Originally published under the title
Living in Wonder. Finding Mystery and Meaning in a Secular Age

Copyright © 2024 by Rod Dreher

All rights reserved

Copyright © for the Polish translation by Wydawnictwo Esprit 2025

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Esprit 2025

All rights reserved

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym.

PROJEKT OKŁADKI: Gilbert and Carlson Design LLC DBA/Gearbox

MATERIAŁY OKŁADKOWE: Oleg Golovnev, PavleMarjanovic, Guschenkova, Everett Collection, Giorgio G / shutterstock.com

MATERIAŁY ŚRODKA: Luca Daum, Kuszenie św. Galgano (2018) / theamericanconservative.com

REDAKCJA: Maciej Szklarczyk

KOREKTA: Justyna Jagódka

ISBN 978-83-68536-47-8

Wydanie I, Kraków 2025

Wydawnictwo Esprit sp. z o.o.

ul. Władysława Siwka 27a, 31-588 Kraków

tel. 12 267 05 69, 12 264 37 09

e-mail: sprzedaz@esprit.com.pl

ksiegarnia@esprit.com.pl

biuro@esprit.com.pl

Księgarnia internetowa: www.esprit.com.pl

Fragment

1. Zgłębić życie rzeczy

2. Wygnanie z zaczarowanego ogrodu

3. Oczarowany umysł, zaczarowana materia

4. Dlaczego odczarowanie ma znaczenie

5. Mroczne oczarowanie okultyzmem

6. Przybysze z kosmosu i święta Maszyna

7. Uwaga i modlitwa

8. Nauczyć się widzieć

9. Znaki i cuda

10. Trzech proroków rzeczywistości

11. Pilna potrzeba rzeczywistości mistycznej

Podziękowania

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Luce Daumowi

oraz pamięci Andrieja Tarkowskiego –

dwóm artystom, którzy nauczyli mnie wypatrywać komet

1

ZGŁĘBIĆ ŻYCIE RZECZY

Słowa setek ludzi warte są tyle, co myślenie jednego człowieka; myśli tysięcy warte są tyle, co widzenie, jakiego dostąpił jeden. Widzieć jasno to zarazem poezja, proroctwo i religia.

– John Ruskin

“Świat nie jest taki, jaki nam się wydaje”.

Wiesz, kto mi to powiedział? Pewien pobożny chrześcijański prawnik, który zanurzył się w przedziwną rzeczywistość pod powierzchnią znanego nam świata, a zdarzyło się to w chwili, gdy ujrzał unoszący się nad polami niezidentyfikowany obiekt latający. Minęły już lata od tego zdarzenia, ale on nadal pracuje z egzorcystą, aby sobie to wszystko jakoś uporządkować. Nim tego doświadczył, mężczyzna ten – którego będę określał imieniem Nino – wierzył w Boga, aniołów, świętych, diabły i całą rzeczywistość nadprzyrodzoną. Tamto doświadczenie sprawiło jednak, że odczuł jej realność z intensywnością, jakiej nie mógłby się spodziewać.

W 2009 roku nastoletni Nino jechał wiejską drogą niedaleko swojego domu położonego w Nowej Anglii. Nagle spostrzegł duży statek powietrzny w kolorze obsydianu unoszący się bezgłośnie nad polami. Wpatrywał się w niego przez krótką chwilę, po czym odjechał. Zwierzył mi się: „Miałem wrażenie, jak gdyby zasiali we mnie ziarno na później”. Ponieważ obawiał się drwin, nikomu o tym nie powiedział.

Przenieśmy się do roku 2016. Nino studiuje prawo w dużym amerykańskim mieście. Pewnego dnia, ucząc się przy kuchennym stole, nagle zauważa, że ściana kuchni zaczyna wirować. „To wyglądało tak, jakby otwierał się jakiś portal”, stwierdził. „Najlepiej można to opisać jako dwie humanoidalne istoty, które wskutek jakiegoś zakłócenia przedarły się do rzeczywistości. Były uformowane ze światła, ale przypominały też płynącą wodę. Powietrze w kuchni nabrało swoistej gęstości, tak że dotykiem można by w nim wywołać falujące zmarszczki”.

Przybyłe istoty komunikowały się z Nino telepatycznie. Przekazały mu, że zaraz na parapecie przysiądzie ptak. Tak też się stało. Następnie dowiedział się, że na ulicy rozlegnie się wystrzał z rury wydechowej samochodu. To też nastąpiło, po czym istoty zniknęły.

Po tym zdarzeniu Nino niezwłocznie udał się do pobliskiego szpitala, gdzie poprosił o wykonanie rezonansu magnetycznego i badania krwi. Obawiał się, że traci rozum, ale wyniki niczego takiego nie wykazały.

Od tamtej pory owi goście nawiedzali go każdego roku. Po zawarciu małżeństwa Nino z ulgą przyjął fakt, że jego żona również ich widzi, gdyż dzięki temu utwierdził się w przekonaniu, że nie ma halucynacji.

To, co się dzieje z Nino, nie jest niczym niezwykłym. Wiele osób, które widziały niezidentyfikowane obiekty latające lub miały z nimi styczność, donosi o następujących później doświadczeniach paranormalnych, w tym wizytach istot takich jak te, które ukazywały się Nino. Według niektórych chrześcijan doświadczających tego typu zdarzeń wypowiadanie imienia Jezusa w obecności tych istot sprawia, że znikają.

– Czy kiedykolwiek modliłeś się, gdy je zobaczyłeś? – zapytałem.

– No jasne – odparł Nino. – Dwa razy. Natychmiast zniknęły.

– Czy nie dało ci to do myślenia, że mogą być demonami?

– Wiesz, nigdy nie myślałem o tym w ten sposób – odpowiedział. – Jakoś odczułem, iż zorientowały się, że mnie przestraszyły, i chciały się wycofać. Pomyślałem, że gdyby były demonami, chciałyby walczyć.

Ten porządny, konserwatywny, młody mężczyzna z krótko przyciętymi włosami i orlim nosem, jakby żywcem skradzionym Dantemu, przez lata nie potrafił pogodzić tych doświadczeń ze swoją wiarą katolicką. Pierwszą rozmowę odbyliśmy wczesną jesienią 2023 roku, niedługo po tym, jak wraz z żoną wrócił z wyprawy do Kolorado, gdzie wynajęli domek na odludziu. Pewnej nocy nastała ta sama gęstość, której Nino doświadczył podczas zjawienia się humanoidów, a wszystkie urządzenia elektroniczne zaczęły wariować.

