Prezydent.
Lech Kaczyński 2005–2010

Projekt okładki:
Fahrenheit 451

Zdjęcie na okładce frontowej:
Filip Ćwik/Napo Images/FORUM

Zdjęcia w książce:
Zasoby Kancelarii Prezydenta RP, dzięki uprzejmości Macieja Chojnowskiego

Dyrektor projektów wydawniczych:
Maciej Marchewicz

Korekta i redakcja:
Hanna Śmierzyńska
Barbara Manińska

Skład i łamanie:
TEKST Projekt, Łódź

ISBN 978-83-8079-049-0

© Copyright by Sławomir Cenckiewicz 2016
© Copyright by Adam Chmielecki 2016
© Copyright for Fronda PL, Sp. z o.o., Warszawa 2016

Wydawca
Fronda PL , Sp. z o.o.
ul. Łopuszańska 32
02-220 Warszawa
Tel. 22 836 54 44, 877 37 35
Faks 22 877 37 34
e-mail: fronda@fronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl
www.facebook.com/FrondaWydawnictwo
www.twitter.com/Wyd_Fronda

Skład wersji elektronicznej:
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Ofiarom katastrofy smoleńskiej
10 kwietnia 2010 r.

Bohaterstwem narodu jest poświęcenie
teraźniejszości dla przyszłości. Zdradą w narodzie
jest poświęcenie przyszłości dla teraźniejszości

płk Ignacy Matuszewski

Od Autorów

Analizując szeroko pojęte życie publiczne w Stanach Zjednoczonych Paul Ekman w swoim psychologicznym dziele Kłamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce i małżeństwie napisał, że „Ameryka stała się krajem kłamstw”¹. Z czasem profesor Ekman zauważył, że nie tylko Amerykę trawi wirus kłamstwa i że niemal całe światowe życie zbiorowe oparte jest na fundamencie kłamstwa. Amerykański uczony nie badał jednak poziomu społecznego zakłamania w Polsce, choć nadmienił, że kłamstwo w komunizmie „stało się normą”, więc i konsekwencje owej „normy” muszą odcisnąć swoje piętno na społeczeństwach krajów postkomunistycznych².

W tym sensie próby porównywania, czy wręcz zrównywania sytuacji w zachodnich demokracjach z normą obowiązującą w krajach postkomunistycznych mimo wszystko wciąż wydają się przesadzone. Specyficzną otoczką kłamstwa publicznego w postkomunizmie jest bowiem klientelizm, bo – jak słusznie zauważył kiedyś Wojciech Chudy – „możliwość kłamstwa zwiększa się, gdy brakuje ludzi, którym można wierzyć bezwzględnie, dominuje zaś w społeczeństwie atmosfera zależności i wzajemnych interesów. Prawdzie wtedy brak oparcia w ludziach”³.

Ofiarą takiej właśnie sytuacji był Lech Kaczyński, którego prezydentura przypadła na czas przełomu charakteryzującego się upadkiem obyczajów obowiązujących w życiu publicznym i wulgaryzacją języka. Trafnie pisał o tym Ryszard Legutko, twierdząc:

„W roku 2005 doszło do niebywałego schamienia sfery publicznej i stan ten utrzymuje się do dziś. Oczywiście demokracja sama z siebie, a także w połączeniu ze zdemokratyzowanym liberalizmem, sprzyja wulgarności. Wulgaryzację języka i wyobrażeń obserwujemy więc od długiego czasu w całym świecie liberalno-demokratycznym, a w Polsce niekomunistycznej ujawniła się ona od samego początku z siłą, która wielu przykro zaskoczyła.

Rok 2005 dokonał zmiany jakościowej. Jeśli istniały wówczas jeszcze tamy, to zostały szybko zburzone. Nagle okazało się, że wszystko już wolno powiedzieć, a co ważniejsze, im powie się ordynarniej i obraźliwiej, tym większe zyskuje się uznanie. Skoro Prawo i Sprawiedliwość stało się wrogiem, nie przeciwnikiem, nie nielubianą partią, lecz wrogiem systemu – największym, jakiego wydała III RP, niemal śmiertelnym – to przecież nie ma broni retorycznej, która byłaby niedopuszczalna. Polemika straciła sens, bo nie chodziło o polemizowanie, lecz o spowodowanie, by Polacy patrzyli na tę partię i jej członków z odrazą.

