Okładka
Mariusz Kula

Redakcja i korekta
Barbara Manińska

Dyrektor projektów wydawniczych
Maciej Marchewicz

Skład i łamanie
Point Plus

ISBN 978-83-8079-018-6

Copyright © for Marek Wrzosek
Copyright © for Fronda PL Sp. z o.o., Warszawa 2018

Wydawca
Fronda PL, Sp. z o.o.
ul. Łopuszańska 32
02-220 Warszawa
Tel.  22 836 54 44, 877 37 35
Faks 22 877 37 34
e-mail: kontakt@wydawnictwofronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl>
www.facebook.com/FrondaWydawnictwo
www.twitter.com/Wyd_Fronda

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

WSTĘP

Biorąc do ręki książkę „Cyborgi w roju, czyli wojny przyszłości” potencjalny Czytelnik zapewne zastanawia się, na ile tytuł oddaje zawartość publikacji. No cóż, rozczaruję tych, którzy szukają jedynie futurystycznych wojen gwiezdnych lub scenariuszy zmagań automatów i komputerów. Za działaniem każdej maszyny stoi człowiek. Analogicznie jest w armii – za użycie każdego sprzętu i środka walki odpowiada żołnierz. To człowiek jest najlepszym konstruktorem i operatorem wytworu intelektualnego i materialnego. Oczywiście nie można wykluczyć sytuacji, w której maszyny wyeliminują człowieka z podstawowych czynności lub prostych procesów, a wkrótce także być może tych bardziej złożonych. Często już tak się dzieje. Tak jest w wypadku różnych systemów kontroli dostępu czy monitorowania stanu technicznego samochodu, kiedy to automaty i komputery sterują ciągiem działań i technicznych operacji.

Zatem książka jest opisem wojen, które były i są oraz wskazaniem na rozwiązania w wojnach, które prawdopodobnie nadejdą. Uznałem za stosowne przedstawić dotychczasowe uwarunkowania minionych wojen, rozwój środków walki oraz podzielić się swoimi przemyśleniami, w którą stronę zmierzają zmiany w sztuce prowadzenia działań militarnych, z pozycji nie tylko żołnierza, ale także nauczyciela akademickiego. Zatem oprócz wojskowych syntetycznych opisów minionych konfliktów zbrojnych, w książce są też niemal akademickie rozważania o charakterze przyszłych wojen.

Ktoś, kto przeczyta tytuł tej publikacji, w pierwszej chwili może oczekiwać opisu żołnierzy-cyborgów i scenariuszy przyszłych wojen. Tymczasem jest to tylko niewielka część książki. Bowiem aby poznać uwarunkowania następnych wojen, trzeba zrozumieć wojny poprzednie. Nie jest w pełni prawdziwa teza, że nowe wojny nadchodzą niespodziewanie i zaskakują siły zbrojne przygotowane do wojen minionych. Problem polega na tym, że współczesne armie prowadzą działania militarne w trzech wymiarach jednocześnie. Pierwszy wymiar to walka z przeciwnikiem o odmiennych strukturach organizacyjnych, innym wyposażeniu bojowym, różnych zasadach taktycznych. Drugi wymiar to operacje militarne przeciwko porównywalnemu przeciwnikowi, o zbliżonych rozwiązaniach organizacyjnych, podobnym wyposażeniu i uzbrojeniu. Wreszcie trzeci wymiar to walka z przeciwnikiem asymetrycznym, wyposażonym w archaiczne środki walki, ale wykorzystującym także najnowsze osiągnięcia techniczne, mimo że bez struktur organizacyjnych, a czasem nawet bez formalnych zasad walki. Z tego uwarunkowania wynika fakt, że w wielu armiach świata tylko trzecią część sił zbrojnych stanowią formacje uzbrojone w najnowsze środki walki.

Książka, mimo że bazuje na wynikach badań naukowych, nie jest publikacją naukową. Nie jest też futurystyczną wizją nowych wojen, choć zawarte w niej scenariusze są prawdopodobne, a końcowe wnioski wynikają z realnych przesłanek. Stąd też wynika moje przekonanie, że zapewne nie wszyscy Czytelnicy zgodzą się z zaprezentowanymi na łamach książki argumentami i wnioskami. Dlatego mam nadzieję, że w poszukiwaniu innych rozwiązań uda mi się przynajmniej pewną część odbiorców tej publikacji skłonić do refleksji. Zdaję sobie sprawę z faktu, że zaprezentowałem bardzo rozległą i bardzo złożoną problematykę. Tempo zmian współczesnego świata determinuje nie tylko charakter sił zbrojnych, ale także warunki ich użycia, sposób wyposażenia, a nawet liczebność.

Kończąc autorskie rozważania, pragnę jeszcze zwrócić uwagę Czytelnika na fakt, że treści zawarte w książce znajdują oparcie w bogatej, zarówno polskiej, jak i zagranicznej literaturze przedmiotu. Duża liczba przypisów zawierających dodatkowe informacje, a także wyjaśnienia, mogą pomóc Czytelnikowi w poznaniu zjawisk determinujących działania militarne.

Książka składa się z trzech zasadniczych rozdziałów. Pierwszy – Od falangi do roju – zmiany organizacyjne w armii – prezentuje wybrane, najbardziej charakterystyczne koncepcje wojny i wynikające z nich wizje sił zbrojnych. W treści rozdziału zamieszczono także przykłady konfliktów zbrojnych, które wpłynęły na przeobrażenia w sztuce wojennej. Drugi rozdział – Narzędzia i instrumenty walki, czyli broń przyszłości – to rozważania poświęcone współczesnym, ale także przyszłym systemom walki i uzbrojenia. Bezzałogowe platformy bojowe, broń wiązkowa, broń mikrofalowa, działa elektromagnetyczne, automatyzacja i robotyzacja pola walki – co z tego jest prawdą, a co fikcją? Kiedy kończy się wizja, a zaczyna koncepcja nowych środków walki?

Trzeci rozdział – Inne wojny – żołnierze, cyborgi czy najemnicy? – zawiera charakterystykę wojen, które już niedługo będą przedmiotem praktycznych rozważań w ramach ćwiczeń i treningów sztabowych. Znaczna część prezentowanych scenariuszy już obecnie generuje niepokój sztabowców, dowódców i polityków. Jednak nowe koncepcje walki, podobnie jak nowe źródła zagrożeń, zawsze budzą kontrowersje.

Myślę, że adresatem książki będzie szerokie grono Czytelników, choć skierowana jest ona oczywiście głównie do tych, których szczególnie interesują problemy militarne, polityczne i społeczne świata. Książka może zainteresować ludzi o różnych specjalnościach, doświadczeniu czy wiedzy, bowiem wojna jest zjawiskiem społecznym. To oznacza, że niemal każdy jest potencjalnym uczestnikiem wojny, bezpośrednim lub pośrednim.

1.
OD FALANGI DO ROJU – ZMIANY ORGANIZACYJNE W ARMII

Z politycznych salonów i wojskowych sztabów odeszła logika globalnego układu sił ukształtowana po II wojnie światowej, w której przez ponad pół wieku Sojusz Północnoatlantycki pod przywództwem Stanów Zjednoczonych był przeciwwagą dla Układu Warszawskiego i hegemonii Związku Sowieckiego. Świat podzielony na dwa przeciwstawne obozy przestał funkcjonować po rozpadzie wschodniego mocarstwa. Wydawało się, że zagrożenie ze Wschodu znacząco spadło, a w związku z tym zmalało znaczenie amerykańskiego parasola ochronnego rozpiętego nad zachodnią Europą. Amerykanie przestali być potrzebni jako militarny oponent rosyjskiej armii. Dodatkowo jeszcze sytuację poprawiał fakt wycofania sił sowieckich z Europy. W jego efekcie pojawiały się opinie, że obecność wojsk amerykańskich nie jest niezbędnym gwarantem bezpieczeństwa kontynentu. Na skutek ogólnego odprężenia militarnego w krajach europejskich gruntownej zmianie uległ sposób podejścia do problematyki obronnej. Wiele państw, nieobligowanych już względami bezpieczeństwa narodowego, rozpoczęło ponowne definiowanie swojego interesu państwowego oraz określanie relacji między obowiązkami sojuszniczymi a priorytetami narodowymi. Niemcy zrezygnowały z rozbudowy pasa obrony na Renie, a środki finansowe przewidywane na ten cel przeznaczono na odbudowę i rekonstrukcję infrastruktury we wschodnich landach. Efektem procesu pokojowych zmian stała się znacznie większa różnorodność stanowisk narodowych oraz narastający opór państw europejskich przed akceptowaniem dominującego stanowiska Stanów Zjednoczonych w sprawach polityki międzynarodowej. Wiele krajów europejskich postanowiło samodzielnie, bez pomocy „Wielkiego Brata” rozwiązywać globalne interesy. Niestety koniec XX wieku pokazał, jak bardzo Europa pomyliła się w swoich ocenach i kalkulacjach. Wojna w byłej Jugosławii przerwała trwający pokój. Nagle się okazało, że w samym sercu Europy wybuchł konflikt zbrojny, którego nikt się nie spodziewał i nikt nie miał pomysłu, jak zatrzymać tę tragedię.

Nowa sytuacja dowiodła, że w Europie nie ma kraju przywódcy. Stąd też wynikał brak zdolności Europejczyków do samodzielnego rozwiązywania swoich regionalnych problemów, takich jak na przykład kryzys bałkański, a potem kryzys finansowy, a potem jeszcze kryzys migracyjny. Nieznane zjawiska i zagrożenia stanowiły impuls do wypracowania nowej koncepcji użycia europejskich sił zbrojnych do przeciwdziałania lokalnym kryzysom. W tej sytuacji można zrozumieć przyczyny zwiększającej się rezerwy Amerykanów wobec niejasnych możliwości wojskowych Starego Kontynentu. Bowiem jak wykazała historia, Europa będąca polityczną i gospodarczą potęgą nie była zdolna podołać militarnej operacji o ograniczonej skali w ramach własnego kontynentu. Stąd tak łatwo przyszło administracji waszyngtońskiej przejęcie prowadzenia operacji na Bałkanach, a potem wielu innych operacji militarnych nawet wbrew woli największych państw Europy (Niemiec i Francji). Tak było w czasie budowania koalicji antyirackiej czy operacji w Libii.

Wydarzenia końca minionego wieku sprawiły, że nowe programy i plany modernizacji poszczególnych armii determinowane były potrzebami wypracowania mechanizmu pozwalającego na stałe dostosowywanie zdolności wojsk, struktur operacyjnych oraz koncepcji ich użycia do zmieniającej się rzeczywistości, a przede wszystkim do nowego charakteru zagrożeń. Rozpoczęto budowanie formacji zadaniowych (przeznaczonych do realizacji określonej misji), wojsk ekspedycyjnych zdolnych do reagowania kryzysowego poniżej progu wojny. W koncepcjach organizacji armii pojawiła się wizja lekkich sił mobilnych zdolnych do przerzutu. W dotychczasowych strukturach armii pozostały nadal ciężkie formacje pancerno-zmechanizowane zdolne do prowadzenia klasycznej wojny. Wobec tak skrajnych poglądów lansowane były również tezy o konieczności powołania sił pośrednich lekko-ciężkich jako stanu przejściowego dla tymczasowych formacji sił zbrojnych. Wszystko z tego powodu, że w ówczesnej opinii zarówno wojskowych, jak i polityków nie istniała groźba wojny światowej. Dlatego wiele krajów dokonywało restrukturyzacji sił zbrojnych, a jednocześnie obniżało realne wydatki na sprzęt wojskowy i uzbrojenie. Krótkowzroczność postrzegania międzynarodowej sytuacji bezpieczeństwa sprawiła, że ryzyko rozprzestrzenienia się lokalnego konfliktu zbrojnego w otwartą konfrontację zbrojną stało się coraz bardziej realne (Syria i Irak są tego najlepszym dowodem).

Po rozpadzie Układu Warszawskiego i upadku muru berlińskiego Europejczycy zaczęli korzystać w pełni z nowego pokoju. W aspekcie militarnym oznaczało to redukcję sił zbrojnych i ograniczenie wydatków obronnych na rzecz komercyjnych projektów rozbudowy sektora usług i produkcji. Amerykanie natomiast, przeciwnie do obywateli Europy, poszli odmienną drogą i kontynuowali proces modyfikacji technologicznej sił zbrojnych. Analiza budżetu wojskowego USA wskazuje, że utrzymywał się on na wysokim, z europejskiego punktu widzenia, poziomie. I tak na początku nowego wieku, jeżeli średnia wydatków obronnych europejskich członków NATO spadła z 2,6 do 2,1 proc. PKB, to dla USA wartości te wyniosły 4,7 proc. w latach dziewięćdziesiątych minionego wieku, do 3,0 proc. w wieku następnym. W kwotach różnice były jeszcze większe. Porównanie to nie odzwierciedla jednak rzeczywistej wielkości różnicy finansowej, gdyż w USA środki wydatkowane są w ramach jednolitego planu, a w Europie podzielone są na wiele budżetów narodowych, w związku z tym efektywność wydatkowania środków była globalnie mniejsza niż w Stanach Zjednoczonych. Na liście największych przedsiębiorstw zbrojeniowych zawsze w czołówce znajdują się firmy amerykańskie (Lockheed Martin, Boeing, Raytheon). Tymczasem europejskie firmy pozostały w tyle, bowiem po latach przerwy utraciły swoje zdolności produkcyjne i podążały w kierunku konsolidacji przemysłu zbrojeniowego, usiłując jednocześnie zdominować ciasny rynek uzbrojenia. Nowa sytuacja powodowała nowe realia użycia sił zbrojnych. O ile Amerykanie posiadali zdolności operacyjne do natychmiastowej odpowiedzi na zagrożenia, o tyle Europejczycy budowali zdolności obronne na doraźnych rozwiązaniach.

Jednym z takich rozwiązań była „Smart Defence” (Inteligentna Obrona). To nowa koncepcja obrony, której istota polega na rozwijaniu współpracy sił zbrojnych z różnych krajów europejskich, w tym określaniu priorytetów dla zdolności operacyjnych i lepszej koordynacji działań. Wszystko po to, aby koszty osobowe i materialne podejmowanych działań były jak najmniejsze. Niestety nowa koncepcja oprócz zalet miała swoje wady. Zasadniczą wadą pozostawała konieczność koordynacji pracy wielonarodowych zespołów, z których każdy preferował własne narodowe rozwiązania. Tak było w wypadku budowy europejskiego śmigłowca czy samolotu. Ponadto konieczność ustalenia i przestrzegania procedur przez zespoły z różnych krajów nadal rodzi wiele sprzecznych interesów gospodarczych i politycznych. Najlepszym przykładem jest budowa systemu rozpoznania obiektów naziemnych z powietrza (AGS – NATO Alliance Ground Surveillance). Podstawą systemu jest kilka bezzałogowych statków powietrznych, które miały wzmocnić zdolności Sojuszu w zakresie zobrazowania w czasie rzeczywistym sytuacji operacyjnej na lądzie i na akwenach morskich. Niestety miesiące negocjacji – technicznych, politycznych i finansowych – sprawiły, że program był wielokrotnie modyfikowany.

Przedstawione fakty wskazują, że dysproporcja w finansowaniu programów obronnych, w połączeniu z rewolucyjnym wręcz rozwojem technologii, na których wdrażanie mogła sobie pozwolić tylko Ameryka, doprowadziły do powstania luki technologicznej między siłami zbrojnymi Stanów Zjednoczonych a armiami europejskimi. Aby zniwelować przewagę technologiczną sojuszników po drugiej stronie Atlantyku europejskie siły zbrojne łączą wysiłki przemysłowe i naukowo-badawcze.

Tymczasem zmiany na arenie międzynarodowej (arabska wiosna 2010, konflikt zbrojny na Ukrainie, powstanie ISIS – Państwa Islamskiego) spowodowało, że wprowadzenie zmian w armii stało się pilną koniecznością. Do przeszłości należy sposób myślenia i prowadzenia operacji militarnych, będący konsekwencją doświadczeń wyniesionych z II wojny światowej i operacji wojskowych końca XX wieku. Z tego względu nawet największa i najbardziej nowoczesna armia amerykańska prowadzi od połowy minionego wieku operacje połączone. W powszechnej opinii druga wojna w Zatoce Perskiej (2003) była kombinacją kilku prowadzonych jednocześnie, wzajemnie skoordynowanych operacji na lądzie, morzu i w powietrzu. Nie miały miejsca wielotygodniowe dzienno-nocne uderzenia lotnictwa. Lądową operację zaczepną, połączoną z powietrznodesantową, desantowomorską i specjalną, poprzedzały selektywne uderzenia lotnictwa strategicznego na kluczowe obiekty infrastruktury militarnej. Celem były stanowiska kierowania i dowodzenia. Ich zniszczenie i obezwładnienie spowodowało destrukcję systemu obronnego, a tym samym niezdolność do kierowania przebiegiem operacji obronnej wojsk irackich. Działania zaczepne prowadzono na poszczególnych kierunkach. Nie były to takie jak w poprzednim wieku uderzenia na szerokim froncie, ale precyzyjne „operacje chirurgiczne”, głęboko wdzierające się w terytorium Iraku rajdy bojowych związków taktycznych. Irakijczycy z kolei, pomni swojej słabości i wniosków z konfliktu w 1991 roku, zrezygnowali z walk na otwartej przestrzeni i skupili swój wysiłek na obronie miast. Dlatego nie było większych bitew w otwartym polu, a jedynie walki o miasta i szlaki komunikacyjne. Natomiast druga wojna w Iraku dowiodła niezbicie prawdziwości tezy głoszącej zmianę w sposobie prowadzenia współczesnej wojny. Nagromadzone nowe rozwiązania techniczne i technologiczne umożliwiły zastosowanie najnowszych zdobyczy nauki i techniki w działaniach wojennych. Oprócz już znanych samolotów B-52, F-117 (B-1), pocisków manewrujących CRUISE i TOMAHAWK, społeczność międzynarodowa była świadkiem użycia, zwłaszcza na wezwanie z pola walki, samolotów bezpośredniego wsparcia wojsk A-10, a szczególnie śmigłowców bojowych, głównie typu APACHE. To właśnie one oraz artyleria torowały drogę na Bagdad otwierając korytarze w obronie irackiej. Działania bojowe charakteryzowało duże tempo przemieszczania się formacji lądowych wyposażonych w najnowszej generacji czołgi i transportery opancerzone. Bardzo ważne miejsce w tej nowoczesnej wojnie, którą śmiało można nazwać wojną nowej generacji, przypada najnowszym rodzajom inteligentnego uzbrojenia i kierowanej amunicji. W powszechnym użyciu żołnierzy były celowniki laserowe, dalmierze, systemy nawigacji i łączności satelitarnej.

1.1. Wojna – zjawisko w dziejach społecznych

Wojna to zjawisko społeczne. Na szczęście „zjawisko” bowiem nie jest to stan stały w procesie funkcjonowania państwa, a występuje jedynie okresowo, będąc pewną anomalią w spokojnej działalności człowieka. Sam termin „zjawisko” osadzony został na określeniu „zjawa” (duch, mara, przewidzenie, upiór, zmora), a więc czymś mało poznanym, słabo postrzeganym i rozumianym. Owa zjawa raz się pojawia, raz znika i tylko niektórzy są w stanie ją dostrzec. Zatem zjawisko to pojęcie filozoficzne wyrażające efekt poznania zmysłowego. W tym kontekście jedni widzą wojnę gospodarczą, podczas gdy inni nie widzą żadnych działań gospodarczych poza spadkiem wartości pieniądza – ale czy to już wojna?

Natomiast „społeczne zjawisko” dlatego, że dotyczy określonej grupy ludzi lub grup ludzi, którzy podjęli działania przeciwstawne do innej społeczności. W powszechnym rozumieniu zjawisko społeczne to pewien proces, który istnieje lub powstaje dzięki działaniom zbiorowości. Jak każdy proces, tak i zjawisko społeczne zmienia się w czasie. Co oznacza, że jest względnie nietrwały i podatny na czynniki zewnętrzne. Wojna w swojej naturze jest podatna na czynniki zewnętrzne. Nie tylko na pogodę, ale przede wszystkim na zmianę relacji i sposobu jej postrzegania przez inne grupy społeczne. Aprobata lub dezaprobata określonych działań skutkowała w historii świata przyzwoleniem na użycie siły lub brakiem zgody na wszczynanie wojny.

Oczywiście oprócz zjawisk społecznych występują także zjawiska innego rodzaju, w których wpływ człowieka nie jest już tak istotny. Najlepszym tego przykładem są zjawiska przyrodnicze istniejące niezależnie od działań ludzkich. Zjawiska chemiczne i fizyczne to także przykłady, gdzie działalność człowieka nie jest wymagana. Fakt, że ludzie potrafią kontrolować wiele z nich i wykorzystywać tę wiedzę w praktyce nie oznacza, że mają nad nimi pełną władzę. Bowiem wiele zjawisk zachodzi bez ingerencji człowieka, czego najlepszym przykładem jest wytwarzanie alkoholu.

Napoje alkoholowe istnieją na świecie tak długo, jak ludzie, którzy je produkują. Już w erze neolitycznej, kiedy powstawała cywilizacja, człowiek znał napoje alkoholowe. Sięga się po nie z różnych okazji, w tym jak dawniej, także obrzędów religijnych czy rytualnych. Alkohole to związki organiczne będące pochodnymi węglowodorów. Bez udziału człowieka w procesie ich powstawania alkohole występują w stanie wolnym w olejkach eterycznych oraz tłuszczach i woskach. Za wytwarzanie alkoholu w naszym organizmie odpowiadają mikroorganizmy znajdujące się w jelitach. Rozkładają one cukry na dwutlenek węgla i etanol. W ten sposób w zależności od diety bakterie te mogą wyprodukować alkohol bez ingerencji człowieka.

Wracając do wojny jako zjawiska społecznego należy wskazać, że konflikty wojenne stanowią skutek całokształtu działalności praktycznej i teoretycznej określonej grupy (klasy) społecznej. Wojna w zakresie przygotowania i prowadzenia wiąże się ściśle ze wszystkimi dziedzinami życia społecznego. Z obserwacji tego zjawiska na przestrzeni dziejów wynika, że decydujący wpływ na wojnę wywiera polityka, warunki ekonomiczne i postęp naukowo-techniczny. A zatem to polityka, pieniądze i technika są czynnikami generującymi wojnę.

Polityka jest czynnikiem generującym wojnę, bowiem już klasyk wojskowości C.V. Clausevitz wskazywał, że wojna to kontynuacja polityki innymi środkami, a pokój to zawieszenie broni pomiędzy wojnami. Jak to możliwe, aby polityka decydowała o wojnie lub pokoju? Możliwe! A czemu tak naprawdę służyła destabilizacja sytuacji wewnętrznej w Egipcie? Aby zrozumieć istotę wojny, należy spojrzeć na wydarzenia w Egipcie przez pryzmat polityki. Mimo że Egipt nie posiada znacznych bogactw naturalnych, to ze względu na swoje strategiczne położenie był zawsze atrakcyjnym partnerem. Należy pamiętać, że przez terytorium Egiptu przebiega najważniejszy szlak komunikacji morskiej, jakim jest Kanał Sueski. To najkrótsze połączenie Europy z Azją, a przez to strategiczne miejsce na świecie. Z tego powodu od końca XIX wieku, od czasu powstania Kanału Sueskiego, zaczyna się historia walki o kontrolę nad tym obszarem. W okresie arabskiej wiosny (2011) Egipt znalazł się w układzie zależności, w którym rozgrywała się jego pozycja polityczna. Starcie różnych interesów, w tym armii, islamskiego radykalizmu religijnego i rozwarstwionego społeczeństwa doprowadziło do destabilizacji wewnętrznej. To polityka doprowadziła Egipt do wojny. Po pierwsze Egipt stracił suwerenność wewnętrzną, po drugie przestał się liczyć jako poważny gracz na lokalnej arenie (obszar Bliskiego Wschodu, części Morza Śródziemnego i Kanału Sueskiego), a po trzecie z powodu Kanału Sueskiego państwo stało się klientem trwale uzależnionym od Zachodu, szczególnie od jego pomocy finansowej, wojskowej i najprawdopodobniej już niedługo humanitarnej. Tak więc polityka sprawiła, że Egipt stał się pionkiem w globalnych interesach, a nie indywidualnym, samodzielnym graczem wśród państw arabskich.

Pieniądze jako czynnik generujący wojnę należy rozumieć nie dosłownie, ale jako zasoby, a więc bogactwo dające zdobywcy swobodę dysponowania uzyskanymi w wyniku wojny surowcami, zapasami, źródłami. Potwierdzeniem tej tezy są wojny toczone w przeszłości o dostęp do morza, ropy, diamentów. Nie są to wbrew niektórym opiniom wojny minione. Obecnie wiele raportów różnych organizacji światowych wskazuje, że zasoby na Ziemi się kończą. Zaczynając od ropy naftowej, węgla czy wody wskazywane są prognozy, z których wynika, że w najbliższym czasie nastąpi deficyt podstawowych surowców. Pozostałe zasoby prawdopodobnie także będą ulegały wyczerpaniu w ciągu określonego czasu. Tymczasem podstawę naszej cywilizacji tworzy wykorzystanie zasobów. Kiedy będą one już na wyczerpaniu, w opinii wielu ekspertów dojdzie do tragedii, na giełdach wybuchnie panika, ludzie będą wyprzedawali przedmioty za żywność, a ludzkość powróci do handlu wymiennego. Wówczas może nastąpić wykorzystanie sił zbrojnych dla zagarnięcia zasobów tam, gdzie będą one dostępne. Czyli, najkrócej ujmując, będzie wojna. Fantazja? A dlaczego Rosja, USA, Kanada, Dania i wiele innych państw przygotowuje się do prowadzenia działań w Arktyce? Czy nie dlatego, że topniejące lodowce umożliwiają dotarcie do skrywanych do tej pory bogactw naturalnych?

Rosjanie coraz bardziej widocznie akcentują swoją obecność wojskową w Arktyce, co daje wrażenie nowego wyścigu zbrojeń, a więc dążenia do osiągnięcia dominacji w celu zabezpieczenia interesów narodowych w tym do niedawna zapomnianym regionie. Rosyjska aktywność budzi zainteresowanie innych państw mających w Arktyce terytoria i interesy polityczno-ekonomiczne, co przekłada się na ich dążenie do zwiększenia w tym rejonie swojej obecności wojskowej¹. Odnosi się to zwłaszcza do Kanady i Stanów Zjednoczonych, które reagują nie tylko ze względu na aspekty militarne, lecz także z obawy przed agresywną polityką Federacji Rosyjskiej. Państwa te biorą pod uwagę ewentualną konfrontację, tym bardziej że siłowe rozwiązania w Gruzji i na Ukrainie nie pozwalają w pełni wykluczyć militarnego scenariusza. Już obecnie kanadyjskie samoloty CF-18A Hornet patrolują obszary Arktyki, by zaznaczyć zainteresowanie tym obszarem i interesy narodowe. Z kolei amerykańskie siły powietrzne mają na Alasce w bazie lotniczej Eielson (Eielson Air Force Base), około 40 kilometrów od Fairbanks, samoloty F/A-22 Raptor, które pozwalają na przechwytywanie bardzo aktywnych sił powietrznych Rosji, między innymi samolotów bombowych Tu-95MS Bear wykorzystywanych do zaznaczenia obecności wojskowej i projekcji siły².