– Nie wiem, o co w tym wszystkim chodzi – powiedziałem – ale sądzę, że musisz porozmawiać z egzorcystą.

Następnym razem, gdy spotkałem się z Nino, był już w kontakcie z egzorcystą diecezjalnym, który podejrzewał, że prawnik może doświadczać demonicznego dręczenia – nie opętania, które zdarza się rzadko, ale właśnie nękania ze strony napastujących go demonów. Spotkaliśmy się w hotelu w mieście, gdzie mieszkał Nino. Siedząc naprzeciwko mnie, powiedział, że wkrótce zostanie poddany wymaganemu przez Kościół badaniu psychiatrycznemu, stanowiącemu niezbędny krok przed przystąpieniem do egzorcyzmów. Chciał jak najszybciej rozpocząć całą procedurę i położyć kres tym dziwnym odwiedzinom.

Jak na człowieka, w którego życiu od siedmiu lat działy się rzeczy tak przerażające, Nino wydał mi się niezwykle pewny siebie, a nawet radośnie optymistyczny.

– Jeśli celem tych istot jest wbicie klina między mnie a Chrystusa, to im się to nie udało – stwierdził. – Nie tylko nie oddaliły mnie one od Jezusa, ale wręcz zbliżyły do Niego. Wskutek tego wszystkiego, co się dzieje, zrozumiałem, że materializm jest stanowiskiem fałszywym. Świat nie jest taki, jaki nam się wydaje.

To zdanie stanowi sedno niniejszej książki, która traktuje o życiu w świecie pełnym tajemnic. Uczy otwierania oczu na rzeczywistość świata duchowego oraz jego współdziałanie z materią. Istnienie tego świata wielu chrześcijan przyjmuje w teorii, ale trudno im go zaakceptować w praktyce. Jest po prostu zbyt przerażający. Nawet dobre rzeczy, jeśli naruszają nasze poczucie ustalonego porządku, potrafią wywołać w nas niepokój. Pamiętasz pierwsze słowa, jakie w Biblii anielscy posłańcy zazwyczaj kierują do napotkanych osób? Nie bój się! Niepokój odczuwany w zetknięciu z wymiarami świata, które normalnie pozostają niewidoczne, jest ze wszech miar naturalny. Tym bardziej my – ludzie współcześni – wolimy trzymać Boga i Jego działanie w świecie bezpiecznie zamkniętych pod kluczem racjonalistycznych i moralistycznych ram. Bo przecież można te sprawy kontrolować, nieprawdaż?

Jak się jednak przekonasz, czytając kolejne strony niniejszej książki, świat naprawdę taki nie jest. To, co widzimy, stanowi zaledwie jego fragment. A kontrola? Cóż, to czyste złudzenie. Być może tobie lub twojemu znajomemu przydarzyło się coś, co miało charakter paranormalny. Coś niepokojącego, a nawet przerażającego – zarazem coś, czego nie można wyjaśnić. I może czujesz się tak, jak czuł się Nino, kiedy po raz pierwszy zobaczył UFO: jesteś przekonany, że rzeczywiście coś zaszło, ale odczuwasz zbyt silne obawy, że zostaniesz wyśmiany, by komukolwiek o tym zdarzeniu powiedzieć.

To, co przytrafiło się Nino, przeraziło go i pchnęło w stronę Chrystusa, u którego szukał wybawienia od zła. Oczywiście to nie jedyny sposób, w jaki następuje poszerzenie granic naszego świata poprzez zetknięcie się z większą rzeczywistością. Udziałem pewnego mężczyzny nazwiskiem Ian Norton stało się pozytywne spotkanie z numinosum¹. To doświadczenie mysterium wyciągnęło go z dołu, który sam pod sobą wykopał, i przekazało w ramiona Jezusa.

Oto co się wydarzyło w poniedziałek wielkanocny 2022 roku. Przebywałem w chrześcijańskiej dzielnicy Starego Miasta w Jerozolimie, szukając jakiejś szczególnej pamiątki przed popołudniowym wyjazdem na lotnisko. Właśnie przeżyłem jedne z najbardziej niezapomnianych siedmiu dni w moim życiu – Wielki Tydzień w Jerozolimie – i dlatego chciałem znaleźć jakiś stary drobiazg, który będzie mi o nich przypominać. „Znam jedno takie miejsce”, poradził mi Dale Brantner, amerykański pastor posiadający wykształcenie w zakresie archeologii biblijnej.

Zabrał mnie do ciasnego sklepiku z antykami na jednej z ulic Starego Miasta. Jak się dowiedziałem, Zaka – właściciela, palestyńskiego chrześcijanina – znał od lat. To dobry człowiek. Kocha Jezusa. Jest uczciwy i handluje oryginalnymi przedmiotami. Weszliśmy do sklepu, ale Zaka nie było. Na drugim końcu pomieszczenia za komputerem siedział biały mężczyzna w średnim wieku. Wyglądał na twardziela, miał łysą głowę, blaknące prymitywne tatuaże na przedramionach oraz wyraz twarzy, z którego można było wyczytać: „Tylko bez żadnych numerów, koleś”.

– Zak zaraz przyjdzie – powiedział z szorstkim akcentem cockney², złagodzonym miękkością jego głosu.

W samym sercu Jerozolimy człowiek raczej nie spodziewa się wpaść na londyńczyka z klasy robotniczej. W momencie, kiedy my, Amerykanie, weszliśmy do sklepu, zajmował się księgowością. Nazywał się, jak już wspomniałem, Ian Norton, a gdy czekaliśmy na Zaka, poprosiłem go, aby mi opowiedział, jak znalazł się tak daleko od domu.

– Jestem tu od trzydziestu dwóch lat – odparł. – Byłem ćpunem. Wyjechałem z Londynu do Amsterdamu w poszukiwaniu mocniejszych narkotyków. Potem dowiedziałem się, że jeszcze lepszą heroinę można znaleźć w Tel Awiwie, więc się tam wybrałem. To była prawda, ale pewnego dnia zdałem sobie sprawę, że jeśli z tym nie skończę, umrę. Raz poszedłem na odwyk, ale to nic nie dało. Wiedziałem, że mam ostatnią szansę.

Z misją uratowania własnego życia Cockney-narkoman trafił do Jerozolimy. Jakimś sposobem zdobył anglojęzyczny Nowy Testament – którego nigdy dotychczas nie czytał – a następnie udał się nad brzeg Jordanu. Ten straceniec poprzysiągł sobie, że bez względu na wszystko nie odejdzie znad rzeki, dopóki nie zostanie uwolniony od demona narkomanii. Była to ryzykowna strategia, bowiem ostry zespół odstawienia heroiny może wywołać bóle mięśni, gorączkę, dreszcze, nudności, biegunkę i inne groźne objawy. Jeśli wymioty i biegunka przyjmą formę wyjątkowo nasiloną, zdarza się, że pacjenci umierają z powodu odwodnienia.

