Copyright © by Marek Zaremba 2024

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Esprit 2024

All rights reserved

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym.

Projekt okładki: © Julia Zaremba

Materiały środka: © Foxys_forest_manufacture / iStock by Getty Images, © LucaDAddezio / iStock by Getty Images, archiwum prywatne autora, fot. Dorota Koperska

Redakcja: Agnieszka Zielińska

Korekta: Justyna Jagódka

ISBN 978-83-68144-49-9

Wydanie I, Kraków 2024

Wydawnictwo Esprit sp. z o.o.

ul. Władysława Siwka 27a, 31-588 Kraków

tel./fax 12 267 05 69, 12 264 37 09, 12 264 37 19

e-mail: sprzedaz@esprit.com.pl

ksiegarnia@esprit.com.pl

biuro@wydawnictwoesprit.com.pl

Księgarnia internetowa: www.esprit.com.pl

Fundamentu bowiem nikt nie może położyć innego jak ten, który jest położony, a którym jest Jezus Chrystus.

APOSTOŁ PAWEŁ (1 KOR 3, 11)

Wprowadzenie

•••

Dom kojarzy nam się z najczęściej z rodziną, dobrym jedzeniem, odpoczynkiem i poczuciem bezpieczeństwa. Fundament to mocna podstawa pod każdą budowlę. Zdrowie kojarzy nam się najczęściej z dobrą energią, sprawnością, witalnością, z wyjściem z choroby i ogólnie z dobrym samopoczuciem. Kiedy to wszystko połączymy, uzyskamy coś niezwykle cennego: Domowy Fundament Zdrowia, czyli drogę do tego, aby gotować zdrowo, smacznie i tanio na co dzień!

Lubię powtarzać, że nasze ciało jest jak dom i zawsze będzie w nim coś do remontu. Niektórzy potrzebują tylko delikatnego odświeżenia, ale wielu z nas potrzebuje remontu kapitalnego. Jednak każda przemiana zaczyna się od znalezienia nowej perspektywy, od skoncentrowania się na tym, co w życiu istotne – od zbudowania solidnego fundamentu. A nasze zdrowie to dar, o który w obecnych czasach szczególnie warto się konkretnie zatroszczyć, tak aby żyć lepiej i dłużej!

Właśnie otwiera się przed tobą droga do lepszego życia. Przygotowałem dla ciebie kolejną publikację, tym razem w formie praktycznego kursu, który powstał w oparciu o moją wieloletnią praktykę. Być może wiele informacji będzie tobie już dobrze znanych, ale siłą skuteczności tego programu nie jest wyłącznie pozyskanie wiedzy (lubię też powtarzać, że profil typowego Polaka to: Czytam, wiem, ale nie stosuję). Oprócz zweryfikowanej merytorycznej wiedzy otrzymałeś kurs opracowany autorską metodą dwunastu kroków. Ten model jest niezwykle prosty, sprawdzony i skuteczny. Dlaczego?

Po pierwsze, często żywimy mylne przekonanie, że przemiana wymaga wielu bolesnych ograniczeń. Łatwo koncentrujemy się na tym, czego nie możemy mieć, zamiast skupić uwagę na ogromnych zasobach, z których możemy czerpać. Niestety większość ludzi żyje w obawie przed tym, co nigdy się nie ziści. Dlatego paradoksalnie nawet zmiana na lepsze wywołuje w nas pewien opór. Prawda jednak jest taka, że jeśli nakierujemy uwagę na to, co możemy osiągnąć, zamiast na to, co znajduje się poza naszym zasięgiem, zwiększamy szanse, że zmiana w naszym życiu będzie znacząca i długotrwała. Ten kurs poprowadzi cię do miejsc, o których prawdopodobnie od bardzo dawna marzysz, ale być może masz niewłaściwą lub stale gasnącą motywację.

Jeśli zatem podczas kursu skupisz się na dobru wynikającym ze zmiany nawyków i na cieszeniu się obfitością wszystkiego, co podarował nam Bóg, twoje ciało, umysł i duch staną się silniejsze i zdrowsze. Wprowadzisz w życie zmiany nie dlatego, że „musisz”, lecz dlatego, że pragniesz uzyskać korzyści, jakie niesie ze sobą zdrowy styl życia oparty na właściwej motywacji, którą jest MIŁOŚĆ!