Technika jest kolejnym czynnikiem generującym wojnę. Dlaczego? Każdy rozwój nowych środków walki tworzy przewagę nad sąsiadem. Umożliwia dominację nad państwami, które nie dysponują nowoczesną technologią, uzbrojeniem lub środkami rażenia zdolnymi zagrozić agresorowi. Technika jest także motorem napędowym gospodarki. Wiele sukcesów technicznych było wynikiem potrzeb wojennych.

W ocenie części historyków wojna secesyjna (1861-1865) wniosła do sztuki wojennej więcej niż jakakolwiek wojna przed nią. Na morzu nową jakością były pancerniki i okręty podwodne. Po raz pierwszy do blokowania portów i ograniczania żeglugi zastosowano miny morskie. W powietrzu użyto balonów do obserwacji ruchów przeciwnika, kierowania ogniem artylerii, transportu żywności i ewakuacji. Na lądzie w działaniach militarnych wykorzystywano kolej jako środek transportu. Na potrzeby wojny produkowano broń na masową skalę, wprowadzono do uzbrojenia armaty i haubice oraz różnego rodzaju pociski i amunicję. W ograniczonym zakresie stosowano prymitywne, ale jednak, miny lądowe. Ponadto dla pułków strzelców wyborowych opracowano nowe (zielone) mundury zlewające się z tłem i ułatwiające maskowanie w terenie.

Wojna secesyjna była konfliktem, który jako pierwszy zainicjował problem opieki medycznej dla żołnierzy z wykorzystaniem nowych środków farmaceutycznych i nowych metod leczenia. Wielu rannych i chorych, których leczono za pomocą morfiny i opium, uzależniło się i skutki leczenia odczuwało po wojnie (uzależnienie narkotykowe). Ponadto duże wyzwanie dla ówczesnej medycyny stanowiła liczba żołnierzy poważnie rannych i zapadających na choroby zakaźne zarówno po stronie Unii, jak i Konfederacji.

W rezultacie bardzo krwawej i brutalnej wojny pomocy potrzebowało coraz więcej rannych i chorych żołnierzy. Zastosowanie w wojnie głównie karabinów maszynowych i artylerii spowodowało potworne rany, okaleczenia, a ciała żołnierzy, którymi musieli się zajmować lekarze często były zmasakrowane. Jednym z aspektów wykorzystania nowoczesnej techniki w czasie wojny secesyjnej był wymuszony rozwój medycyny wojskowej oraz udoskonalenie organizacji służby medycznej w armii.

Amerykanie podczas wojny secesyjnej wnieśli istotny wkład w rozwój dowodzenia operacyjnego. Warunki, w jakich prowadzono tę wojnę, zwłaszcza dochodzący do 1500 km front działań, wymusiły częściowe odejście od napoleońskich kanonów sztuki wojennej. Nowatorski plan opracowany przez gen. U.S. Granta przewidywał rozwijanie wojsk wokół obszarów zajmowanych przez konfederatów, systematyczne zacieśnianie pierścienia okrążenia prowadzące do rozcinania zgrupowania na części i jego kolejnego rozbijania. Nie dążono więc do rozstrzygnięcia wojny przez stoczenie bitwy generalnej, miało to nastąpić w wyniku przeprowadzenia całego szeregu walk i bitew. Były to więc starcia prowadzone wprawdzie w różnym miejscu i czasie, połączone jednak wspólnym celem. Kompleksowość nowoczesnego prowadzenia wojny i niemożność uzyskania rozstrzygnięcia w wyniszczających bitwach doprowadziły do przekonania, że konieczne jest skoordynowanie różnych działań taktycznych. To w wojnie secesyjnej po raz pierwszy do przemieszczania wojsk użyto transportu kolejowego, a do przekazywania rozkazów zgrupowaniom rozrzuconym na rozległych obszarach telegrafu³.

Skala ofiar pierwszej nowoczesnej wojny totalnej ery przemysłowej była ogromna, bez precedensu zarówno w dotychczasowej, jak i późniejszej historii Stanów Zjednoczonych. W ocenie historyków w wojnie secesyjnej zginęło ogółem co najmniej 620 tys. Amerykanów⁴. Licząca 22 mln mieszkańców Północ zmobilizowała dwumilionową armię. Po stronie żołnierzy Południa z ogólnej liczby 9 mln mieszkańców za broń chwyciło milion obywateli. W bitwach z powodu ran oraz chorób życie straciło około 360 tys. żołnierzy Unii i około 260 tys. żołnierzy Konfederacji. Przedstawione dane oznaczają, że w ciągu czterech lat wojny secesyjnej zginęło więcej Amerykanów niż wyniosły łączne straty armii amerykańskiej w czasie I i II wojny światowej oraz podczas wojen w Korei i Wietnamie.

1.2. Koncepcje wojny i wizje armii

Dlaczego rozważania nad historią zmian w siłach zbrojnych zaczyna się zwykle od falangi? Przede wszystkim dlatego, że falanga stanowiła pierwowzór zwartego oddziału bojowego piechoty greckiej. Była to pierwsza regularna formacja bojowa, której taktyka walki i wyposażenie były pochodną sposobu prowadzenia ówczesnej wojny. Falangę tworzyli żołnierze (hoplici), którzy formowali szyk ustawiając się w szeregach jeden za drugim (od 8 czasem do 16 linii żołnierzy). Gdy zginął żołnierz z pierwszego szeregu, na jego miejsce wchodził żołnierz z drugiego, uzupełniając w ten sposób lukę powstałą w ugrupowaniu bojowym. Falanga najczęściej przystępowała do bitwy w szyku zamkniętym, gdzie każdy z walczących osłaniał lewą połową posiadanej tarczy swojego towarzysza walki. Ze względu na przyjęte ugrupowanie (linie wojska) w czasie bitwy walczyły w praktyce tylko dwa pierwsze szeregi, pozostali zaś żołnierze nadawali rytm natarciu, pchając miarowo krok po kroku poprzedzających ich hoplitów do przodu. Co ważne, gęsty szyk bojowy falangi uniemożliwiał walczącym ucieczkę lub wycofanie. Doskonałe wyszkolenie zaś umożliwiało falandze manewrowanie w walce (dokonywano zmiany kierunku walki poprzez wykonanie obrotu o 90 lub 180 stopni), bez zagrożenia rozerwania szyku.

Kres stosowaniu falangi przyniosły starcia z rzymskimi legionami, walczącymi w bardziej elastycznym szyku manipularnym. Szyk legionowy odmienny od falangi tworzyli ustawieni w trzech rzędach legioniści. Takie ugrupowanie bojowe miało kształt szachownicy (nie organizowano jednej zwartej linii frontowej). Ustawienie manipułów pozwalało na szybkie zastąpienie lub wycofanie zmęczonych walką żołnierzy w głąb ugrupowania.

Legioniści początkowo stosowali falangę, ale potrzeby prowadzenia działań w terenie innym niż otwarte obszary, a więc pogórza, doliny i góry wymusiły zmianę taktyki, a także rozluźnienie dotychczasowego szyku. Ponadto całe ugrupowanie rzymskie było osłaniane przez lekkozbrojnych żołnierzy. Legion (odpowiednik współczesnej dywizji, posiadał 30 manipułów) jako zasadnicza jednostka bojowa był ustawiany do bitwy w trzy linie, składające się każda z dwóch manipułów (manipuł to batalion każdy po 200 żołnierzy), każdy w składzie dwóch centurii (centuria to kompania ok. 100 żołnierzy)⁵.

Powyższy opis zmian w ugrupowaniu bojowym dowodzi tezy, że wyposażenie, organizacja wojsk i teren walki od najdawniejszych czasów wpływały na taktykę działania.

Od czasów rzymskich armia zawsze była instrumentem polityki. Masowe użycie wojsk w okresie napoleońskim doprowadziło do zmian nie tylko na politycznej mapie Europy i Afryki, ale także zmieniło sposób postrzegania wojny jako zjawiska społecznego.

Pierwsza wojna światowa ukształtowała tezę, że polityka, pieniądze i technika będą determinowały sposób rozstrzygania przyszłych konfliktów międzynarodowych. Na potrzeby nowej wojny, kolejnej już w Europie, ale pierwszej tak dużej na świecie, na wielką skalę wykorzystano wiele nowych rozwiązań organizacyjnych i technicznych.

Sprawną organizację armii, jej przemieszczenie na front, a potem przegrupowanie wojsk w rejon walki zapewniały nowe pojazdy – samochody. Organizację zaopatrzenia również oparto na systemie transportu samochodowego. Na zachodzie Europy zarekwirowane na potrzeby armii pojazdy stały się wkrótce podstawą transportu wojskowego i znacznie usprawniły funkcjonowanie sił zbrojnych. Od tego czasu kolumny ciężarówek z zaopatrzeniem, amunicją, żołnierzami będą powszechnym widokiem w kolejnych wojnach na świecie. W latach I wojny światowej na wschodzie Europy, ze względu na brak odpowiedniej jakości dróg, nadal w strukturach armii dominował koń i zaprzęg konny. Nie oznacza to jednak, że samochody nie znalazły zastosowania.

Nowym pojazdem bojowym, który został wykorzystany w czasie I wojny światowej był czołg. Z technicznego punktu widzenia było to zupełnie nowe rozwiązanie organizacyjne w działaniach militarnych. Pierwotny czołg charakteryzował się bardzo prymitywną konstrukcją, nie posiadał armaty, a jedynie karabin maszynowy, jednak okazał się bardzo skutecznym środkiem walki w starciach bezpośrednich. Jego rewolucyjne wykorzystanie na polu bitwy sprawiło, że po zakończeniu wojny opracowano i doskonalono taktykę użycia nowych formacji zmotoryzowanych (pancernych).

Podczas I wojny światowej zacięte walki, podobnie jak na lądzie, toczyły się również na wodzie. W operacjach morskich brały udział okręty wojenne określane mianem pancerników, a więc potężne jednostki pływające uzbrojone w działa okrętowe. Pływająca artyleria stanowiła silny argument w walce o dominację na akwenach morskich. Oprócz pancerników pojawiły się także łodzie podwodne, które generowały nowy rodzaj zagrożenia dla całej floty nawodnej. Za pomocą łodzi podwodnych próbowano zniszczyć lub zakłócić transport morski i w ten sposób wpłynąć na przebieg wojny.

W walce powietrznej po raz pierwszy brało udział lotnictwo wojskowe. Termin ten obejmował zarówno balony, sterowce, jak i samoloty. W czasie I wojny światowej Niemcy wykorzystali ponad 100 sterowców do lotów wywiadowczych i bombardowań. Za pomocą sterowców bombardowano angielskie miasta i cele wojskowe. Ocenia się, że straty wśród załóg niemieckich sterowców były bardzo duże (z ogólnej liczby 115 sterowców zniszczono 77), bowiem wolno przemieszczające się w przestworzach statki powietrzne były łatwym celem dla artylerii przeciwlotniczej i samolotów myśliwskich aliantów. Ponieważ w I wojnie światowej dopiero inicjowano wykorzystanie samolotów na potrzeby sił zbrojnych, to pierwsze zadania lotnictwa, nowego rodzaju sił zbrojnych, ograniczały się do działań rozpoznawczych. Dopiero uzbrojenie samolotów w karabiny maszynowe sprawiło, że zdefiniowano pierwsze bojowe maszyny. Z czasem lotnictwo zaczęło odgrywać coraz ważniejszą rolę. Doskonalono i modernizowano samoloty, a ich konstrukcje i uzbrojenie dostosowywano do zadań. W ostatnim okresie I wojny światowej lotnictwo wyodrębniło maszyny rozpoznawcze, bombardujące oraz myśliwskie.

Pierwsza wojna światowa wniosła do sztuki wojennej wiele nowych rozwiązań. Z jednej strony okazało się, że zarówno manewrowe formacje konne, jak i samochodowe kolumny stanowią o tempie prowadzonych operacji. Z drugiej zaś strony działania na froncie zachodnim dowiodły skuteczności rozbudowy inżynieryjnej, trwałości okopów oraz siły ognia artylerii. Nowoczesnym wymiarem I wojny światowej były samoloty, czołgi oraz karabiny maszynowe. Wszystko to sprawiło, że po zakończeniu zmagań wojennych rozwinęły się różne koncepcje wykorzystania sił zbrojnych w przyszłej wojnie.

Po I wojnie światowej ukształtował się w Europie nowy porządek polityczny i militarny, a stosunki międzynarodowe zostały oparte na zupełnie nowych zasadach. Filarem tego porządku był traktat wersalski⁶, strażniczką systemu wersalskiego zaś miała być Liga Narodów⁷.

Mimo że dopiero co ucichły echa wojny, to w czasie obrad konferencji wyłoniły się trzy nowe sporne zagadnienia. Pierwsze dotyczyło sposobu ustalenia granic w Europie, w tym szczególnie problemu zmian terytorialnych, które miały dotyczyć zarówno państw przegranych, jak i nowo utworzonych. Drugie zagadnienie to kwestia zagwarantowania bezpieczeństwa i ochrony dla mniejszości narodowych. Natomiast trzecie zagadnienie dotyczyło problemu natury ekonomicznej, a więc ustalenia wysokości reparacji wojennych, jakimi zamierzano obarczyć państwa pokonane.

W nowej Europie, w konstruowaniu granic obecnych i przyszłych państw jako naczelną zasadę przyjęto prawo narodów do samostanowienia. A zatem uznano, że zasięg terytorialny danej narodowości powinien wyznaczać obszar danego państwa. Jak dowodzi historia, w praktyce jednak nie zawsze te właśnie zasady rozstrzygały o przebiegu granic. Decydujące okazywały się najczęściej geopolityczne interesy mocarstw, w tym przede wszystkim aspekty gospodarcze.

Zgodnie z koncepcją państw zwycięskich (szczególnie Francji) maksymalne osłabienie Niemiec miało sprawić, że państwo to nie byłoby w stanie odbudować w przyszłości swojej potęgi militarnej i gospodarczej, a tym samym zagrozić państwom Europy. Anglia jednak obawiała się zbytniego wzmocnienia Francji kosztem Niemiec i był to zasadniczy powód, dla którego nie była skłonna poprzeć francuskiej inicjatywy. Ponadto nie tylko Brytyjczycy obawiali się rewolucyjnego zrywu także w Niemczech (w tym czasie w Rosji powstawał nowy rewolucyjny ustrój). Europejscy dyplomaci zdawali sobie sprawę z tego, że upokorzone, podzielone i osłabione Niemcy mogą być miejscem podatnym do wzniecenia rewolucji.

Powyższe tezy wskazują, że świat pokoju budowany po I wojnie światowej już na początku swojego istnienia generował nowe konflikty i spory.

Nic więc dziwnego, że wiele państw rozpoczęło prace koncepcyjne nad nową wojną i analizą minionej. Najbardziej popularnymi teoriami prowadzenia wojen, nad którymi pracowali wówczas zarówno teoretycy, jak i praktycy sztuki wojennej były teorie: wojny powietrznej, wojny zmechanizowanej (pancernej) i wojny totalnej.

Teoria wojny powietrznej

Jedna z podstawowych teorii przyszłej wojny zakładała zdobycie panowania w powietrzu, które umożliwiało zwycięstwo. Podstawą teorii były doświadczenia z minionej wojny światowej, w której lotnictwo zapewniało swobodę działania na lądzie i na morzu oraz umożliwiało niszczenie z powietrza nie tylko oddziałów przeciwnika. Prekursorem nowej teorii prowadzenia wojny był włoski gen. Giulio Douhet⁸. Istotą koncepcji było przyznanie lotnictwu decydującej roli w ewentualnej przyszłej wojnie. Na podstawie wniosków z użycia lotnictwa generał wskazywał na trudności w zwalczaniu atakujących samolotów i duże możliwości manewrowe nowego środka walki. Ponadto specjalizacja samolotów była argumentem za marginalizowaniem udziału w przyszłej wojnie sił lądowych i morskich. W opinii Douheta armia powietrzna mogła wywalczyć panowanie w powietrzu, a potem zapewnić zwycięstwo niezależnie od tego, jaki będzie wynik starcia w wymiarze lądowym czy morskim. Działania militarne podczas minionej wojny stanowiły podstawę do konkluzji, że w obliczu sił powietrznych armie lądowe i floty morskie utraciły swoje możliwości operacyjne. Patrząc przez pryzmat historii można stwierdzić, że tezy gen. Douheta o wyższości lotnictwa jako rodzaju sił zbrojnych nad innymi formacjami potwierdziła wkrótce II wojna światowa. Również potem w czasie konfliktu w Wietnamie lotnictwo, w tym śmigłowce, odgrywały bardzo istotną rolę. Kolejne wojny – na przykład w Jugosławii, Iraku czy w Afganistanie – są dowodem na skuteczność i konieczność wykorzystania powietrznego wymiaru pola walki. Oczywiście przebieg żadnej ze współczesnych wojen XXI wieku nie udowodnił jeszcze tezy, że siły powietrzne są w stanie samodzielnie zakończyć wojnę.

Teoria wojny zmechanizowanej (pancernej)

Teoria wojny zmechanizowanej (pancernej) powstała jako skutek dobrych doświadczeń z okresu I wojny światowej oraz jako pochodna wykorzystania samochodów w siłach zbrojnych. Motoryzacja armii postrzegana przez pryzmat masowego wykorzystania pojazdów nowego typu była silnym argumentem w toczącej się dyskusji na temat nowej koncepcji przyszłej wojny.

Wojska zmotoryzowane (zmechanizowane, pancerne) rozbudzały wyobraźnię dowódców i sztabowców, którzy dostrzegali potencjalną przewagę w tempie działania i szybkości prowadzonych manewrów. Jako prekursorów nowych rozwiązań wskazuje się Brytyjczyków – twórców czołgu. W gronie autorów koncepcji użycia wojsk zmechanizowanych byli: John Frederick Fuller oraz Basil Henry Liddell Hart. Fuller był absolwentem Royal Military Academy Sandhurst. Jako oficer podczas I wojny światowej był organizatorem angielskiego natarcia czołgów pod Cambrai w 1917 roku na pozycje niemieckie na froncie zachodnim. Rejon Cambrai wybrano ze względu na dobre warunki terenowe – płaskie, równe pola. Bitwa rozegrała się w dniach 20 listopada – 6 grudnia 1917 r. i przeszła do historii właśnie z powodu użycia po raz pierwszy na dużą skalę broni pancernej (użyto 476 czołgów). Nie przyniosła przełomu w wojnie, dowiodła jednak skuteczności broni pancernej użytej w sposób scentralizowany i we właściwych warunkach terenowych. Nowe środki walki miały swoje ograniczenia techniczne, jednym z nich był teren i pogoda. Dlatego w opinii ówczesnych specjalistów od prowadzenia wojny zmechanizowanej przyszła wojna powinna być prowadzona od wczesnej wiosny do późnej jesieni. W tym okresie wykorzystanie czołgów będzie najbardziej skuteczne, bowiem twarda ziemia umożliwi manewrowanie i sprawne pokonywanie terenu na duże odległości. Istotnym wkładem Fullera w rozwój teorii wojny była koncepcja centralnego użycia czołgów w postaci dużych formacji przy silnym wsparciu lotnictwa. Ponadto Fuller był zwolennikiem armii zawodowej, bowiem nowe pojazdy techniczne (czołgi, samochody, ciągniki ewakuacyjne, pojazdy dowodzenia) wymagały do obsługi specjalistów, zawodowców zdolnych do eksploatacji specjalistycznego sprzętu⁹.

Natomiast Liddell Hart bardzo krytycznie postrzegał minioną wojnę. Negatywnie odnosił się też do kwestii całkowitego zniszczenia przeciwnika i jego infrastruktury. Jako alternatywne rozwiązanie proponował w przyszłej wojnie stosowanie rozwiązań pośrednich, a nie bezpośrednich¹⁰. Stąd w teorii sztuki wojennej studenci wojskowi do dzisiaj zgłębiają tajniki działań pośrednich, które w efekcie końcowym prowadzą do zwycięstwa.

Istotą tego typu działań było koncentrowanie siły uderzenia w punktach słabości przeciwnika. Z tego względu proponował, aby uderzać z kierunku najmniej oczekiwanego, a więc wybierać kierunek uderzenia, gdzie opór byłby najmniejszy. W toku natarcia – w opinii Harta – właściwe jest wybranie kierunku działania w taki sposób, aby możliwe było przeniesienie punktu ciężkości prowadzonej operacji i skierowanie wojsk na inne obiekty uderzenia. Takie rozwiązanie wymagało zatem planowania alternatywnego, dysponowania odwodami zdolnymi do reagowania na zmieniającą się sytuację. Przeciwnik, zdając sobie sprawę z elastyczności ugrupowania nacierających wojsk, nie powinien w tym wypadku bronić tylko jednego kierunku, ale w obawie przed utratą inicjatywy dzielić swoje siły. Ten sposób działania miał doprowadzić do decentralizacji obrony i stworzyć warunki do rozbicia sił przeciwnika na części. A zatem pośrednio działanie miało skutkować klęską obrońcy.

Liddell Hart był zwolennikiem wojny błyskawicznej, w której należało wykorzystać manewrowość wojsk pancernych i zmechanizowanych do przenoszenia w czasie walki wysiłku na różne kierunki, ale także w celu okrążania, wychodzenia na tyły, odcinania odwodów i blokowania wybranych kierunków. Kwestie logistyczne miały rozwiązywać traktory gąsienicowe zdolne podążać za czołgami z amunicją i żywnością. Cała operacja pancerno-zmechanizowana miała być prowadzona pod osłoną lotnictwa. W tej sytuacji rola piechoty sprowadzała się do obrony twierdz i obsługi pojazdów technicznych. Natomiast inne rodzaje wojsk w przekonaniu Harta nie były przydatne w przyszłej wojnie błyskawicznej.

Teoria wojny morskiej

Przedstawione koncepcje wojny powietrznej i lądowej nie są pełne bez wizji wojny na morzu. Decydującą rolę w kreowaniu poglądów na sposób prowadzenia wojny morskiej odegrały poglądy admirała Alfreda T. Mahana¹¹. Oficer marynarki wojennej armii amerykańskiej w procesie budowania teorii wojny na morzu wykorzystał zarówno efekty działalności naukowo-dydaktycznej (studia nad historią i strategią historii konfliktów morskich), jak i doświadczenie zgromadzone w toku służby na morzach i oceanach.

Obiektem zainteresowania adm. Mahana były zarówno zagadnienia wpływu potęgi morskiej na bieg dziejów i rozwój państw, jak i kwestie sposobów prowadzenia wojny na morzu, a także problemy handlu morskiego¹². Podstawę strategii morskiej stanowiło zapewnienie swobody działania własnej żeglugi handlowej, to zaś możliwe było jedynie poprzez uzyskanie panowania na morzu, a dokładniej dzięki przejęciu kontroli nad morskimi szlakami komunikacyjnymi¹³.

Środkiem do osiągnięcia powyższego mogła być jedynie flota wojenna, a sposobem zniszczenie sił morskich przeciwnika, bowiem tylko one stanowiły zagrożenie dla marynarki handlowej.

W przekonaniu admirała istotą wojny na morzu jest pokonanie sił morskich przeciwnika, odcięcie jego komunikacji od obszarów zamorskich, przerwanie handlu i blokada jego portów. W tej sytuacji celem ataku będzie marynarka wojenna przeciwnika. Dlatego wszelkie działania podejmowane w czasie wojny morskiej powinny skupiać się na wyeliminowaniu floty wojennej, ponieważ jest ona podstawowym elementem przeciwdziałania.

Admirał Mahan postrzegany jest także jako autor pojęcia „potęga morska”. Pojęcie to ma dwa zasadnicze znaczenia – wojskowe i cywilne. Po pierwsze, potęga morska (wojskowe znaczenie) oznacza panowanie na akwenach morskich realizowane z wykorzystaniem możliwości operacyjnych marynarki wojennej. Po drugie, potęga morska (cywilne znaczenie) to wypadkowa roli handlu morskiego, posiadłości zamorskich oraz dostępu do zagranicznych rynków dzięki możliwościom marynarki handlowej.

Ze strategicznego punktu widzenia oceany i morza stanowią swoistą przestrzeń komunikacyjną. Owa przestrzeń umożliwia przemieszczanie ludzi i towarów praktycznie bez ograniczeń. W tym kontekście zatem należy dostrzegać olbrzymie możliwości wykorzystania akwenów morskich jako płaszczyzny handlu, który przekłada się na duże korzyści ekonomiczne osiągane poprzez transport morski. Z powodu geograficznych uwarunkowań na obszarach morskich ustanowiono najczęściej wykorzystywane trasy określane jako szlaki handlowe. W opinii adm. Mahana – mając na uwadze wszystkie znane i nieznane niebezpieczeństwa morskie – mimo wszystko zarówno podróżowanie, jak i transport morzem były od wieków tańsze i łatwiejsze niż po lądzie. Z tego właśnie powodu „szlaki handlowe” są przedmiotem zmagań i celem w czasie wojny na morzu.

Na podstawie przeprowadzonych studiów i analiz konfliktów zbrojnych amerykański admirał był zdania, że istnieje sześć zasadniczych czynników decydujących o potędze morskiej państwa, do których zaliczył: położenie geograficzne, ukształtowanie powierzchni, wielkość terytorium, liczbę ludności, charakter narodowy, charakter rządu.

Doświadczenia I wojny światowej i pojawienie się lotnictwa wojskowego stworzyły konieczność powstania adekwatnej teorii wojny morskiej. Dlatego powstała nowa, bardziej precyzyjna koncepcja wojny na morzu. Jej autorem był wiceadmirał floty francuskiej Raoul V. Castex. Istotą zmodyfikowanej koncepcji było założenie, że potęga morska wymaga wielu skoordynowanych działań obejmujących: bombardowanie wybrzeża, wysadzanie desantów, przerwanie szlaków komunikacji morskiej przeciwnika (w tym blokadę portów, zwalczanie żeglugi przeciwnika).