– Przewidywałem, że wystąpią bóle, i rzeczywiście zacząłem je wnet odczuwać, ponieważ nie miałem heroiny, jedzenia, pieniędzy, niczego. Pomyślałem: „Właśnie o to chodzi, muszę zerwać z tym nałogiem” – wspominał. – Siedziałem więc nad Jordanem, czekając na bóle, a one rzeczywiście zaczynały się nasilać. Po raz pierwszy w życiu czytałem Ewangelię św. Mateusza. Doszedłem do momentu, kiedy Jezus przychodzi do Jana Chrzciciela.

Wydarzenie to, zapisane w Ewangelii św. Mateusza (Mt 3, 13–17), miało miejsce nad tą samą rzeką, nad którą siedział cierpiący Ian, drżąc z bólu wywołanego zespołem odstawiennym:

Wtedy przyszedł Jezus z Galilei nad Jordan do Jana, żeby przyjąć chrzest od niego. Lecz Jan powstrzymywał Go, mówiąc: „To ja potrzebuję chrztu od Ciebie, a Ty przychodzisz do mnie?”.

Jezus mu odpowiedział: „Pozwól teraz, bo tak godzi się nam wypełnić wszystko, co sprawiedliwe”. Wtedy Mu ustąpił.

A gdy Jezus został ochrzczony, natychmiast wyszedł z wody. A oto otworzyły Mu się niebiosa i ujrzał Ducha Bożego zstępującego jak gołębicę i przychodzącego na Niego. A głos z nieba mówił: „Ten jest mój Syn umiłowany, w którym mam upodobanie”.

Ian kontynuował:

– Kiedy czytałem ten fragment, pojawiła się chmura. Otoczyła mnie z wszystkich stron i coraz bardziej się zbliżała. Najpierw przemknęła nad wodą, a gdy była już bliżej mnie, zaczynała gęstnieć i robić się bardziej zbita. Z początku mogłem ją tylko widzieć. Potem poczułem jej smak, a w końcu mogłem jej dotknąć. Zorientowałem się, że owinęła się wokół mnie. Spowiła mnie i napierała na mnie. Wchłonęła mnie. Mogę opisać to doświadczenie tylko w jeden sposób: miałem poczucie absolutnej czystości i pokoju. To cudowne doznanie, którego nigdy wcześniej nie doświadczyłem, napierało zewsząd, utrzymując mnie w stanie czystej miłości. Po czterech dniach, w trakcie których trwałem w tym stanie, chmura ni stąd, ni zowąd rozwiała się. Moja walka z heroiną zakończyła się tak po prostu, a ja czułem się wolny.

Ian z trudem dowlókł się z powrotem do Jerozolimy. Był mocno osłabiony, gdyż przez cały ten czas nic nie jadł. Usiadł na ulicy i zaczął żebrać. Przed sobą umieścił napis: „głodny i bezdomny”, co było prawdą. Podchodzili do niego wierzący chrześcijanie, aby podzielić się świadectwem. W końcu pastor z kongregacji Żydów mesjanistycznych zaoferował temu młodemu żebrakowi miejsce zamieszkania przy świątyni, gdzie mógłby uporządkować swoje życie. To właśnie tam, ponad dwie dekady temu, uwierzył w Chrystusa, przyjął chrzest i rozpoczął nowe życie.

Oszołomiony jego historią, powiedziałem, że właśnie przeżyłem w Jerozolimie przemieniający mnie tydzień pełen cudów i zadziwień – istny dar światła i kojącego balsamu w momencie, gdy moje życie przybrało dramatyczny, bolesny obrót po tym, jak moja żona złożyła pozew o rozwód. Ian skinął głową ze zrozumieniem. To właśnie robi z tobą Jerozolima – jedno z tych miejsc na świecie o nadprzyrodzonej aurze, w której przesłona między tym, co widzialne, a tym, co niewidzialne, wręcz zanika.

– Pierwszą rzeczą, którą odczuwasz po przyjeździe tutaj, jest oderwanie – mówił Ian. – Rzeczy, które odrywają nas od naszego Stwórcy w Jezusie, to wszelkie sposoby, jakimi podtrzymujemy nasze przywiązanie do świata. Urodziłem się w Londynie, czyli miejscu, gdzie wszystko jest nad wyraz doczesne. Nawet jeśli narodzisz się na nowo i oddasz swoje życie Jeszui-Jezusowi, wciąż będziesz się zmagać z tymi wszystkimi rzeczami, które przyciągają cię z powrotem do tego świata. Przyjeżdżasz do Jerozolimy, a tutaj wszystko skupia się na Bogu. Zanurzasz się w tym duchu. Wszystko obraca się wokół podróży ku Niemu. Jak tylko uda ci się oderwać od rzeczy, które są ci tak drogie, otwierasz się na Ducha przyzywającego twoje serce.

To prawda. Sam tego właśnie doświadczyłem. Po zaledwie tygodniu spędzonym w Świętym Mieście – tygodniu cudów, znaków i zadziwień – wracałem do życia w świecie Zachodu, które było niepewne, a nawet przerażające, ale także pełne nadziei i odnowy.

Takie zdarzenia jak owa przypadkowa rozmowa ze sklepikarzem sprawiają, że zaczynam się zastanawiać. Ile razy na przestrzeni lat, we wszystkich miejscach, w których mieszkałem w różnych zakątkach świata, przeszedłem obok kogoś takiego jak Ian? Czy przepuściłem szansę na poznanie tych wszystkich historii i osób bądź – szczerze mówiąc – nawet nie wysiliłem się, by je poznać, mimo że w oszałamiający sposób dane im było zetknąć się z rzeczywistością boską? Jak inaczej potoczyłoby się moje życie, gdybym był gotów zauważać takie rzeczy; gdyby moje oczy, uszy, umysł i serce były otwarte?

Myślę, że ty również możesz sobie zadawać takie pytanie. Chce się wierzyć, że takie rzeczy się zdarzają – że świat jest w rzeczywistości zaczarowany, pomimo tego, co mówi wielu współczesnych – choć nie jest to łatwe. A może już w to wierzysz, ale Bóg wydaje ci się tak odległy. Może z twojej wiary uszło życie i jest już ona bardziej kwestią rozumu aniżeli serca. I jeszcze tylko gdzieś w kościach ją czujesz. Niezależnie od tego, czy jesteś niewierzącym, w którym tli się jeszcze jakaś ciekawość tych spraw, czy też wierzącym, ale tylko na pół gwizdka, czy może wierzącym, który chce głębiej zanurzyć się w ten świat cudów, ale nie wie, od czego zacząć – ta książka jest dla ciebie.