Po drugie, głęboko uświadomisz sobie podczas kursu kluczową autorefleksję, że jesteś nie tyle tym, co wiesz, ile tym, co wprowadzasz każdego dnia w życie.

Za chwilę wyruszysz w drogę metodą dwunastu kroków, aby w dwanaście tygodni – poprzez dwanaście lekcji teoretycznych i dwanaście lekcji praktycznych – przekonać się, że najważniejsze umiejętności, jakie musisz opanować, aby prowadzić bogate, pełne energii, zdrowe życie, to miłość oraz zdrowe gotowanie na co dzień!

Zachęcam cię do wyboru jednego dnia w tygodniu na jedną z lekcji teoretycznych i jednego dnia na wybraną lekcję gotowania. To wystarczy. Nie zakładam ci różowych okularów – samo nic się jeszcze nigdy nie ugotowało. Jednak gwarantuję, że jeśli sumiennie podejdziesz do kursu, przekonasz się, że w ciągu pierwszych tygodni niewielkie zmiany przerodzą się w zmiany kolosalne. Stopniowe wprowadzanie nawyków to najpewniejsza droga. Próba wywrócenia do góry nogami wszystkiego naraz niemal nieuchronnie prowadzi do rozczarowania. Nie próbuj więc zmieniać od razu zbyt wielu rzeczy. Zacznij od kilku najważniejszych – tych, które mają największy i bezpośredni wpływ na twoje zdrowie.

Każda lekcja teoretyczna kończy się prostym kontekstowym ćwiczeniem i pytaniem, ponieważ dobrze postawione pytanie, o czym przekonałem się wiele razy w mojej pracy, uruchamia proces zmiany szybciej niż studiowanie opasłych poradników. Po każdej lekcji otrzymasz także klucz uzdrowienia, który – w co wierzę – wzbudzi w tobie wolę zmiany.

Niezwykle ważne podczas kursu są lekcje gotowania, ponieważ zdrowie odzyskasz, wprowadzając wiedzę w życie. Przygotowałem przykładowy harmonogram gotowania na siedem dni z dwunastu przepisów, najczęściej wybieranych w ostatnich siedmiu latach z moich bestsellerowych publikacji: Jaglany detoks, Wzmocnij odporność w 7 tygodni, Medycyna naturalna św. Hildegardy oraz Wzmocnij jelita. Otrzymujesz więc plan przepisów zweryfikowany przez tysiące moich czytelników! Możesz go oczywiście dowolnie zmieniać według swoich możliwości lub na początek ułożyć sobie plan posiłków na jeden albo kilka dni. Przepisy są sprawdzone, z łatwo dostępnych składników, i na pewno znajdziesz takie, które śmiało będą ze smakiem spożywać wszyscy domownicy. W oparciu o wiedzę z lekcji teoretycznych możesz dowolnie wprowadzać zamienniki. Pamiętaj też, że w razie pytań i wątpliwości masz do mnie dostęp. Czekam na ciebie na moim blogu gotujzdrowo.com. Tam również możesz domówić kurs w wersji online, gdzie nagrałem dla ciebie lekcje gotowania i gdzie mam zamkniętą grupę wsparcia. Korzystaj z tego narzędzia, a jeśli potrzebujesz indywidualnego prowadzenia, zawsze możesz się umówić na konsultację w moim gabinecie lub na teleporadę online. Jeżeli podczas zakupu kursu Domowy Fundament Zdrowia wpiszesz w koszyku kod rabatowy: ESPRIT, cena cię mile zaskoczy!

Domowy Fundament Zdrowia to konstrukcja starannie przemyślana, tak by krok po kroku bezpiecznie poprowadzić cię ku lepszemu zdrowiu. Każdy człowiek staje się bowiem słowem, którego słucha, i zmierza ku temu, czego pragnie. Kluczowe są w tej drodze nasze codzienne nawyki. Współczesna neurologia udowadnia, że wraz z każdą myślą nasz mózg wydziela substancje chemiczne, które sprawiają, że czujemy się dobrze lub źle. Myśli potężnie oddziałują na nasze życie i ciało. Pozytywne myśli wywołują reakcję fizjologiczną i mają zdolność natychmiastowego relaksowania naszego ciała. Dlatego pierwsza lekcja, Uśmiech zaczyna się na talerzu, jest lekcją kluczową.