Naigrawano się więc z przypadłości fizycznych i kalectwa (jak w wypadku śp. Przemysława Gosiewskiego), drwiono z żałoby i śmierci (po katastrofie smoleńskiej), naśmiewano się z zagrożenia życia (niebywała wypowiedź Bronisława Komorowskiego o ślepym snajperze strzelającym do prezydenta Kaczyńskiego). Chamstwo więc nie tylko było tolerowane, lecz stało się podziwianym orężem, dzięki skutecznemu władaniu nim można było zdobyć sławę polityczną, a także zyskać medialną popularność i społeczne poważanie, o czym świadczyły kariery Palikota, Kutza, Niesiołowskiego, Komorowskiego czy triumfalny powrót Wałęsy z niechlubnego niebytu”⁴.

Nasza książka, chociaż jest przede wszystkim poświęcona dokonaniom Lecha Kaczyńskiego z lat 2005–2010, jest również próbą rekonstrukcji chorób, jakie trawiły i trawią polskie życie publiczne. Uważamy bowiem, że opór środowisk liberalnych i lewicowych wobec prezydentury Kaczyńskiego oraz zastosowane wówczas metody ciągłej i konsekwentnej delegitymizacji głowy państwa nie miały precedensu nie tylko w dziejach Polski, ale i innych krajów demokratycznych.

* * *

Po trzech latach od ukazania się książki Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949–2005⁵ oddajemy do rąk czytelników drugi tom biografii Lecha Kaczyńskiego poświęcony w całości prezydenturze (2005–2010). Obie książki uzupełniają się wzajemnie i w całości stanowią pełną, naukową biografię polityczną Lecha Kaczyńskiego (1949–2010)⁶.

Książka składa się łącznie z pięciu rozdziałów. Mają one charakter chronologiczno-analityczny, stanowią opowieść zaczynającą się od kampanii prezydenckiej w 2005 r. aż po katastrofę lotniczą i śmierć prezydenta Lecha Kaczyńskiego w kwietniu 2010 r.

Pomimo sześciu lat, jakie upłynęły od śmierci Lecha Kaczyńskiego, wciąż jego prezydentura nie doczekała się pełnej i naukowej analizy. Znamy rzecz jasna książki Piotra Semki⁷, Michała Majewskiego i Pawła Reszki⁸ czy Marka Migalskiego⁹ i Roberta Krasowskiego¹⁰, ale są one raczej publicystyczną interpretacją lub wizją prezydentury Kaczyńskiego, nierzadko w dodatku pozbawioną merytorycznych i faktograficznych podstaw.

Powstały jednakże opracowania i książki, których autorzy skupiają się na wybranych aspektach prezydentury Lecha Kaczyńskiego lub okolicznościach jej towarzyszących. Mamy tutaj na myśli chociażby książki Patryka Warzyńskiego¹¹, Sławomira Kmiecika¹² czy opracowania źródłowe Kancelarii Prezydenta RP¹³. Odrębną kategorię stanowią źródła relacyjne, z których najbardziej wartościowe opublikowali: Marta Kaczyńska¹⁴, Jarosław Kaczyński¹⁵, Michał Karnowski¹⁶, Paweł Kowal¹⁷ i Łukasz Warzecha¹⁸. Warto również wspomnieć w kontekście relacji o wartościowych filmach biograficznych na temat śp. Prezydenta: Niosła go Polska w reżyserii Roberta Kaczmarka (2013 r.) i Prezydent w reżyserii Joanny Lichockiej (2013 r.).

Jednak podstawowym źródłem informacji na temat biografii prezydenckiej Lecha Kaczyńskiego były relacje, archiwalia i prasa. Korzystaliśmy m.in. z archiwaliów rodzinnych znajdujących się w posiadaniu Marty Kaczyńskiej i Jarosława Kaczyńskiego, a ponadto z Archiwum Wyodrębnionego Biura Bezpieczeństwa Narodowego, Archiwum Prezydenta RP i Centralnego Archiwum Wojskowego.

* * *

Za wszelką pomoc przy powstawaniu książki składamy serdeczne podziękowania: śp. Jadwidze Kaczyńskiej, Marcie Kaczyńskiej i Jarosławowi Kaczyńskiemu.