Celem wojny morskiej, według Castexa, było wygranie walki o szlaki komunikacyjne. Cel ten zaś można osiągnąć bezpośrednio poprzez wygranie walnej bitwy morskiej oraz w sposób pośredni, prowadząc blokadę baz morskich przeciwnika. Do realizacji tego celu w siłach morskich powinny służyć okręty zdolne do walki bezpośredniej, jak krążowniki i pancerniki, oraz okręty lekkie (kutry i łodzie patrolowe), a także formacje okrętów podwodnych i lotnictwo morskie.

W przekonaniu autora koncepcji wojny na morzu tylko suma całościowych działań sił floty może zapewnić panowanie na akwenach. Nowym elementem w wojnie morskiej było wskazanie istotnej roli okrętów podwodnych. Wkrótce się okazało, że teza potwierdziła się w pełni podczas walk w czasie II wojny światowej o panowanie na Oceanie Atlantyckim – w bitwie o Atlantyk. Ogólnie można stwierdzić, że koncepcja prowadzenia wojny morskiej została w pełni potwierdzona przez przyszłe wydarzenia na morzach i oceanach w czasie II wojny światowej.

Dokonując porównania teorii prowadzenia wojny morskiej, powietrznej i lądowej, trudno oprzeć się wrażeniu, że poszczególne rodzaje sił zbrojnych w różnym stopniu rozwijały koncepcje prowadzenia działań wojennych.

Teoria wojny totalnej

Jednym z pierwszych teoretyków, który sformułował podstawowe zasady wojny totalnej, czyli „wojny wszechogarniającej” wszystko (w dosłownym tego słowa znaczeniu) był gen. Erich Ludendorff¹⁴. W przekonaniu Ludendorffa „czasy wojen gabinetowych i wojen o ograniczonym celu politycznym minęły”¹⁵. Twierdził za Clausewitzem, że „polityka to sposób prowadzenia wojny”, a pokój stanowi jedynie krótki czas pomiędzy kolejnymi wojnami. Dlatego cały naród, całe społeczeństwo powinny być w pełni podporządkowane potrzebom armii oraz nadrzędnemu celowi, jakim jest pokonanie przeciwnika. Natomiast jedynym celem wojny jest zniszczenie przeciwnika wszelkimi dostępnymi metodami. Wśród tych metod istotnym elementem jest uderzenie w naród przeciwnika, bowiem uderzenie takie osłabi jego armię, a przez to ułatwi zwycięstwo nad nią¹⁶. W praktyce świadomość żołnierzy, że gdzieś daleko ich rodziny cierpią niedostatek i są pozbawione pomocy nie wpływa motywująco na prowadzenie walki. Dlatego wojna totalna powinna objąć cały kraj, od linii styczności wojsk aż po ostatni magazyn na zapleczu wroga. Z tego względu Ludendorff uważał wojnę za coś wzniosłego, najważniejszego w życiu narodów: „Wszystkie teorie Clausewitza należy wyrzucić do lamusa. Wojna i polityka dążą do zachowania życia narodu, wojna jest najwyższym wyrazem jego woli. Dlatego polityka winna służyć kierownictwu wojny”¹⁷. Przyszła wojna mogła skończyć się tylko poprzez totalne wykrwawienie jednej ze stron¹⁸. Normy prawne czy porozumienia międzynarodowe, a nawet wskazania etyczne w przyszłej wojnie nie powinny mieć żadnego znaczenia. Wojnę należało rozpoczynać nagle, bez wypowiedzenia, nieoczekiwanie dla przeciwnika. W zgodnej opinii specjalistów wojskowości¹⁹ gen. E. Ludendorff wypracował tezę, że w przyszłej wojnie rola i moc sił zbrojnych zależne będą od sił fizycznych, ekonomicznych i moralnych narodu, a jej celem będzie zniszczenie przeciwnika w bitwach rozstrzygających.

Polska koncepcja wojny i wizja armii okresu międzywojennego

Koncepcja wojny i wizja armii kształtują się na podstawie wielu zmiennych (czynników), które są pochodną zmian w ogólnie rozumianym systemie bezpieczeństwa międzynarodowego. Efektem prac nad koncepcją wojny jest doktryna wojenna. Jest to formalny dokument (czasem niejawny) zawierający ustalone oficjalnie poglądy na charakter przyszłej wojny i sposoby jej prowadzenia²⁰. Ponadto w doktrynie wojennej zawarte są wytyczne i wymagania w kontekście przygotowania państwa do wojny w dziedzinie ekonomicznej, militarnej i społeczno-politycznej. Należy dostrzegać fakt, że doktryna wojenna stanowi system założeń naukowych, które określają formy organizacji armii, kierunki rozwoju i szkolenia sił zbrojnych oraz potencjalne sposoby wykorzystania ich w konflikcie zbrojnym. Ranga doktryny wojennej w każdym państwie jest bardzo istotna, bowiem poglądy w niej zawarte muszą mieć spójny i jednolity charakter, muszą być formalnie akceptowane przez najwyższe władze państwowe jako oficjalny system poglądów oraz przyjęte i realizowane przez całe siły zbrojne.

Na kształtowanie doktryny wojennej zasadniczo wpływają takie czynniki, jak: położenie geograficzne i wielkość państwa, cechy i tradycje narodowe sił zbrojnych, wewnętrzne relacje polityczne, stosunki polityczno-militarne z innymi (sąsiednimi) państwami, stan technicznego wyposażenia wojsk, gotowość społeczna do podejmowania wyzwań związanych z obroną narodową (religia, moralny stan społeczeństwa, odporność psychologiczna obywateli).

W Polsce międzywojennej po odzyskaniu niepodległości opracowanie i ustalenie jednolitej doktryny wojennej było szczególnie ważne dla nowego państwa. Po pierwsze ze względu na szczególne położenie kraju w nowej Europie (kształt granic, struktura społeczna), po drugie ze względu na zróżnicowane poglądy polityczne panujące w ówczesnym społeczeństwie, po trzecie – nieuregulowane stosunki polityczne i militarne z sąsiadami (niedawnymi zaborcami). W ocenie ekspertów okresu międzywojennego bardzo istotną rolę odegrał także silny narodowy charakter i powszechne przekonanie społeczne o konieczności budowy niepodległego państwa nawet za najwyższą cenę. Ważnym aspektem budowy doktryny wojennej był także fakt, że ówczesny korpus oficerski pochodził z różnych armii i reprezentował odmienny system poglądów na sprawy organizacji i przygotowania wojska do przyszłej wojny.

Na podstawie analizy przebiegu I wojny światowej panowało przekonanie, że przyszła ewentualna wojna prowadzona przez Polskę będzie wojną obronną i koalicyjną (tzn. przy pomocy Francji przeciw Niemcom oraz przy udziale Rumunii przeciw ZSRS). Uważano, że przyszła wojna wymusi potrzebę prowadzenia działań na rozległych frontach, co przy ogólnym braku sił i środków polskiego wojska spowoduje potrzebę poszukiwania rozstrzygnięć wyniku końcowego starcia poprzez działania manewrowe. W tym duchu przygotowywano armię do potencjalnej kolejnej wojny. Dlatego podczas ćwiczeń z wojskami oraz ćwiczeń dowódczo-sztabowych (bez wojsk) obronę manewrową stosowano w międzywojennej Polsce częściej aniżeli obronę stałą. Doskonalono ją w całym okresie międzywojennym, w każdym niemal ćwiczeniu z wojskami, w grach wojennych, ćwiczeniach aplikacyjnych i dwustronnych. Powszechnie znany autor – specjalista od polskiej sztuki wojennej okresu międzywojennego – Stanisław Feret stwierdził, że „obrona ruchowa stanowiła chleb powszedni dowódców wszystkich niemal szczebli i stosowana była przy każdej okazji”²¹.

1.3. Sztuka wojenna w II wojnie światowej

Druga wojna światowa to działania szybkie i manewrowe zarówno w skali strategicznej, jak i operacyjno-taktycznej. To zmasowane użycie czołgów, koncentracja artylerii oraz grupowanie lotnictwa w potężne formacje uderzeniowe. Nowe rozwiązania organizacyjne zapewniały przełamywanie silnie umocnionej obrony. Nie powtórzyły się już sytuacje z okresu minionej wojny, gdzie przeciwstawne strony na długo zastygały w okopach.

Mechanizacja i motoryzacja sił zbrojnych, wprowadzenie pojazdów bojowych i samolotów stwarzało nowe możliwości manewrowe i operacyjne. Kiedy oddziały piechoty przebiły obronę przeciwnika, w dokonany wyłom wprowadzano wielkie zgrupowania pancerne. Wzrosło zatem tempo działań zaczepnych, samodzielne pułki, czasem dywizje, operowały często w oderwaniu od sił głównych, na samodzielnych kierunkach, bez sąsiadów i z odsłoniętymi skrzydłami, za to w głębi operacyjnej przeciwnika.

To, co charakteryzowało działania zaczepne podczas II wojny światowej, to manewr sił i środków. Przemieszczenia na duże odległości, w tym marsze i przewozy wojsk, zmiany kierunków działania, ześrodkowania i rozśrodkowania wielkich formacji były możliwe dzięki zapewnieniu swobody operacyjnej. Nie tylko w armii niemieckiej, ale także w armii amerykańskiej i sowieckiej podczas II wojny światowej opracowano zasady przygotowania i prowadzenia operacji, w tym operacji zaczepnych, prowadzonych na dużą głębokość²².

W początkowym okresie wojny niemieckie koncepcje operacyjne były jednoznacznie ukierunkowane na prowadzenie działań zaczepnych. Sposób prowadzenia operacji zaczepnych wynikał z doktryny wojny błyskawicznej, zakładającej szybkie uderzenie (w głębi operacyjnej) silnych zgrupowań pancernych i zmotoryzowanych wspartych lotnictwem²³. Podobnie postępowali Rosjanie w marszu na zachód. Koncentrowali siły pancerne na poszczególnych kierunkach natarcia i głęboko wdzierali się w obronę niemiecką.

Ponieważ formacje bojowe działały w oderwaniu od sił głównych, często w głębi operacyjnej dochodziło do bitew i bojów spotkaniowych, które przeradzały się w pościg za wycofującym się przeciwnikiem. Rozwój środków technicznych sprawił, że przeszkody wodne przestały być przeszkodami, które zatrzymywały nacierające wojska. Forsowanie szerokich przeszkód wodnych stało się atrybutem nowoczesnej wojny²⁴. Sztabowcy po obu stronach walczących wojsk planowali operacje z uwzględnieniem walk w terenie zurbanizowanym. W minionej wojnie fortece i twierdze zapewniały schronienie dla wojskowych garnizonów. Podczas II wojny światowej nie było spektakularnych walk o twierdze, ale były długotrwałe, trudne i krwawe walki o miasta.

Innym, do tej pory mało znanym zjawiskiem w sztuce wojennej były działania desantowe (powietrzne, morskie i kombinowane). Potężne, do tej pory niespotykane zgrupowania desantowe otwierały nowe kierunki operacyjne w Europie i w Afryce, wyzwalały ruch i tworzyły warunki przewagi strategicznej. Wojska powietrznodesantowe stały się nowym instrumentem prowadzenia wojny. Natomiast morskie siły desantowe jeszcze długo po wojnie były katalizatorem zwycięstwa i elementem projekcji zdolności operacyjnych wielkich mocarstw.

Dynamika walk podczas wojny doprowadziła do wykrystalizowania się nowych form manewrowych²⁵. Stałym etapem operacji zaczepnej było przełamanie, polegające na koncentracji dużych sił i środków na wąskim kierunku uderzenia. W toku natarcia często stosowano obejście i oskrzydlenie. W wyniku przestrzennych działań operacyjnych dochodziło także do okrążenia formacji przeciwnika. Okrążone wojska rozbijano na części, izolowano od sąsiadów, a następnie niszczono.

Biorąc pod uwagę wielkość zaangażowanych sił, najwyższą formą działań była operacja zaczepna grupy frontów. Określano ją również jako strategiczną operację zaczepną²⁶. W jej ramach fronty prowadziły frontowe operacje zaczepne (mogły też być prowadzone samodzielnie), będące sumą operacji zaczepnych armii. Głównym celem każdej operacji było rozbicie lub osłabienie określonego zgrupowania wojsk przeciwnika. Jednym z celów wielu operacji zaczepnych frontów było utworzenie (przed rozbiciem) silnego zewnętrznego pierścienia okrążenia, stąd wielu teoretyków wśród rodzajów operacji zaczepnych wymieniało operacje okrążające²⁷.

Zmianie uległy także zasady prowadzenia operacji obronnych. Aktywność, zaskoczenie, wykorzystanie terenu i koncentracja wysiłku na wybranych rejonach to cechy obrony, które także długo po wojnie dominowały w sztuce wojennej. Aktywność w obronie wyrażała się prowadzeniem licznych kontrataków. Zwroty zaczepne wykonywano od najniższych do najwyższych szczebli dowodzenia. W tym celu wykorzystywano otwarte skrzydła i luki w ugrupowaniu bojowym nacierających formacji. Zaskoczenie uzyskiwano poprzez nieszablonową strukturę obrony, rozbudowę kolejnych linii oporu, ale także maskowanie, ukrywanie wojsk oraz działania dezinformacyjne. Bardzo wiele do trwałości systemu obrony wnosił teren. Przeszkody terenowe wiązano z rozmieszczeniem zapór inżynieryjnych i pól minowych. Przygotowywano na potrzeby obrony sektory ognia i strefy śmierci, gdzie wprowadzano przeciwnika przy minimalnym oporze, a potem zarzucano lawiną pocisków i bomb. Prowadzeniu obrony sprzyjała także koncentracja wysiłku obrońców na wybranych, prawdopodobnych kierunkach podejścia sił przeciwnika. Broniono określonych fragmentów terenu decydującego o wyniku starcia, tam koncentrowano środki walki (przede wszystkim artylerię) i gromadzono odwody. Przeciętne szerokości obrony frontów wynosiły od 190 do 340 kilometrów, zaś w ich składzie było od 20, do 45 dywizji przeliczeniowych²⁸.

Charakter wojny sprawił, że na terenach okupowanych powstały formacje zbrojnego ruchu oporu. Jako specyficzna forma walki zbrojnej rozwinęły się działania partyzanckie. Aktywność partyzantów to przede wszystkim zaskakujące, krótkotrwałe starcia zbrojne z przeciwnikiem. Ponadto zarówno w lasach, jak i w miastach organizowano zasadzki, napady. Nie bez znaczenia dla końcowego wyniku walki były przeprowadzane w fabrykach i na wybranych obiektach infrastruktury akty dywersji i sabotażu. Dodatkowym aspektem walki z okupantem były działania psychologiczne. Różne akcje plakatowe, ulotkowe, publikacje prasy podziemnej, a nawet audycje radiowe miały na celu podtrzymywanie ducha narodu, wspieranie ludności poprzez informowanie o sukcesach wojsk czy propagowanie właściwych zachowań.

Ocenia się, że walka partyzancka była prowadzona na niemal wszystkich obszarach objętych działaniami wojennymi podczas II wojny światowej. Działania partyzantów walczących na tyłach przeciwnika obejmowały także współpracę z lokalną ludnością cywilną, a często także współdziałanie z regularnymi wojskami.

1.4. Wojny w zimnej wojnie

Zimna wojna to ogólnie przyjęta nazwa relacji pomiędzy dwoma przeciwstawnymi blokami militarnymi (NATO i UW) oraz systemami gospodarczymi (komunistycznym i kapitalistycznym). Okres intensywnej rywalizacji militarnej, ideologicznej i gospodarczej trwał w latach 1947-1991. Zimna wojna była okresem dynamicznego wyścigu zbrojeń, który zainicjował także rywalizację w kosmosie. Nazwa była powszechnie stosowana jako umowne określenie stanu napięcia między państwami skupionymi wokół USA i ZSRS, a więc stanu wielopłaszczyznowej konfrontacji między mocarstwami.

Wiele dyskusji wywołuje kwestia ustalenia przebiegu zimnej wojny jako pewnego okresu historycznego. Podejmowane próby zawsze wzbudzają kontrowersje. Niemniej jednak można chronologicznie rozpatrywać przebieg relacji Wschód-Zachód przyjmując podział zimnej wojny na siedem okresów²⁹.

W pierwszym okresie zimnej wojny (1945-1947) krystalizował się podział terytorialnych wpływów niedawnych sojuszników w II wojnie światowej. Szczególnie drażliwym tematem w relacjach międzynarodowych była kwestia przyszłości państw Europy Środkowowschodniej, które w wyniku podziału znalazły się w obszarze wpływów ZSRS. Dyskusyjny był także problem Niemiec jako przyszłego niepodległego państwa

W pierwszym okresie zimnej wojny zawiera się także czas odbudowy gospodarek krajów Europy Zachodniej po II wojnie światowej. Projekt Stanów Zjednoczonych obejmował pomoc w postaci przekazania surowców mineralnych, produktów żywnościowych, dóbr inwestycyjnych (maszyny, narzędzia), a także udzielenia kredytów umożliwiających rozruch gospodarki finansowej. Niestety Program Odbudowy Europy powszechnie znany jako plan Marshalla, (ang. European Recovery Program) został odrzucony przez Stalina i zamiast połączyć Europę sprawił, że kraje europejskie rozpoczęły rywalizację gospodarczą. Ważnym elementem tego okresu było opublikowanie w 1947 roku doktryny powstrzymywania komunizmu. Był to program polityki zagranicznej USA, sformułowany przez prezydenta Harry’ego S. Trumana, w którym zakładano, że państwa przeciwstawiające się presji zewnętrznej lub próbom przejęcia siłą władzy nad nimi przez uzbrojone mniejszości otrzymają pomoc od USA. W ten sposób, choć może nie było to wyartykułowane wprost, doktryna bezpośrednio odnosiła się do ekspansji politycznej ZSRS.

Drugi okres zimnej wojny (1948-1953) to czas narastania kontrowersji wokół problemu Niemiec. Status Berlina po II wojnie światowej stanowił jeden z punktów zapalnych w relacjach międzynarodowych. Formalnie bowiem miasto znajdowało się całkowicie na terytorium okupacyjnym strefy sowieckiej, jednakże na mocy postanowień sojuszniczych zachodnie dzielnice były kontrolowane przez aliantów. Z tego powodu wszelkie próby utworzenia ze stref okupowanych jednego państwa spotkały się z ostrymi reakcjami ZSRS, który zamierzał wykorzystać sytuację i uzyskać wpływy w jak największej części Niemiec. Dlatego po przeprowadzonej przez kraje zachodnie reformie walutowej, która mogła zdestabilizować sytuację ekonomiczną w Berlinie, Rosjanie zablokowali drogi dojazdowe i wstrzymali dostawy żywności i energii do zachodnich sektorów Berlina. W ten sposób Berlin został całkowicie odcięty od pomocy i zaopatrzenia. W odpowiedzi na działania Rosjan Amerykanie rozpoczęli trwającą prawie rok operację dowożenia żywności i środków do życia drogą lotniczą (tzw. most powietrzny) do Berlina. Obie strony oczywiście cały czas uciekały się do prowokacji i wzajemnych ostrzeżeń.

Wobec braku możliwości współpracy między ZSRS i USA część zachodnia Niemiec, kontrolowana przez Francję, Wielką Brytanię oraz Stany Zjednoczone, została 23 maja 1949 roku połączona, tworząc w ten sposób Republikę Federalną Niemiec (stolica Bonn). Natomiast w odpowiedzi Rosjanie 7 października 1949 roku utworzyli w ramach własnej strefy okupacyjnej Niemiecką RepublikęDemokratyczną (stolica Berlin). Oba państwa miały odrębne systemy polityczne, prawne i gospodarcze, a nieformalnie były rozróżniane pod nazwami wschodnie Niemcy i zachodnie Niemcy. Podział Niemiec stał się faktem, kryzys berliński zaś był pierwszym wielkim prestiżowym starciem obu mocarstw.

Kolejnym istotnym wydarzeniem w tym okresie było powołanie w 1949 roku Paktu Północnoatlantyckiego (NATO). Pakt był militarnym sojuszem państw, które wzajemnie gwarantowały bezpieczeństwo krajów Europy Zachodniej. Jednocześnie powstanie Sojuszu stanowiło wyraźny sygnał, że Zachód obawia się polityki rosyjskiej i nie zamierza czekać biernie na niepożądany rozwój wypadków.

Ostatnim elementem drugiego okresu zimnej wojny był konflikt na Półwyspie Koreańskim. Po zakończeniu wojny rozbieżne interesy mocarstw (USA i ZSRS) doprowadziły do trwającego do dziś podziału Korei. W 1948 roku proklamowano (w Seulu) utworzenie Republiki Korei, na północy tymczasem utworzono Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną (KRLD). Granicę tych państw ustanowiono na 38 równoleżniku i obydwa państwa podjęły próbę zjednoczenia obszaru na własnych warunkach. Niestety coraz częściej zamiast do rozmów pokojowych, dochodziło do różnych incydentów zbrojnych. W czerwcu 1950 roku wojska Korei Północnej przekroczyły granicę 38 równoleżnika i dotarły do Seulu. W odpowiedzi na agresję Rada Bezpieczeństwa ONZ uchwaliła 27 czerwca wysłanie do Korei sił międzynarodowych. Udany desant amerykański (ONZ) gen. Douglasa MacArthura 15 września 1950 roku pod miastem Inchon oraz jednoczesne kontruderzenie z miasta Pusan doprowadziły do odzyskania zajętych terenów.

W październiku działania przeniosły się na północ od 38 równoleżnika, a 90 proc. Korei Północnej do 25 października znalazło się pod okupacją amerykańską. ONZ (po sugestii Stanów Zjednoczonych) zaproponowała zawieszenie broni i uznanie siłowego zjednoczenia Korei. Niestety do konfliktu przystąpiły ochotnicze formacje chińskie, które wraz z północnokoreańskimi siłami zepchnęły wojska ONZ z zajmowanych pozycji. W lipcu 1951 roku rozpoczęły się rozmowy pokojowe, które z przerwami doprowadziły w 1953 roku do powstania strefy zdemilitaryzowanej. Rozcina ona Półwysep Koreański pasem przebiegającym w przybliżeniu wokół 38 równoleżnika o szerokości 4 km na długości 238 km. Wojna koreańska w latach 1950-1953 utrwaliła sztuczny podział Półwyspu Koreańskiego³⁰.

Trzeci okres zimnej wojny obejmuje lata 1954-1962. Początek nowego okresu zimnej wojny to podpisanie przez prezydenta USA (Dwighta Eisenhowera) ustawy delegalizującej Komunistyczną Partię Stanów Zjednoczonych (24 sierpnia 1954)³¹. Rosjanie odebrali ustawę jako bezpośredni cios w dzieło budowy komunizmu i próbę dezorganizacji politycznych związków klasy robotniczej. Kolejnym elementem zimnej wojny było ogłoszenie w styczniu 1955 roku przez Departament Obrony Stanów Zjednoczonych planu budowy systemu międzykontynentalnych pocisków balistycznych (ICBM – Intercontinental Ballistic Missile) wyposażonych w głowice z bronią jądrową. Dla strony sowieckiej stało się jasne, że wkrótce Amerykanie będą dominowali na świecie jako jedyna potęga nuklearna. Następnie w maju 1955 roku weszły w życie układy paryskie. To oznaczało, że zniesiono okupacyjny status zachodnich Niemiec, które stały się suwerennym krajem, uznanym przez zachodnie państwa. W związku z tym przyznano nowemu wolnemu państwu prawo do posiadania armii oraz włączono je do Paktu Północnoatlantyckiego. Odpowiedzią ZSRS na te decyzje było (15 maja 1955 r.) powstanie Układu Warszawskiego i włączenie w jego skład Niemieckiej Republiki Demokratycznej.

Wszystkie te wydarzenia nie sprzyjały nawiązywaniu współpracy i stanowiły kolejny poziom konfrontacji w relacjach międzynarodowych.

Eskalacja napięcia nastąpiła z chwilą wzniesienia muru berlińskiego. Za początek jego budowy uznaje się noc z 12 na 13 sierpnia 1961 roku, kiedy to zainicjowano operację pod kryptonimem „Akcja Róża”. Prace rozpoczęto od ustawienia zapór z drutu kolczastego wzmacnianego cegłami, belkami konstrukcyjnymi, płytami betonowymi i pustakami. Te podstawowe zabiegi wystarczyły, aby skutecznie odciąć od siebie obie części Berlina. W niektórych miejscach zbudowano tylko płoty lub zamurowano wejścia do domów mieszkalnych stojących przy granicy obu stref miasta. Podczas trwania budowy zamurowano również okna w kamienicach położonych przy granicy, a po przesiedleniu ich lokatorów, budynki mieszkalne oraz inne zabudowania zburzono. W celu rozdzielenia miasta zamknięto około 100 ulic we wschodnim Berlinie, przerwane też zostały linie metra i trasy kolejowe. W 1965 roku nastąpiła pierwsza gruntowna przebudowa. Mur tworzyły już stalowe filary i płyty zwieńczone betonowymi rurami, które uniemożliwiały ewentualnym uciekinierom pokonanie ogrodzenia. Wzdłuż wybudowanej granicy pozostawiono pas ziemi, który każdego dnia był starannie bronowany, aby zostawały na nim ślady butów ludzi uciekających na Zachód. W ten sposób Rosjanie zbudowali pas graniczny zwany strefą śmierci.

W maju 1957 roku Rada NATO przyjęła Ogólną Strategiczną Koncepcję Obrony Obszaru Atlantyckiego. Nową strategię NATO określono mianem strategii zmasowanego odwetu. Jej zasadniczym elementem było uznanie broni jądrowej jako środka decydującego o wyniku konfliktu zbrojnego. Jednak w dokumencie wskazano, że NATO powinno być przygotowane do użycia broni jądrowej tylko w razie konieczności.

W omawianym okresie toczyła się także wojna w Algierii (1954–1962), gdzie Front Wyzwolenia Narodowego podjął walkę przeciwko kolonialnym wojskom francuskim. Ostatecznie po krwawych walkach Algieria uzyskała niepodległość w 1962 roku. Sukces niepodległego państwa był wykorzystany w propagandzie sowieckiej jako przejaw skutecznej walki o niepodległość z kolonializmem i imperializmem zachodnim.

Kiedy zakończyła się wojna o niepodległość w Indochinach (1945-1954), Rosjanie po raz kolejny ogłosili światu upadek kapitalistycznego imperializmu. Powodem sukcesu był fakt, że w 1954 roku suwerenność odzyskały: Wietnam, Laos i Kambodża. Niestety w wypadku Wietnamu utrzymano podział kraju (wzdłuż 17 równoleżnika). Obszar na północy był zajęty i kontrolowany przez komunistów, natomiast na południu stacjonowały wojska francuskie z czasem zamienione na siły amerykańskie³².