Zapamiętaj, że kontrolowanie postępów pomaga nam lepiej trzymać się obranej ścieżki i sprawia, że nie opuszcza nas ekscytacja. Dlatego zachęcam cię, abyś prowadził notatki z postępów, wykorzystując Planer Zdrowia, w którym możesz notować, co spożywasz i jak wzrastasz we wszystkich sferach życia!

Jeżeli zakupiłeś tę publikację, uwierz, że to nie tyle ja, ile sam Stwórca pragnie napełnić cię życiową energią i swoją miłością. Ale dobry Ojciec wychowuje nas do podejmowania mądrych decyzji. Zdecydowanie się na zdrowie oznacza „nie” dla wszystkiego, o czym wiemy, że nam szkodzi. To podstawa!

Przypomnę raz jeszcze, że siłą napędową Domowego Fundamentu Zdrowia jest MIŁOŚĆ! Coraz bliżej swoich celów jest bowiem tylko ten, kto samego siebie coraz lepiej poznaje i, co najważniejsze, coraz głębiej kocha. Zapamiętaj również, że liczba 12 według Biblii oznacza nowy początek i pozytywne zmiany. Jest uważana za symbol ładu, harmonii i pokoju. Oznacza Boży porządek i doskonałość. Wyrusz zatem jak najszybciej i odzyskaj zdrowie z metodą dwunastu kroków. Gotuj zdrowo i smakuj życie!

LEKCJA 1.

Uśmiech zaczyna się na talerzu

• wpływ żywienia na psychikę

• trawienie i przyswajanie pokarmu

• stagnacja metaboliczna i dysbioza jelitowa

• dlaczego żołądek to wielki lekarz

• dlaczego jelita to nasz drugi mózg

• jak odzyskać dobry nastrój

•••

Zdrowie związane jest z żywieniem i pokarmem. Często kojarzy nam się ze składnikami odżywczymi, czyli białkiem, węglowodanami i tłuszczami, oraz kaloriami. Owszem, to filary dietetyki klinicznej i ważny aspekt potrzeb naszego organizmu. Jest jednak coś o wiele ważniejszego, o czym warto pamiętać i od czego warto zacząć budować Domowy Fundament Zdrowia. Żywienie ma ogromny wpływ na nasze zdrowie psychiczne, na nasz nastrój, nasze reakcje na stres; co najważniejsze, ma ogromny wpływ na naszą motywację do praktykowania zdrowych nawyków.

Neuroprzekaźniki znane jako hormony szczęścia, na przykład serotonina, dopamina czy endorfiny, które poprawiają nasz nastrój, mają nierozerwalny związek nie tylko z tym, co spożywamy, ale i z tym, jak trawimy i czy przyswajamy pokarm. Dlatego w medycynie naturalnej mawiamy, że żołądek to wielki lekarz. Jako wieloletni praktyk przekonałem się setki razy, że bez przywrócenia równowagi metabolicznej trudno skutecznie leczyć jakąkolwiek chorobę, szczególnie choroby układu nerwowego.

Z tej lekcji musisz zapamiętać, że istotne jest nie to, co zjesz, lecz to, co przyswoi twój organizm. Podobnie jest z rośliną, która czerpie przez korzeń składniki do wzrostu: w naszym przypadku owym korzeniem są jelita! Dobry ogrodnik, kiedy widzi osłabienie wzrostu, problemu najpierw doszukuje się w glebie, którą trzeba oczyścić z chwastów, pasożytów i często dożywić minerałami. Rozpoczynając jakiekolwiek kroki ku zmianom, musimy sobie ten fakt dobrze uświadomić, ponieważ będzie to miało kolosalny wpływ na naszą motywację do zmiany nawyków żywieniowych.

Dla przykładu: dlaczego zapinamy pasy bezpieczeństwa w samochodzie? Proste! Mamy świadomość, że są zabezpieczeniem w razie kolizji. Podobnie jest z motywacją do zmiany nawyków. Dlaczego chcę żyć i gotować zdrowo? Bo chcę czerpać z życia więcej radości, mieć lepszy nastrój i żyć dłużej. Jak się przekonać o tym, czy jedzenie wpływa na mój nastrój? Nie potrzebujesz żadnych badań. Zastosuj przez kilka dni ciepłą warzywno-zbożową kuchnię z niewielką ilością mięsa, wyklucz słodycze, a przekonasz się, jak się czujesz, jak śpisz i o ile więcej masz energii!