Dziękujemy także: Małgorzacie Sadurskiej, Pawłowi Solochowi, Annie Fotydze, Januszowi Kowalskiemu, Kazimierzowi Kujdzie, Maciejowi Łopińskiemu, Antoniemu Macierewiczowi, śp. Konradowi Mackiewiczowi, Barbarze Skrzypek, Dorocie Skrzypek, Mateuszowi Trawińskiemu, Andrzejowi Urbańskiemu, Witoldowi Waszczykowskiemu, Piotrowi Woyciechowskiemu, Krzysztofowi Wyszkowskiemu i Andrzejowi Zybertowiczowi.

Dziękujemy za wysiłek Wydawnictwu Fronda. Słowa podziękowania kierujemy w stronę prezesa Michała Jeżewskiego oraz dyrektora projektów wydawniczych Macieja Marchewicza.

Książkę dedykujemy pamięci Polaków, którzy zginęli w katastrofie rządowego samolotu 10 kwietnia 2010 r., w nadziei, że z ich ofiary zrodzi się silna Polska, a okoliczności tej strasznej tragedii zostaną kiedyś w pełni wyjaśnione.

Sławomir Cenckiewicz, Adam Chmielecki

Gdańsk–Warszawa, 2 kwietnia 2016 r.

PRZYPISY

¹ P. Ekman, Kłamstwo i jego wykrywanie w biznesie, polityce i małżeństwie, Warszawa 2007, s. 286.

² Ibidem, s. 288.

³ W. Chudy, Kłamstwo jako metoda. Esej o społeczeństwie i kłamstwie — 2, Warszawa 2007, s. 269.

⁴ R. Legutko, Antykaczyzm, Kraków 2013, s. 21–22.

⁵ S. Cenckiewicz, A. Chmielecki, J. Kowalski, A.K. Piekarska, Lech Kaczyński. Biografia polityczna 1949-2005, Poznań 2013.

⁶ Wspominaliśmy o tym we wstępie do wspomnianej wyżej książki (ibidem, s. 12).

⁷ P. Semka, Lech Kaczyński. Opowieść arcypolska, Warszawa 2010.

⁸ M. Majewski, P. Reszka, Daleko od Wawelu, Warszawa 2010.

⁹ M. Migalski, Nieudana rewolucja. Nieudana restauracja, Warszawa 2010.

¹⁰ R. Krasowski, Czas Kaczyńskiego, Warszawa 2016.

¹¹ P. Warzyński, Prezydent Lech Kaczyński. Narracje niedokończone, Toruń 2012.

¹² S. Kmiecik, Przemysł pogardy. Niszczenie wizerunku prezydenta Lecha Kaczyńskiego w latach 2005–2010 oraz po jego śmierci, Warszawa 2013; idem, Przemysł pogardy 2. Mowa nienawiści wobec Lecha i Jarosława Kaczyńskich przed i po 10 kwietnia 2010 r., Warszawa 2014; idem, Lech Kaczyński. Bitwa o pamięć. Przewodnik po miejscach upamiętnienia prezydenta, Warszawa 2015.

¹³ Mamy na myśli publikację wystąpień, listów i wywiadów oraz kalendarium spotkań lucieńskich prezydenta L. Kaczyńskiego (szczegółowa bibliografia znajduje się na końcu książki).

¹⁴ M. Kaczyńska, Moi rodzice. Rozmawia Dorota Łosiewicz, Warszawa, 2014.

¹⁵ J. Kaczyński, Polska naszych marzeń, Lublin 2011.

¹⁶ Lech Kaczyński. Portret, zebrał i oprac. M. Karnowski, Kraków 2010.

¹⁷ P. Kowal, Między Majdanem a Smoleńskiem, rozmawiają Piotr Legutko i Dobrosław Rodziewicz, Kraków 2012.

¹⁸ Ł. Warzecha, Lech Kaczyński. Ostatni wywiad, Warszawa 2010.

Rozdział 1

Kampania wyborcza 2005 r.

