja była zrozumiała, nie dało się bowiem pilnować studiów i być do stałej dyspozycji Ojca. Udzielając się w Ruchu, można było zawalić studia, bo przecież należało jeździć na dni wspólnoty do różnych diecezji. Mnie przypadło pracować w Przemyślu oraz Rzeszowie z ks. Janem Daniłowiczem i Zenią Podlewską. W Rzeszowie spotkania odbywały się w parafii, gdzie pracował jako duszpasterz akademicki ks. Kazimierz Ryczan, przyszły biskup kielecki. Ta praca dla różnych środowisk była bardzo ważna, stanowiła kontynuację letniej formacji oazowej.

Nie wszystko z tych lat pamiętam, może coś pokręcę, niech jednak ta wspomnieniowa książka, zapewne powtarzająca po części to, co już na temat ks. Blachnickiego odkrył zakończony proces beatyfikacyjny, będzie wyrazem mojej wdzięczności za lata spędzone u boku niezwykłego kapłana, który poświęcił wszystkie swoje siły wychowaniu religijnemu dzieci, młodzieży oraz ich rodziców. A także wychowaniu kapłanów. Tylko nieliczni kapłani, będąc wcześniej ministrantami, nie uczestniczyli w oazach. Ojciec Franciszek, podobnie jak później kard. Karol Wojtyła po wyborze na Stolicę Piotrową, wywołał gwałtowny wzrost liczby powołań. Wpływ ich obydwu na zmiany w polskim Kościele jest nie do przecenienia.

CZĘŚĆ I

ŻYCIE W ŚWIETLE

Twórca Ruchu Światło-Życie, Sługa Boży ksiądz Franciszek Blachnicki (1921–1987), nazwany przez Jana Pawła II „gorliwym apostołem nawrócenia i wewnętrznej odnowy człowieka”, a także „Bożym gwałtownikiem”, wpłynął na duchową i mentalną przemianę pokolenia Polaków. Stworzone przez niego oazy kształtowały przestrzeń wolności, życia w prawdzie i bez lęku, dawały siłę moralną i duchową. Stanowiły też atrakcyjną i trafną propozycję na spędzenie wakacji – a potem na dalszą formację w ciągu roku. Eucharystia według nowej liturgii, wspólna modlitwa, praca i zabawa podczas pogodnych wieczorów, wyprawy otwartych oczu, wycieczki w góry – kształtowały postawy młodego człowieka, rozwijając w nim wiarę oraz poczucie odpowiedzialności za swoje życie. Dostrzegła to szybko komunistyczna władza, widząc w ruchu oazowym zagrożenie własnego monopolu na wychowanie młodzieży.

Ponad milion dziewcząt i chłopców, którzy w latach PRL-u uczestniczyli w oazach, obok odnowienia swojej wiary przez żywy udział w liturgii angażowało się w aktualne problemy społeczne, występowało przeciw politycznemu uciskowi, jaki od 1945 roku panował w Polsce. Bezpieka oceniała ponadto, że dwadzieścia procent wszystkich powołań w Polsce w latach osiemdziesiątych minionego wieku było wynikiem formacji młodych ludzi, którą otrzymali oni w ruchu oazowym. Jednym słowem, dzieło ks. Blachnickiego odmieniło polski Kościół, a także państwo, ponieważ liczni oazowicze zaangażowali się w NSZZ „Solidarność”, niektórzy z nich po roku 1990 zostali ministrami, posłami i senatorami.

Trudno zatem dziwić się komunistom, że ks. Franciszka Blachnickiego od lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku uznawali za jednego z głównych wrogów Polski Ludowej. Dokumenty zgromadzone w IPN-ie świadczą o tym, że za swoją działalność był ustawicznie szykanowany – więziony, nękany rewizjami, przesłuchaniami, karany grzywnami; na porządku dziennym była też kontrola jego kontaktów i korespondencji. Gdziekolwiek się pojawił – w Katowicach, Lublinie, Krakowie, Krościenku, a w ostatnich latach życia w Carlsbergu w Niemczech – stale oplatała go sieć szpiclów, śledzących każdy jego krok. Zachowały się dokumenty świadczące także o różnych prowokacjach, szczuciu przeciwko niemu, szkalowaniu go przed biskupami oraz opinią publiczną.