Zapaść ekonomiczna i niski poziom życia sprawiły, że zarówno w Polsce, jak i innych krajach bloku wschodniego doszło do wielu wystąpień i manifestacji. Powszechne niezadowolenie wzbudzały ograniczenia swobód obywatelskich, słabe zaopatrzenie i arogancja władzy. Najbardziej dramatyczny przebieg miało powstanie węgierskie. W październiku 1956 roku, po fali manifestacji społecznych, do Budapesztu wkroczyło 6000 żołnierzy sowieckich wspieranych przez ponad 200 czołgów. Współdziałając z węgierską armią i służbami bezpieczeństwa sowieckie wojska dokonały pacyfikacji kraju i siłą ustanowiły nowy rząd węgierski. Ten przejaw sowieckiej agresji został odebrany na Zachodzie jako sygnał rozkładu systemu komunistycznego. Niestety mimo składanych obietnic państwa zachodnie (z wyjątkiem Hiszpanii) nie zdecydowały się na udzielenie Węgrom bezpośredniej pomocy.

Kolejnym etapem zimnej wojny były wydarzenia na Bliskim Wschodzie. W 1956 roku w obawie przed nacjonalizacją Kanału Sueskiego miała miejsce militarna agresja Wielkiej Brytanii, Francji i Izraela na Egipt. Brytyjczycy od 1882 roku utworzyli w strefie kanału swoje posterunki oraz bazy wojskowe i kontrolowali ten strategiczny szlak morski. Nacjonalizacja kanału była zatem nie tylko wizerunkową stratą, ale także miała wymiar gospodarczy. Bowiem kanał miał ogromne znaczenie gospodarcze – była to najdogodniejsza droga morska między Wielką Brytanią a Indiami i złożami ropy naftowej na Bliskim Wschodzie. Stany Zjednoczone nie były zainteresowane dalszym trwaniem konfliktu na Bliskim Wschodzie i ewentualnym przejęciem kontroli nad Kanałem Sueskim, gdyż mogło to grozić eskalacją konfliktu na cały region i grozić nieobliczalnymi skutkami. Dlatego zaapelowały do Zgromadzenia Ogólnego ONZ, proponując przyjęcie rezolucji wzywającej do zawieszenia broni, wycofania wojsk i otwarcia Kanału Sueskiego dla powszechnej żeglugi. W wyniku aktywności USA i przy wsparciu ZSRS 6 listopada 1956 roku zostały wstrzymane wszystkie działania wojenne w Egipcie. Konflikt wykazał, że żaden kraj nie może już praktycznie prowadzić całkowicie samodzielnej polityki zagranicznej, gdyż w każdym poważnym konflikcie międzynarodowym decydującą rolę odgrywają relacje między supermocarstwami, a więc między Stanami Zjednoczonymi i Związkiem Sowieckim.

Jednak konflikt o Kanał Sueski był katalizatorem wojny izraelsko-arabskiej, będącej konsekwencją trwającego od 1948 roku konfliktu bliskowschodniego³³. Obydwa mocarstwa uznawały Bliski Wschód za obszar niezwykle istotny dla ich bezpieczeństwa. Z tego względu konflikt izraelsko-arabski wielokrotnie determinował politykę zagraniczną USA i ZSRS. Choć oba kraje unikały bezpośredniej konfrontacji w tym regionie, to gospodarczo i militarnie wspierały zwaśnione strony.

Szczególnym elementem zimnej wojny było zestrzelenie amerykańskiego samolotu wywiadu elektronicznego nad terytorium ZSRS. Najsłynniejszy samolot rozpoznawczy na świecie trafił jako dowód szpiegostwa w ręce Rosjan. Skonstruowany w Stanach Zjednoczonych U-2 był samolotem rozpoznania fotograficznego i elektronicznego. Zaprojektowano go z myślą o zbieraniu informacji z obszaru Związku Sowieckiego, ale wykorzystywano go także nad innymi terytoriami będącymi w strefie zainteresowania Stanów Zjednoczonych (np. Indochiny i Chiny). Samoloty U-2 były między innymi szeroko wykorzystywane w lotach rekonesansowych nad Kubą³⁴. Misje szpiegowskie nad ZSRS prowadzono od lipca 1956 roku do maja 1960. Maszyny te latały nad ZSRS na wysokościach powyżej 18 tys. metrów, a więc poza zasięgiem środków obrony powietrznej. U-2 wyposażone były w najnowocześniejsze systemy rozpoznania elektronicznego przeznaczone do przechwytywania i analizowania sygnałów sowieckich urządzeń radarowych. Na wypadek przechwycenia lub uszkodzenia samolotu opracowano specjalne urządzenia zawierające materiał wybuchowy, który miał zniszczyć aparaturę i pozyskane informacje rozpoznawcze. Pilot uruchamiał aparaturę z chwilą nieplanowanego opuszczenia samolotu (katapultowania).

Jeden z lotów rozpoznawczych nad ZSRS zakończył się zestrzeleniem samolotu. 1 maja 1960 roku U-2B pilotowany przez Francisa Gary’ego Powersa wystartował do lotu rozpoznawczego z Peszawaru w Pakistanie. Zadaniem pilota było po przelocie nad ZSRS wylądować w Bodo w Norwegii, gdzie planowano odczytać zgromadzone sygnały elektroniczne. Lot planowano na 9,5 godziny, a jego trasa miała mieć ponad 6000 kilometrów, z tego większość (ok. 4700 km) nad terytorium sowieckim. Niestety w czasie lotu miała miejsce awaria silnika i pilot obniżył lot, aby ustabilizować jego pracę. W tym czasie Rosjanie dysponowali już rakietowym systemem obrony powietrznej i zdołali uszkodzić amerykański samolot. Wystrzelona z rejonu Swierdłowska rakieta przeciwlotnicza eksplodowała wystarczająco blisko samolotu, aby odłamkami pozbawiać go zdolności lotnych. Pilot katapultował się, ale został ujęty zaraz po wylądowaniu, a odnaleziony wrak rozbitego samolotu wystawiono później na widok publiczny w moskiewskim parku Gorkiego jako dowód skuteczności obrony powietrznej ZSRS. Całe zdarzenie miało miejsce na dwa tygodnie przed planowaną konferencją na szczycie przywódców mocarstw światowych w Paryżu. Po zestrzeleniu U-2 sowiecki premier Nikita Chruszczow zażądał na konferencji przeprosin od prezydenta Eisenhowera, co spowodowało fiasko konferencji i pogorszenie się stosunków amerykańsko-sowieckich.

Samolot U-2 służył jeszcze niemal do końca XX wieku wykonując misje rozpoznawcze. Ocenia się, że w latach 1990-1991 przeprowadzono ponad 800 lotów zwiadowczych U-2 nad rejonem Zatoki Perskiej. Następcą wysłużonego samolotu zwiadu elektronicznego U-2 był SR-71 Blackbird³⁵.

Zachwianie rosyjsko-amerykańskiego zaufania podczas zimnej wojny nastąpiło bardzo wyraźnie po nieudanej próbie inwazji kubańskich emigrantów na południową Kubę przy wsparciu amerykańskich najemników (USA). Lądowanie wojsk desantowych w Zatoce Świń, które miało miejsce 17-19 kwietnia 1961 roku, zorganizowała CIA za zgodą ówczesnego prezydenta Johna F. Kennedy’ego. Celem operacji było utworzenie tymczasowego rządu kubańskiego, który miał zwrócić się z kolei do amerykańskiego rządu o pomoc militarną w obaleniu Fidela Castro. Amerykanie podjęli działania z myślą o ustanowieniu na wyspie „własnego” prezydenta Fulgencio Batisty, który bardzo aktywnie reprezentował i chronił interesy amerykańskie na Kubie. Jednak plan Amerykanów się nie powiódł, kubańskie siły zbrojne zwyciężyły, niszcząc wojska inwazyjne w ciągu trzech dni. Wielu amerykańskich i kubańskich najemników dostało się do niewoli³⁶. Narastające przekonanie o możliwości dalszych interwencji USA sprawiło, że F. Castro przyjął propozycje ZSRS dotyczące instalacji sowieckiej broni jądrowej na Kubie.

Być może właśnie z powodu amerykańskiej akcji w Zatoce Świń u schyłku trzeciego okresu zimnej wojny doszło do kolejnego kryzysu kubańskiego (październik 1962). Tym razem istotą kryzysu było zainstalowanie na Kubie sowieckich rakiet balistycznych. Wywiad USA na początku sierpnia 1962 roku zidentyfikował na podstawie rozpoznania lotniczego kompleks nowych budynków na Kubie oraz wzrost aktywności sowieckich statków w kubańskich portach. Po ustaleniu rozmieszczenia urządzeń technicznych i wyrzutni rakiet prezydent USA John F. Kennedy zarządził blokadę morską Kuby i zażądał wycofania rakiet. Potencjalny globalny konflikt nuklearny został zażegnany, kiedy sowiecki przywódca Nikita Chruszczow nakazał zawrócić kolejne statki płynące na Kubę ze sprzętem i wyposażeniem wojskowym. Ponadto w zamian za gwarancje USA obejmujące bezpieczeństwo Kuby polecił demontaż wyrzutni rakietowych. Dodatkowym warunkiem wycofania sowieckiego sprzętu wojskowego z Kuby było wyprowadzenie amerykańskich rakiet z terytorium Turcji³⁷.

W wyścigu zbrojeń okresu zimnej wojny istotnym elementem był dzień 30 października 1961 roku, kiedy to Związek Sowiecki zdetonował 58-megatonową bombę wodorową nad Arktyką. Według obliczeń Pentagonu, jedna bomba o tej sile mogłaby kompletnie zniszczyć obszar o powierzchni około 600 kilometrów kwadratowych.

Kontrola nad przestrzenią kosmiczną miała na celu wykorzystanie nowego wymiaru w celach naukowych i militarnych, ale na początku lat sześćdziesiątych, kiedy narodził się wiek kosmiczny, stawką był głównie prestiż narodowy i duma zarówno w ZSRS, jak i w USA. Od samego początku sowiecko-amerykański wyścig rozgrywał się w dziedzinie sztucznych satelitów i lotów kosmicznych z załogą. Ponieważ jednak do wysyłania statków kosmicznych w przestrzeń potrzebne były potężne rakiety napędowe, Związek Sowiecki i Stany Zjednoczone budowały je w ramach konkurujących bloków militarnych. Dla strategów cel podbicia kosmosu sprowadzał się do tworzenia arsenału rakiet zdolnych do przenoszenia głowic jądrowych na olbrzymie odległości. Uczeni po obu stronach zdawali sobie sprawę, że ta sama rakieta, która wynosiła na orbitę satelitę, była także zdolna do odpalenia międzykontynentalnego pocisku balistycznego.

W październiku 1957 roku Rosjanie wysłali w przestrzeń pierwszy kosmiczny aparat pod nazwą Sputnik I. Natomiast już miesiąc później — Sputnika II z psem na pokładzie. Oznaczało to, że Związek Sowiecki miał nie tylko możliwość użycia satelitów do wojny ofensywnej lub defensywnej w kosmosie, ale mógł budować program „wojen gwiezdnych” przyszłej generacji. Dopiero w marcu 1958 roku Amerykanie z ośrodka kosmicznego w Cape Canaveral na Florydzie wystrzelili pierwszego satelitę. Jednak w porównaniu do rosyjskiego amerykański Vanguard I był niewielki. Pierwszy rosyjski satelita ważył ponad 80 kilogramów, podczas gdy amerykański niecałe 2 kilogramy. Związek Sowiecki tego samego roku umieścił na orbicie Sputnika III o wadze 1360 kilogramów, podczas gdy Vanguard II (umieszczony na orbicie w lutym 1959 r.) ważył niespełna 10 kilogramów.

Jednakże w czasie gdy Związek Sowiecki koncentrował się na spektakularnych wyczynach kosmicznych, Stany Zjednoczone skupiały swój potencjał na rozwoju specjalistycznych satelitów wywiadowczych oraz satelitów telekomunikacyjnych, nawigacyjnych i meteorologicznych. Było to bardzo korzystne w perspektywie kolejnych dziesięcioleci, bowiem zapewniło Stanom Zjednoczonym wszechstronność w kosmosie. Pierwszymi satelitami telekomunikacyjnymi USA były Courier i Echo I odpalone w 1960 roku. Natomiast pierwsze satelity wywiadowcze z serii Discoverer (Odkrywca) zostały umieszczone na orbicie już w lutym 1959 roku³⁸.

Ocenia się, że w ciągu trzech następnych lat nad Związkiem Sowieckim i Chinami przeleciało 26 satelitów jako część ściśle tajnego programu wywiadowczego. Większość z nich miała kamery satelitarne, a zrobione zdjęcia trafiały do specjalnych kapsuł. Po wykonaniu zdjęć kapsuły były zrzucane na sygnał przekazany drogą radiową i przejmowane przez samoloty lotnictwa USA w powietrzu nad Pacyfikiem lub zbierane po wylądowaniu w Stanach Zjednoczonych. Technika fotograficzna zapewniała wykonywanie zdjęć bardzo dobrej jakości. Z wysokości około 480 kilometrów kamera robiła wyraźne zdjęcia przedmiotów o długości około 6 metrów na ziemi. Satelity Discoverer uzupełniały zdjęcia z samolotów rozpoznawczych U-2, których loty rozpoczęły się w 1959 roku. Satelity Discoverer działały do czasu, gdy nowa technologia umożliwiła uruchomienie w styczniu 1961 roku kolejnego tajnego programu, zwanego SAMOS (Satellite and Missile Observation System — systemu obserwacyjnego satelitów nakierowanych na pociski). SAMOS stanowił kluczowy przełom w technologii, ponieważ jego satelity mogły przekazywać obrazy drogą radiową, co eliminowało potrzebę przejmowania kapsuł z filmem.

Tymczasem 12 kwietnia 1961 roku Jurij Aleksiejewicz Gagarin, 27-letni pilot lotnictwa wojskowego ZSRS i kosmonauta, stał się pierwszym człowiekiem, który znalazł się na orbicie okołoziemskiej. Jego statek kosmiczny Wostok (Wschód) obleciał Ziemię osiągając maksymalną wysokość 300 kilometrów. Lot trwał jedną godzinę, dwadzieścia dziewięć minut i jedną sekundę. Pilot-kosmonauta po wykonaniu misji bezpiecznie wylądował w kapsule na spadochronie. Wiadomość o wyczynie Gagarina wstrząsnęła Stanami Zjednoczonymi, choć nie na taką skalę, jak Sputnik, który przekroczył barierę kosmosu. W odpowiedzi na rosyjski wyczyn 5 maja 1961 roku komandor amerykańskiej marynarki wojennej Alan B. Shepard, 37-letni inżynier i oblatywacz, wzniósł się na orbitę w statku kosmicznym Freedom 7 (Wolność), wyniesionym przez rakietę Redstone. Był to o wiele krótszy lot niż Gagarina, na maksymalnej wysokości 186,4 kilometra i trwający tylko 15 minut i 22 sekundy, ale Ameryka śledziła go z zapartym tchem i z dumą, że udało się dogonić komunistów w kosmicznym wyścigu.

Mimo wielu negatywnych zjawisk w relacjach rosyjsko-amerykańskich obydwa mocarstwa konsekwentnie unikały bezpośredniej konfrontacji zbrojnej.

Czwarty okres zimnej wojny (1963-1969) rozpoczyna seria umów i porozumień związanych z kontrolą zbrojeń i rozbrojenia³⁹. Konflikty zbrojne tego okresu zdominowały działania w Indochinach i w Afryce.

Istotnym wydarzeniem w kształtowaniu relacji tego okresu zimnej wojny była wojna wietnamska. Powszechnie znana jako druga wojna indochińska prowadzona była w latach 1965-1975 między siłami Demokratycznej Republiki Wietnamu (DRW) a Republiką Wietnamu. Podczas konfliktu wyraźnie wyodrębniły się podziały polityczno-wojskowe. DRW wspierały ZSRS i Chiny (kraje socjalistyczne). Tymczasem Republikę Wietnamu wspierały militarnie i finansowo przede wszystkim Stany Zjednoczone oraz Korea Południowa.

Gdy nastał dzień 1 kwietnia 1972 roku, północni Wietnamczycy i partyzanci Wietkongu, zaskakując wojska amerykańskie i wietnamskie, rozpoczęli skoordynowany atak z regionu strefy zdemilitaryzowanej i zachodnich granic Wietnamu z Laosem i Kambodżą. Po 72 godzinach ofensywy armia południowowietnamska była po prostu zdziesiątkowana. Pod naporem komunistycznej ofensywy z Północy 30 kwietnia 1975 roku opanowano Sajgon i amerykańscy żołnierze ewakuowali uchodźców z pokonanego Wietnamu Południowego. Zakończyła się ponaddziesięcioletnia wojna, bez wielkich bitew, wojna typowo partyzancka. Atak stanowił podręcznikowy przykład równoczesnego zastosowania wojsk konwencjonalnych i partyzanckich na wielu różnych frontach w celu skoordynowanego rozbicia sił przeciwnika. Fakt amerykańskiego zaangażowania w Wietnamie należy wiązać z ówczesną sytuacją polityczną w skali globalnej. W Birmie, na Filipinach czy Malajach aktywowano ruchy partyzanckie i pojawiło się zagrożenie, że Indochiny przejdą w strefę sowieckich wpływów. To prawdopodobnie w dużym stopniu spowodowało, że Amerykanie podjęli się walki w Wietnamie przeciwko rozszerzeniu strefy komunistycznej. Nastawienie amerykańskiej opinii publicznej w niemałym stopniu było ukształtowane przez międzynarodową kampanię dezinformacyjną prowadzoną przez ZSRS. Wywiad sowiecki sponsorował wiele organizacji oraz partii politycznych, krytycznie wypowiadających się o amerykańskiej interwencji w Wietnamie. Wykorzystywał także wybranych dziennikarzy zachodnich gazet i rozgłośni radiowych do rozpowszechniania celowo przygotowanych materiałów propagandowych. Upadek Wietnamu Południowego umożliwił komunistom ostateczne opanowanie Laosu i Kambodży. Głównym następstwem zwycięstwa komunistów, oprócz opanowania całego terytorium Wietnamu, było narzucenie społeczeństwom Laosu i Kambodży komunistycznych zasad gospodarki i metod rządzenia.

W 1967 roku przyjęto w NATO Koncepcję Strategiczną Obrony Obszaru Północnoatlantyckiego. Powszechnie znaną jako strategia elastycznej odpowiedzi. Elastyczna odpowiedź przewidywała, że w wypadku agresji sił zbrojnych Układu Warszawskiego NATO może stosownie do zagrożenia podjąć działania militarne. Z tego względu w pierwszym wariancie planowano bezpośrednią obronę w celu odparcia agresji, (z użyciem broni nuklearnej włącznie). W drugim wariancie zakładano stopniowe nasilenie konfliktu, jako dążenie do osłabienia zdolności Układu Warszawskiego do kontynuowania walki. Natomiast w trzecim wariancie rozpatrywano zmasowaną odpowiedź nuklearną.

Związek Sowiecki, poczynając od lat sześćdziesiątych kontynuował program kosmicznych lotów z załogami. Przez wiele lat utrzymywał stację kosmiczną Mir (Pokój) na orbicie i zmieniał załogę dwa lub trzy razy do roku. Satelity bez załóg, służące obserwacji i telekomunikacji, stały się szybko zjawiskiem powszechnym.

Tymczasem intensywny amerykański program lotów doświadczalnych, prowadzący do lądowania astronautów na powierzchni Księżyca, trwał od sierpnia 1963 do lipca 1969 roku. Historyczne lądowanie Apollo 11 nastąpiło 20 lipca 1969 roku. Lot był elementem szerszego programu badawczego pod kryptonimem „Apollo”. Trzyosobową załogę statku stanowili Neil Armstrong – dowódca, Buzz Aldrin – pilot modułu księżycowego (lądownika) oraz Michael Collins – pilot modułu dowodzenia. Jako pierwszy na powierzchni Księżyca stanął dowódca załogi, następnie wyszedł Aldrin. Obaj astronauci przeprowadzili badania naukowe, w tym zebrali 21,7 kilograma kamieni, piasku i pyłu. Trzeci członek załogi pozostał na pokładzie. Astronauci ustawili amerykańską flagę, dając Rosjanom sygnał, że tym razem to USA dominuje w kosmosie.

Czwarty okres zimnej wojny to czas poszukiwania odprężenia w stosunkach międzynarodowych wyrażony szeregiem regulacji międzynarodowych dotyczących ograniczenia skutków wyścigu zbrojeń. Z tego powodu ocenia się, że był to powolny proces osiągania równowagi militarnej pomiędzy USA i Związkiem Sowieckim.

Piąty okres zimnej wojny obejmuje lata 1970-1979. Jest to czas wielu konfliktów zbrojnych, w których jako „cichy sprzymierzeniec” występowały zarówno USA, jak i ZSRS.

W 1971 roku wybuchła wojna indyjsko-pakistańska zwana też wojną bengalską, była jednym z epizodów trwającego nieprzerwanie od 1947 roku konfliktu między Pakistanem a Indiami. Wojna wybuchła po serii incydentów związanych z udzielaniem pomocy przez Indie bengalskiej organizacji wyzwoleńczej podczas wojny o niepodległość Bangladeszu. Kiedy proklamowano niepodległość Bangladeszu (17 kwietnia 1971 r.), wojska pakistańskie wkroczyły na teren wschodniego Bengalu, rozpoczynając jego pacyfikację. W czasie wojny Pakistan był wspierany przez Chiny, które dostarczały mu sprzęt wojskowy i uzbrojenie. Władze w Pekinie prowadziły akcję propagandową przeciwko zacieśnianiu stosunków indyjsko-sowieckich. Z pomocą przyszły także Stany Zjednoczone, dla których utrata pozycji Pakistanu w regionie była niedopuszczalna. Ponadto USA, wspierając Pakistan, liczyły na poprawę stosunków politycznych z Chinami. Natomiast Związek Sowiecki wspierał w tej wojnie Indie⁴⁰, dlatego popierał projekt rezolucji przewidującej pokojowe uregulowanie konfliktu oparte na uznaniu niepodległości Bangladeszu. Konflikt zakończył się zwycięstwem wojsk indyjskich, które rozbiły wojska pakistańskie. 22 lutego 1974 roku Pakistan uznał Ludową Republikę Bangladeszu. W kwietniu tego samego roku Indie, Pakistan i Bangladesz podpisały porozumienie o współpracy, a dwa lata później, w marcu 1976 roku, zostały wznowione stosunki dyplomatyczne między Indiami a Pakistanem. Wojna bengalska ponownie zaostrzyła stosunki indyjsko-chińskie. Ponadto udowodniła duże rozbieżności w postrzeganiu kwestii niepodległości krajów. Doprowadziła do pośredniego polityczno-wojskowego zaangażowania zarówno ZSRS, jak i USA.

W 1974 roku wojska tureckie udanym desantem zajęły Cypr. W wyniku konfliktu grecko-tureckiego dokonano podziału wyspy. Do lat sześćdziesiątych XX wieku wyspa znajdowała się pod brytyjskim panowaniem i była zamieszkiwana zarówno przez Greków, jak i Turków. W połowie lipca 1974 roku miał miejsce zamach stanu na Cyprze⁴¹, którego celem była natychmiastowa unia Cypru z Grecją. W tej sytuacji siły tureckie wylądowały na Cyprze i zajęły prawie 40 proc. kraju. Natomiast Grecja, w obliczu ostrej reakcji USA na możliwość zaostrzenia konfliktu, nie podjęła działań militarnych. Walki z wojskami tureckimi prowadziły jedynie jednostki cypryjskie. Desant turecki zakończył się proklamowaniem uznawanej jedynie przez Turcję Tureckiej Republiki Cypru Północnego i podziałem wyspy wzdłuż monitorowanej przez ONZ zielonej linii o długości 180 kilometrów. Rosja wykorzystała zaistniałą sytuację w celach propagandowych. Na przykładzie konfliktu turecko-greckiego wskazywano na konfrontacyjny charakter kapitalizmu oraz imperialistyczne zapędy członków NATO.

W 1979 roku, zaniepokojony sytuacją wewnętrzną Afganistanu, ZSRS rozpoczął interwencję w sąsiednim państwie. Rosjanie skierowali do walki przeciw partyzantce mudżahedinów wspieranej przez USA siły 40. Armii. Nocą z 24/25 grudnia 1975 roku sowieckie oddziały powietrznodesantowe zajęły lotniska w Kabulu i Bagram rozpoczynając operację „Sztorm 333”.

Dziewięcioletni okres walk wojsk ZSRS w Afganistanie można podzielić na trzy okresy – w latach 1979 do 1982 następowało zajmowanie państwa przez wojska sowieckie. Drugi okres najcięższych walk przypada na lata od 1982 do 1986. Mimo wykorzystania posiadanego potencjału armia sowiecka zaczęła stopniowo tracić kontrolę nad Afganistanem. Ocenia się, że przyczyniło się do tego wsparcie afgańskiego ruchu oporu przez USA, które dostarczały mudżahedinom duże ilości sprzętu wojskowego i środków walki. Na terenie Pakistanu i Iranu Centralna Agencja Wywiadowcza USA utworzyła bazy szkoleniowe i ośrodki zaopatrzenia dla mudżahedinów. Ostatni okres wojny to lata 1986 do 1989, podczas których następowało stopniowe wycofywanie sił ZSRS z terytorium Afganistanu. Ostateczne opuszczenie Afganistanu przez siły rosyjskie nastąpiło 15 lutego 1989 roku.

Ważnym aspektem zimnej wojny w tym okresie była irańska rewolucja islamska. Rewolucja doprowadziła do przekształcenia Iranu z monarchii konstytucyjnej w republikę islamską w następstwie obalenia szacha Mohammada Rezy Pahlawiego przez zwolenników ajatollaha Ruhollaha Chomeiniego. Zarówno wywiad, jak i dyplomacja USA były całkowicie zaskoczone rewolucją w Iranie, która rozpoczęła się w 1979 roku. Oto nagle się okazało, że główny sojusznik USA na Bliskim Wschodzie stał się zagorzałym wrogiem Ameryki w regionie Zatoki Perskiej. Taka sytuacja otwierała Rosji nowe możliwości przejęcia tego strategicznego obszaru pod polityczną kontrolę. Interwencja ZSRS była postrzegana w USA jako możliwy pierwszy krok w kierunku zajęcia surowców energetycznych regionu Zatoki Perskiej, a obalenie szacha w Iranie tylko zwielokrotniło obawy amerykańskich strategów.

Rewolucja rozpoczęła się 4 listopada, kiedy grupa 500 irańskich studentów wtargnęła do Ambasady Stanów Zjednoczonych w Teheranie. Zatrzymano 52 obywateli USA, którzy stali się zakładnikami nowej siły politycznej. Próba odbicia więźniów zakończyła się całkowitą porażką. W ręce żołnierzy irańskich wpadło sześć śmigłowców oraz dokumenty dekonspirujące siatkę CIA w Iranie. Dla USA oznaczało to utratę kluczowego sojusznika w regionie.