Podwójne wybory • Wiosna Polaków
• Sprawa Anny Jaruckiej • Polska solidarna
• Parlamentarny prolog • Pierwsza tura
• Dziadek z Wehrmachtu • Dogrywka

„Obejmując z woli Narodu urząd Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, uroczyście przysięgam, że dochowam wierności postanowieniom Konstytucji, będę strzegł niezłomnie godności Narodu, niepodległości i bezpieczeństwa Państwa, a dobro Ojczyzny oraz pomyślność obywateli będą dla mnie zawsze najwyższym nakazem” – wypowiadając rotę przysięgi prezydenckiej przed Zgromadzeniem Narodowym 23 grudnia 2005 r., Lech Aleksander Kaczyński zakończył ją niewymaganym przez protokół zwrotem „Tak mi dopomóż Bóg”¹. Jak przystało na pierwszego po 1989 r. prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej niemającego związków z tajnymi służbami bezpieczeństwa PRL², Lech Kaczyński w przemówieniu inauguracyjnym zapowiedział przebudowę państwa w celu osiągnięcia większej sprawiedliwości, solidarności i skuteczności, a więc zasadniczą zmianę praktyki politycznej w pierwszym piętnastoleciu istnienia III RP:

„Wiem, że decyzja podjęta przez naród w wyborach prezydenckich, a także w wyborach parlamentarnych, wyrasta z oczekiwania wielkiej, pozytywnej zmiany w życiu publicznym i społecznym. Zadaniem, przed którym staję ja, ale także ci wszyscy, którzy dzisiaj dzierżą w Polsce władzę, jest sprostać temu oczekiwaniu, nie zawieść nadziei, podjąć budowę nowego kształtu naszego życia. Jestem przekonany, że sens tej nadziei, która tak głęboko zapadła w umysły Polaków, można określić słowami: sprawiedliwość, solidarność, uczciwość (…).

Gdy spojrzymy na wydarzenia ostatnich 16 lat, to niczym nie uchybiając twórcom naszych sukcesów, a tych sukcesów było niemało, musimy jasno powiedzieć, że zbyt mało było solidarności, zbyt mało było sprawiedliwości, a często brakowało też i uczciwości (…).

W wielu przypadkach zabrakło gotowości do traktowania władzy jako służby publicznej oraz woli i energii do zabiegania o dobro wspólne. I właśnie w tej sferze musi nastąpić głęboka, dostrzegalna dla społeczeństwa zmiana. Jest bowiem oczywiste, iż nie ma możliwości budowania dobrego porządku publicznego bez ludzi, którzy kierują się w swoich działaniach wartościami zasadniczymi, zabiegają o dobro wspólne, gdyż jest ono dla nich wartością samą w sobie. Tylko w oparciu o takie motywacje, o pragnienie zapewnienia Polsce pomyślności w jej rozwoju, powiem więcej, jej wielkości, można dążyć do naprawy Rzeczpospolitej (…) Państwo nieprawidłowo wykonuje swe zadania i dlatego musi być oczyszczone i przebudowane (…)”³.

Prezydent Lech Kaczyński odwołał się do hasła „zmiany”, od samych początków III RP konsekwentnie podnoszonego przez niego i współpracujące z nim środowiska polityczne⁴:

„Jako prezydent Rzeczypospolitej Polskiej uczynię wszystko – wszystko, co możliwe – by oczekiwanie na wielką pozytywną zmianę nie zostało zawiedzione. Zwracam się do was, Rodacy, abyście mimo wszystkich zawodów raz jeszcze uwierzyli. Mamy zmienić Polskę, ale bez was jej nie zmienimy. A zmienić ją koniecznie trzeba”⁵.

Po zaprzysiężeniu na urząd Prezydenta RP tego samego dnia Lech Kaczyński podczas uroczystości przed Grobem Nieznanego Żołnierza na placu marszałka Józefa Piłsudskiego w Warszawie przejął zwierzchnictwo nad Siłami Zbrojnymi RP. W trakcie uroczystości oddał hołd Proporcowi Zwierzchnika Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej, klękając przed nim i całując go.

„Poczytuję sobie za wielki zaszczyt – powiedział prezydent – że w dniu dzisiejszym z mocy obowiązującej w Polsce Konstytucji obejmuję zwierzchnictwo nad armią, która ma tysiącletnią tradycję. Tradycję wielu zwycięstw w bitwach i wojnach, tradycję walki w obronie niepodległości Ojczyzny, tradycję powstańców czterech polskich powstań, brygad z pierwszej wojny światowej, armii okresu międzywojennego i Polskich Sił Zbrojnych w czasie drugiej wojny światowej. To piękna tradycja, tradycja wspaniała i tradycja głęboko zobowiązujaca. Jesteście obrońcami Ojczyzny i ten obowiązek z honorem polskiego oficera i polskiego żołnierza musicie wykonywać na co dzień, musicie go wykonywać do końca.