Ogólny stan naszej psychiki i nastrój mają ogromne znaczenie w podejmowaniu wszystkich naszych decyzji. Osoba przygnębiona, smutna często jest zamknięta na zmiany, bywa również, że zajada stres, a jej motywacja jest jak gotujące się mleko – szybko się podnosi, ale jeszcze szybciej opada! Gdybyście posiedzieli ze mną w gabinecie przez ostatnich kilka lat i posłuchali setek konsultacji, szybko byście się przekonali, że zmienne stany psychiczne, depresje, smutek, tęsknota czy lęki to kwestia nie tylko naszych myśli, lecz przede wszystkim złego trawienia i przyswajania pokarmu.

Dlatego warto zapamiętać na całe życie: Jelita to nasz drugi mózg!

No dobrze, ale sama świadomość to też zbyt mało. Co mogę robić na co dzień, aby poprawić mój nastrój?

Przede wszystkim: słuchaj sygnałów swojego ciała! Nasze ciało kocha PRAWDĘ! Sygnały, które wysyła nasz organizm, przyjmują postać objawów. Jednym z pierwszych znaków, że coś złego dzieje się w organizmie, jest uczucie ciągłego zmęczenia w ciągu dnia pomimo odpoczynku. Drugim objawem jest obniżony nastrój. Jeżeli obserwujesz jeden z nich lub oba, jest to sygnał, że w twoim organizmie pojawiły się stany zapalne. Jedną z głównych przyczyn może być niewłaściwe żywienie, trawienie i przyswajanie pokarmu, co prawdopodobnie doprowadziło do dysbiozy jelitowej i stagnacji metabolicznej.

W mojej praktyce w karcie pacjenta często wpisuję te objawy, ale już po kilkutygodniowej zmianie żywienia obserwuję znaczną poprawę nastroju oraz poziomu trawienia i energii. Choć nie jest to regułą – czasem występują choroby bakteryjne, grzybicze czy pasożytnicze, które wymagają diagnostyki i detoksykacji.

Czym jest dysbioza jelitowa? To zaburzenie równowagi mikrobiologicznej w naszym organizmie. W zależności od lokalizacji mówi się o dysbiozie nie tylko jelit, lecz także jamy ustnej, skóry, włosów czy dróg oddechowych, a u kobiet układu moczowo-płciowego. Dysbioza jelitowa jest zaburzeniem funkcjonowania jelit wywołanym zmianami flory bakteryjnej: dochodzi do nadmiernego rozrostu pewnych patogennych gatunków niepożądanych w mikrobiocie. Zmiany mają charakter jakościowy oraz ilościowy.

Dysbioza jelitowa zdarza się okresowo każdemu z nas. Jej przyczyną może być na przykład antybiotykoterapia oraz niewłaściwa, na ogół monotonna i przetworzona dieta bez odpowiedniej ilości błonnika. Najbardziej destrukcyjnie na mikroflorę jelitową działają leki przeciwbólowe, inhibitory kwasu żołądkowego znane pod nazwą IPP, nadmierny stres, słodycze, alkohol i nikotyna.

Szczególnym przypadkiem dysbiozy jelitowej jest zespół przerostu flory bakteryjnej, znany nam pod nazwą SIBO. Dochodzi do niego, gdy w jelicie cienkim rozrastają się bakterie charakterystyczne dla jelita grubego. W tym przypadku niektóre szczepy probiotyczne uchodzące za korzystne mogą jeszcze bardziej pogłębić problem, warto więc udać się do specjalisty, który posiada doświadczenie w probiotykoterapii. Z własnej praktyki wiem, że często przyczyną dolegliwości jest przerost pasożytów, na przykład glisty ludzkiej, co może powodować podobne objawy jak SIBO. Po skutecznej detoksykacji pacjent odczuwa znaczną poprawę lub całkowite ustąpienie wcześniejszych objawów: nadmiernych wzdęć, rozpierania w brzuchu – charakterystycznych zarówno dla SIBO, jak i dla chorób pasożytniczych.