Głównym elementem zimnej wojny nadal pozostawał kosmos. W Stanach Zjednoczonych, jak i w Związku Sowieckim, przedsięwzięcia w dziedzinie kosmicznej oraz nuklearnej stanowiły elementy przyszłościowych, kosmiczno-nuklearnych systemów ataku i obrony. Wśród rozwijających się szybko programów satelitarnych i antysatelitarnych znajdował się kosztujący wiele miliardów dolarów program prezydenta Ronalda Reagana pod nazwą Strategiczna Inicjatywa Obronna (popularne „gwiezdne wojny”). Interesującym faktem jest, że ZSRS dysponował 35 satelitami napędzanymi energią nuklearną, które były umieszczane na orbicie od późnych lat sześćdziesiątych, a Stany Zjednoczone miały w kosmosie tylko jednego satelitę napędzanego tą energią (wykorzystywano akumulatory, baterie słoneczne).

Szósty okres zimnej wojny (1980-1985) był przede wszystkim czasem sowieckiej interwencji w Afganistanie, rewolucji w Iranie i przemian społeczno-politycznych w Europie Wschodniej.

W styczniu 1980 roku prezydent USA Jimmy Carter ogłosił nową doktrynę dotyczącą zabezpieczenia amerykańskich interesów w Zatoce Perskiej. Dokument powszechnie znany jako doktryna Cartera zakładał, że jakakolwiek próba przejęcia kontroli nad regionem Zatoki Perskiej będzie traktowana jako atak na żywotne interesy Stanów Zjednoczonych Ameryki. Tego rodzaju ataki zamierzano odpierać wszelkimi niezbędnymi środkami, w tym także poprzez interwencję militarną. Skutkiem politycznym doktryny Cartera była stała obecność militarna USA w regionie Bliskiego Wschodu. Realizacja doktryny w wymiarze militarnym opierała się bowiem na zwiększeniu obecności amerykańskich sił morskich nie tylko w rejonie Zatoki Perskiej, ale także w rejonie Oceanu Indyjskiego. Ponadto na potrzeby interwencji w rejonie Zatoki Perskiej USA rozbudowały komponent sił szybkiego reagowania. Następnie w 1983 roku powstało Dowództwo Centralne Stanów Zjednoczonych (CENTCOM) odpowiedzialne za wszystkie amerykańskie operacje militarne w regionie Bliskiego Wschodu. Zapisy doktryny Cartera umożliwiały także pomoc militarną dla sojuszników USA. Z tego względu kraje takie jak Arabia Saudyjska, Egipt i Izrael otrzymały amerykański sprzęt wojskowy i uzbrojenie.

Tymczasem świat wstrzymał oddech, bowiem w Polsce od lipca rozpoczęły się strajki, które ogarnęły niemal cały obszar kraju. Rosnące trudności w życiu społecznym i gospodarczym sprawiły, że determinacja strajkujących zaskoczyła władze polityczne. Po długich negocjacjach 31 sierpnia 1980 roku w sali BHP Stoczni Gdańskiej podpisane zostało porozumienie między przedstawicielami Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego (pod przewodnictwem Lecha Wałęsy) i komisją rządową (z wicepremierem Mieczysławem Jagielskim na czele). Wśród wielu zgłoszonych postulatów delegacja rządowa zgodziła się przede wszystkim na utworzenie nowych, niezależnych od Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR), samorządnych związków zawodowych i ograniczenie cenzury. Po zmianach rządowych 11 lutego 1981 roku gen. Jaruzelski zostaje nowym premierem, a w październiku także I sekretarzem PZPR. Katastrofalna sytuacja gospodarcza sprawia, że wprowadzono dalszą reglamentację produktów żywnościowych (mięsa i wędlin, cukier był reglamentowany od 1976 r.). W kraju narastają niepokoje społeczne. Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) 13 grudnia wprowadziła na terytorium Polski stan wojenny. Już 16 grudnia są pierwsze ofiary stanu wojennego w wyniku pacyfikacji kopalni „Wujek” przez oddziały ZOMO i wojsko. Zastrzelonych zostało 9 górników , a 21 było rannych. Wydarzenia w Polsce obserwował cały świat. Stały się one pierwszym etapem rozpadu bloku komunistycznego.

Skutki zimnej wojny stały się drastycznie widoczne w trakcie XXII Letnich Igrzysk Olimpijskich w Moskwie (19 lipca-3 sierpnia 1980 r.). Duch sportowej rywalizacji i międzynarodowe wydarzenie sportowe zostały ograniczone z powodu panującej sytuacji politycznej. Wiele państw, w tym przede wszystkim Stany Zjednoczone i Kanada, a także Norwegia i Republika Federalna Niemiec zbojkotowały igrzyska w ramach sankcji przeciwko ZSRS nałożonych po interwencji w Afganistanie. Imprezę zbojkotowała również Chińska Republika Ludowa. Na letnich igrzyskach w Moskwie zabrakło członków aż 63 reprezentacji państwowych. Wizerunkowo była to duża strata dla ZSRS, który traktował igrzyska jako okazję do promocji swojego kraju i osiągnięć całego bloku wschodniego.

W związku z pogarszającą się sytuacją polityczną i dużą aktywnością ZSRS na arenie międzynarodowej 25 lipca 1980 roku prezydent Jimmy Carter podpisał doktrynę ograniczonej wojny jądrowej. Zapisy dokumentu wskazywały ogólne zasady dotyczące prowadzenia przez Stany Zjednoczone wojny jądrowej w ograniczonej skali. Ideą doktryny było stworzenie warunków prawnych do użycia broni jądrowej w takim zakresie, aby zniszczeniu uległy tylko wybrane obiekty przeciwnika. Zakładano bowiem, że uderzenie w ośrodki dowodzenia, obiekty składowania i przenoszenia broni jądrowej oraz elementy infrastruktury gospodarczej wroga pozbawią przeciwnika zdolności do skutecznej obrony. Ponadto takie uderzenie uniemożliwi zmasowany odwet⁴².

Siódmy okres zimnej wojny (1986-1990) identyfikowany jest jako czas rozpadu systemu komunistycznego i kształtowania się we wschodniej Europie krajów o nowej demokracji. Upadek bloku wschodniego zainicjowany w Polsce przez ruch związkowy Solidarność sprawił, że o niepodległość i suwerenność upomniały się także inne kraje. W rezultacie społeczno-politycznych przemian Węgry, Czechosłowacja⁴³ (aksamitna rewolucja), Rumunia oraz Bułgaria dokonały przewartościowania dotychczasowych rozwiązań ustrojowych. Rozpad bloku wschodniego przebiegał spokojnie, do jedynych walk doszło w Rumunii, gdzie antyrządowe protesty zmieniły się w krwawą rewolucję. Czas ten ogólnie określany jako Jesień Narodów (Jesień Ludów) zamyka się upadkiem muru berlińskiego (9/10 listopada 1989 r.) oraz zjednoczeniem obu państw niemieckich.

Po rozpadzie bloku wschodniego kraje Europy Środkowo-Wschodniej stanęły przed problemem przekształcenia swoich centralnie sterowanych gospodarek w nowe wolnorynkowe systemy gospodarcze. Największym wyzwaniem stało się bezrobocie, wynikające z likwidacji nierentownych przedsiębiorstw i zakładów pracy. Polska, Czechy, Słowacja i Węgry szybko przeprowadziły prywatyzację, modernizację i reorganizację przemysłu, rolnictwa i sektora usług i stały się kandydatami do Unii Europejskiej. Gorzej radziły sobie w procesie przemian Rumunia i Bułgaria, które spowalniały swoje reformy gospodarcze.

W zasadzie nie budzi wątpliwości teza, że wszystkie zmiany warunkowane były sytuacją polityczno-gospodarczą w ZSRS. Byłyby one wręcz niemożliwe, gdyby nie zmiany w centrum systemu (pierestrojka oraz głasnost), których konsekwencją, oprócz Jesieni Narodów, był rozpad ZSRS⁴⁴. Nieudany pucz moskiewski w sierpniu 1991 roku pod kierownictwem wiceprezydenta ZSRS Giennadija Janajewa przyspieszył rozpad Związku Sowieckiego. Podczas puczu Litwa, Łotwa i Estonia ogłosiły swoją niepodległość. Natomiast bezpośrednio po puczu niepodległość ogłosiły także Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Ukraina, Mołdawia, Uzbekistan. Wszystkie zmiany stały się przesłanką do oficjalnego zamknięcia rozdziału w historii pod nazwą ZSRS. Borys Jelcyn, Leonid Krawczuk (reprezentujący Ukrainę) oraz Stanisław Szuszkiewicz (reprezentujący Białoruś) 8 grudnia podpisali układ białowieski. Formalnie dokument ten umożliwił likwidację ZSRS oraz powołanie na jego miejsce Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP oficjalnie powstała 21 grudnia 1991 r.). Dwa tygodnie później w Ałma Acie do układu przyłączyły się kolejne republiki (Armenia, Azerbejdżan, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Mołdawia, Rosja, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina i Uzbekistan). Republice rosyjskiej przyznano następstwo prawne po byłym ZSRS. Formalnie 25 grudnia 1991 roku rozwiązano ZSRS, w jego miejsce powstała Federacja Rosyjska. Niestety imperialne aspiracje Rosjan nie zniknęły wraz z upadkiem Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich, pozostały one nadal żywe i są podtrzymywane przez władze na Kremlu. Federacja Rosyjska jako państwo kontynuator nie przestała marzyć o powrocie do czasów utraconej potęgi oraz świetności, a Władimir Putin uosabia to marzenie jak nikt inny. W orędziu o stanie państwa 25 kwietnia 2005 roku prezydent Rosji Władimir Putin oświadczył: „warto uświadomić sobie, że rozpad ZSRR był największą geopolityczną katastrofą stulecia. Dla Rosjan stał się on prawdziwą tragedią”.

Jeszcze przed formalnym rozpadem ZSRS 28 czerwca 1991 roku oficjalnemu rozwiązaniu uległa Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej, organizacja międzynarodowa państw bloku wschodniego, która koordynowała procesy integracji gospodarczej. RWPG została utworzona z inicjatywy Stalina podczas konferencji moskiewskiej (5-8 stycznia 1949) i miała być wschodnioeuropejską odpowiedzią na plan Marshalla oraz powstanie Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej. Następnie (1 lipca 1991) rozwiązano Układ Warszawski, formalnie Układ o Przyjaźni, Współpracy i Pomocy Wzajemnej. Na mocy tego układu było ustanowione wspólne dowództwo w Moskwie. Sztaby armii poszczególnych państw członkowskich podlegały Sztabowi Generalnemu Sił Zbrojnych Związku Sowieckiego pełniącego funkcję Sztabu Zjednoczonych Sił Zbrojnych.

Największym konfliktem ostatniego okresu zimnej wojny była wojna iracko-irańska (1980-1988). Istotną rolę w całym iracko-irańskim sporze odgrywała także graniczna rzeka Szatt al-Arab o długości około 200 kilometrów. Rzeka ta formuje się przez złączenie wód Eufratu i Tygrysu i wpada do Zatoki Perskiej. W dolnym biegu wyznacza granicę między Irakiem i Iranem. Ponadto nad Szatt al-Arab położona jest Basra, główny port Iraku. W tej sytuacji Irak rościł sobie prawo do całości rzeki, a to oznaczało renegocjację układu z 1975 roku.

Bezpośrednim powodem wojny były żądania strony irackiej dotyczące zwrotu zajętych przez Iran w 1971 roku trzech wysp w cieśninie Ormuz. Wówczas po wycofaniu się Brytyjczyków z protektoratu nad arabskimi emiratami ówczesny szach Iranu wykorzystał sytuację i wysłał na wyspę Abu Musa siły zbrojne. O wyspę upominały się Zjednoczone Emiraty Arabskie (ZEA) i między krajami wybuchł spór. W rezultacie negocjacji właścicielem wyspy pozostały ZEA, a Iran zachował prawo do utrzymywania na niej garnizonu. Cieśnina Ormuz to jedyny szlak morski pozwalający na transport ropy naftowej z Zatoki Perskiej⁴⁵. Z tego względu cieśnina ma ogromne znaczenie strategiczne. Rozmieszczone są w niej liczne wyspy, z których największe to Gheszm i Ormuz, należą one do Iranu. Ponadto pod dnem morskim znajdują się złoża gazu ziemnego.

Operacja zaczepna Iraku została przeprowadzona w celu opanowania ujścia Tygrysu i Eufratu. Wojska irackie wdarły się w głąb Iranu, ale szybko zostały zatrzymane. Następnie Irańczycy przeszli do kontrataku i wyparli agresora. W wyniku równowagi sił ustaliła się niemal 500-kilometrowa linia frontu, a działania miały charakter wojny pozycyjnej. Konflikt ten spowodował wzmocnienie roli Iraku popieranego przez kraje arabskie i Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Do Iraku kierowano pomoc materialną, sprzęt wojskowy i specjalistów. Pomocy Irakowi udzieliły także państwa zachodnie (w tym Stany Zjednoczone), które obawiały się rozprzestrzenienia się irańskiej rewolucji islamskiej. Irak po zakończeniu bardzo kosztownej wojny był krajem zadłużonym. Jednym z państw, które udzieliły Irakowi największych pożyczek, był Kuwejt. Dlatego militarne podporządkowanie tego kraju mogło stanowić częściowe rozwiązanie problemu zadłużenia Iraku i opanowanie roponośnych terenów sąsiada. Z tego względu w 1990 roku miała miejsce agresja Iraku na Kuwejt.

W marcu 1982 roku doszło do wojny między Wielką Brytanią a Argentyną o Falklandy. Przedmiotem sporu były wyspy na południowym Atlantyku, należące do Wielkiej Brytanii, które zostały zaatakowane przez wojska argentyńskie. Brytyjska kontrola nad wyspami utrzymywała się do 1982 roku. Rządząca Argentyną junta wojskowa potrzebowała wzrostu niskiego poparcia społecznego. Zdobycie wysp miało odciągnąć uwagę Argentyńczyków od problemów wewnętrznych oraz zwiększyć popularność dyktatorskich rządów. Konflikt trwał od 2 kwietnia do 14 czerwca 1982. Walki zakończyły się po 73 dniach zwycięstwem Wielkiej Brytanii, która odbiła i opanowała cały sporny obszar. W wyniku wojny rządząca Argentyną junta wojskowa upadła, a w kraju wprowadzono demokrację.

Jednym z istotnych czynników sukcesu wojsk brytyjskich była sprawna organizacja morskiej operacji desantowej. W celu uzyskania przewagi (na morzu, w powietrzu i na lądzie), Brytyjczycy zorganizowali morską i powietrzną blokadę obszaru operacji.

Pomimo wielu wydarzeń kształtujących relacje międzynarodowe na przebieg zimnej wojny wpływały stosunki amerykańsko-rosyjskie. Jako najważniejszy element tej współpracy można wskazać spotkanie na Malcie⁴⁶ (2-3 grudnia 1989). Uczestniczyli w nim Michaił Gorbaczow i George Bush senior. Sowiecki przywódca zadeklarował poszanowanie prawa narodów do samostanowienia i wyrażał przychylne stanowisko wobec demokratycznych przemian w krajach Europy Wschodniej⁴⁷. Obaj przywódcy po zakończeniu spotkania ogłosili koniec zimnej wojny. To oznaczało zaprzestanie wyścigu zbrojeń i zrzucenie brzemienia ekspansji imperialnej zarówno po wschodniej, jak i po zachodniej stronie. Deklaracja otwierała także drogę do współpracy międzynarodowej obu zwaśnionych bloków militarnych i politycznych. Natomiast 1 czerwca 1990 roku amerykański prezydent i sowiecki przywódca podpisali porozumienie, na mocy którego w obu krajach zakończono produkcję broni chemicznej i rozpoczęto niszczenie już istniejącego jej arsenału. Ten sygnał jednoznacznie dowodzi pełnego odprężenia w relacjach międzynarodowych.

Ostatnie lata zimnej wojny zamyka iracka agresja na Kuwejt. Po wojnie z Iranem zakończonej w 1989 roku gospodarka Iraku była w bardzo złej sytuacji⁴⁸. Kraj był na krawędzi bankructwa, nadal utrzymywano dużą armię i siły bezpieczeństwa, ale wyniszczona gospodarka nie była w stanie zapewnić finansowania zmilitaryzowanego państwa. Irak dążył do poprawy swojej sytuacji gospodarczej i w tym celu wnioskował, aby kraje OPEC (Organization of the Petroleum Exporting Countries) wprowadziły restrykcyjne kwoty wydobycia ropy naftowej, co pozwoliłoby podnieść cenę surowca i pozyskać większe środki finansowe. Żądania irackie uzasadniano tezą, że podczas wojny z Iranem to właśnie Irak bronił całego świata arabskiego przed rozprzestrzenieniem się irańskiej rewolucji islamskiej na Bliski Wschód. W związku z tym to Irak ponosił koszty finansowe, materialne i osobowe całego konfliktu, zapewniając rozwój świata arabskiego. Przywódca iracki Saddam Husajn poprzez politykę zagraniczną kreował siebie jako nowego lidera świata arabskiego. W propagandzie Iraku to właśnie jego przywódca walczył o przyszłość Bliskiego Wschodu z zachodnim najeźdźcą, w tym z Amerykanami i Brytyjczykami.

Szczególnie intensywnie Irak występował przeciwko Kuwejtowi. Bowiem jednym z krajów arabskich, które udzieliły Irakowi w czasie wojny z Iranem największych pożyczek, był właśnie Kuwejt. Przywódca Iraku Saddam Husajn twierdził wręcz, że Irak bronił podczas wojny przede wszystkim Kuwejtu. Z tego względu rząd Iraku zażądał od Kuwejtu umorzenia irackiego zadłużenia, a nawet udzielenia bezzwrotnego wsparcia finansowego. Ponadto zarzucał Kuwejtowi stosowanie dumpingowych cen ropy naftowej. Przedstawiona argumentacja nie uzyskała akceptacji w krajach regionu, w związku z tym, wykorzystując sytuację międzynarodową⁴⁹, 2 sierpnia Irak dokonał inwazji na Kuwejt. Saddam Husajn wykorzystał posiadany potencjał sił zbrojnych w postaci dużej (pozostałej po zakończeniu konfliktu iracko-irańskiego), dobrze zorganizowanej i przeszkolonej w wojnie z Iranem armii do opanowania niewielkiego Kuwejtu. Zasadniczym argumentem usprawiedliwiającym agresję w przekonaniu irackiego przywódcy była teza, że Kuwejt bezprawnie wykorzystuje sporne, przygraniczne pola naftowe. Sprawujący w Iraku dyktatorską władzę prezydent Saddam Husajn przeliczył się w swoich ocenach strategicznych. Bowiem Rada Bezpieczeństwa ONZ przyjęła 2 sierpnia 1990 roku rezolucję nr 660 w sprawie irackiej agresji na Kuwejt. W rezolucji określono inwazję jako naruszenie Karty Narodów Zjednoczonych. Ponadto wzywano rząd Iraku do natychmiastowego i bezwarunkowego wycofania swoich wojsk z Kuwejtu oraz umożliwienia przywrócenia legalnych władz tego kraju. Rezolucja ONZ wskazywała Ligę Państw Arabskich jako organizację pośredniczącą w negocjacjach dotyczących spraw spornych. Rezolucja stanowiła także, że Rada Bezpieczeństwa podejmie wszelkie dalsze kroki w celu zapewnienia wykonania postanowień. Dodatkowo zakazano handlu z Irakiem, a także zawieszono połączenia lotnicze i zamrożono aktywa irackiego rządu za granicą.

Wobec braku rezultatów w postępie prac pokojowych i wyraźnego lekceważenia postanowień ONZ przez rząd iracki⁵⁰, 25 sierpnia 1990 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ zezwoliła na blokadę morską Iraku z użyciem środków militarnych dla wymuszenia jej przestrzegania. Stany Zjednoczone i ich sojusznicy skierowali okręty i wydzielone siły morskie do realizacji blokady morskiej Iraku.

Kolejna Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 678 z 29 listopada 1990 roku upoważniła państwa członkowskie ONZ do podjęcia wszelkich niezbędnych środków w celu wymuszenia na Iraku wykonania rezolucji nr 660 z 2 sierpnia 1990 roku oraz szeregu kolejnych. Istotą nowej rezolucji było doprowadzenie do stanu, w którym wojska irackie opuszczą zajęty Kuwejt i przywrócą legalny rząd. ONZ po licznych ostrzeżeniach wobec Iraku tym razem postawiła jednoznaczne ultimatum wycofania się wojsk irackich z Kuwejtu do 15 stycznia 1991 roku.

Rezolucja ta stanowiła podstawę prawną do podjęcia przez międzynarodową koalicję operacji wojskowej pod przywództwem Stanów Zjednoczonych, zmierzającej do wyzwolenia Kuwejtu. Przeprowadzono dwie operacje militarne. Pierwsza pod nazwą Desert Shield (Pustynna Tarcza od 7 sierpnia 1990), której celem było zapewnienie ochrony zagrożonej Arabii Saudyjskiej. Natomiast po upływie terminu ultimatum rozpoczęła się druga operacja Desert Storm (Pustynna Burza od 17 stycznia 1991). Po uzyskaniu przewagi w powietrzu 25 lutego dowodzący siłami sprzymierzonych gen. Norman Schwarzkopf poprowadził ofensywę lądową (operacja Pustynny Miecz). Po trzech dniach operacji, 28 lutego 1991 roku, prezydent George H.W. Bush ogłosił zwycięskie zakończenie wojny i wyzwolenie Kuwejtu. Po wojnie ONZ nałożyła na Irak szereg sankcji. Wprowadzono między innymi drastyczne obniżenie sprzedaży irackiej ropy naftowej. Zobowiązano Irak do wypłacenia odszkodowań za zniszczenia spowodowane w Kuwejcie. Ponadto nałożono embargo na handel i wprowadzono w tym celu z ramienia ONZ międzynarodowy nadzór. Dodatkowo nakazano Irakowi zniszczenie broni masowego rażenia i powołano na północy i południu kraju strefy wyłączone dla lotnictwa irackiego dla ochrony prześladowanych mniejszości narodowych (Kurdów).

Zimna wojna to oczywiście umowna nazwa określonego przedziału czasowego, w którym odnotowano dynamiczny okres rywalizacji ideologicznej, politycznej i militarnej między UW i NATO. Historycy nie są zgodni co do podziału i wyodrębnienia poszczególnych wydarzeń jako charakterystycznych elementów rozdzielających poszczególne okresy zimnej wojny. Zimnej wojnie towarzyszył wyścig zbrojeń, zmagania o uzyskanie panowania w przestrzeni kosmicznej oraz rywalizacja gospodarcza. Różne są oceny tego okresu, ale w zasadzie jako najważniejsze wydarzenia zimnej wojny uznane zostały: blokada Berlina, wojna koreańska, konflikt zbrojny związany z przejęciem Kanału Sueskiego, kryzys kubański, wojna wietnamska, irańska rewolucja islamska, sowiecka interwencja w Afganistanie, stan wojenny w Polsce oraz zburzenie muru berlińskiego.

Zimna wojna między Wschodem a Zachodem we wszystkich jej wymiarach dominowała nad powojennymi dekadami aż do początku XXI wieku. Generowała wojny regionalne i konflikty zbrojne prowadzone przez pośredników – wszystko to pod parasolem proklamowanego pokoju światowego. Lata zimnej wojny charakteryzowały się wyścigiem zbrojeń, gromadzeniem broni nuklearnej, wojnami koreańską i wietnamską, wojnami na Bliskim Wschodzie, kryzysami wokół Berlina i Kuby, współzawodnictwem w Trzecim Świecie. To, że zimna wojna zakończyła się u schyłku XX wieku, było tak samo zaskakujące jak to, że mimo napięć i sporów udało się uniknąć trzeciej wojny światowej. Nowy sposób myślenia supermocarstw, ogromne wyzwania związane z zapewnieniem warunków funkcjonowania społeczeństw, wynikające z wprowadzenia nowych technologii i globalizacji stworzyły na świecie nowy klimat, który sprawił, że widmo wojny światowej wydaje się czymś przestarzałym. Militarna konfrontacja między Wschodem a Zachodem staje się anachronizmem w obliczu ogromnych problemów politycznych, społecznych, etnicznych i ekonomicznych, które są wyzwaniem dla całego świata.

W obliczu wstrząsów politycznych i katastrof humanitarnych, terroryzmu i nacjonalizmu dotychczasowi adwersarze (szczególnie USA i FR) boją się dużo mniej siebie nawzajem, niż własnych trudności wewnętrznych. Przede wszystkim zaś obawiają się problemów, nad którymi nie mają kontroli: zmian w wieku i strukturze etnicznej swoich społeczeństw, dysfunkcji w globalnym środowisku naturalnym, które stały się ostatnio tak wielkim zagrożeniem, czy niespodziewanego pojawienia się nowych państw nuklearnych.

1.5. Amerykańskie strategie wojenne

W minionym wieku nadrzędnymi czynnikami kształtującymi treść strategii wojennych państw NATO były interesy narodowe Stanów Zjednoczonych. W zasadzie USA jako kraj wiodący pod względem militarnym i politycznym przejął na siebie rolę głównej siły i organizatora działań zbrojnych. Stąd też kolejne amerykańskie doktryny narodowe stanowiły w całym powojennym okresie podstawę strategii wojennych całego sojuszu. Oczywiście w minionym okresie nie obeszło się bez kontekstów politycznych. Dlatego w ocenie ówczesnego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego⁵¹ zakładano, że strategia wojenna jest dostosowana do potrzeb politycznych. Wyrazem tego było założenie, że amerykańskie koncepcje początkowo miały na celu powstrzymanie rozwoju socjalizmu i ewentualne zniszczenie całego bloku wschodniego. Natomiast w połowie lat osiemdziesiątych zakładano osłabianie socjalizmu oraz niedopuszczenie do przekształcenia go w system światowy. Na podstawie przedstawionych przesłanek przyjmowano, że dla realizacji celów NATO kierownictwo Stanów Zjednoczonych nieustannie dążyło do utrzymania zdecydowanej przewagi militarnej na świecie, opartej na broni jądrowej i silnie rozbudowanych środkach jej przenoszenia. Dodatkowym aspektem hegemonii światowej był system baz wojskowych rozmieszczonych wokół państw „wspólnoty socjalistycznej”, a także w innych strategicznych regionach świata (np. Azja, Ameryka Południowa).