Z pewnością ruch oazowy nie rozwinąłby się tak wspaniale, gdyby nie zrozumienie i poparcie krakowskiego kardynała Karola Wojtyły. Kiedy na zebraniach Episkopatu padało nazwisko „Blachnicki”, wszyscy się ożywiali i prawie zawsze wybuchała burzliwa dyskusja. Wtedy zabierał głos kard. Wojtyła i burza milkła. On od początku doskonale się orientował, że duchowa formacja, którą proponował ks. Blachnicki, pociągała młodzież. Widział to na własne oczy. Wizja Kościoła i duszpasterstwa kard. Wojtyły była zbieżna z wizją ks. Blachnickiego, dlatego kiedy poznał założenia Ruchu Żywego Kościoła, wspierał jego założyciela. O tym, jak było to ważne, świadczy fakt, że w niektórych diecezjach (np. tarnowskiej) na przekór oazom utworzono konkurencyjne „Wakacje z Bogiem”. Zdarzało się też, że oazowicze mieli kłopoty w seminarium z powodu współpracy z ks. Blachnickim.

Gdy w 1978 roku kard. Wojtyła został papieżem, na audiencji dla Polaków powiedział: „Proszę, abyście przeciwstawiali się wszystkiemu, co uwłacza ludzkiej godności i poniża obyczaje zdrowego społeczeństwa, co czasem może aż zagrażać jego egzystencji i dobru wspólnemu, co może umniejszać jego wkład do wspólnego skarbca ludzkości, narodów chrześcijańskich, Chrystusowego Kościoła”. W odpowiedzi na to wezwanie Ruch Światło-Życie rozpoczął w 1979 roku KWCz. Kiedy w 1981 roku wprowadzono w Polsce stan wojenny, ks. Blachnicki przebywał za granicą. Nie mogąc powrócić do kraju, osiadł w polskim ośrodku Marianum w Carlsbergu. Z czasem uznał swoje położenie za „wspaniałe zrządzenie Opatrzności”, aby Ruch Światło-Życie umiędzynarodowić. W Niemczech nawiązał kontakt z Radiem Wolna Europa, udzielał wywiadów dla telewizji niemieckiej, nie szczędził słów krytyki juncie wojskowej gen. Jaruzelskiego, solidaryzował się z działaczami Solidarności.

W odpowiedzi na papieski apel powołał Międzynarodowe Centrum Ewangelizacji Ruchu Światło-Życie, z wydawnictwem pod nazwą nawiązującą do świętego ojca Maksymiliana Kolbego: „Maximilianum”. Bardzo szybko Carlsberg stał się miejscem promieniowania idei wolności nie tylko na Polskę, ale także na całą Europę Wschodnią. Służyła temu powołana Niezależna Chrześcijańska Służba Społeczna [dalej: NChSS] „Prawda-Krzyż-Wyzwolenie”, której celem było niesienie pomocy religijno-moralnej i duchowej Polakom oraz innym narodom zniewolonym przez sowiecki komunizm. W tym duchu organizowano sympozja, seminaria, spotkania przedstawicieli różnych nacji. Szczególnie znaną inicjatywą były Marsze Wyzwolenia Narodów na trasie Carlsberg – zamek Hambach, mające przypominać ludziom Zachodu, że w Europie Środkowo-Wschodniej żyje siedemnaście zniewolonych narodów – łącznie ponad trzysta milionów osób. W marszach brali udział Polacy, Niemcy, Rosjanie, Ukraińcy, Węgrzy, Czesi i Słowacy, wśród nich znani dysydenci. Na zakończenie pierwszego z nich, zorganizowanego w 1982 roku, jego uczestnicy podpisali deklarację „Pokój a wyzwolenie”, którą przesłano między innymi do Jana Pawła II, prezydenta USA Ronalda Reagana, prezydenta RFN Karla Carstensa oraz prezydenta RP na uchodźstwie Edwarda Raczyńskiego.