Od ponad sześćdziesięciu lat żyjemy w czasach pokoju. Kolejne już pokolenie Polaków nie wie z własnego doświadczenia, co to jest wojna. Mam głęboką nadzieję, powiem więcej – jestem pewien, że także następne pokolenia Polaków będą mogły żyć i rosnąć w pokoju. Ale przyszłości nikt nie zna, dlatego Siły Zbrojne są Polsce potrzebne. Siły Zbrojne działające w ramach Paktu Północnoatlantyckiego, sprzymierzone z wieloma potężnymi sojusznikami, ale jednocześnie odrębne, nasze, polskie, biało-czerwone”⁶.

* * *

Podwójne wybory

Zanim jednak Lech Kaczyński objął najwyższy urząd w państwie, musiał przebyć długą i wyboistą drogę podczas jednej z najbardziej wyczerpujących, najbardziej profesjonalnych, najtrudniejszych, ale też najciekawszych i najbarwniejszych kampanii politycznych w historii III RP.

Specyfika wyborów w Polsce w 2005 r. wynikała m.in. z faktu, że po raz pierwszy po 1989 r. w jednym roku kalendarzowym, w dodatku rozdzielone jedynie kilkutygodniową przerwą, miały odbyć się dwie elekcje: parlamentarna i prezydencka. Rangę podwójnych wyborów podnosił punkt zawieszenia w historii naszego kraju, w jakim znalazł się on po dekadzie dominacji postkomunistycznej lewicy. Po dwóch kadencjach rządów koalicyjnych z udziałem Sojuszu Lewicy Demokratycznej (przedzielonych czteroletnim okresem, gdy władzę wykonawczą posiadała Akcja Wyborcza Solidarność), i również dwóch kadencjach prezydenckich Aleksandra Kwaśniewskiego Polska wprawdzie znajdowała się w strukturach politycznych i militarnych Zachodu (Unia Europejska, NATO), ale w powszechnym odczuciu życie gospodarcze, społeczne i polityczne znajdowało się w stanie rozkładu. Właściwie wszystkie patologie – brak rozliczenia z komunistyczną przeszłością, uprzywilejowanie osób i środowisk głęboko zanurzonych w PRL, korupcję, nieuczciwą prywatyzację majątku narodowego, rażące nierówności społeczne – w sposób symboliczny, a jednocześnie dobitnie praktyczny ukazała afera Rywina, która okazała się kamieniem milowym na drodze do upadku obozu postkomunistycznego. Z kolei od 2001 r. systematycznie rosło znaczenie sił politycznych zainteresowanych głęboką naprawą państwa, reprezentowanych przez Prawo i Sprawiedliwość oraz, po części, Platformę Obywatelską (zwłaszcza do 2003 r., gdy „wypychając” pierwszego przewodniczącego partii Macieja Płażyńskiego, władzę zdobył w niej Donald Tusk⁷).

W takiej sytuacji „połączone” wybory w 2005 r., po kilkunastu latach III RP, niosły Polakom nadzieję na wreszcie pełną realizację programu pokojowej rewolucji „Solidarności” z lat 1980–1981. Nie ulegało wątpliwości, że głównym środkiem w walce o ten cel musi być urząd Prezydenta RP. Paradoks – jak zauważa m.in. prof. Antoni Dudek⁸ – polskiej polityki polega bowiem na tym, że chociaż opiera się na obowiązującym parlamentarno-gabinetowym systemie politycznym, to rządzi się symbolami, z których największym jest bodajże personifikacja władzy (w tym obozów i programów politycznych) w osobie prezydenta. Ponadto Konstytucja RP z 1997 r. przyznaje prezydentowi (chociaż często w sposób nieprecyzyjny, prowokujący konflikty na linii rząd–głowa państwa) część prerogatyw i kompetencji typowych dla ośrodka władzy wykonawczej. Tym samym polski ustrój polityczny posiada elementy systemu prezydenckiego (prezydencjalizmu)⁹.

Dlatego w swojej deklaracji wyborczej „Silny Prezydent – Uczciwa Polska” Lech Kaczyński zapowiadał wykorzystanie tego mandatu społecznego i aktywną prezydenturę:

„Prezydent Rzeczypospolitej pełni najwyższy urząd w państwie i jest częścią porządku publicznego, ale jest też swego rodzaju instytucją społeczną. Jestem przekonany, że przeoczenie tego faktu byłoby bardzo poważnym błędem, osłabiającym możliwości odgrywania przez prezydenta pozytywnej roli w życiu naszego kraju”¹⁰.