Pewnego jesiennego wieczoru w węgierskim mieście Debreczyn podszedł do mnie młody chrześcijanin ewangelikalny i poprosił o radę. Był amerykańskim studentem uczęszczającym na zajęcia w miejscowej uczelni w ramach programu wymiany studentów. Przeczytał kilka moich książek.

– Całe życie byłem wyznawcą konserwatywnego ewangelikalizmu – powiedział. – Duszę się jednak. Czuję się jak ryba na brzegu rzeki z trudem łapiąca powietrze. Oczywiście wierzę w to wszystko, ale rozpaczliwie szukam jakiegoś poczucia oczarowania. Czy mógłbyś opowiedzieć mi coś o ortodoksji?

Chodziło mu o prawosławny odłam chrześcijaństwa – tradycję wiary, którą przyjąłem w 2006 roku. Ten młody człowiek wywnioskował z mojego pisarstwa, że prawosławie, pozostające w dużej mierze niezmienne od czasów patrystycznych, ze swoimi starożytnymi rytuałami, ceremoniami, świecami, kadzidłami i specyficznym sposobem postrzegania związku między materią a duchem, oferuje oczarowanie, którego tak pragnął. Myślę, że miał rację, bowiem wkroczyliśmy w epokę, w której Kościół zachodni rozpaczliwie potrzebuje lekarstwa zachowanego w Kościele wschodnim.

Więcej na ten temat powiemy później. Niniejsza książka nie jest jednak o prawosławiu. Traktuje raczej o głęboko zakorzenionej w człowieku potrzebie wiary w to, że żyjemy, poruszamy się i trwamy w obecności Boga – nie tylko idei Boga, lecz Boga, który jest tak blisko nas jak powietrze, którym oddychamy, światło, które widzimy, i twardy grunt, po którym stąpamy.

Jak wspomniałem, ten sposób postrzegania i przeżywania wiary jest dziś bardziej powszechny wśród prawosławnych, którzy z różnych historycznych powodów uniknęli przejścia do nowoczesności, choć w minionych wiekach tego typu doświadczenie stanowiło normę wśród chrześcijan. Zagadnienie modelu mentalnego średniowiecznych chrześcijan porusza w swym pisarstwie C.S. Lewis³. W ramach tego modelu wszystko w widzialnym i niewidzialnym świecie jest ze sobą powiązane poprzez Boga. Wszystkie rzeczy mają ostateczny sens, ponieważ uczestniczą w życiu Stwórcy. Specyfika tej relacji uczestnictwa była kwestią sporną wśród teologów, ale niewielu wątpiło – jeśli ktokolwiek w ogóle – że tak działa kosmos.

To właśnie mają na myśli socjologowie i badacze religii, gdy mówią, że świat przeszłości był zaczarowany. Tak, średniowiecze było czasem królów i rycerzy, zamków i turniejów, czarnoksiężników i przesądów. Była to również epoka wojen, głodu, okrucieństwa i cierpienia, których nie zobaczymy w disneyowskich wizjach wydarzeń z przeszłości. Jednak nazywanie tej epoki „zaczarowaną” w sensie akademickim – a także w sensie, który mam na myśli w niniejszej książce – stanowi odniesienie do powszechnego przekonania, że zgodnie ze słowami prawosławnej modlitwy Bóg jest wszechobecny i wypełnia wszystkie rzeczy. Stwierdzić, że ten świat jest zaczarowany, to powiedzieć, że żyjemy w świecie pięknych i strasznych dziwów – rzeczy, które napełniają nas bojaźnią, wzywając do wyjścia z siebie samych w uznaniu wyższej i większej rzeczywistości.

Badacz religii Charles Taylor opisał doświadczenie oczarowania w sposób następujący:

Wszyscy postrzegamy nasze życie i/lub przestrzeń, w której żyjemy, jako posiadające pewien moralny/duchowy kształt. Gdzieś, w jakimś działaniu lub stanie, można odnaleźć pełnię, bogactwo; to znaczy, że w tej przestrzeni (działaniu lub stanie) życie jest pełniejsze, bogatsze, głębsze, bardziej wartościowe, bardziej godne podziwu, bardziej takie, jakim być powinno. Jest to zapewne swoiste miejsce mocy: nasze odczucie z nim związane niejednokrotnie wskazuje na coś głęboko poruszającego, inspirującego. Być może to poczucie pełni jest czymś, co dostrzegamy jedynie przelotnie i z daleka; jakaś przemożna intuicja podpowiada nam, czym byłaby owa pełnia, gdybyśmy trwali w tym stanie, na przykład pokoju bądź integralności; albo gdybyśmy potrafili działać na tym poziomie uczciwości, wielkoduszności, zapamiętania lub altruizmu. Niekiedy dane nam jest doświadczyć choćby przez chwilę pełni – radości i spełnienia – dzięki której czujemy, że właśnie w tym stanie się znaleźliśmy⁴.

Jak pisze Taylor, zazwyczaj doznajemy tej pełni w „doświadczeniu, które niepokoi i przełamuje nasze zwykłe poczucie bycia w świecie, z jego znajomymi przedmiotami, działaniami i punktami odniesienia”. To właśnie nazywamy bojaźnią bądź zadziwieniem. Jest to doświadczenie pierwotne, od którego zależy cała prawdziwa religia. „W nim to czujemy samych siebie”.

Nikt nie może nieustannie żyć w poczuciu tej bojaźni. Poprzez cały swój sztafaż i swoje rytuały religia stanowi w znacznej mierze próbę uchwycenia tego pierwotnego doświadczenia zadziwienia, tak by w jakiś sposób uobecniło się ono ponownie, a jego moc mogła przeniknąć do naszego codziennego życia. Chcemy, aby to spotkanie z mocą potężniejszą od nas samych przełamało nas, przemieniło, uczyniło lepszymi i – ośmielmy się to powiedzieć – świętszymi.

Życie toczy się zmiennymi kolejami losu. Czujemy, że w niektórych okresach jesteśmy bliżej Boga niż w innych. Jednak w oczarowanym społeczeństwie łatwiej jest wierzyć w Boga, zawsze odczuwać Jego bliską obecność. Mamy wówczas większą zdolność postrzegania sensu w świecie, wyczuwania struktury moralnej, która nadaje cel naszemu życiu.