Działalność ks. Blachnickiego w Carlsbergu pilnie obserwowały zarówno tajne służby PRL-u, jak i Stasi oraz agentury państw zachodnich, włącznie z CIA. Kiedy we wrześniu 1982 roku Wojskowa Prokuratura Garnizonowa w Warszawie oskarżyła kapłana o spiskowanie przeciwko państwu, za duchownym wysłano list gończy oraz otoczono go jeszcze ściślejszym wianuszkiem agentów. W efekcie zaangażowany w posoborową reformę liturgiczną w Kościele proroczy działacz i komentator polityczny, zapowiadający rychły upadek komunizmu, niezłomny wobec niezliczonych prób zniszczenia go fizycznie i duchowo, pełen pomysłów i sił, zmarł nagle 27 lutego 1987 roku w Carlsbergu w Niemczech. Miał wówczas niecałe sześćdziesiąt sześć.

Dziś wiemy, że nie umarł śmiercią naturalną, lecz został otruty. Do udowodnienia pozostaje, czy dokonała tego współpracująca z nim od 1984 roku para agentów komunistycznego wywiadu cywilnego, małżonkowie Jolanta i Andrzej Gontarczykowie o pseudonimach Panna i Yon. Oni to, zyskawszy zaufanie ks. Blachnickiego, objęli kierowanie drukarnią oraz wydawnictwem, a w 1985 roku Jolanta Gontarczyk została nawet prezesem Chrześcijańskiej Służby Wyzwolenia Narodów [dalej: ChSWN], czyli jedną z najważniejszych osób przy ks. Franciszku. Oprócz inwigilowania księdza Gontarczykowie mieli rozpracować Radio Wolna Europa, zbliżyć się do władz PPS-u i Międzynarodówki Chadeckiej, a nawet przyjąć ofertę współpracy z CIA albo innymi zachodnimi służbami. Wszystko to dowodzi, jak ważna dla władz PRL-u była ich misja w Carlsbergu.

HARCERSKIE KORZENIE

Wielcy ludzie, jak mówi przysłowie, nie rodzą się na kamieniu, nie spadają z nieba, ale pochodzą z konkretnych rodzin, krajów i narodów. Stąd chciałbym bodaj w skrócie przywołać rodzinne korzenie ks. Franciszka Blachnickiego. Sięgnijmy więc do źródeł dotyczących rodziny Blachnickich.

Najstarsze wiadomości sięgają lat czterdziestych XIX wieku. Pradziadek Blachnickiego, Sebastian, który pochodził z miejscowości Oczki koło Częstochowy, bojąc się prześladowań ze strony zaborcy rosyjskiego, uciekł z rodzinnej miejscowości na Śląsk i pracował jako masztalerz u księcia pszczyńskiego. Tam poznał przyszłą żonę, Ewę Górniak. Ich syn, Jan Blachnicki, dziadek Franciszka, poślubił Magdalenę Szczędzinę. Był górnikiem. Z liczącą siedmioro dzieci rodziną zamieszkał w Zabrzu, w dzielnicy Zaborze. Jego żona Magdalena zmarła bardzo młodo, dlatego wychowaniem dzieci, a wśród nich Józefa, ojca Franciszka, zajmowała się najstarsza córka.

Ojciec Blachnickiego, Józef, przyszedł na świat 8 stycznia 1884 roku w Zaborzu. Pracował w szpitalu jako starszy pielęgniarz. Był uważany za człowieka bardzo życzliwego, często leczył chorych bezpłatnie. Sąsiedzi mówili o nim i o jego rodzinie jako o bardzo dobrych i bogobojnych ludziach, z którymi utrzymywali zawsze dobre, sąsiedzkie kontakty. Ożenił się z Marią Müller, mieli ośmioro dzieci, z których troje zmarło w dzieciństwie. Przedostatni syn, Franciszek, urodził się 24 marca 1921 roku w Rybniku na Śląsku. Rodzina była wielodzietna, więc z pewnością starsze rodzeństwo miało wpływ na wychowanie Franciszka. Faktycznie, dwie starsze siostry, Elżbieta i Adelajda, pomagając matce, zajmowały się młodszymi braćmi. Nie opuściły ich także w dorosłym życiu.