Wybory prezydenckie w latach 1990–2010 były tą formą rywalizacji politycznej, która cieszyła się największym zainteresowaniem Polaków i zapewniała jej zwycięzcy najszerszy mandat społeczny do sprawowania władzy¹¹. Jest to czynnik nie do przecenienia w przypadku polityków formułujących programy zasadniczej zmiany kierunków polityki państwa, tak jak miało to miejsce w przypadku Lecha Kaczyńskiego.

Mając świadomość tych niuansów ustrojowych, ale przede wszystkim wagi wyborów prezydenckich w oczach opinii publicznej oraz popularności Lecha Kaczyńskiego, kampanie parlamentarna i prezydencka PiS w 2005 r. wykorzystywały efekt synergii. Z jednej strony Lech Kaczyński deklarował, że „jako prezydent będzie czynnie zabiegał o realizację Programu PiS”, z drugiej w prezentacjach tego programu („IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla Wszystkich”) podkreślano, że jest on honorowym prezesem ugrupowania¹². Zresztą ofertę programową przedstawioną przez PiS i jej kandydata na urząd Prezydenta RP w 2005 r. należy uznać za jedną z najbardziej profesjonalnych, merytorycznych, obszernych i wyczerpujących koncepcji programowych, które pojawiły się w polskiej polityce po 1989 roku. Poza programem ogólnym PiS przygotowało wówczas m.in. szczegółowy osobny program dla rolnictwa i obszarów wiejskich¹³ oraz program działań mających na celu ochronę i wzmocnienie chrześcijańskiej tożsamości Polski¹⁴.

Charakterystyczne, że swą dynamikę wybory parlamentarne i prezydenckie w 2005 r. zawdzięczały przedstawicielom lewicy, która ostatecznie nie odegrała w nich większej roli. Mowa o decyzjach prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego, który w maju wyznaczył termin wyborów parlamentarnych na 25 września, oraz marszałka Sejmu Włodzimierza Cimoszewicza, który zarządził wybory prezydenckie na 9 października (ewentualna druga tura miała się odbyć 23 października). Decyzję ogłosili na wspólnej konferencji prasowej, potęgując negatywne wrażenie arbitralnego decydowania we własnej sprawie. Jeszcze rok wcześniej liderzy lewicy zapowiadali, że wcześniejsze wybory parlamentarne mogłyby się odbyć latem roku 2004 lub wiosną 2005 r.¹⁵ Ostatecznie zadecydowała zapewne chłodna kalkulacja, zakładająca, że stosunkowo silny kandydat lewicy na prezydenta „podciągnie” wynik listy parlamentarnej plasującego się nisko w sondażach SLD¹⁶. Pikanterii decyzjom o terminie przeprowadzenia obu wyborów dodawał fakt, że to Włodzimierz Cimoszewicz – jako jedna z nielicznych twarzy obozu postkomunistycznego nieskompromitowana skandalami politycznymi z aferą Rywina na czele – miał być najpoważniejszym kandydatem lewicy na najwyższy urząd w państwie.

Jednak to nie Cimoszewicz, a Lech Kaczyński okazał się faworytem w stawce prezydenckich kandydatów. Był jednym z najbardziej doświadczonych polityków na scenie politycznej, od kilku lat także jednym z najbardziej popularnych. Odniósł sukcesy jako najlepszy minister sprawiedliwości po 1989 r. i ceniony, wciąż jeszcze wówczas pełniący swą funkcję prezydent miasta stołecznego Warszawy. Wreszcie był honorowym prezesem Prawa i Sprawiedliwości, głównej partii niosącego nadzieję na zmiany obozu postsolidarnościowego. Działalność publiczna Lecha Kaczyńskiego stanowiła konsekwentny ciąg pozytywnych zmian w kolejnych obszarach życia publicznego i sytuowała go jako naturalnego kandydata do wyścigu prezydenckiego. Uważał tak sam Kaczyński, który już jako głowa państwa wspominał:

„Walka z przestępczością, którą podjąłem jako minister sprawiedliwości, poprzez prezydenturę Warszawy, doprowadziła do miejsca, gdzie jestem obecnie”¹⁷.