Podejście Taylora do modelu średniowiecznego jest bliskie podejściu Lewisa. W przednowoczesnej przeszłości ludzie (nie tylko chrześcijanie) przyjmowali za oczywiste, że świat przyrody świadczy o istnieniu Boga lub bogów. Wierzyli, że społeczeństwo jest ugruntowane w boskiej rzeczywistości. Że sfera duchowa realnie istnieje – nie tylko dusze mężczyzn i kobiet, ale także aniołowie, demony i być może inne istoty niecielesne. Wszystko było wzajemnie powiązane w ramach spójnego modelu – symbolu – który nadawał sens naszym radościom i smutkom w tym życiu.

Świat społeczny, który podtrzymywał ten powszechny pogląd na oczarowanie, zniknął. Nie oznacza to, że nikt już nie wierzy w Boga, ale że w obecnych czasach nawet dla wielu chrześcijan żywe poczucie rzeczywistości duchowej, które mieli nasi przodkowie pozostający pod wpływem owego oczarowania, straciło swe siły witalne. Natomiast dla wielu z nas chrześcijaństwo stanowi zbiór zasad moralnych, więzi spajające społeczność, strategię terapeutycznej samopomocy, a niekiedy nawet podstawy zaangażowania politycznego. I choć rzeczywiście chrześcijaństwo pełni te wszystkie role, bez żywego doświadczenia oczarowania, które jest obecne i dostępne, bez zanurzenia w pulsującym ośrodku życia w Chrystusie wiara traci swój walor cudowności. A kiedy go traci, traci również swoją moc pocieszania nas, zmieniania nas i wzywania nas do aktów heroizmu. Powoli, niepostrzeżenie to pulsujące życie ducha zanika, a wraz z nim zanika nasza wiara w ostateczny sens. A może nawet nasza nadzieja na przyszłość.

Tamten amerykański student z Debreczyna znał Pismo Święte. Dobrze uporządkował sobie w głowie wszystkie argumenty przemawiające za wiarą. Pragnął jednak doświadczyć „głębokiej magii” wiary chrześcijańskiej. Tęsknił za wiarą przypominającą wiarę św. Pawła Apostoła i jego towarzyszy, z którymi przemierzał basen Morza Śródziemnego, wypędzając demony, uzdrawiając chorych, pokonując nieczyste duchy i pogańskie bóstwa mocą prawdziwego Boga. Stykamy się z tymi opowieściami w Dziejach Apostolskich, zdumiewając się znakami i cudami, które powszechnie zdarzały się w Kościele pierwotnym.

Niekiedy podczas letnich wakacji Amerykanie przyjeżdżają do Europy. Zwiedzają wspaniałe średniowieczne katedry, pogrążając się w zadumie nad wiarą, która uzdalniała ludzi do wznoszenia takich świątyń ku chwale Boga w społeczeństwach biedniejszych niż nasze. Czytamy stare historie o cudach, wizjach, pielgrzymkach i świętach, odczuwając zarazem ubóstwo naszego własnego doświadczenia religijnego. W poczuciu obowiązku wybieramy się w niedzielę do kościoła, czytamy Biblię, przestrzegamy nakazów i zakazów, pracujemy w służbie narodowi i społeczności, nie zaniedbujemy się w lekturze duchowościowej, ale wciąż zachodzimy w głowę: czy to już wszystko?

Nie, to nie wszystko. Jest znacznie więcej. Przebywający w Ziemi Świętej Ian o tym wie. Wie też Nino w Stanach Zjednoczonych. Wiedzą również inni, których spotkasz na kolejnych stronach, a których przywiodło do Chrystusa doświadczenie bojaźni – wywołanej głównie spotkaniem z samym Chrystusem lub Jego posłańcami, ale w niektórych przypadkach zetknięciem z demonami lub innymi doświadczeniami, wskutek których zaczęli pośpiesznie szukać ratunku u Pana.

Historie te są wiarygodne, dziwne i mocne. Prawda jest jednak taka, że większości z nas nie będzie dane doświadczyć tego, co przydarzyło się Ianowi, cierpiącemu z powodu nałogu narkomanowi, czy Nino, prawnikowi nękanemu przez UFO. Być może nigdy nie spotkamy nikogo, kogo światem wstrząsnęły zjawiska nadprzyrodzone. Większość z nas przejdzie prawdopodobnie przez życie, nie doświadczywszy cudu ani manifestacji numinosum, a w każdym razie nie możemy nic zrobić, by tego rodzaju zdarzenia spowodować. I nie powinniśmy mieć z tym problemu. Nie musimy bowiem odbyć bliskiego spotkania z aniołami i cudami, aby doświadczyć oczarowania. Bóg tak nie działa.

Jeśli kosmos jest skonstruowany tak, jak nauczał Kościół starożytny, to niebo i ziemia przenikają się nawzajem, uczestnicząc w swoim istnieniu. Sacrum nie jest wprowadzane z zewnątrz, jakby wpompowywane z rajskich studni; ono już tu jest i czeka na odkrycie. Na przykład gdy kapłan konsekruje wodę, przemieniając ją w wodę święconą, nie dodaje do niej niczego, aby owej przemiany dokonać; wydobywa raczej z wody pełnię tego, czym ona już jest: nośnikiem Bożej łaski. Jeśli przydarzy nam się moment bojaźni, kiedy pełnia życia nagle objawi się nam w niezwykły sposób, jest raczej prawdopodobne, że będzie to coś znacznie bardziej zwyczajnego niż mistyczny oczyszczający obłok znad Jordanu.

Nasze doświadczenie może raczej przypominać to, co stało się udziałem Viktora Frankla, austriackiego psychiatry żydowskiego pochodzenia, który ocalał z Holokaustu. Jako więzień niemieckiego obozu w obdartych łachmanach kopał rowy. Aby dać odpór ogarniającej go rozpaczy, myślał o swojej przebywającej gdzieś daleko żonie. Frankl pisze: „Poczułem, jak […] mój duch przebija się przez spowijający nas mrok. Miałem wrażenie, że wznoszę się ponad tę pozbawioną nadziei, bezsensowną rzeczywistość, i usłyszałem dobiegające skądś zwycięskie «tak», będące odpowiedzią na moje pytanie o ostateczny sens ludzkiej egzystencji. W tej samej chwili rozbłysło światło w oknie oddalonego gospodarstwa, którego ciemna sylwetka majaczyła na horyzoncie jak namalowana w samym sercu szarego bawarskiego świtu. «Et lux in tenebris lucet» – a światłość w ciemności świeci”⁵.