Rodzina Blachnickich kilkakrotnie zmieniała miejsce zamieszkania, co było związane z pracą ojca. W 1929 roku zamieszkali w Tarnowskich Górach, gdzie Franciszek w 1938 roku z wyróżnieniem zdał egzamin dojrzałości w gimnazjum typu neoklasycznego. W tych młodzieńczych latach Franciszka wielką rolę odegrało harcerstwo. Ono nauczyło go ćwiczenia woli, sprawiło, że stawał się „kimś”. Harcerstwo było dla niego – jak mawiał – „aniołem stróżem” jego młodości. Był to w jego życiu ważny etap, gdyż Franciszek przyjął za swoje charakterystyczne dla harcerstwa wartości i metody wychowawcze. Zajmował się harcerstwem z wielką pasją, zdobywał wszystkie możliwe sprawności i wybił się tak, że prowadził obozy harcerskie jako drużynowy gimnazjalnej drużyny harcerskiej. Jako działacz harcerski poznał teorię pracy z młodzieżą, przyswoił sobie zasady harcerskie, które później stały się elementem jego teorii prowadzenia młodzieży w grupach oazowych. Liczyło się zawsze postępowanie według dobrze przemyślanego planu, choć niepozbawionego pierwiastka twórczego. W ten sposób na bieżąco kształtował rzeczywistość wokół siebie. Liczne doświadczenia z życia harcerskiego, na przykład popularne wyprawy otwartych oczu, zloty, pogodne wieczory, przeniósł potem na grunt ruchu oazowego; zastępowy z harcerstwa stał się animatorem oazy. Tych elementów jest oczywiście więcej. Harcerstwo nauczyło go dowodzenia grupą. Przejął z niego także niektóre zasady, jak zamiłowanie do pracy czy abstynencja. Zwłaszcza działalność abstynencka Franciszka ma źródło w aktywności harcerskiej: ważnym elementem prawa harcerskiego, poza służbą Ojczyźnie i dobrymi uczynkami, były trzeźwość i powstrzymywanie się od palenia papierosów.

W tym duchu Franciszek w młodzieńczych latach, z myślą o dobru ojczyzny, planował zostać politykiem albo wojskowym. Jednak na studia, które miały mu umożliwić karierę polityczną, nie został przyjęty, bo wymagano wtedy odbycia najpierw służby wojskowej. Zgłosił się więc do wojska na ochotnika, przeszedł roczne szkolenie i gdy w 1939 roku wybuchła wojna, jako plutonowy podchorąży 11 Pułku Piechoty w Katowicach był gotów z męstwem i odwagą bronić ojczyzny. Jego garnizon został jednak w Tomaszowie Lubelskim otoczony przez Niemców i zmuszony do kapitulacji. Na krótko znalazł się w obozie jenieckim, z którego udało mu się zbiec. Wróciwszy do Tarnowskich Gór, przystąpił do organizowania podziemnej grupy oporu w ramach Polskich Sił Zbrojnych oraz Polskiej Organizacji Powstańczej. Okazało się jednak, że jeden z wciągniętych do konspiracji kolegów po aresztowaniu wydał wszystkie plany gestapowcom. Franciszek, w porę ostrzeżony, zdołał ukryć się w Zawichoście koło Sandomierza, gdzie pracował jako pomocnik ogrodnika. Niestety, po kilku miesiącach został przez Niemców wytropiony i aresztowany. Przewieziono go do Tarnowskich Gór, gdzie odbywały się przesłuchania. Do czasu rozpoczęcia procesu w czerwcu 1940 roku wszystkich konspiratorów zesłano do nowo tworzonego niemieckiego obozu w Auschwitz. Ale i tam Franciszek pozostał niepokorny, „za bardzo” troszczył się o współwięźniów. Mając możliwość wychodzenia z SS-manami na miasto po zakupy dla ich rodzin, przemycał lekarstwa dla chorych więźniów. Przyłapany, został skazany na pobyt w bunkrze śmierci, a stamtąd skierowano go w ramach kompanii karnej do najcięższych i najgorszych prac w obozie.