Właśnie w celu wzmocnienia pierścienia amerykańskich baz wojskowych Stany Zjednoczone podpisały wiele militarnych paktów i zawarły dwustronne układy wojskowe, głównie z państwami Europy Zachodniej, Azji⁵² i Ameryki, Australii⁵³, a potem także Afryki⁵⁴.

Faktem jest, że amerykańskie doktryny narodowe i strategie wojenne w okresie powojennym ulegały ciągłej modyfikacji w miarę zmian zachodzących w sytuacji międzynarodowej. Ponadto zmieniał się układ sił między antagonistycznymi blokami militarnymi, modyfikacji ulegały także możliwości nowych środków walki wprowadzanych do sił zbrojnych.

Pierwsze powojenne poglądy militarne Stanów Zjednoczonych, bazujące na doktrynie powstrzymywania komunizmu i określane mianem „strategii peryferyjnej”, bazowały na amerykańskiej przewadze jądrowej. Łączyły one niektóre zasady amerykańskiej strategii obowiązującej w końcowej fazie II wojny światowej oraz plany zmasowanego użycia broni jądrowej przeciwko ówczesnym państwom socjalistycznym.

Następnie Stany Zjednoczone przyjęły strategię „zmasowanego odwetu”, która obowiązywała od 1949 do 1961 r. (w NATO od l955 do l968 r.).

„Strategia zmasowanego odwetu” została wykreowana w sytuacji posiadania przez USA przewagi gospodarczej i technologicznej uzyskanej po II wojnie światowej. W następstwie tego rozwijano zdolności operacyjne i podtrzymywano stan przewagi nad Związkiem Sowieckim, dysponując większą liczbą ładunków jądrowych i środków ich przenoszenia. Zgodnie z przyjętą strategią, w wypadku konfliktu zbrojnego, Stany Zjednoczone zamierzały już na początku wojny wykonać zmasowane uderzenia na ośrodki gospodarcze, polityczne i obiekty wojskowe państw bloku socjalistycznego. Zamierzano w ten sposób w możliwie najkrótszym czasie rozstrzygnąć wynik wojny na swoją korzyść. Ponadto terytorium USA i sojuszników w wypadku uderzenia jądrowego znajdowało się poza zasięgiem bezpośrednich działań wojennych. Strategia zmasowanego odwetu nie przewidywała odpowiedzi NATO na atak za pomocą sił konwencjonalnych, lecz natychmiastowy zmasowany odwet nuklearny.

Z chwilą, gdy Związek Sowiecki do swojego arsenału obronnego wprowadził broń jądrową, strategia zmasowanego odwetu utraciła aktualność. Natomiast wyprodukowanie przez Związek Sowiecki broni termojądrowej⁵⁵ oraz strategicznych środków jej przenoszenia otworzyło nowy rozdział w wyścigu zbrojeń. Bowiem ZSRS uzyskał możliwości pozwalające w wypadku konfliktu zbrojnego zaatakować terytorium Stanów Zjednoczonych bronią rakietowo-jądrową.

W tej sytuacji amerykańskie kierownictwo polityczne i wojskowe zostało zmuszone do zmiany istniejącej strategii i oparcia jej na całkowicie innych założeniach. W 1961 roku ogłoszona została przez prezydenta Johna F. Kennedy’ego „strategia elastycznego reagowania”. Natomiast w 1968 roku zaakceptowało ją również kierownictwo Sojuszu Północnoatlantyckiego jako obowiązującą strategię NATO.

Istotą strategii elastycznego reagowania było założenie, że w wypadku ewentualnego konfliktu zbrojnego zostaną użyte takie siły i środki, jakich w danym czasie i rejonie będzie wymagała sytuacja operacyjno-strategiczna. A zatem elastyczne reagowanie w praktyce militarnej oznaczało rozbudowę różnych rodzajów sił zbrojnych (zdolnych do samodzielnych operacji), będących w stanie uczestniczyć w różnych rodzajach działań militarnych, ze szczególnym uwzględnieniem wojen o małym zasięgu (lokalnych) i partyzanckich.

Podstawowa różnica między oboma strategiami sprowadzała się do faktu użycia broni masowego rażenia, ale nie w początkowym okresie wojny, a jedynie w ostateczności. Strategia elastycznego reagowania koncentrowała się na rozwoju potencjału broni konwencjonalnej, postrzegając środki walki jako instrument, za pomocą którego można zręcznie (przystosowawczo) oddziaływać w obszarze konfliktu.

W ramach strategii elastycznego reagowania rozszerzono formy i metody destrukcyjnego oddziaływania na ówczesne państwa socjalistyczne oraz założono ewentualne stopniowe – w miarę potrzeb operacyjno-strategicznych – użycie poszczególnych komponentów potencjału militarnego, począwszy od sił konwencjonalnych poprzez taktyczną broń jądrową, aż do strategicznych sił jądrowych włącznie.

Na podstawie przedstawionych założeń można zatem stwierdzić, że strategia elastycznego reagowania odchodziła od jedynego modelu działań opartego na zmasowanym użyciu broni jądrowej. Przewidywała w zamian elastyczne, stopniowe stosowanie sił i środków. Wielowariantowe wykorzystanie potencjału militarnego miało stworzyć kierownictwu polityczno-wojskowemu Stanów Zjednoczonych większą swobodę reakcji i umożliwić użycie w określonych sytuacjach takich sił i środków, które zapewnią osiągnięcie zakładanych celów, a nie spowodują przekształcenia konfliktu zbrojnego w powszechną wojnę jądrową.

W tym kontekście wariantowe użycie sił zbrojnych miało pozwolić na prowadzenie wojen o różnym charakterze tak pod względem celów i użytych środków walki, jak i obszaru działań bojowych. W związku z tym w założeniach strategii elastycznego reagowania przewidywano trzy możliwe rodzaje wojen: wojnę specjalną (konflikt o niskim zaangażowaniu), wojnę ograniczoną (lokalną) i powszechną wojnę jądrową.

W kontekście elastycznego reagowania USA, aby zapewnić sobie realną możliwość odpowiedzi na atak nuklearny ze strony ZSRS, przygotowały koncepcję triady strategicznej. Zakładała ona funkcjonowanie trzech różnych typów środków przenoszenia strategicznej broni nuklearnej. Pierwszy stanowiły międzykontynentalne rakiety balistyczne. Drugi element oparty był na łodziach podwodnych wyposażonych w głowice nuklearne. Natomiast trzeci filar triady bazował na wykorzystaniu bombowców strategicznych. Każdy z tych filarów triady strategicznej musiał być zdolny do przeprowadzenia zmasowanego ataku samodzielnie. Wszystko na wypadek, gdyby dwa pozostałe filary całego systemu zostały zniszczone lub sparaliżowane w trakcie rosyjskiego ataku jądrowego. Przy takim podejściu – wykorzystania triady jądrowej – Związek Sowiecki musiał się liczyć ze skutecznym odwetem. Bowiem nawet gdyby zaatakował jako pierwszy, państwa członkowskie Sojuszu były zdolne do „elastycznej” odpowiedzi.

Strategia elastycznego reagowania zakładała również narzucenie stronie przeciwnej (państwom socjalistycznym) swoistego wyścigu zbrojeń. Owe zmagania w sferze militarnej miały na celu wyczerpanie i zdezorganizowanie potencjału ekonomicznego przeciwnika. Chodziło o wymuszenie sytuacji, w której kraje Układu Warszawskiego będą przeznaczały znaczną część dochodu narodowego na zbrojenia, ograniczając w ten sposób rozwój społeczny. To w konsekwencji miało doprowadzić do rozruchów i wewnętrznych walk narodowych. Jednocześnie strategia elastycznego reagowania przewidywała za pośrednictwem różnorodnych środków propagandowych oddziaływanie na ludność krajów nieprzyjaznych. W ten sposób otwierano front zakrojonej na szeroką skalę wojny psychologicznej, mającej na celu kształtowanie społeczeństw „wspólnoty socjalistycznej” i doprowadzenie do uruchomienia antagonistycznych nastrojów⁵⁶.

W 1971 roku Stany Zjednoczone zastąpiły strategię elastycznego reagowania jej zmodyfikowaną wersją – strategią realistycznego odstraszania. Strategia ta akcentuje czynnik odstraszania przez zagrożenie użyciem ofensywnego potencjału militarnego. W ten sposób Stany Zjednoczone zamierzały zapewnić sobie warunki do prowadzenia polityki z pozycji siły.

Nowa strategia utrzymywała w mocy idee elastycznego operowania potencjałem militarnym, natomiast zwiększała ofensywność i zakres użycia jego poszczególnych elementów. Ponadto definiowała skalę militarnego zaangażowania Stanów Zjednoczonych w świecie oraz określała sposób prowadzenia konfliktów zbrojnych nowego typu. Podniesienie rangi broni jądrowej w strategii realistycznego odstraszania znalazło wyraz m.in. w zwiększeniu liczby obiektów strategicznych przewidzianych do niszczenia tą bronią oraz w rozbudowie i modernizacji operacyjno-taktycznych środków napadu jądrowego europejskich państw NATO⁵⁷.

Kierownictwo wojskowe Stanów Zjednoczonych, uwzględniając wymagania wynikające ze strategii realistycznego odstraszania, główny wysiłek skierowało na:

rozwijanie środków strategicznego napadu jądrowego w takim stopniu, by zachowały one charakter czynnika odstraszania oraz zapewniały wykonanie uderzenia uprzedzającego lub odwetowego na cele położone na terytorium prawdopodobnego przeciwnika (a więc nie tylko krajów Układu Warszawskiego);

równomierną i proporcjonalną rozbudowę rodzajów sił zbrojnych oraz przystosowanie ich do prowadzenia różnego rodzaju działań militarnych (konfliktów zbrojnych w różnej skali, stąd rozwijanie zdolności ekspedycyjnych w USA);

zwiększenie możliwości szybkich przerzutów drogą powietrzną i morską związków i oddziałów podwójnego bazowania oraz wchodzących w skład odwodu strategicznego, rozmieszczonych w kontynentalnej części Stanów Zjednoczonych;

rozbudowę sił i środków przeznaczonych do prowadzenia tzw. wojen niekonwencjonalnych, w tym zwalczania ruchów postępowych, partyzantki, organizowania sabotażu oraz dywersji, wojny psychologicznej itp.

Mimo że strategia realistycznego odstraszania obowiązywała w Stanach Zjednoczonych do 1981 roku, to jednak nie została ona oficjalnie zaakceptowana przez europejskie państwa NATO.

W połowie lat osiemdziesiątych w Stanach Zjednoczonych w końcowej fazie formułowania znajdowała się nowa strategia wojenna przewidziana na lata osiemdziesiąte i dziewięćdziesiąte. Odpowiednio do swoich założeń była ona określana jako strategia „bezpośredniej konfrontacji”. Istotą nowej strategii było dążenie Stanów Zjednoczonych do uzyskania strategicznej przewagi nad Związkiem Sowieckim i osiągnięcie zwycięstwa w każdej wojnie. W tym kontekście zakładano w USA konfrontację w wojnie jądrowej oraz konwencjonalnej prowadzonej w dowolnym rejonie operacyjnym, a także w przestrzeni kosmicznej.

Koncepcja zakładała już w okresie pokoju prowadzenie niezbrojnej konfrontacji z państwami Układu Warszawskiego, szczególnie w dziedzinie politycznej, ekonomicznej i ideologicznej. W sferze militarnej przewidywano przygotowanie i prowadzenie wojny przeciwko państwom socjalistycznym nie tylko w Europie⁵⁸, ale także na innych kontynentach (Azja, Afryka) w skali globalnej⁵⁹, jak i ograniczonej⁶⁰.

Podłoże polityczne militarnej koncepcji użycia sił zbrojnych stanowiła doktryna Reagana⁶¹. Była ona ukierunkowana na walkę z komunizmem, a w praktyce z ZSRS jako hegemonem bloku sowieckiego i strategicznym przeciwnikiem USA. Doktryna była materializowana poprzez wspieranie zarówno finansowe, jak i militarne krajów i organizacji walczących z komunizmem⁶², obalanie komunistycznych reżimów oraz prowadzenie „twardej” polityki wobec ZSRS postrzeganego przez prezydenta USA jako „imperium zła”⁶³.

Prezydent USA Ronald Reagan 23 maja 1983 roku ogłosił program Inicjatywa Obrony Strategicznej (Strategic Defense Initiative – SDI), którego celem miało być wyeliminowanie sowieckiego zagrożenia nuklearnego. Chodziło o opracowanie metody niszczenia w przestrzeni kosmicznej międzykontynentalnych pocisków balistycznych. Ponieważ przenosiło to wojnę do przestrzeni kosmicznej, program określono mianem wojen gwiezdnych. Po pierwsze zakładano, że likwidacja rakiet uderzeniowych ZSRS w przestrzeni kosmicznej uniemożliwi przeprowadzenie uderzenia na USA i NATO. Po drugie zaś oczekiwano, że amerykańska inicjatywa wywoła wyścig zbrojeń na taką skalę, której ZSRS po prostu nie podoła finansowo i jego gospodarka ulegnie załamaniu. Biorąc pod uwagę fakt, że Związek Sowiecki był już wyczerpany wieloletnią wojną w Afganistanie (1979-1989), plan Reagana miał wszelkie szanse powodzenia. Wprawdzie planowany system obrony nigdy nie powstał, ale w 1991 roku ZSRS jako państwo przestał istnieć. Niemniej idea wojen gwiezdnych cały czas jest aktualna i prowadzone są dalsze prace nad jej realizacją. Dzisiejszym jej aspektem jest system obrony przeciwrakietowej. Cały program BMD (Ballistic Missile Defense – System Obrony Antybalistycznej) jest systemem przewidzianym na wiele lat rozwoju, wykorzystującym najnowsze technologie oraz rysujące się w tym zakresie perspektywy na przyszłość. Z założenia system jest planowany jako wielowarstwowy, wykorzystujący bazujące na lądzie i w morzu, aktualne i przyszłe środki zwalczania pocisków balistycznych zdolnych do przenoszenia broni masowego rażenia.

Upadek muru berlińskiego 9/10 listopada 1989 roku oraz rozpad Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich w 1991 roku dały nadzieję, że odeszła w zapomnienie epoka wielkich wojen. Wydawało się, że zakończenie rywalizacji obu bloków militarnych (Układu Warszawskiego i NATO) przyniosło nadzieję na ogrzanie zimnowojennej atmosfery. Wielu ekspertom udzielił się entuzjazm powszechnego pokoju. Przyjmowano wręcz, że użycie siły zostanie niemal wykluczone ze stosunków międzynarodowych. Niestety tak się nie stało. Ostatnia dekada XX wieku i początek wieku XXI wypełniły liczne konflikty zbrojne z udziałem Stanów Zjednoczonych.

Urząd prezydenta Stanów Zjednoczonych 20 stycznia 1989 roku objął George Herbert Walker Bush, który przez jedną kadencję (do 1993 r.) nadawał kierunek polityczno-militarnej transformacji sił zbrojnych USA w nowych polityczno-militarnych uwarunkowaniach. Warto odnotować, że George H.W. Bush był wiceprezydentem USA w administracji Ronalda Reagana (1981-1989). Założeniem wprowadzonych wówczas zmian w koncepcji użycia sił zbrojnych było przekonanie, że USA w związku ze zmianą sytuacji międzynarodowej powinny pełnić funkcję światowego lidera w promowaniu pokoju. Dlatego USA zdecydowały się na „rolę policjanta”, który samodzielnie podejmuje decyzje (przy współudziale lub za zgodą organizacji międzynarodowych), co do potrzeby użycia sił zbrojnych w celu stabilizacji sytuacji w zapalnym rejonie.

Mając na uwadze fakt, że państwa europejskie po rozpadzie dwubiegunowego świata obniżyły swoje wydatki na obronność, tylko USA zdolne były do samodzielnego podejmowania wyzwań militarnych w wypadku konfliktu zbrojnego. Ponadto USA w celu zabezpieczenia własnych interesów narodowych posiadały wojskowe, polityczne i gospodarcze możliwości kształtowania relacji niemal w każdym regionie świata⁶⁴. Pod hasłem walki z terroryzmem USA systematycznie zwiększały swoją obecność militarną w świecie, w tym także w Afryce⁶⁵. Oprócz wojskowej dominacji może to być element wyścigu mocarstw o wpływy gospodarcze na najszybciej rozwijającym się kontynencie świata.

Okres po zimnej wojnie to czasy kadencji kilku kolejnych prezydentów: George’a Busha seniora (1989-1993), Billa Clintona (1993-2001) oraz George’a W. Busha (2001-2009), Baracka Obamy (2009-2017) oraz Donalda Trumpa (2017). Nie podlega dyskusji teza, że przed każdym z nich stały inne, często dotychczas nieznane wyzwania, dlatego różne były efekty podejmowanych działań. Z tego też względu różnie poszczególni prezydenci uzasadniali powody amerykańskich interwencji zbrojnych. W 1991 roku USA interweniują w Iraku, rozpoczynając pierwszą wojnę w Zatoce Perskiej. Pod koniec 1992 roku inicjują operację „Przywrócić nadzieję” w Somalii. W 1994 roku USA zbrojnie angażują się na Haiti. W 1995 roku włączają się w operację NATO w byłej Jugosławii (na terenie Bośni i Hercegowiny). W 1999 roku Amerykanie przewodzą operacji „Sojusznicza siła” na terenie Kosowa. I w końcu w 2001 roku podejmują działania w Afganistanie, a w 2003 roku interweniują po raz drugi w Iraku.

Koncepcja rozszerzonego pola bitwy

Koncepcja „rozszerzonego pola bitwy” obejmowała operacje prowadzone w ramach strategicznej obrony, w której przeciwnik był atakowany na całej głębokości swego ugrupowania w celu stworzenia warunków przejścia NATO do działań zaczepnych i osiągnięcia pełnego zwycięstwa. Koncepcja rozszerzonego pola bitwy wymagała użycia narodowych i połączonych (wydzielanych z różnych krajów) komponentów sił powietrznych i lądowych zarówno w płaszczyźnie wykrywania celów, jak i wskazania środków do ich zwalczania. W związku z tym terminologia wykorzystana do opisania koncepcji rozszerzonego pola bitwy została użyta w celu określenia różnorodnych skoordynowanych działań prowadzonych przeciwko wojskom Układu Warszawskiego⁶⁶. W ogólnych założeniach koncepcja zakładała:

1) zwalczanie jednostek przeciwnika rozmieszczonych w głębi pola walki w celu utrudnienia realizacji planów operacyjnych, zakłócenia dowodzenia oraz wytrącenia mu inicjatywy;

2) zwiększenie sił i środków rozpoznania oraz udziału w bitwie innych rodzajów sił zbrojnych i wojsk;

3) powiązanie w czasie działań logistycznych z wprowadzaniem do walki kolejnych rzutów.

Powyższe zestawienie założeń koncepcji dowodzi, że autorzy bardzo szeroko stosowali pojęcie „rozszerzone pole bitwy”, na którym w celu obniżenia zdolności bojowej przeciwnika zamierzano wykorzystać w sposób skoordynowany różne siły i środki oraz sposoby walki.

Rozpatrując rozszerzone pole bitwy jako kompleksową metodę walki z siłami UW należy uwzględnić fakt, że osiągnięcie powodzenia w walce uwarunkowane było przeprowadzeniem głębokiego ataku. Działanie takie zaś wymagało koordynacji w czasie pomiędzy siłami powietrznymi i lądowymi, w tym szczególnie z zasadniczymi działaniami prowadzonymi przez związki i oddziały na rubieży bezpośredniej styczności bojowej. Koordynacja uderzenia była o tyle istotna, że zakładano jednoczesne oddziaływanie na wszystkie elementy ugrupowania przeciwnika. Zatem w procesie planowania działań bojowych wskazywano obiekty, których wyeliminowanie w poszczególnych etapach walki będzie miało kluczowe znaczenie dla dalszych działań. Na przykład w czasie gdy potencjalny przeciwnik forsował przeszkodę wodną, pododdziały w styczności walczyły z wojskami na wodzie, artyleria zwalczała siły szykujące się do przeprawy, lotnictwo zaś bombardowało podchodzące w rejon forsowania kolumny wojsk przeciwnika. Natomiast siły specjalne dokonywały dywersji na wybranych obiektach infrastruktury terenowej. W ten sposób „rozszerzano pole bitwy” angażując do walki kolejne elementy ugrupowania przeciwnika. Jako priorytetowe obiekty uderzeń wybierano pododdziały inżynieryjne, które zabezpieczały forsowanie, oraz jednostki wsparcia ogniowego wykonujące zadania ogniowe. W efekcie podejmowanych działań przeciwnik był zmuszony do nieplanowanego i wcześniejszego wykorzystywania odwodów w celu eliminacji całego spektrum zagrożeń na rozszerzonym polu bitwy.

W przedstawionej sytuacji – wojsk przeciwnika forsujących rzekę – istotną rolę odgrywa koordynacja działań, zwłaszcza gdy liczba zwalczanych celów przekracza możliwości ogniowe każdego szczebla dowodzenia z osobna. Z tego względu wyznaczanie środków do zwalczania celów w głębi ugrupowania przeciwnika powinno być zsynchronizowane z ujednoliconym planem manewru oraz planem ognia na obszarze całego rozszerzonego pola bitwy.

Dlatego w ówczesnym czasie przeanalizowania wymagała liczba uzbrojenia wchodzącego do użytku w państwach NATO oraz określenie nowych potrzeb operacyjnych w ramach rozszerzonego pola bitwy. Zakładano, że nie będą to tylko systemy broni o większej skuteczności i zasięgu, lecz zautomatyzowane systemy uzbrojenia i łączności zapewniające bardziej efektywne dowodzenie. Ponadto wskazywano na potrzebę budowy systemów czujnikowych w celu wykrycia, identyfikacji i ustalenia obiektów uderzeń oraz przeprowadzenia oceny skuteczności wykonywanych uderzeń.

Koncepcja rozszerzonego pola bitwy zakładała walkę z liczebnie silniejszym przeciwnikiem. Dlatego zalecano, aby atak na kolejne rzuty wojsk rozpocząć wówczas, gdy są one rozmieszczone głęboko na terytorium przeciwnika. W prowadzonych rozważaniach przyjmowano, że jeżeli słabsze liczebnie wojska strony broniącej się pozwolą przeważającym siłom przeciwnika włamać się w głąb ich terytorium, to wówczas będzie za późno na skuteczne użycie sił i środków ogniowych dla przywrócenia poprzedniego stanu. Może to nastąpić dopiero wówczas, gdy zostanie użyta broń jądrowa, a do tej sytuacji NATO nie mogło dopuścić.

Koncepcja bitwy powietrzno-lądowej

W powszechnym rozumieniu „bitwa powietrzno-lądowa”⁶⁷ jest koncepcją, która obejmuje zarówno pojęcia odnoszące się do „zintegrowanego pola bitwy”, jak i wyobrażenia dotyczące „rozszerzonego pola bitwy”.

„Zintegrowane pole bitwy” nie jest wyodrębnioną koncepcją, a jedynie określeniem dla ówczesnych działań wojennych, w których planowano wykorzystać zmasowany ogień środków walki w celu zniszczenia lub obezwładnienia sił przeciwnika. Zmasowanie to obejmowało także użycie broni jądrowej, chemicznej i konwencjonalnej oraz zastosowanie środków walki radioelektronicznej. Dla pełnego zrozumienia istoty koncepcji bitwy powietrzno-lądowej właściwym jest przypomnieć warunki, jakie przyjmowano do charakterystyki wojny w latach osiemdziesiątych. Mając na uwadze planowany sposób wykorzystania sił zbrojnych, można stwierdzić, że przyszła wojna w ocenie strategów NATO będzie się charakteryzowała takimi pojęciami, jak: wysokie straty śmiertelne, duża ruchliwość i nielinearność ugrupowania bojowego.

Wysokie straty śmiertelne będą skutkiem zaciętych walk (czego dowiodły doświadczenia amerykańskie z wojny w Wietnamie). Upór przeciwnika niejeden raz w historii sztuki wojennej stanowił niematerialny i decydujący czynnik w starciu zbrojnym. Kolejnym argumentem w tezie o wysokich stratach był fakt, że do wojsk wprowadzane były nowe, skuteczne środki walki (np. rakiety przeciwpancerne, śmigłowce). Ponadto wzrastała precyzja rażenia, co nie było bez wpływu na poziom strat osobowych. Wzrastała także celność ognia pośredniego artylerii, co zwiększało zagrożenie sił i środków rozmieszczonych w głębi ugrupowania bojowego, na tyłach wojsk. Upadł w związku z tym mit o bezpiecznym zapleczu. Dalej w założeniach teoretycznych przyjmowano, że nowe rodzaje min, z różnorodną techniką ich stosowania oraz mechanizmami odpalania, zdezorganizują i opóźnią działanie wojsk, a więc pośrednio także będą wpływały na poziom strat. Dodając do tego obezwładnienie lub zniszczenie całych jednostek w efekcie użycia przez Układ Warszawski broni jądrowej i chemicznej, nietrudno będzie sobie wyobrazić ogrom strat.

Dodatkowo chaos przyszłego pola bitwy spotęguje masowe zastosowanie środków walki radioelektronicznej, które, jak przewidywano, będą już wkrótce bardzo skuteczne przeciwko oddziałom NATO silnie uzależnionym od łączności elektronicznej. Zakładano zatem, że dalszy rozwój obecnych systemów uzbrojenia zapoczątkuje nowy etap opracowywania niszczących środków walki. Autorzy koncepcji bitwy powietrzno-lądowej zakładali, że operacje militarne będą kontynuowane dniem i nocą bez przerwy. A zatem oceniano, że wystąpią masowe straty w ludziach, duże straty w środkach materiałowych oraz duże zużycie amunicji.

Ruchliwość w zgodnej opinii ekspertów NATO miała być jedną z podstawowych cech działań bojowych lat osiemdziesiątych. Od czasu II wojny światowej siły zbrojne na całym świecie zostały w znacznej mierze zmechanizowane i zmotoryzowane. Dostrzegano fakt, że światowy system handlu bronią powodował, iż nowoczesne, opancerzone wozy bojowe i systemy walki były sprzedawane do różnych krajów często poza kontrolną organizacji międzynarodowych czy wiedzą rządów. Ze względu na rozwój techniki przyjmowano, że możliwości manewru będą wzrastały wraz z wprowadzaniem nowych rozwiązań sprzętowych. W przyjmowanych ocenach zakładano, że o efektywności wojsk w przyszłej walce będzie decydowała ruchliwość, a nie jedynie prędkość i możliwości poszczególnych jednostek sprzętu bojowego. Zatem w wojskowe znaczenie pojęcia „ruchliwość” wpisano zwrotność, jaką odznacza się dany pojazd czy statek, a także ogólną zdolność wojsk do szybkiego przemieszczania się i przegrupowywania. Stąd też w koncepcji bitwy powietrzno-lądowej eksponowano manewr jako zorganizowany ruch sił i środków (lądowych i lotniczych) w celu zajęcia jak najdogodniejszego położenia w stosunku do przeciwnika i stworzenia warunków do skutecznego działania. Oprócz zdolności jednostek bojowych zwiększano także ruchliwość formacji logistycznych. Niektóre armie dysponujące nowoczesnym uzbrojeniem szybko bowiem traciły swoje początkowe możliwości bojowe właśnie z powodu braku należytego wsparcia logistycznego.