Doktor Frankl odnalazł siłę, by przetrwać tamten dzień, a w swoim późniejszym życiu – by poprzez swoje książki pomagać niezliczonym rzeszom ludzi w odnajdywaniu sensu w cierpieniu.

Ewentualnie możemy doświadczyć czegoś, co przydarzyło się sowieckiemu szpiegowi Whittakerowi Chambersowi pod koniec lat trzydziestych ubiegłego wieku, a co ostatecznie wyprowadziło go z komunistycznego podziemia. W owym czasie był w domu i patrzył, jak jego ukochana córeczka je, siedząc w dziecięcym, wysokim krzesełku. „Mój wzrok spoczął na delikatnych zawijasach jej ucha – tych skomplikowanych, idealnych małżowinach”, pisał Chambers.

Przez umysł przemknęła mi myśl: „Nie, te uszy nie powstały drogą przypadkowego połączenia atomów w naturze (pogląd komunistyczny). One mogły zostać stworzone tylko na podstawie świetnego projektu”. Ta myśl zrodziła się w mojej głowie mimowolnie i jakby od niechcenia. Co prawda wyparłem ją z umysłu, ale nigdy do końca nie zapomniałem ani jej, ani tamtej sytuacji. Musiałem ją wyprzeć. Gdybym doprowadził ją do końca, musiałbym stwierdzić: projekt zakłada istnienie Boga. Wówczas nie wiedziałem, że w tym oto momencie palec Boży po raz pierwszy spoczął na moim czole⁶.

W moim przypadku, który był o wiele bardziej prozaiczny, wiarę zawdzięczam temu, że pewnego letniego dnia 1984 roku wszedłem do starego francuskiego kościoła. Byłem znudzonym siedemnastoletnim Amerykaninem, jedyną młodą osobą w autokarze pełnym leciwych turystów. Z wielkim trudem znosiłem nudę długiej autokarowej podróży do Paryża. Poszedłem za staruszkami do kościoła, bo perspektywa siedzenia w autobusie wydawała się jeszcze nudniejsza.

Kościołem tym była katedra w Chartres, średniowieczne arcydzieło, jedna z najwspanialszych świątyń w całym świecie chrześcijańskim. Ja jednak nie zdawałem sobie z tego jeszcze sprawy. Stałem w centrum labiryntu na posadzce nawy głównej, wpatrując się w strzeliste sklepienia, kalejdoskopowe witraże czy będące już swoistym symbolem okno rozetowe i czując zarazem, jak uchodzi ze mnie cały mój nastoletni agnostycyzm. Ponad wszelką wątpliwość poznałem, że Bóg rzeczywiście istnieje oraz że mnie pragnie. Nic więcej nie pamiętam z tamtych wakacji – mojej pierwszej podróży do Europy – ale nigdy nie zapomnę Chartres, ponieważ tam rozpoczęła się moja pielgrzymka ku dojrzałej wierze w Boga.

W tych trzech przypadkach trzej bardzo różni mężczyźni zetknęli się z transcendencją na granicy świata materialnego. Tę barierę przeskoczyła iskra sygnalizująca obserwatorom, że istnieje coś poza tym, co można zobaczyć, usłyszeć i czego można dotknąć. To odmieniło ich życie.

Oczarowanie nie polega na tym, że doświadczamy mistycznych przeżyć skrojonych na naszą miarę. Nie chodzi też o to, by myślowym magicznym pyłem roziskrzyć szary świat, czyniąc go tym samym bardziej interesującym. Kryje się tu coś więcej aniżeli jedynie sposób na ucieczkę od poczucia wyobcowania i nieprzystawania do świata, które podziela dziś wiele ludzi. Wszystkie wskazane wyżej podejścia są powierzchowne i w najlepszym przypadku mogą sprawić, że padniemy ofiarą oszustwa, w najgorszym zaś doprowadzić – jak to się dzieje z ciekawskimi poszukiwaczami, którzy oddali się okultyzmowi bądź innym rozrywkom i oszukaństwom – do duchowego zniewolenia.

Nie, prawdziwe oczarowanie jest życiem w pełni przekonania, że istnienie ma głęboki sens, obecny w świecie niezależnie od nas samych. To życie wiarą, dzięki której można ten sens poznać i z nim obcować. Nie jest to sens abstrakcyjny, ale taki, który istnieje w Bogu i przez Boga oraz w Jego Synu, Logosie, który stał się ciałem. W głębi czujemy, że życie jest dobre, ukierunkowane na jakiś cel i warte przeżycia. Czujemy także, że duchowe zło oraz siły chaosu również istnieją, wobec czego musimy być gotowi toczyć z nimi bój, ponieważ codzienne życie wymaga duchowej walki. Dla nas, chrześcijan, oznacza to, że musimy nauczyć się żyć rzeczywiście tak, jakby to, w co wierzymy, było prawdą. Chodzi również o to, by nauczyć się dostrzegania obecności Boga w codziennym życiu oraz tworzenia nawyków, które będą otwierały na Niego nasze oczy i serca, tak jak niegdyś czynili to nasi ojcowie i matki w wierze.

Tak było dawniej, ale pomimo duchowej pustyni stworzonej przez nowoczesność tak jest i teraz. Zapewne zauważysz, że manifestacje budzącej bojaźń niesamowitości, które opisałem powyżej, miały miejsce nie w odległej i bajkowej przeszłości, ale w naszych czasach, w erze odczarowania, kiedy takie rzeczy przecież nie powinny się zdarzać. Ale wciąż się zdarzają. Świat nigdy nie został tak naprawdę odczarowany. My, ludzie współcześni, po prostu straciliśmy zdolność postrzegania świata przez pryzmat zadziwienia. Nie dostrzegamy już, co jest prawdziwie rzeczywiste. Głód oczarowania nie zniknął, ponieważ głód sensu, kontaktu i doświadczenia bojaźni są wpisane w ludzką naturę. Jednakże w obliczu braku zaufania do tradycji, a także trwania wewnątrz antynomicznej kultury, która skutecznie zaprzecza jakiejkolwiek transcendencji oraz strukturom prawdy leżącym poza dokonującym swobodnych wyborów „ja”, nie wiemy już, gdzie ani jak szukać.