ŻYCIE ZA ŚMIERĆ

Nie ma przesady w słowach, że już od dzieciństwa Boża opatrzność szczególnie czuwała nad Franciszkiem, gdyż kilkakrotnie uniknął niebezpieczeństwa śmierci. Pierwszy raz już w zaraniu życia, podczas wybuchu trzeciego powstania śląskiego w 1921 roku. Wówczas o przyszpitalny budynek, w którym mieszkali w Rybniku Blachniccy, toczył się zacięty bój powstańców z niemieckim wojskiem. Matka wyszła zobaczyć na zewnątrz, co się dzieje, a w tym czasie wpadł do ich domu powstaniec i kazał dzieciom natychmiast iść za sobą do innego budynku. Pięcioro dzieci udało się z nim, zapomniawszy, że w kołysce został ośmiotygodniowy Franek. Kiedy na nowym miejscu spotkali się z matką, nie można było już wrócić do domu – trwała tam strzelanina, ponadto budynek był otoczony przez Niemców i płonął. Nie zważając na niebezpieczeństwo, jeden z powstańców zdobył się na odwagę i wyniósł niemowlę w beciku.

Drugi cudowny przypadek zdarzył się, kiedy mieszkali w Orzeszu. Franek miał sześć lat i razem z o rok starszym bratem bawił się na łące, zbierając kwiaty. Na samym środku łąki był duży, głęboki zbiornik nieczystości, niestety przez kogoś bardzo niedbale przykryty metalową pokrywą. W pewnej chwili Franek wpadł do tego zbiornika. Pokrywa uderzyła go przy tym silnie w głowę tak, że stracił przytomność. Wypadek zauważył jakiś starszy chłopak i od razu pobiegł do szpitala po ratunek. W ciągu kilku minut zorganizowano w szpitalu intensywną pomoc lekarską. Franek leżał nieprzytomny przez trzy dni pod tlenem, a potem przez kilka tygodni goiła mu się rana głowy. Dzięki troskliwej i natychmiastowej opiece po kilku tygodniach wyszedł ze szpitala.

Trzeci przypadek to skazanie na śmierć przez Niemców. Franciszek Blachnicki był współoskarżonym z dwoma kolegami o organizowanie spotkań konspiracyjnych, zbieranie składek, werbowanie chętnych do przygotowania zbrojnego powstania, utworzenie organizacji pod nazwą Polska Organizacja Partyzancka. Zarzucono mu zdradę stanu. Raport o tym został przesłany drogą służbową z Katowic do Berlina. Tam uznano, że sprawa może toczyć się przed Wyższym Sądem Krajowym w Katowicach. Do czasu rozpatrzenia sprawy został osadzony w obozie koncentracyjnym w Auschwitz, gdzie spędził blisko dwa lata. Doświadczył gehenny, jego młodzieńczy idealizm zderzył się z twardą rzeczywistością obozu. Pisze o tym tak:

[…] przeżyłem coś bolesnego, mianowicie, iż rzeczą niemożliwą jest przezwyciężyć swój własny egoizm… Każdy tylko myślał o sobie: jak przeżyć jeszcze jeden dzień. W jaki sposób zdobędę kawałek chleba. I wtedy załamała się moja wiara. Wiara w człowieka, w to, że człowiek może być dobrym. I równocześnie rosło przekonanie, że życie bez miłości nie ma sensu. A miłość jest przecież bezinteresowna, zdolna do ofiarowania siebie samego innym, do oddania nawet własnego życia⁶.

Ale i tam zdarzył się cud. Mianowicie w okresie zimy część więźniów dostała cieplejsze pasiaki, a część nosiła letnie. Franciszek był jednym z tych, którzy mieli cieplejsze odzienie. Pewnego dnia któryś ze starszych współwięźniów poprosił go, żeby się zamienili, ponieważ źle znosił zimno. Franciszek przystał na to, a jakiś czas potem podczas apelu wybrano więźniów skazanych na śmierć według numerów obozowych. Jednym ze skazanych był ten współwięzień, który nosił pasiak z numerem obozowym Franciszka. O jakimkolwiek tłumaczeniu nie było mowy. Franciszek uznał, że to nie mógł być przypadek, a za uratowane życie trzeba będzie coś wielkiego w życiu uczynić⁷.

Czwarte cudowne ocalenie miało miejsce w katowickim więzieniu. Po wznowieniu śledztwa przewieziono go z Auschwitz do więzienia śledczego w Zabrzu, a następnie do Katowic. Odpowiadał wraz z dwoma kolegami za zdradę stanu, za działalność polityczną z początku wojny. Wyrok zapadł 30 marca 1942 roku: kara śmierci przez ścięcie. Jednego kolegę ścięto gilotyną którejś nocy, drugi został skazany na długoletnie ciężkie więzienie. Franciszka trzy miesiące trzymano na oddziale skazanych na śmierć. Czekano na odpowiedź z Berlina, dokąd wniosek o ułaskawienie wysłał ojciec Franciszka. Po trzech miesiącach wyrok śmierci zamieniono mu na ciężkie więzienie. Ułaskawienie nie oznaczało wolności.