Kiedy nasze jelita strajkują, męczą nas często zaparcia, biegunki, luźne stolce, wzdęcia czy nadmierne gazy. To sygnał, że czas na zmianę stylu życia. Niestety często stosowana farmakologia nie przynosi rezultatów. Dlatego w kolejnych lekcjach będziesz odkrywał naturalne sposoby na przywrócenie równowagi mikrobiomu. Jednym z nich będzie zastosowanie diety eliminacyjno-rotacyjnej oraz postów przerywanych.

Co to jest stagnacja metaboliczna? Stagnacja metaboliczna to zespół objawów w układzie pokarmowym charakteryzujący się problemem z trawieniem niektórych pokarmów, częstym odbijaniem się, refluksem, niedokwaśnością żołądka, zastojem żółci czy złogami w pęcherzyku żółciowym. Zasadniczo w medycynie naturalnej mówimy o zespole osłabionej pracy wątroby, żołądka i śledziony, co zazwyczaj jest spowodowane zbyt jałowym, wychładzającym pokarmem, przejadaniem się, nadmiernym stresem czy niewystarczającą aktywnością fizyczną. To typowa dieta kanapkowa z niewielką ilością zup i sporą dawką kawy oraz słodyczy lub głodzenie się przez cały dzień, aby wieczorem pochłaniać podwójną kolację.

Aby uniknąć stagnacji metabolicznej, dbaj o jelita i wątrobę. Zadanie jest proste. Lubię powtarzać, że choroba to brak równowagi między pracą i odpoczynkiem. Pozwól zatem twoim jelitom i wątrobie po prostu odpocząć, a odpłacą ci dobrym zdrowiem i lepszym nastrojem! Najgorszy nawyk, który rujnuje jelita i wątrobę, to przejadanie się na noc i rzucanie się na słodycze w ciągu dnia oraz brak odpowiednich odstępów pomiędzy posiłkami. Sprawdź, jak wygląda twój rozkład posiłków: czy przypadkiem nie spożywasz ich za dużo i za często, szczególnie czy jesz nawet wtedy, gdy nie odczuwasz głodu, lub czy zajadasz stres. Może zamiast jednej kostki czekolady pochłaniasz całą tabliczkę?

Jeżeli często odczuwasz smutek i przygnębienie, brakuje ci energii do życia, masz problemy z koncentracją, przytłacza cię̨ stres lub cierpisz na depresję, to w drodze do zdrowia KONIECZNIE musisz zoptymalizować żywienie. Badania pokazują, że nawet aktywność fizyczna nie ma takiego działania na jelita oraz nastrój jak odpowiednia dieta. Od tego, jak potraktujesz tę kwestię, może zależeć poprawa twojego nastroju, czasem nawet pozbycie się uciążliwych objawów depresyjnych.

Jeżeli twój lekarz twierdzi, że w przebiegu chorób psychicznych dieta nie ma żadnego znaczenia, zapytaj go, dlaczego tak uważa. Powód jest bardzo prosty – według medycyny akademickiej mają nas uzdrawiać syntetyczne leki. Natomiast nasz kochany Stwórca przypomina nam słowami Mądrości Syracha: „Pan Stworzył leki [pochodzące] z ziemi, a człowiek mądry nie będzie nimi gardził”¹ (Syr 38, 4). Weźmy zatem sobie głęboko do serca, że pokarm to również nasze lekarstwo! Nie chodzi o to, aby całkowicie porzucić leczenie farmakologiczne czy szukać wyłącznie skrajnej diety, ale aby stale przypominać sobie odwieczną prawdę i przywołać słowa Hipokratesa: jesteś tym, co jesz!

Istnieje oczywiście wiele czynników powodujących destabilizację nastroju, ale bez względu na to, z jaką chorobą mamy do czynienia, odpowiednio zbilansowana dieta eliminacyjna, czyli wykluczenie produktów niewskazanych – tak zwanych prozapalnych, powodujących dysbiozę jelitową i stagnację metaboliczną – może wpłynąć na poprawę nastroju, pamięci i koncentracji.

Zapamiętaj: komunikacja między jelitami a mózgiem jest udowodniona naukowo. Badacze cały czas dążą do zrozumienia funkcjonowania tego złożonego mechanizmu.