Trudno przesadzić z podkreślaniem wagi tego argumentu: świat nie jest taki, jaki nam się wydaje. Jest o wiele dziwniejszy. Jest o wiele mroczniejszy. Jest o wiele jaśniejszy i piękniejszy. Nie tworzymy sensu; sens już istnieje i czeka na odkrycie. Wiedzieli o tym chrześcijanie pierwszego tysiąclecia. My natomiast zatraciliśmy tę wiedzę, porzuciliśmy wiarę w to twierdzenie i zapomnieliśmy, jak szukać. Jesteśmy świadkami masowego zapomnienia wymuszonego przez siły, które ukształtowały współczesny świat i wpoiły nam, że oczarowanie jest dla człowieka pierwotnego. Oderwani od prawd znanych naszym przodkom, wypełniamy nasze dni rozrywkami pomagającymi nam unikać trudnych pytań, na które – jak się obawiamy – nie znajdziemy odpowiedzi. Ewentualnie oddajemy się fałszywym oczarowaniom – rozproszeniom i oszustwom związanym z pieniędzmi, władzą, okultyzmem, seksem, narkotykami i wszelkimi urokami materialnego świata – na próżno próbując nawiązać kontakt z czymś poza nami, tak by nadać życiu sens i cel.

No dobrze: niniejsza książka pokaże ci, jak szukać i jak znajdywać. Pomoże ci odzyskać zdolność odczytywania znaków odsłaniających przed nami mapę Drogi do nas samych oraz kroczenia tą dobrze przetartą ścieżką. Jest to książka o powrocie do głębszych i bogatszych wymiarów naszego życia, które współcześnie zostały przesłonięte, ponieważ zapomnieliśmy, jak postrzegać świat takim, jaki jest naprawdę. Zajmiemy się zatem przywracaniem pamięci, odzyskiwaniem tego, co utracone, a także uzdrawianiem. Posługując się metaforą zaczerpniętą od Dantego, niezrównanego chrześcijańskiego poety, w ten sposób będziemy mogli uciec z ciemnego lasu późnej nowoczesności, w którym czai się śmierć, depresja i nihilizm, i odnaleźć drogę powrotną do prostej ścieżki: tego samego pielgrzymiego szlaku prowadzącego do Boga, którym wiele wieków przed nami kroczyli chrześcijanie.

Nie jest to opowieść o doprowadzaniu do ładu swoich spraw w ramach postępowania sądowego czy o właściwym porządkowaniu życia według jakiegoś planu, tak by toczyło się ono zgodnie z prawem. Nie ma nic złego w chęci zaprowadzenia porządku w chaotycznym życiu i ukierunkowania go na właściwy cel. Dla niektórych może to być pierwszy krok w stronę ponownego oczarowania, choć nie będzie on z nim tożsamy. To, co spróbujemy osiągnąć, bardziej przypomina zburzenie tamy uniemożliwiającej przepływ żywej wody do ogrodu ze spękaną ziemią i uschniętymi kwiatami, gdyż celem jest przywrócenie kwitnącego życia.

Psychiatra Iain McGilchrist, jeden z bohaterów niniejszej książki, twierdzi, że te same umiejętności i nawyki, które doprowadziły współczesnego człowieka Zachodu do obecnego sukcesu materialnego, radykalnie zubożyły go duchowo i emocjonalnie. Wypłukały nasze poczucie życia w świecie pełnym cudów, sensu i harmonii, czyniąc nas nieszczęśliwymi.

„Rzeczywiście, gdybyś postanowił zniszczyć szczęście i poczucie stabilności ludzi, trudno byłoby znaleźć formułę lepszą od obecnej”, pisze McGilchrist. Formułę, która obejmuje odrzucenie wszystkich transcendentnych wartości, a nawet możliwości ich istnienia. Jednak my, współcześni, wciąż upieramy się, że nasz naukowy, materialistyczny sposób poznania, dzięki któremu mamy znacznie większą kontrolę nad naszym życiem, jest jedyną słuszną drogą. To poważny błąd, uniemożliwiający nam zrobienie tego, co konieczne, byśmy wrócili do zdrowia. McGilchrist ujmuje to w następujący sposób:

Jesteśmy jak ktoś, kto po odkryciu, że szkło powiększające jest prawdziwym przełomem w prowadzeniu badań nad życiem w stawie, upiera się, by używać go do obserwowania gwiazd, a następnie uroczyście oświadcza, że gdyby tylko ludzie w przeszłości mieli tak cudowne szkło powiększające, przez które mogliby patrzeć, dostrzegliby po bliższym przyjrzeniu się, że gwiazdy w ogóle nie istnieją⁷.

Niektórzy chrześcijanie z nieufnością podchodzą do słowa „oczarowanie” ze względu na jego magiczny wydźwięk. Jeśli zaliczasz się do ich grona, mogę cię zapewnić, że nie ma powodu do niepokoju. Teoretycy literatury Joshua Landy i Michael Saler, redaktorzy akademickiego zbioru esejów traktujących o ponownym oczarowaniu z całkowicie świeckiego punktu widzenia, twierdzą, że każda istotna forma ponownego oczarowania będzie wiązała się z uznaniem, że świat obejmuje następujące realia:

• tajemnicę i niezwykłość,

• porządek,

• cel,

• sens, jako „hierarchię znaczeń przypisywanych napotkanym przedmiotom i zdarzeniom”,

• możliwość odkupienia, w odniesieniu zarówno do jednostek, jak i do chwil w czasie,

• sposób nawiązywania kontaktu z nieskończonością,

• istnienie świętych przestrzeni,

• cuda zdefiniowane jako „wyjątkowe zdarzenia, które stoją w sprzeczności z przyjętym porządkiem rzeczy (a może go nawet zmieniają)”,

• epifanie będące „momentami bytu, kiedy przez krótką chwilę wydaje się, że ośrodek trwa niewzruszenie, a obietnica płynie z quasi-mistycznego zjednoczenia z czymś większym od siebie samego”⁸.

To właśnie jest naszym celem, oczywiście przy założeniu na wskroś chrześcijańskiego kontekstu. Jeśli nie jesteś osobą wierzącą, być może sądzisz, że to niemożliwe. Dobra wiadomość jest taka, że się mylisz, a na kolejnych stronach przekonasz się dlaczego. Jeśli natomiast jesteś osobą wierzącą, która przeczytawszy tę listę, spostrzeże, że wskazane cele są odległe od znanego ci suchego bądź płytkiego rodzaju chrześcijaństwa, no cóż… czytaj dalej: odkryjesz również, że głębokie pokłady tradycji wiary chrześcijańskiej kryją zasoby mogące rozświetlić twoją wyobraźnię religijną i odnowić twoją duszę.