Kandydatura Lecha Kaczyńskiego zdawała się mieć poparcie wśród centroprawicowych wyborców, podobnie jak obie opozycyjne wówczas partie. Podział ról w zapowiadanej przez komentatorów i część polityków powyborczej koalicji PO-PiS dyktowały nieco na wyrost sondaże opinii publicznej, od jesieni 2003 r. konsekwentnie sygnalizujące większe poparcie społeczne dla ugrupowania Donalda Tuska niż Jarosława Kaczyńskiego. Obie partie działały w odmiennych kontekstach sytuacyjnych, bo podczas gdy PO cieszyła się większą popularnością niż jej lider, w przypadku PiS to jeden z liderów (a jednocześnie kandydat na prezydenta) miał większe poparcie społeczne niż partia. Sugerowało to realizację scenariusza, gdzie szefem wspólnego rządu zostałby kandydat zwycięskiej PO, a równowagę sił wewnątrz obozu postsolidarnościowego zapewniałby jako prezydent Lech Kaczyński. Za takiego „PO-PiS-owego” żelaznego premiera in spe od czasu działalności sejmowej komisji śledczej badającej aferę Rywina uchodził Jan Rokita, który w kampanii wyborczej reklamował się nawet przedwcześnie na plakatach jako „premier z Krakowa”. Przewodniczący PO Donald Tusk miał być natomiast, niejako z urzędu, kandydatem partii w wyborach prezydenckich.

Wiosna Polaków

„Start ostry” politycznego sezonu 2005 stanowiła spektakularna kampania informacyjna Prawa i Sprawiedliwości zatytułowana „Wiosna Polaków”. Była to wielka trasa, podczas której politycy PiS z Jarosławem Kaczyńskim na czele w ciągu trzech miesiący (marzec–czerwiec 2005 r.) zaprezentowali program partii mieszkańcom 22 największych miast w Polsce. Poszczególne konwencje były organizowane z niepraktykowanym wcześniej nad Wisłą profesjonalizmem i rozmachem, z towarzyszeniem występów artystów¹⁸ i różnego rodzaju materiałami informacyjnymi¹⁹. Komentatorzy i specjaliści od marketingu politycznego docenili tę nową jakość polskiej sceny politycznej, doszukując się podobieństw – zresztą słusznie – do stylu konwencji organizowanych przez amerykańskie partie polityczne²⁰. W tym przypadku jednak „amerykańskość” odnosiła się nie tylko do skuteczności komunikacji z wyborcami, sprawności techniczno-organizacyjnej i przysłowiowych baloników, ale również zdolności do kreowania strategii wyborczej i długofalowego scenariusza działań. Prawo i Sprawiedliwość, konsultując swój program ze społeczeństwem, pokazało, że traktuje je jako podmiot, a nie przedmiot polityki. Samo PiS jawiło się w świetle tej kampanii jako profesjonalny podmiot polityczny.

Siłą akcji „Wiosna Polaków” był jednak przede wszystkim precyzyjny i szczegółowy program budowy IV Rzeczypospolitej, zawarty m.in. w projekcie nowej konstytucji. Program ten postulował wzmocnienie instytucji Prezydenta RP, co miało uzasadnienie zarówno merytoryczne, jak i techniczne. Urząd prezydenta miał być gwarantem i warunkiem sine qua non budowy IV Rzeczypospolitej²¹.

To właśnie dlatego, chociaż „Wiosna Polaków” miała charakter partyjny, na pierwszej konwencji kampanii 19 marca 2005 r. w warszawskiej Sali Kongresowej Lech Kaczyński ogłosił zamiar kandydowania w jesiennych wyborach prezydenckich. Nie było to dużym zaskoczeniem, ponieważ kandydatura byłego ministra sprawiedliwości w kontekście wyborów prezydenckich funkcjonowała praktycznie od początku istnienia partii. Kandydat PiS wkrótce otrzymał od potencjalnych wyborców swoistą premię za program i determinację okazaną w jego realizacji, obejmując w kwietniu 2005 r. prowadzenie w sondażach prezydenckich. W tym samym czasie wzrosły także notowania PiS, choć wciąż liderem rankingów pozostawała Platforma²².