Teraz najważniejsze! Nasz mózg wykorzystuje aminokwasy znajdujące się w spożywanych pokarmach do produkcji neuroprzekaźników – wspomnianych wcześniej hormonów szczęścia, niezbędnych do optymalizacji naszego nastroju.

To właśnie dlatego uśmiech zaczyna się na talerzu! Przykładowe przepisy i moje rady poznasz w lekcjach gotowania, które już na ciebie czekają.

Jakie są naturalne sposoby na podniesienie nastroju? Jestem pewien, że kiedy wyeliminujesz okresowo cukier, kawę, nabiał, pieczywo marnej jakości, zjesz mniej przetworzonych produktów w ciągu dnia, wprowadzając zdrowsze produkty z odpowiednią ilością błonnika, poczujesz się lepiej już po kilku dniach. Nie potrzebujemy zbyt wiele czytać o badaniach. Problem zawsze jest ten sam. Czytam, wiem, nie stosuję!

Nasz organizm wysyła nam czytelne sygnały, które nieomylnie pokazują̨, co zdrowiu służy, a co może zaszkodzić. Mam tutaj na myśli już nie rodzaj, ale ilość pokarmu – ta bowiem jest obecnie przytłaczająca. Tak wielkiej nadwagi, jaką dźwiga współczesny człowiek, nie było od początku ludzkości! Kto ignoruje takie sygnały, poczuje się wkrótce bardzo źle, będzie niedomagający i schorowany. Człowiek jest wspaniałym dziełem samego Boga, został wyposażony w intuicję oraz rozsądek i powinien dążyć do umiarkowania, aby czerpać z życia radość. Przypomina nam o tym mędrzec Syrach słowami: „zachowujący umiar przedłuży życie” (Syr 37, 31).

Do mechanizmu tworzenia hormonów szczęścia i aspektu energetycznego organizmu wrócimy bardziej szczegółowo w lekcji Gotowanie według potrzeb organizmu.

Teraz czas na pytanie, ćwiczenie oraz twój klucz uzdrowienia.

Weź do ręki dowolną kartkę, notatnik lub wydrukowany PLANER, który otrzymałeś po zakupie mojego kursu w plikach do pobrania, i odpowiedz sobie na pytanie: Co najbardziej szkodzi mojemu zdrowiu?

Wypisz dokładnie i bez pośpiechu to, co według ciebie może mieć negatywny wpływ na twoje zdrowie.

Wybierz z listy jedną rzecz i przez najbliższy tydzień zacznij nad tym nawykiem pracować. Jeżeli przejadasz się słodyczami, przestań je kupować, jeżeli jesteś mało aktywny, codziennie gimnastykuj się chociaż przez dziesięć minut, jeżeli chodzisz zbyt późno spać, zacznij to robić wcześniej, jeżeli często oceniasz i krytykujesz ludzi, zacznij ich kochać, przebaczać im i modlić się za nich, a zobaczysz, że w ciągu kilku dni twój nastrój konkretnie się poprawi!

TWÓJ KLUCZ UZDROWIENIA

Mówię stanowcze NIE wszystkiemu, o czym wiem, że rujnuje moje zdrowie!

To niezwykle cenna wskazówka. Może uruchomić proces zmiany lub odwrotnie: wywołać w nas przerażenie. Zmiany, nawet na lepsze, często budzą w nas pewien opór. Jednak zapamiętaj z tej lekcji, że to, co wynosi nas na wyżyny doznań smakowych, może być często przyczyną naszej zdrowotnej klęski oraz obniżonego nastroju.

Do zapamiętania z tej lekcji

• Istotne jest nie to, co zjesz, lecz to, co przyswoi twój organizm.

• Jelita to nasz drugi mózg.

• Zdrowa, zoptymalizowana dieta może być twoim najlepszym antydepresantem.

• Najlepszą motywacją do zmiany jest nie przymus, lecz miłość!

Jeżeli masz jakieś wątpliwości, pamiętaj, że możesz kontaktować się ze mną przez stronę gotujzdrowo.com. Chętnie odpowiem na twoje pytania.

Gotuj zdrowo, smakuj życie i spotykamy się na kolejnej lekcji, z której dowiesz się, że twoje zdrowie zaczyna się już podczas robienia zakupów.

¹ Wszystkie cytaty biblijne podano za: Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, wyd. 5, Poznań 2005 [przyp. red.].