Nielinearne ugrupowanie wojsk na polu bitwy lat osiemdziesiątych łączone było ze wzrastającą skutecznością środków rażenia oraz z ruchliwością wojsk. Dotychczasowy podział rejonów stracił swoje dawne znaczenie. Przewidywano bowiem, że wskutek ruchliwości i wzrostu zasięgu środków rażenia oddziały i związki taktyczne będą zagrożone atakami w równym stopniu od frontu, jak i ze skrzydeł oraz od tyłu. Taki nieco chaotyczny i bardzo skomplikowany obraz bitwy powietrzno-lądowej będzie wynikał z charakteru przyszłego pola walki. Nielinearne ugrupowanie bojowe będzie także rezultatem użycia broni jądrowej i chemicznej oraz środków walki radioelektronicznej. Przewidywano, że wskutek uderzeń elektronicznych łączność będzie funkcjonowała bardzo słabo lub nie będzie jej w ogóle. Wówczas dowódcy brygad i batalionów, a w niektórych wypadkach nawet kompanii, będą musieli działać samodzielnie bez łączności ze swoimi przełożonymi. Brak łączności będzie czynnikiem potęgującym nielinearny charakter bitwy powietrzno-lądowej.

Na podstawie przyszłego, hipotetycznego obrazu pola walki przyjęto, że bitwę powietrzno-lądową będą organizowali dowódcy korpusów, dywizji i brygad. Ale najważniejszą sprawą pozostawało przygotowanie dowódców, żołnierzy i całych jednostek do nowej koncepcji. Dlatego w procesie przygotowania wojsk poczyniono szereg założeń warunkujących uzyskanie zdolności do prowadzenia bitwy powietrzno-lądowej.

W przygotowaniu sztabów i dowództw przyjęto założenie, że czas, w którym można przechwycić inicjatywę w bitwie powietrzno-lądowej, będzie krótki. Z tego wynika, że proces decyzyjny powinien uwzględniać dynamikę zmian w sytuacji operacyjnej. Dlatego sztaby i dowództwa powinny wyprzedzać w swoim szczegółowym planowaniu aktualny proces działań bojowych o dwie lub trzy doby (48-72 godzin). Zakładano zatem, że planowanie sztabu musi zdecydowanie wyprzedzać cały proces niszczenia (obezwładniania) celów przy użyciu broni konwencjonalnej lub jądrowej.

W odniesieniu do przeciwnika zakładano, że najprawdopodobniej zastosuje on zakłócanie radioelektroniczne i użyje artylerii dalekiego zasięgu w celu zdezorganizowania systemu dowodzenia i kierowania. W celu przeciwdziałania przygotowywano szereg przedsięwzięć na szczeblu od kompanii do korpusu armijnego, które ograniczały skutki zerwania systemu dowodzenia przez siły i środki walki radioelektronicznej przeciwnika.

Koncepcja zwalczania podchodzących drugich rzutów w przygotowaniach wojennych NATO

Zasadnicze założenia „koncepcji zwalczania podchodzących drugich rzutów”⁶⁸ potocznie nazywanej „koncepcją FOFA” opracował gen. Bernard W. Rogers – Dowódca Połączonych Sił Zbrojnych NATO w Europie (okres dowodzenia: 1 lipca 1979 – 26 czerwca 1987).

W odniesieniu do środkowoeuropejskiego teatru działań wojennych w 1984 r. NATO przyjęło koncepcję zwalczania podchodzących drugich rzutów (Follow-on Forces Attack – FOFA), opartą na amerykańskich koncepcjach operacyjnych. Koncepcja ta miała stanowić uzupełnienie koncepcji obrony wysuniętych rubieży. Zarówno amerykańska koncepcja bitwy powietrzno-lądowej, jak i koncepcja FOFA, zakładały konieczność wykrycia oraz zniszczenia drugich rzutów i odwodów przeciwnika, zanim znajdą się one w strefie działań bojowych.

Według ocen operacyjnych sztabów NATO, stosowanie koncepcji zwalczania drugich rzutów i odwodów Układu Warszawskiego (UW) w celu ich opóźniania mogło być bardzo skuteczne w wypadku wykonywania uderzeń na kluczowe węzły komunikacyjne, w tym drogowe i kolejowe. Mając na uwadze charakter przyszłej wojny obiekty te zostały wybrane na terytorium ówczesnej NRD, Polski i Czechosłowacji. Drugim aspektem koncepcji było bezpośrednie wykonywanie uderzeń na wojska sił UW podchodzące do strefy działań bojowych. W koncepcji podkreślano, że dla działań zbrojnych NATO szczególne znaczenie ma opóźnianie podejścia do obszaru zmagań militarnych drugiego rzutu operacyjnego wojsk UW. Zakładano, że realizacja tego celu może zapewnić warunki do poprawy położenia operacyjnego walczących wojsk. W praktyce przyjmowano, że im dłużej drugi rzut operacyjny UW nie będzie w stanie podjąć zorganizowanej walki, tym siły NATO będą dysponowały dłuższym czasem na pobicie wojsk już prowadzących walkę.

W tej sytuacji do rozwiązania w ramach koncepcji FOFA pozostały trzy zasadnicze problemy.

Pierwszy to zyskanie czasu. W walce z siłami pierwszego rzutu operacyjnego UW w dużej mierze chodziło o zdobycie czasu koniecznego na rozwijanie operacyjne sił wzmocnienia i odwodów Sojuszu. Jednostki NATO potrzebowały bowiem czasu na mobilizację i przemieszczenie z głębi operacyjnej, dopóki nie zostaną rozbite zasadnicze siły pierwszorzutowych frontów Układu Warszawskiego. Kalkulacje operacyjno-taktyczne wykorzystane do opracowania koncepcji FOFA wykazały, że im bliżej przedniego skraju znajdą się wojska UW, tym więcej środków rażenia (w tym szczególnie przeciwpancernych) będzie można wykorzystać do niszczenia nacierających zgrupowań. Z tego względu w siłach NATO systematycznie wzrastało nasycenie pododdziałów środkami przeciwpancernymi. Natomiast rejony obrony były rozbudowywane pod względem inżynieryjnym.

O ile zwalczanie sił przeciwnika w bezpośrednim kontakcie nie budziło wątpliwości operacyjno-taktycznych, o tyle walka z podchodzącymi odwodami sił Układu Warszawskiego była dla NATO swoistym wyzwaniem. Dlatego założenia koncepcji FOFA przewidywały wprowadzenie do uzbrojenia wojsk NATO odpowiednio dużej liczby szybko reagujących systemów rozpoznawczych, w tym także przystosowanych do wykrywania i lokalizowania celów ruchomych, i oddanie do dyspozycji wojsk najnowszych systemów ogniowych z myślą o atakowaniu batalionów, a nawet całych pułków zmierzających do rubieży walki. Uderzenia miały być wykonywane z taką intensywnością, aby zadane straty uniemożliwiały ich zaplanowane użycie w walce. Przy atakowaniu jednostek bojowych główny wysiłek miał być skierowany przeciwko pododdziałom czołgów przemieszczających się w kolumnach marszowych.

Drugi ważny problem w koncepcji FOFA to eliminacja z obszaru operacji celów o szczególnej wartości (np. stanowiska dowodzenia, wyrzutnie rakiet, punkty uzupełniania zapasów materiałowych). Z punktu widzenia ciągłości prowadzonych działań były to opłacalne obiekty ataku i dlatego konieczne były nowe środki rozpoznania i rażenia, zdolne do wykonania zadań.

Trzeci ważny problem operacyjny to sposób zwalczania obiektów infrastruktury (np. mosty, węzły kolejowe, zakłady przemysłowe). Mimo że wykonanie uderzeń na takie obiekty nie wymaga specjalnych przygotowań, bowiem współrzędne celów są znane już w czasie pokoju i wystarczy tylko określić czas ataku i środki rażenia, to wówczas brakowało środków zdolnych do przeprowadzenia ataku. W dyspozycji dowódców pozostawało tylko lotnictwo, nie było właściwe przygotowanych do realizacji tych zadań ani śmigłowców, ani artylerii.

Reasumując, koncepcja FOFA wymagała modyfikacji wyposażenia technicznego ówczesnych sił zbrojnych. Przede wszystkim konieczne było opracowanie nowych rozwiązań technicznych dla środków rozpoznania i rażenia. Ponadto koncepcja strategiczno-operacyjna FOFA spowodowała nowy podział na trzy sfery działań bojowych, w których z różną aktywnością mogły być angażowane siły i środki różnych szczebli dowodzenia wszystkich rodzajów sił zbrojnych. W praktyce oznaczało to na przykład wykorzystanie lotnictwa w każdej strefie walki oraz użycie artylerii rakietowej do realizacji zadań ogniowych na dalekich podejściach do rejonów obrony. Mając na uwadze zagrożenie, jakie stwarzały państwa Układu Warszawskiego, NATO wydzieliło obszary obronne, w ramach których wydzielono strefy walki.

Pierwsza sfera obejmowała działania bojowe prowadzone w pasie przygranicznym. Z powodu bezpośredniego kontaktu z przeciwnikiem często określana była jako „walka bezpośrednia”. Zgodnie z zamiarem walkę bezpośrednią prowadziły przede wszystkim dywizje pierwszego rzutu, wspierane wydzielonymi środkami (z korpusu) na przykład: artylerią, rakietami i lotnictwem. W toku prowadzenia obrony w pasie przygranicznym przewidywano wykonywanie kontrataków przez jednostki odwodowe (lub pozostające w rezerwie), ale także przez drugorzutowe dywizje. Z tego względu pierwsza strefa obejmowała swoim zasięgiem obszar od 5 do 30 kilometrów.

Druga sfera obejmowała walkę w głębi, gdzie zakładano atakowanie drugich rzutów i odwodów UW, czyli zwalczanie wojsk pozostających poza strefą walki bezpośredniej. Atakowanie drugich rzutów i odwodów przeciwnika miało się charakteryzować intensywnym i masowym użyciem artylerii dalekiego zasięgu, rakiet taktyczno-operacyjnych i lotnictwa. Celem działania było opóźnianie, obezwładnianie lub niszczenie podchodzących do strefy walki bezpośredniej sił UW. Atakowanie drugich rzutów i odwodów było realizowane dla zapewnienia powodzenia w walce bezpośredniej. Autorzy koncepcji byli przekonani, że im skuteczniej będą atakowane drugie rzuty i odwody, tym większe będzie powodzenie w walce bezpośredniej. W tym aspekcie atakowanie drugich rzutów i odwodów zapewniało niedopuszczenie do uzyskania przez przeciwnika przewagi, która przesądzałaby o wyniku jego natarcia. W drugiej strefie koncentrowano wysiłki całej koncepcji FOFA, bowiem w planowaniu atakowania drugich rzutów i odwodów przewidziano zróżnicowane głębokości zadań i intensywność oddziaływania. Całe działanie było uzależniane od pożądanych skutków. W jednym wypadku oczekiwanym skutkiem mogło być opóźnienie mierzone w godzinach lub dniach, w innym zaś obezwładnienie lub zniszczenie określonych elementów ugrupowania operacyjnego (taktycznego) przeciwnika. Dlatego w zależności od konkretnej treści zadania, do jego realizacji były przewidywane odpowiednie siły i środki. Druga strefa obejmowała obszar od 30 do 150 kilometrów.

Trzecią sferą był obszar, gdzie prowadzono działania bojowe lotnictwa, jej zakres wynosił od 150 do 800 kilometrów. W trzeciej strefie lotnictwo wykonywało zadania w ramach walki o przewagę w powietrzu i obrony powietrznej oraz szereg zadań z zakresu izolacji rejonu działań i wsparcia lotniczego.

Większość zadań lotnictwa wykonywanych w ramach izolacji rejonu działań była związana z udziałem lotnictwa w atakowaniu drugich rzutów i odwodów, a więc stanowiła istotę realizacji koncepcji FOFA. Ponieważ założenia koncepcji przewidywały wprowadzenie do uzbrojenia sił powietrznych wielu nowych systemów bojowych, stąd też możliwości lotnictwa w zakresie wykonywania tej grupy zadań w nadchodzących latach były systematycznie rozwijane.

Przedstawione rozwiązania organizacyjne wyraźnie wskazują, że wydzielenie znacznej części potencjału do realizacji koncepcji FOFA w trzeciej strefie ograniczało siły i środki, jakie mogłyby być użyte w walce bezpośredniej. Jednakże – w przekonaniu strategów NATO – skutkiem takiego podziału sił miało być stworzenie możliwości zadawania przeciwnikowi na tyle dużych strat w głębi (na podejściach do strefy bezpośredniej walki), że ich następstwem będzie korzystniejszy dla NATO stosunek sił w walce bezpośredniej. Analogiczna zależność występuje w związku z użyciem sił powietrznych w realizacji koncepcji FOFA; wydzielenie wysiłku lotnictwa na rzecz atakowania drugich rzutów i odwodów ograniczało wprawdzie możliwości lotnictwa taktycznego w zakresie realizacji innych zadań, ale rezultatem tego było ograniczenie zapotrzebowania na wsparcie lotnicze w ramach walki bezpośredniej.

W zależności od tego, w której z tych stref planowane były zadania, przyjęto dla nich następujące umowne określenia: w pierwszej strefie był to atak małego zasięgu, w drugiej – atak średniego zasięgu i w trzeciej – atak dużego zasięgu.

Atak małego zasięgu (5-30 km) zakładał zwalczanie drugich rzutów pułków pierwszorzutowych, zwłaszcza batalionów czołgów w rejonach ześrodkowania, w czasie ich opuszczania, w marszu lub podczas wchodzenia do walki oraz drugie rzuty (odwody) dywizji pierwszorzutowych (w podobnych sytuacjach). Ponadto zakładano, że obiektami ataku będą stanowiska dowodzenia (batalionów, pułków, dywizji i armii), artyleria i wojska rakietowe, zwłaszcza w marszu i podczas zajmowania rejonów stanowisk ogniowych (startowych), rejony logistyki (tyłów) pułków i dywizji. Do wykonywania ataku małego zasięgu przewidywano wykorzystanie systemów bojowych znajdujących się na uzbrojeniu wojsk lądowych i sił powietrznych.

Zakładano, że istotą ataku małego zasięgu ma być niszczenie oraz opóźnianie i obezwładnianie drugich rzutów i odwodów, zaś skutkiem stworzenie warunków do zorganizowanego prowadzenia walki bezpośredniej, a więc uzyskanie efektu rozbijania podchodzących wojsk Układu Warszawskiego częściami. Z tego względu obezwładnienie lub chwilowe zatrzymanie atakowanych jednostek miało być wykorzystywane do wykonania kolejnych uderzeń, aż do całkowitego uniemożliwienia nacierającym wojskom zorganizowanego wykonywania planowych zadań i utrudnienia odtwarzania zdolności bojowej.

Wykonawcami i bezpośrednimi koordynatorami ataku małego zasięgu były sztaby korpusów armijnych.

Atak średniego zasięgu zakładał ogniowe oddziaływanie na te siły UW, które niezatrzymywane mogłyby osiągnąć strefę działań bojowych po 1-2 dniach marszu. Głównymi obiektami uderzeń były drugorzutowe dywizje (odwody) armii pierwszego rzutu operacyjnego, wojska rakietowe, elementy systemu obrony powietrznej, stanowiska dowodzenia szczebla armii i frontu oraz logistyka szczebla operacyjnego. W ramach ataku średniego zasięgu planowano zwalczać wojska w czasie przegrupowania po drogach i na liniach kolejowych, na postoju w czasie przerw i odpoczynków w marszu. Ponadto dogodnym obiektem uderzenia były wojska zatrzymane w rezultacie napotkania przeszkód (np. rzeki, pasma górskie, jeziora) lub zniszczonych obiektów infrastruktury terenowej, których wyłączenie z eksploatacji powodowało poważne opóźnienia w ruchu wojsk w kierunku linii walki. Uderzenia wykonywane w ramach ataku średniego zasięgu były uważane za skuteczne, jeżeli ich rezultatem było zatrzymanie przegrupowujących się wojsk przeciwnika na co najmniej 12 godzin. Głównym organizatorem i koordynatorem działań w ramach ataku średniego zasięgu było dowództwo grupy armii, a wykonawcami – korpusy armijne i wydzielone jednostki sił powietrznych. Ponadto do wykonywania uderzeń przewidywano wykorzystanie pocisków rakietowych i lotnictwa, a na mniejszych głębokościach zmodyfikowanej artylerii rakietowej.

Atak dużego zasięgu zakładał zwalczanie sił UW w głębi operacyjnej, zwłaszcza w czasie wykonywania przez nie marszu po drogach lub przemieszczania się transportem kolejowym. Głównymi obiektami uderzeń w tym wypadku są drugorzutowe armie i fronty, które nie stanowiły jeszcze bezpośredniego zagrożenia dla sił zbrojnych NATO. Ponadto w ramach ataku dużego zasięgu przewidywano uderzenia na stanowiska dowodzenia i kierowania szczebla państwowego, ważne obiekty systemu obrony powietrznej, składy materiałów (amunicja, paliwa, żywność), węzły komunikacyjne i ośrodki przemysłowe.

Głównym koordynatorem ataku dużego zasięgu było dowództwo teatru działań, a wykonawcami zadań przede wszystkim siły powietrzne. Zakładano, że lotnictwo, wydzielone do zwalczania celów w tej strefie oddziaływania, będzie wykorzystywało przede wszystkim kierowane pociski rakietowe, kierowane bomby lotnicze oraz wszelkiego typu amunicję kasetową. Ponadto do wykonywania części zadań w tej strefie mogą być użyte pociski manewrujące z konwencjonalnymi głowicami bojowymi.

Dowództwo NATO, formułując tak metodycznie rozwinięty scenariusz niszczenia drugich rzutów i odwodów sił zbrojnych państw Układu Warszawskiego, wskazało na specyficzną organizację działań zbrojnych początkowego okresu wojny. Specyfika ta polegała głównie na organizacji i prowadzeniu walki z odwodami przeciwnika za pomocą wysoce specjalistycznych systemów broni i amunicji. Specyfika koncepcji FOFA wynikała również i z tego, że przygotowanie środków do jej realizacji stymulowało rozwój różnych nowych dziedzin techniki bojowej, w tym środków przeciwdziałania. Wreszcie specyfika koncepcji FOFA polegała na nowym podziale stref walki i zapewnieniu samodzielności poszczególnym dowódcom.

1.6. Rosyjska strategiczna operacja zaczepna nowoczesnej wojny

Po doświadczeniach II wojny światowej nie zmieniono podejścia do strategii. Nadal w ogólnym ujęciu postrzegano, że strategia to planowanie i realizacja polityki danego kraju lub bloku państw, koalicji przy użyciu wszelkich dostępnych środków, w tym także środków militarnych. Strategia w swojej istocie pozostaje do dzisiaj umiejętnością (sztuką) osiągania wyznaczonych celów za pomocą posiadanych środków⁶⁹.

Zatem stosując termin strategia rozumie się sposób postępowania w przygotowaniu i prowadzeniu danej, konkretnej wojny, kampanii lub bitwy, obrany i zastosowany przez najwyższe organa władzy państwowej, naczelne dowództwo sił zbrojnych lub naczelne dowództwo danego, konkretnego teatru działań wojennych. Strategia jest więc działem teorii i praktyki sztuki wojennej. Przymiotnik „strategiczny” odnosi się do zagadnień związanych ze sprawą prowadzenia wojny, kampanii i bitwy przez wymienione wyżej ogniwa władzy państwowej i wojskowej zarówno w fazie studiów, przygotowania, jak i spełnienia⁷⁰.

Operacja strategiczna zatem była przewidziana na objęcie swoim zasięgiem całego teatru działań wojennych lub wydzielonego obszaru operacyjnego, tak więc głębokość i szerokość operacji zależna była od rozmiarów teatru działań oraz charakteryzowała się dużym rozmachem, liczbą zaangażowanych środków i sił oraz dynamiką działań prowadzonych przez rodzaje sił zbrojnych.

Strategiczna operacja zaczepna była prowadzona dla osiągnięcia wyznaczonych celów militarnych i politycznych. Do takich celów zaliczano: zniszczenie sił zbrojnych przeciwnika, obezwładnienie jego potencjału militarnego i ekonomicznego oraz opanowanie jego terytorium. Generalnie jednak cele strategiczne wynikały z celów politycznych.

Zakładano, że przyszły konflikt zbrojny rozpocznie się z całkowitym lub częściowym zaskoczeniem strony napadniętej. Oczywiście przypuszczano, że będą określone symptomy narastającego zagrożenia, takie jak groźba użycia siły, zerwanie lub ograniczenie stosunków gospodarczych i dyplomatycznych, niekiedy nawet blokada gospodarcza i zamknięcie granic. Liczono się również z całą skalą działań psychologicznych, których celem mogła być dyskredytacja władz państwowych w oczach społeczeństwa, a często całego państwa wobec społeczności międzynarodowej⁷¹.

W koncepcji strategicznej zakładano, że pierwsze uderzenie, którego skutki mogą być katastrofalne dla ofiary agresji, może być wykonane z użyciem wydzielonych sił lotnictwa, wojsk rakietowych oraz wojsk powietrznoszturmowych, powietrznodesantowych (desantowo-szturmowych) i sił specjalnych. Siły te pozostawały w wysokim stopniu gotowości bojowej praktycznie przez cały czas, nawet w okresach odprężenia w stosunkach międzynarodowych. Mogły zatem w ciągu kilku godzin osiągnąć pełną gotowość do wykonania zaplanowanych wcześniej uderzeń. Jednostki tego typu już w czasie pokojowego szkolenia ćwiczyły określone warianty zadań przewidywanych do realizacji na wypadek wojny. Żołnierze wchodzący w ich skład znali dobrze teren ewentualnych działań, prawdopodobne cele i sposoby wykonania zadań. Dlatego mogło się zdarzyć, że w wypadku konfliktu realizowaliby jeden z wcześniej ćwiczonych wariantów działania.

Przyjmując takie założenia planowano, że początkowe godziny ewentualnych działań wojennych mogą przebiegać według następującego scenariusza.

W pierwszej kolejności zostaną wykonane uderzenia lotniczo-rakietowe na obiekty, których zniszczenie spowoduje znaczne zmniejszenie możliwości lub całkowite zdezorganizowanie systemu komunikacyjnego. Jednocześnie z tymi uderzeniami prowadzone będzie silne, zmasowane oddziaływanie elektroniczne na wybrane obiekty systemu dowodzenia i rozpoznania elektronicznego, szczególnie zaś te, które wchodzą w skład elementów obrony powietrznej. Atak z użyciem pocisków „inteligentnych” na wcześniej starannie wyselekcjonowane obiekty może doprowadzić do powstania chaosu, który utrudni, a nawet uniemożliwi stronie napadniętej podjęcie zorganizowanego przeciwdziałania w pierwszych godzinach agresji. Uderzenie to będzie tym bardziej zaskakujące, że z zasady zostanie przeprowadzone z obszaru agresora, bez naruszenia terytorium i przestrzeni powietrznej kraju napadniętego. Następnie zakładano, że w kolejnym etapie działań zostanie wykorzystane lotnictwo, które dzięki zastosowaniu różnego rodzaju rakietowych i elektronicznych środków rażenia będzie realizowało cele zakładane przez agresora.

Siły zbrojne państwa napadniętego, zwłaszcza jego systemy obrony powietrznej i przeciwrakietowej, dążące do przeciwdziałania, zostaną zmuszone do uruchomienia środków rozpoznania i dowodzenia emitujących energię elektromagnetyczną. W tej sytuacji zakładano, że użycie pocisków samonaprowadzających na źródła tej energii może spowodować częściowe lub całkowite zniszczenie albo zdezorganizowanie funkcjonowania elementów systemu obrony powietrznej i kierowania.

Wykorzystując efekty uderzeń i oddziaływania ogniowo-elektronicznego, częściową dezorganizację systemów dowodzenia oraz zakłócenia procesów mobilizacji sił zbrojnych oceniano, że przeciwnik wprowadzi do działania jednostki (zgrupowania) powietrzno-lądowe oraz formacje aeromobilne. Ich użycie będzie miało na celu przede wszystkim izolowanie obszaru działań bojowych od spodziewanego napływu sił z głębi kraju, dalsze dezorganizowanie mobilizacyjnego rozwinięcia sił zbrojnych na wybranych obszarach, zniszczenie lub wzięcie do niewoli wojsk stacjonujących w okresie pokoju na obszarze konfliktu oraz zdezorganizowanie systemu wsparcia logistycznego. Agresor uzyska tym samym możliwość pobicia wojsk przeciwnika częściami. W pierwszej fazie zablokuje i zwiąże w walce wojska na obszarze konfliktu tak, aby po ich rozbiciu w kolejnej fazie działań uzyskać pełną możliwość odpierania spodziewanych zwrotów zaczepnych strony napadniętej.

W ramach scenariusza operacji zaczepnej planowano, że w tym czasie należy przeprowadzić kolejne uderzenia lotniczo-rakietowe. Ich główny wysiłek będzie się skupiał na niszczeniu różnego rodzaju urządzeń komunikacyjnych (węzły drogowe i kolejowe, trudne do obejścia i odbudowy odcinki dróg, mosty, wiadukty itp.), co utrudni, a niekiedy wręcz uniemożliwi manewr wojsk strony będącej ofiarą agresji. Zakładano, że podjęte działania poważnie utrudnią zorganizowane przemieszczanie sił, które po osiągnięciu gotowości bojowej w głębi kraju mogłyby być skierowane do rejonu toczonych zmagań. Taka sytuacja mogła zatem spowodować, że wojska z głębi operacyjnej będą wchodziły do działań w różnym czasie i mniejszymi – od zakładanych – zgrupowaniami. Ułatwi to nacierającemu ich zwalczanie oraz pozwoli utrzymać i tworzyć czasową przewagę w decydujących miejscach i czasie⁷².