Mam nadzieję, że kiedy skończysz tę książkę, podejmiesz poszukiwania duchowe lub rozpoczniesz je na nowo, jeśli takowe kiedyś przerwałeś. Chociaż po raz pierwszy odnalazłem Chrystusa jako rzymski katolik, moje własne poszukiwania doprowadziły mnie w 2006 roku do prawosławia, w obrębie którego jeszcze mocniej uwierzyłem, że wszyscy znajdujemy się na ścieżce prowadzącej do lub oddalającej nas od Boga, który objawił się w Biblii. Wierni, praktykujący chrześcijanie wszystkich tradycji mogą zaczerpnąć z niniejszej książki wiedzę na temat pogłębiania swojej świadomości Boga, który wypełnia wszystko. Chrześcijanie niepraktykujący lub niepokojeni wątpliwościami będą mogli tu znaleźć powody, by dać drugą szansę wierze, która jest przecież bardziej niesamowita i cudowna, niż im się wydaje. Chrześcijańskie Kościoły wschodnie – prawosławne i tak zwane ortodoksyjne Kościoły orientalne – zachowały wyraźnie bardziej mistyczny charakter niż Kościoły ich zachodnich braci. Obecnie, gdy jesteśmy świadkami schyłku ery zachodniego chrześcijaństwa, zastrzyk autentycznego mistycyzmu, który wytrzymał próbę czasu, jest darem Kościołów wschodnich dla cierpiącego Zachodu. Wyczuwał to młody wyznawca ewangelikalizmu z Debreczyna i dlatego się do mnie zwrócił.

Podobnie jak w przypadku moich dwóch ostatnich książek, wyznawcy religii niechrześcijańskich mogą nie być w stanie zaakceptować wszystkich zawartych tutaj chrześcijańskich twierdzeń, ale wierzę, że mimo to odnajdą wiele wartości współbrzmiących z naukami wypływającymi z ich własnych tradycji. Choć niewierzący będą zapewne zmagać się z niektórymi częściami tej książki, żywię nadzieję, że przynajmniej otworzy ona bardziej ich umysły na możliwość istnienia Boga, przez co zrozumieją, że rzeczywistość transcendentna naprawdę istnieje. Natomiast wszystkim czytelnikom niniejszej książki jej lektura winna dać zdolność widzenia rzeczy tego świata w sposób głębszy, przenikania pod ich powierzchnię, sięgania do ich prawdziwej istoty.

I jeszcze tylko jedno przyjacielskie ostrzeżenie: nauka widzenia rzeczy w sposób umożliwiający oczarowanie nie będzie łatwa. Będzie wiązała się z pewnym kosztem. W rzeczywistości musi kosztować. W Boskiej komedii, średniowiecznym arcydziele i najwspanialszej opowieści o chrześcijańskim ponownym oczarowaniu, pielgrzym Dante nie może uciec z więzienia ciemnego lasu bez oddania się w ręce godnego zaufania przewodnika. Jest nim poeta Wergiliusz, który zabiera go w długą i uciążliwą pielgrzymkę skruchy i odbudowy życia wewnętrznego, tak by Dante mógł udźwignąć ciężar Bożej chwały. Skrucha zaczyna się od poświęcenia sprawowanej przez siebie kontroli, a to może przerażać.

Cała rzecz w tym, że oczarowanie, które nie zmusza cię do zmiany życia, nie jest w ogóle oczarowaniem. Podejmowana przez nas podróż z powrotem do bogatszego i bardziej żywotnego pojmowania naszego życia duchowego będzie trudna, ale czy mamy jakiekolwiek inne wyjście? Jak mówi Wergiliusz do Dantego podczas pierwszego spotkania na leśnej polanie: jeśli tu zostaniesz, umrzesz. Jestem więc przekonany, że jedynym sposobem na ożywienie wiary chrześcijańskiej, która szybko zanika we współczesnym świecie, nie jest napominanie z pozycji moralnych, legalistyczne łajanie czy skuteczniejsza apologetyka, ale zetknięcie z tajemnicą i cudownością. Nie nastąpi to ani szybko, ani bez walki. Pielgrzymka to nie to samo co trzygodzinna wycieczka.

Zdaniem filozofki Elaine Scarry edukacja jest procesem kształcenia ludzi, tak by spoglądali we właściwy zakątek nieba, gdy przelatuje kometa. Podczas pracy nad niniejszą książką żywiłem nadzieję, że dzięki rzeczom, które odkryję po drodze, nauczę się widzieć to, co jest tuż przede mną, czyli dostrzegać w codzienności i zwyczajności kometę przecinającą ognistym ogonem nocne niebo.

Świat nie jest taki, jaki nam się wydaje. Jest o wiele bardziej tajemniczy, ekscytujący i obfitujący w przygody. Musimy tylko nauczyć się otwierać oczy i widzieć to, co już w nim jest.

¹ Pojęcia numinosum po raz pierwszy użył teolog i filozof Rudolf Otto w książce Świętość na oznaczenie pozaracjonalnego i pozazmysłowego doświadczenia rzeczywistości boskiej, w którym człowiek staje niejako w obliczu przekraczającej jego pojmowanie boskiej woli, nakazu, zrządzenia (łac. numen) bądź majestatu. Doświadczenie to wiąże się z innymi terminami używanymi przez tegoż autora – mysterium tremendum oraz mysterium fascinans, czyli poczuciem tajemnicy budzącej grozę, bojaźń oraz fascynację. Pojęcie numinosum stało się jednym z podstawowych terminów stosowanych w opisie doświadczeń religijnych, wywierając wpływ na myśl między innymi Carla Gustava Junga, Mircei Eliadego i Clive'a Staplesa Lewisa [przyp. tłum.].

² Cockney – określenie zarówno gwary, jak i używających jej mieszkańców Londynu pochodzących z klasy robotniczej [przyp. red.].

³ Por. C.S. Lewis, Odrzucony obraz, przeł. W. Ostrowski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1995.

⁴ Ch. Taylor, A Secular Age, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge, MA 2007, s. 5.

⁵ V.E. Frankl, Człowiek w poszukiwaniu sensu, przeł. A. Wolnicka, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2014, s. 73–74.

⁶ W. Chambers, Witness, Regnery, Washington 1969, s. 15–16.

⁷ I. McGilchrist, The Matter with Things. Our Brains, Our Delusions, and the Unmaking of the World, Perspectiva Press, London 2021, lok. 2041 z 50425, Kindle.

⁸ J. Landy, M. Saler, Introduction. The Varieties of Modern Enchantment, [w:] The Re-Enchantment of the World, red. J. Landy, M. Saler, Stanford University Press, Redwood City, CA 2009, s. 2.