Przebywając w celi śmierci i oczekując wykonania wyroku, przechodził Franciszek swoją „ciemną noc” oczyszczenia duchowego: zmagał się z pytaniem o znaczenie tego, co go spotkało. Rozmyślał nad sensem historii i odkrył, że dzieje ludzkości to diabelski krąg krzywdy, nienawiści, odwetu, zbrodni, zemsty. Sytuacja bez wyjścia. Światło przyniosła mu książka o Kazaniu na górze. Czytając ją, otrzymał łaskę wiary i przeżył głębokie nawrócenie. Odkrył, że zostało mu darowane życie – życie wieczne! Był to najważniejszy dzień w jego życiu. Sam nazwał go „nowym narodzeniem”. Będzie potem wspominał go jako „największy dzień swego życia” („dzień narodzin”): nagłe cudowne nawrócenie na osobową wiarę w Chrystusa i osobiste przyjęcie Go jako Zbawiciela i Pana.

To było nowe narodzenie w myśl słów Jezusa skierowanych do Nikodema: „Nikt nie może wejść do królestwa Bożego, jeśli nie narodzi się na nowo” (zob. J 3, 5–15). Franciszek Blachnicki nie wiedział wówczas, że ocaleje, ale już w podzięce za wiarę skrystalizowało się jego powołanie. Cudowne ocalenie dotyczyło wiary w Boga, w życie nieśmiertelne. Ocalenie rozumiał jako „wszczepienie nowego, całkiem innego, nadprzyrodzonego życia”. „To życie zostało – napisał później – wszczepione w moją skażoną naturę, nie naruszając jej i nie przemieniając jej w niczym… Ja sam muszę przebyć cały proces odradzania się, powolnego, stopniowego, organicznego powracania do zdrowia… Ale to wszystko jest wyłącznym działaniem łaski Bożej. Wszystko sprawia Bóg, a zarazem wszystko działam ja. O niepojęta tajemnico działania łaski”⁸.

I wtedy – pisze dalej w świadectwie z 1949 roku – przeżyłem ten wielki moment: spotkanie z Chrystusem. Była to godzina objawienia wielkiej miłości. Bóg jest miłością. Bóg jest jak słońce, które świeci nad dobrymi i nad złymi. Bóg jest absolutną miłością niezależną od tego, jak się na nią odpowiada. Bóg jest miłością i kochać znaczy dawać siebie. Bóg dał nam siebie w Chrystusie. „Tak Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał” (J 3, 16). I wtedy dopiero przyszło poznanie: człowiek jest powołany do takiej bezinteresownej miłości i także uzdolniony do tego. Jego życie ma być tylko odpowiedzią na tę miłość Boga, który jako pierwszy nas umiłował. Jedyny sens życia: w mocy miłości Bożej wydać samego siebie na bezinteresowną służbę. Cały sens życia ludzkiego jest zawarty w tym zdaniu: „kto chce znaleźć swoje życie, straci je, a kto straci swe życie z mego powodu, znajdzie je” (Mt 10, 39). Paradoks ludzkiej egzystencji. Coś, czego normalny człowiek nie może pojąć, co wydaje mu się niemożliwe, jest teraz możliwe w wierze⁹.

To wewnętrzne nawrócenie, połączone z decyzją oddania całego życia na służbę Bogu, dokonało się w więzieniu 17 czerwca 1942 roku. Odtąd oczekiwał już na przyjście kata spokojnie, ponieważ odkrył wiarę jako rzeczywistość żywą, jako osobiste spotkanie z Bogiem. Do tej pory to on sam planował swoje życie, liczył na własne talenty, których nigdy mu nie brakowało. W celi śmierci zobaczył, że wszystko, co ma, jest darem od Boga i od tej pory nie musi już liczyć tylko na siebie, bo w jego życie wszedł Stwórca.