W koncepcji operacji zaczepnej zakładano, że ze względu na możliwości rażenia obiektów położonych na znacznej głębokości działania zbrojne będzie cechowało dążenie do szybkiego osiągnięcia ostatecznych rozwiązań. Użycie nowych środków rażenia będzie miało dużo większe negatywne skutki niż w poprzednich wojnach i konfliktach. Bowiem przypuszczano, że strefy zniszczeń obejmą nie tylko tereny zmagań wojsk, lecz także obszary położone w wielkiej od nich odległości. Niezależnie od rażenia wojsk i obiektów o znaczeniu militarnym, uderzenia zostaną również wykonane na ważne obiekty infrastruktury obronnej państwa. Spowodują one prawdopodobnie wielkie straty wśród ludności; jej warunki bytowania staną się bardzo trudne, co szczególnie będzie widoczne w miastach.

Strategiczna operacja zaczepna końca XX wieku składa się z kilku wspólnych, skoordynowanych operacji prowadzonych przez poszczególne rodzaje sił zbrojnych. Do jej zasadniczych elementów można zaliczyć:

→ głębokie uderzenia ogniowe;

→ obronną i zaczepną operację powietrzną;

→ operacje ogólnowojskowe;

→ operacje morskie;

→ operacje desantowe (morskie i powietrznodesantowe).

Rys. 1. Strategiczna operacja zaczepna (wariant)

Głębokie uderzenia obejmowały działanie wszystkich systemów rażenia dalekiego zasięgu (powietrznych, morskich i lądowych). Były one dominującym czynnikiem operacji, szczególnie w początkowym okresie konfliktu. W zależności od potencjału militarnego potencjalnego przeciwnika oraz trwałości obrony na kierunku operacji zaczepnej mogły one trwać od kilku dni do kilku tygodni. W ramach głębokiego uderzenia ogniowego, z zasady wykonywano:

→ uderzenia lotnictwa;

→ uderzenia pociskami rakietowymi i artylerią;

→ rajdy i desanty wojsk (w tym sił specjalnych) na tyły obrońcy;

→ operacje informacyjne,

→ zakłócanie i przeciwdziałanie elektroniczne.

Głębokie uderzenia ogniowe wykonywano w celu zakłócenia mobilizacyjnego rozwinięcia wojsk atakowanego kraju lub sojuszu, zniszczenia newralgicznych obiektów, uzyskania przewagi w powietrzu poprzez zniszczenie sił powietrznych i systemu obrony powietrznej obrońcy oraz zniszczenie jego systemów dowodzenia i łączności. Głębokie uderzenia ogniowe mogły być również prowadzone równolegle z operacjami lądowymi i przyjmować charakter wsparcia lądowych zgrupowań uderzeniowych.

Obronna operacja powietrzna w ramach strategicznej operacji zaczepnej miała za zadanie osłonę wojsk własnych i wywalczenie przewagi w powietrzu nad obszarem własnych działań. Natomiast zaczepna operacja powietrzna była elementem głębokich uderzeń ogniowych. W jej ramach planowano zmasowane uderzenia na newralgiczne obiekty przeciwnika, trwające od 2-2,5 godziny. Zmasowane uderzenia lotnicze zamierzano wykonywać z reguły w czterech rzutach:

→ rzut obezwładniający – jego celem było zablokowanie lotnictwa obrońcy na lotniskach oraz obezwładnienie systemu OP;

→ rzut zabezpieczający – w celu utrzymania korytarzy przelotu własnego lotnictwa i zwalczania jego zagrożeń;

→ rzut uderzeniowy – wykonujący zasadnicze zadania;

→ rzut rozpoznawczy – do oceny skuteczności własnych uderzeń oraz wykrywania nowych obiektów.

Strategiczną operację zaczepną, tak jak każde zorganizowane działanie, poprzedzał okres przygotowawczy. Przygotowania do działań zaczepnych mogły stanowić formę (pośredniego) użycia sił zbrojnych dla uzyskania pożądanych celów politycznych.

Planowano, że agresji można dokonać bądź z zaskoczenia, bez poprzedzającej ją eskalacji stosowania innych form użycia sił zbrojnych, bądź po uprzednim uzasadnieniu zaangażowania w wojnę, poprzez wywoływanie incydentów zbrojnych lub dokonanie lokalnej interwencji zbrojnej.

Mając na uwadze powyższe założenia przyjmowano, że strategiczna operacja zaczepna przebiegać będzie z reguły w pięciu fazach.

Pierwsza faza – uderzenie z zaskoczenia na siły zbrojne i obiekty, bądź inaczej – przejście do powietrznej operacji zaczepnej. W tej fazie głównymi celami agresora będzie: sparaliżowanie systemów kierowania państwem i dowodzenia wojskami, obezwładnienie systemu obrony powietrznej (w tym samolotów na lotniskach), uniemożliwienie strategicznego i operacyjnego manewru wojsk; zniszczenie wybranych obiektów, uchwycenie (zazwyczaj z powietrza) ważnych obiektów i rubieży, a także wywalczenie przewagi w powietrzu.

Druga faza – wtargnięcie w głąb terytorium, bądź inaczej, przejście do lądowania i morskiej operacji zaczepnej. W tej fazie celami agresora będą:

– rozbicie zgrupowań obronnych, głównie w obszarach przygranicznych i na wybranych kierunkach;

– izolowanie odwodów strategicznych i operacyjnych;

– szybkie opanowanie ważnych strategicznych rubieży i obiektów.

Trzecia faza – odpieranie przeciwuderzeń i przeciwnatarć obrońcy; celem agresora było ostateczne rozbicie zgrupowań obronnych (w tym wykonujących zwroty zaczepne).

Czwarta faza – zajęcie terytorium; oznaczało ono dotarcie (i zajęcie) do wszystkich niezbędnych dla utrzymania kontroli nad funkcjonowaniem państwa punktów, obszarów i obiektów.

Piąta faza – utrzymanie zajętego terytorium, nazywane też okupacją.

Poznanie ogólnej struktury agresji to zrozumienie wynikających z niej wymogów dla obrońcy, co z kolei jest warunkiem koniecznym formułowania racjonalnych koncepcji obrony państwa – jego strategii obronnej.

1.7. Obrona Polski – między Układem Warszawskim a NATO

Polska z chwilą rozpadu Układu Warszawskiego znalazła się między „Hansem” a „Iwanem”. Położenie pomiędzy dwoma silnymi sąsiadami (Niemcy i Rosja), którzy w przeszłości dokonywali agresji na nasz kraj, nie sprzyjało przygotowaniu koncepcji obronnej. Dlatego przystępując do określenia koncepcji strategicznej użycia sił zbrojnych przyjęto podstawowe założenia determinujące prowadzenie obrony Polski.

Po pierwsze – ze względu na pozostawanie RP poza sojuszami obrona kraju powinna być oparta na samodzielności strategicznej, przy jednoczesnym otwarciu na udział w sojuszu, koalicji czy systemie bezpieczeństwa zbiorowego.

Po drugie – ze względu na możliwe zagrożenia należało przygotowywać państwo i siły zbrojne zarówno do odparcia agresji na dużą skalę, jak i do korzystnego rozstrzygania konfliktów lokalnych (np. granicznych) o ograniczonej skali (małej i średniej).

Po trzecie – ze względu na przewagę potencjałów militarnych potencjalnych przeciwników do obrony planowano przygotować i wykorzystać wszystkie środki i sposoby właściwe dla obrony państwa, a dające możliwość skutecznego przeciwstawienia się wielokrotnie przeważającym siłom agresora.

Po czwarte – ze względu na sposób prowadzenia obrony Polski, działania powinny przybrać formę obronno-zaczepną, zespalając w ten sposób działania manewrowe wojsk operacyjnych z wysiłkami obrony terytorialnej. Ponadto za celowe uznano przygotowanie i zorganizowanie społeczeństwa do stawienia powszechnego oporu zbrojnego w formie działań regularnych i nieregularnych, połączonego z powszechnym oporem niezbrojnym.

Realizacja przedstawionych założeń strategii obrony Polski umożliwiała nie tylko skuteczne przeciwstawienie się każdej agresji zbrojnej, ale także ewentualnej okupacji zajętych obszarów (np. terenów przygranicznych). Ponadto zapewniała przeciwdziałanie próbom zastraszania Polski w czasie pokoju.

Powyższe założenia stanowiły podstawę do sformułowania strategii obrony państwa. Jej istotą stało się zespolenie wysiłku wojsk operacyjnych i wojsk obrony terytorialnej, pozamilitarnych organów obronnych oraz całego społeczeństwa w powszechnej, przygotowanej obronie narodowej. Termin „powszechność obrony” rozumiano jako wykorzystanie i zaangażowanie wszystkich możliwych zasobów ludzkich i materialnych do stawienia agresorowi zbrojnego i niezbrojnego oporu⁷³.

Zakładano, że spełnienie założeń strategii przygotowanej obrony narodowej winno zapewniać trwałe, wiarygodne i skuteczne odstraszanie oraz przede wszystkim zniechęcanie potencjalnych przeciwników do podejmowania zamiarów interwencji lub agresji zbrojnej na Polskę.

Po rozpadzie Układu Warszawskiego zakładano, że obrona Polski powinna być realizowana w formie różnego rodzaju operacji tak obronnych, jak i zaczepnych. W założeniach operacji obronnych przyjmowano prowadzenie obrony na zawczasu przygotowanych rubieżach (w rejonach lub obszarach) z zamiarem szybkiego załamania (zatrzymania) operacji zaczepnej przeciwnika. Przy tak realizowanym oporze przewidywano niezbędność dokonywania manewru (przegrupowań) wojsk z centrum kraju oraz z kierunków, które nie były atakowane. Natomiast w sytuacji, gdy agresor pokona pierwszą linię obrony i zdoła się włamać w głąb terytorium, planowano bitwy obronne na przygotowanych kolejnych rubieżach, pozycjach i w samodzielnych rejonach obrony. Przy czym wskazywano na fakt, że walka na kolejnych pozycjach powinna się charakteryzować połączeniem regularnej obrony z prowadzonymi na znaczną skalę działaniami nieregularnymi (partyzanckimi) na terenie kontrolowanym lub zajętym przez przeciwnika. Za cel tak organizowanej obrony przyjmowano związanie sił przeciwnika, a następnie jego osłabienie i ostateczne zatrzymanie natarcia. Po zatrzymaniu sił agresora przewidywano wykonanie zwrotów zaczepnych (kontrataków) w obronie. Mając na uwadze aktywność obrońcy wskazywano, że kontrataki powinny być wykonywane w każdej skali (taktycznej, operacyjnej i strategicznej) natychmiast po stworzeniu sprzyjających warunków do ich realizacji. W przygotowywanej koncepcji obrony uwzględniano fakt, że wykonanie przeciwuderzeń lub przejście do przeciwnatarcia wymaga przynajmniej częściowego zatrzymania nacierającego przeciwnika, wywalczenia przynajmniej lokalnej przewagi w powietrzu, izolacji jego głębszych odwodów oraz zgromadzenia odpowiedniej ilości sił do uderzenia w wybranym rejonie (na kierunku natarcia).

Mając na uwadze powyższą koncepcję obrony Polski zakładano, że w strategicznej obronie kraju trzeba uwzględniać możliwość czasowej utraty części terytorium oraz poniesienia takich strat, które uniemożliwią dalsze przeciwstawianie się natarciu przeciwnika w formie operacji regularnych. Dlatego nieodzowne było uwzględnienie działań oddziałów wojsk pozostawionych na zajętych obszarach (w rejonie okrążenia, odciętych od sił głównych), a także podjęcie na szeroką skalę działań nieregularnych. Tak więc zakładano, że warunki do wykonywania zwrotów zaczepnych tworzone będą zarówno przez wojska walczące w styczności z przeciwnikiem w starciach regularnych (od czoła), jak też przez jednostki (zgrupowania), które pozostaną w ugrupowaniu i na tyłach przeciwnika. Z tak przygotowanego scenariusza obrony wynikała bardzo istotna zasada w obronie Polski, a mianowicie: zajęcie jakiejkolwiek części terytorium kraju nie może pozostawać bez reakcji i w aspekcie taktycznym nie może tworzyć warunków do dalszego działania, a zatem okupacja kraju nie powinna agresorowi się opłacać.

Zakładano, że skuteczność odstraszania, zwłaszcza militarnego, musi się wyrażać posiadaniem takich środków i sposobów jego realizacji. Przyjmowano, że w świadomości kierownictwa polityczno-wojskowego państwa-agresora interwencja przeciwko Polsce musi wydawać się nieopłacalna głównie ze względu na duże prawdopodobieństwo porażki. W związku z tym powszechna obrona kraju powinna uniemożliwić osiągnięcie przez przeciwnika zakładanych celów zarówno w wymiarze politycznym, jak i militarnym. Zatem groźba poniesienia strat (ich wielkość) podczas agresji oraz negatywne skutki polityczne, militarne i gospodarcze, które przewyższą wartość ewentualnych zdobyczy terytorialnych z interwencji miały być gwarancją bezpieczeństwa Polski.

Jednym z najważniejszych zagrożeń ówczesnej obrony państwa były uderzenia lotniczo-rakietowe. Zakładano, że wykonane z zaskoczenia są w stanie szybko i skutecznie zniszczyć bądź obezwładnić podstawowe elementy decydujące o funkcjonowaniu państwa i prowadzeniu obrony. Stąd też koniecznością było zapewnienie obrony powietrznej ważnym obiektom państwowym, wojskowym oraz głównym zgrupowaniom wojsk operacyjnych, zwłaszcza w czasie wykonywania przez nie manewru bądź uderzenia. Przyjmowano w związku z tym, że jednym z koniecznych elementów obrony przed uderzeniami lotniczo-rakietowymi będzie ukrycie w stałych lub polowych obiektach fortyfikacyjnych ludzi i środków walki. Dlatego postulowano budowę różnorodnych ukryć, które miały stanowić istotny element infrastruktury obronnej państwa, w tym również operacyjnego przygotowania obszaru kraju do obrony.

W koncepcji obrony strategicznej zakładano także możliwość wtargnięcia wojsk agresora w głąb obrony państwa z powietrza (powietrzne operacje desantowe, użycie wojsk desantowo-szturmowych).

Taki scenariusz agresji stwarzał konieczność przygotowania ochrony i obrony setek ważnych rejonów i obiektów. Realizacja tego zadania wymagała działań obronnych prowadzonych przez wojska obrony terytorialnej we współdziałaniu z częścią wojsk operacyjnych.

Głównym problemem obrony ówczesnej Polski było zapewnienie stałej osłony militarnej wzdłuż granic oraz odpowiednich do długości frontu obrony sił głównych, a także sposobów prowadzenia obrony. Bowiem pozostawienie otwartej przestrzeni lub jej niedostateczna osłona i obrona mogły stwarzać dogodne warunki do szybkiego wtargnięcia agresora w głąb państwa, rozbicie z marszu podchodzących w rejon walki odwodów i opanowanie kluczowych obiektów i rejonów.

Po przeprowadzonych analizach i grach decyzyjnych wskazywano na fakt, że orientacyjne potrzeby obronne wynikające z przestrzeni obronnej Polski to długości linii frontów (nie granic): z zachodu – około 400 kilometrów, ze wschodu – około 1000 kilometrów, z południa – około 700 kilometrów i od strony morza – ponad 400 kilometrów. Ponadto w przestrzeni obronnej znajdowały się setki ważnych miast, rejonów i obiektów.

W związku z tym poczyniono orientacyjne kalkulacje operacyjno-taktyczne, które zakładały, że dywizja może bronić pasa około 30-50 kilometrów, obrona dużego miasta angażuje około kilku tysięcy żołnierzy, ochrona i obrona ważnego obiektu to pododdział wielkości kompanii lub batalionu ochrony. Porównanie wygenerowanych na podstawie kalkulacji potrzeb obronnych uzmysłowiło ogólne wyobrażenia o skali potrzeb w zakresie ilości wojsk i stopnia przygotowania obronnego terytorium.

Mając na uwadze charakter powszechnej obrony kraju przyjęto, że konieczne będzie w przyszłej wojnie przygotowanie obszaru do walki i nasycenie przestrzeni obronnej wojskami obrony terytorialnej. Takie rozwiązanie gwarantowało konieczny warunek pełnego wykorzystania zdolności manewrowych i uderzeniowo-obronnych wojsk operacyjnych. Zatem w trenie dogodnym do przejścia potencjalnego przeciwnika planowano użycie wojsk operacyjnych, a na kierunkach pomocniczych zakładano wykorzystanie sił obrony terytorialnej.

Dla urzeczywistnienia koncepcji obronnej zakładano konkretny wymiar ilościowego przygotowania ludności państwa do walki. Przyjęto na podstawie analogii (Szwecja, Szwajcaria, Izrael), że do zmobilizowania w ciągu kilkunastu godzin – przy utrzymywaniu kilku lub kilkunastotysięcznych kadr zawodowych (wówczas żołnierze byli z poboru, z wyjątkiem kadry dowódczej) – w czasie pokoju będzie potrzeba 10-12 proc. ludności państwa.

Przyjmowano zatem, że w odniesieniu do Polski oznaczało to konieczność wykorzystania blisko 4 mln rezerw osobowych w formacjach militarnych, głównie w obronie terytorialnej i pozamilitarnych.

Stąd też, dysponując w skali państwa niewielką liczbą wojska operacyjnego, na przykład 100-250 tys. żołnierzy, w wypadku agresji na określonym kierunku można będzie wykorzystać do walki wydzielone siły (niewielką ich część, np. kilkanaście tysięcy). Ale warunek ówczesnej obrony powszechnej zakładał, że na każdym z przewidywanych kierunków agresji należy przygotować zawczasu wojska terytorialne. Zakładano, że przygotowanie powszechnej terytorialnej formacji zbrojnej o liczebności co najmniej jednego miliona (maksymalnie półtora) żołnierzy stanowiło oprócz wojsk operacyjnych potężną siłę odstraszania, która skutecznie mogła zniechęcać potencjalnych agresorów do użycia siły zbrojnej przeciwko Polsce.

Dla zapewnienia stałej gotowości bojowej obrony Polski zakładano, że część naszych sił zbrojnych będzie zdolna do natychmiastowego użycia (były to jednostki pierwszej kolejności użycia). Dotyczyło to szczególnie sił powietrznych i obrony powietrznej, powietrznodesantowych oraz marynarki wojennej, które z racji swojego charakteru musiały posiadać w pełnej gotowości bojowej wydzieloną część sił i środków. Również wojska lądowe, zarówno operacyjne, jak i terytorialne, dysponowały jednostkami do szybkiego wydzielenia części swoich sił w celu zajęcia lub przygotowania rubieży obronnej bądź też obrony przestrzennej na zagrożonym kierunku.

Mając na uwadze charakter sił zbrojnych zakładano, że osłonę strategiczną RP w czasie pokoju zapewni ta część sił zbrojnych, która jest w stanie (gotowa) podjąć szybką, skuteczną reakcję na zagrożenie. Dlatego do rzutu osłony strategicznej w czasie pokoju wydzielono jednostki obrony powietrznej, sił powietrznych, wojsk lądowych i marynarki wojennej o najwyższym stopniu gotowości bojowej. Były to formacje zdolne do szybkiego reagowania we współdziałaniu z siłami obrony terytorialnej, które były przygotowane do działania w strefie przygranicznej oraz w pobliżu ważnych obiektów w głębi terytorium.

W czasie strategicznego rozwijania sił zbrojnych rzut osłony planowano wzmocnić tak, aby mógł skutecznie zabezpieczyć mobilizację, przegrupowanie i przyjęcie ugrupowania obronnego przez główne siły obronne. Przyjęto zatem założenie, że to zadania osłony strategicznej określały minimalne potrzeby w zakresie wielkości sił zbrojnych utrzymywanych podczas pokoju. Natomiast określone uwarunkowania co do wielkości sił zbrojnych czasu pokoju wynikały z potrzeb przeprowadzenia mobilizacji. Tak więc zadania osłony strategicznej oraz potrzeby sprawnego przeprowadzenia mobilizacji stanowiły wówczas determinanty wielkości sił zbrojnych w czasie pokoju oraz stopnia ich gotowości bojowej.

Wkrótce autorzy koncepcji obrony Polski zmienili swoje merytoryczne założenia, bowiem uczestnicy szczytu NATO w Madrycie w lipcu 1997 roku zdecydowali o zaproszeniu Polski, Czech i Węgier do rozmów w sprawie członkostwa w Sojuszu. Pod koniec roku Rada Północnoatlantycka podpisała protokoły akcesyjne Polski, Czech i Węgier, co w praktyce oznaczało, że przedstawiciele nowych państw zostali włączeni do prac większości organów NATO⁷⁴. W styczniu 1999 roku sekretarz generalny NATO Javier Solana wystosował oficjalne zaproszenie do członkostwa w Sojuszu. Polska droga do NATO dobiegała końca. W Independence w amerykańskim stanie Missouri 12 marca 1999 roku minister spraw zagranicznych RP Bronisław Geremek przekazał na ręce sekretarza stanu USA akt przystąpienia Polski do Traktatu Północnoatlantyckiego. Z tą chwilą Polska stała się formalnie stroną traktatu waszyngtońskiego i członkiem Sojuszu Północnoatlantyckiego.

1.8. Nowe NATO?

Po rozpadzie Związku Sowieckiego wielu ludzi, ze zrozumiałych względów, podważało potrzebę istnienia NATO. W końcu historia pokazuje, że przymierza tworzy się przeciwko zagrożeniom i kiedy one zanikają, to samo przeważnie dzieje się z sojuszami. Tymczasem było kilka czynników, które pomogły uchronić sojusz bezpośrednio po zakończeniu zimnej wojny. Po pierwsze – eliminowanie Układu Warszawskiego wytworzyło ogromną próżnię w układzie sił w Europie Środkowej i Wschodniej. Po drugie – nikt nie był w stanie przewidzieć intencji „nowej Rosji”, biorąc szczególnie pod uwagę jej historyczne traktowanie „bliższego i dalszego” otoczenia. Kolejny, trzeci czynnik, był natury moralnej – wielu utrzymywało, że Stany Zjednoczone i inne państwa mają do spłacenia dług moralny za przyjęcie niegodziwych rozwiązań w Jałcie w 1944 roku. Wreszcie po czwarte – Sojusz postrzegano jako gwaranta bezpieczeństwa militarnego w sytuacji zaburzenia procesu reform w krajach postkomunistycznych⁷⁵.

Tymczasem „nowe NATO” potrzebowało argumentów, aby przypomnieć wątpiącym o swojej wartości i udowodnić zachowywaną odporność. Wkrótce otrzymało dwa takie argumenty, oba w latach dziewięćdziesiątych: Bośnię i Kosowo. Bośnia stanowiła etniczno-polityczny tygiel – coś, w co Ameryka nie była skłonna wchodzić. Stany Zjednoczone zakończyły właśnie operację Pustynna Burza w Iraku. W polityce USA dominowało stanowisko, że Europejczycy sami powinni rozwiązać problem bośniacki. Jednak po upływie trzech lat i dokonaniu czystek etnicznych napięcie w regionie stale wzrastało. Chociaż Stany Zjednoczone nie chciały zostać wciągnięte w pułapkę podobną do Wietnamu, wyraźnie było widać, że Europejczycy nie będą w stanie sami poradzić sobie z tą sprawą. Co więcej, konflikt pokazał, że nawet przy wsparciu politycznym USA nie dojdzie do działań wojskowych NATO bez bezpośredniego zaangażowania przywództwa amerykańskiego. W rezultacie dowództwo NATO i wojskowe zaangażowanie USA okazało się decydujące w stabilizacji sytuacji regionalnej⁷⁶. W tym okresie armie rozwijały możliwości przerzutu wojsk, ich zaopatrzenia i utrzymywania w gotowości z dala od macierzystych garnizonów. Nowa technologia pozwalała na rozwój nowoczesnych jednostek logistycznych, transportowych, pododdziałów ewakuacji medycznej i formacji zdolnych do odzyskiwania personelu z terenu wroga. Preferowano nowe struktury bojowe tworzone w oparciu o zadania, a nie na bazie stałych formacji batalionów i kompanii. Pojawiły się nowe terminy w obszarze dowodzenia, jak: taktyczne grupy bojowe, oddziały zadaniowe, zgrupowania taktyczne. Interwencja zbrojna NATO w Federalnej Republice Jugosławii (1999) była operacją lotniczą z zastosowaniem precyzyjnych środków naprowadzania oraz techniki rakietowej. Dużą rolę odegrały w niej nowoczesne technologie, w tym szczególnie komunikacji, ale także dezinformacja i działania psychologiczne. Celem ataku stało się nie tylko obezwładnienie systemu militarnego, ale także systemu ekonomicznego państwa.

Atak terrorystyczny z 11 września 2001 roku spowodował serię wydarzeń, które nieuchronnie bezpośrednio zaangażowały NATO w działania militarne. Wszystko wskazywało na to, że skończyły się czasy uporządkowanych wojen pomiędzy państwami. Walka z terroryzmem ponadpaństwowym wymagała nowego myślenia i nowej formy odpowiedzi. Po raz pierwszy w historii członkowie NATO jednomyślnie zastosowali podstawową zasadę sojuszu: artykuł 5., który jednoznacznie stwierdzał, że atak na jednego z członków będzie uważany za atak na wszystkich i że każde państwo członkowskie ma obowiązek udzielić pomocy zaatakowanemu wszelkimi możliwymi sposobami⁷⁷.

Wojna z terroryzmem to wykorzystanie nowych technologii w procesie zmian w strukturach organizacyjnych, sposobie dowodzenia i wyposażeniu wojsk. Bezzałogowe samoloty i pojazdy, sieciocentryczne systemy dowodzenia, samosterujące pociski manewrowe, inteligentna amunicja, nowoczesna technologia zapewniająca „niewidzialność” oraz rozpoznanie i komunikacja satelitarna to tylko zasadnicze elementy zmian technicznych. W obszarze zmian organizacyjnych należy wskazać powstanie wojsk specjalnych, rozwój formacji lekkich, mobilnych, zdolnych do samodzielnego działania w oderwaniu od sił głównych. Zmiany nastąpiły także w sferze dowodzenia i kierowania. Powstały sztaby i dowództwa wielonarodowe, zmodyfikowano zasady użycia wojsk sojuszniczych, wprowadzono nowe rozwiązania strukturalne oraz prawne.

Stosowane powszechnie innowacje technologiczne będące efektem osiągnięć elektroniki i informatyki okazały się inspirujące do zmian nie tylko w przemyśle, ale także w sektorze usług, a nawet w całej światowej gospodarce, w tym także w nauce i sztuce. W efekcie wykorzystania technik informacyjnych zmieniła się struktura produkcji i zatrudnienia. Zmianie uległa struktura społeczna, różne formy aktywności życiowej, kultura i świadomość. W tym kontekście należy wskazać na fakt, że podobne zmiany nastąpiły w armii. Rewolucja technologiczna spowodowała zmiany organizacyjne w wojskach, redukcję stanów osobowych sił zbrojnych, specjalizację stanowisk operacyjnych, wzrost poziomu automatyzacji systemów bojowych i procesów podejmowania decyzji.