Ułaskawiono go 6 sierpnia 1942 roku, a karę śmierci zamieniono na dziesięć lat więzienia do odbycia po zakończeniu wojny. Z więzienia w Katowicach przetransportowano go do Raciborza. Warunki były znośne, po pracy na maszynie tkackiej mógł czytać i się uczyć. Po roku został przeniesiony do więzienia w Rawiczu w Generalnej Guberni. Stamtąd przeniesiono go do więzienia w Niemczech przy granicy holenderskiej. Ostatnie więzienie przed zakończeniem wojny, dokąd go przeniesiono, to Zwickau w Saksonii. Więźniowie przebywali w starym zamku Schloss Osterstein, na co dzień pracowali w fabryce w Legenfeld, gdzie wyrabiano części do samolotów. Tam w styczniu 1945 roku odnalazła Franciszka rodzona siostra Ada Kucharska i kiedy Amerykanie wyzwolili Zwickau, pielęgnowała go przez cztery miesiące, po czym po wielu trudach wrócili 20 lipca do Tarnowskich Gór. Pomimo trapiącej go gruźlicy, osłabiony, od razu udał się do Krakowa, gdzie wstąpił do Śląskiego Seminarium Duchownego.

Do cudownych ocaleń należałoby również zaliczyć wypadki samochodowe. Do pierwszego doszło 24 maja 1975 roku, kiedy ks. Blachnicki jechał z Krakowa do Lublina. Samochód prowadził Jan Klimala, zwany Feliksem. W okolicach Radomia około godziny dwudziestej pierwszej wyjechał im na jezdnię pijany woźnica z koniem ciągnącym siewnik. Nie było innego wyjścia, tylko wybrać uderzenie w konia – to słowa kierowcy. Samochód nadawał się do kasacji, konia trzeba było dobić, nikomu z pasażerów nic się nie stało. Nawet milicja uznała to wydarzenie za cud¹⁰.

Drugi wypadek miał miejsce w styczniu 1979 roku. Ksiądz Blachnicki wracał z Zakroczymia do Krościenka, aby poprowadzić rekolekcje diakonii. W odległości kilku kilometrów od Krościenka jego samochód zderzył się z nieoświetlonym wozem, prowadzonym przez pijanego woźnicę… Świadkowie, widząc samochód „do kasacji”, nie mogli uwierzyć, że pasażerowie żyją, a nawet nic im się nie stało. Dla ks. Franciszka wypadek ten był równocześnie potwierdzeniem, że trzeba pilnie wyzwolić społeczeństwo od nałogu pijaństwa. To był jego cel od pierwszych lat kapłaństwa. Idea: „Nie piję, nie kupuję, nie częstuję” przyświecała mu, kiedy stwarzał uzależnionym bezpieczną przestrzeń wolności od przymusu, od pijackiego obyczaju.

¹ Cyt. za: D. Seweryn, Nasze korzenie, Kraków 2019, s. 526–527.

² Wiemy, że został otruty. Z prokuratorem Michałem Skwarą z Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach rozmawia Kinga Hałacińska, „Światło i Życie”, Biuletyn IPN, nr 6, czerwiec 2023, s. 71–75.

³ Zob. spotkanie w Centrum Konferencyjnym im. Janusza Kurtyki w Warszawie z cyklu „Tajemnice bezpieki”. Dyskutowali: gen. Andrzej Kowalski, Jan Pospieszalski oraz Piotr Woyciechowski, https://youtu.be/XNeL-_tGApQ.

⁴ Tamże.

⁵ F. Blachnicki, Spojrzenia w świetle łaski. Kartki wyrwane z pamiętnika dla dusz na drodze oczyszczenia, Carlsberg 1987, s. 9–10.

⁶ Tenże, Charyzmat i wierność. Do Ruchu Światło-Życie z Obczyzny 1981–1984, Carlsberg 1986, s. 105.

⁷ Zob. Ł. Marek, A. Sznajder, „Idź w stronę przeciwną”. Księża niezłomni, „Nasz Dziennik” 2007, nr 65, s. 4, 11.

⁸ F. Blachnicki, Spojrzenia w świetle łaski, dz. cyt., s. 9.

⁹ Tamże.

¹⁰ Zob. D. Seweryn, Nasze korzenie…, dz. cyt., s. 323–325.