Konkurenci

Do rywalizacji o Pałac Prezydencki w 2005 r. oprócz Lecha Kaczyńskiego wystartowało 15 kandydatów. Największą grupę stanowili liderzy swoich środowisk politycznych, których celem było bardziej zaprezentowanie programu i zaznaczenie medialnej obecności wysuwających ich partii, niż realne włączenie się do prezydenckiej walki. Do tego grona można zaliczyć Henrykę Bochniarz (bezpartyjną kandydatkę Partii Demokratycznej), Marka Borowskiego (Socjaldemokracja Polska)²³, Macieja Giertycha (Liga Polskich Rodzin), Jarosława Kalinowskiego (Polskie Stronnictwo Ludowe), Janusza Korwin-Mikkego (Platforma Janusza Korwin-Mikke, Unia Polityki Realnej) i Andrzeja Leppera (Samoobrona RP). Mogli oni urwać kilka procent poparcia poważniejszym kandydatom i w ten sposób odegrać swoją rolę w procesie wyborczym. Poza tym w wyborach prezydenckich w 2005 r. wystartowało liczne grono egzotycznych kandydatów, którym udało się jednak zebrać pod swoimi kandydaturami wymagane ordynacją wyborczą 100 tys. podpisów: Leszek Bubel, Liwiusz Ilasz, Jan Pyszko, Adam Słomka, Stanisław Tymiński i Daniel Podrzycki, który ostatecznie nie miał szansy zweryfikować swojego poparcia w wyborach (zginął tragicznie w wypadku samochodowym we wrześniu 2005 r.).

Jednak najpoważniejszymi kandydatami obok Lecha Kaczyńskiego byli Zbigniew Religa, Włodzimierz Cimoszewicz i Donald Tusk. Każdy z nich na innym etapie kampanii wydawał się faworytem i głównym rywalem kandydata PiS.

Do czasu rozpoczęcia kampanii PiS „Wiosna Polaków” liderem przedwyborczych badań poparcia społecznego był prof. Zbigniew Religa, wybitny i powszechnie szanowany kardiochirurg, popierany przez konglomerat niewielkich ugrupowań centroprawicowych²⁴. Chociaż od kilkunastu lat wykazywał ambicje polityczne, a w 2005 r. kończył już drugą kadencję senatora RP, podtrzymywał mit apolitycznego fachowca angażującego się w życie publiczne. Jednak po dobrym początku (chwytliwe hasło wyborcze „Z sercem dla Polski”, podróże po kraju specjalnym autokarem) kampania Religi straciła dynamikę, co może dziwić, zważywszy, że w jego sztabie znajdowali się m.in. polityczny wyjadacz i sprawny zakulisowy organizator Artur Balazs oraz specjalista od marketingu politycznego Eryk Mistewicz. Elektorat prof. Religi zaczęli przejmować najpierw Lech Kaczyński i Włodzimierz Cimoszewicz, później także Donald Tusk. I to właśnie tego ostatniego Zbigniew Religa wskazał oficjalnie swym wyborcom jako tego, na którego powinni głosować, gdy 2 września 2005 r. sam z powodu coraz gorszych wyników w sondażach zrezygnował z udziału w wyborach. Religa został wówczas przewodniczącym Komitetu Honorowego kandydata PO na prezydenta, co nie przeszkodziło mu tydzień po II turze wyborów objąć teki ministra zdrowia w rządzie PiS (notabene stanowi to dowód dużej politycznej kultury i odpowiedzialności zarówno prof. Religi, jak i liderów PiS). Kilka lat później prof. Zbigniew Religa tak uzasadniał swoją decyzję:

„Uważałem, że zarówno charakter Donalda Tuska, jak i jego program są mi bardzo bliskie (…) Wydawało mi się, że głoszone przez niego poglądy są mi bliższe niż to, co proponował Lech Kaczyński (…) Dziś wiem, że Tusk nie nadaje się na prezydenta, i nie chciałbym, aby kiedykolwiek nim został”²⁵.

Donald Tusk oficjalnie zgłosił swój udział w wyborach prezydenckich 2 maja 2005 r. na wiecu w auli Politechniki Warszawskiej. Podczas mitingu doszło do nieprzyjemnego zgrzytu, który został jednak zignorowany przez zdecydowaną większość obserwatorów sceny politycznej. Zaprezentowane wówczas hasło kampanii „Odważnie, ale z rozwagą” było kopią dewizy Gdańska, którą wiele lat wcześniej przyjął za swoje życiowe motto (powołując się na nie także w polityce)… poprzedni szef PO Maciej Płażyński. Ze strony Tuska, który zaledwie dwa lata wcześniej bez skrupułów wypchnął Płażyńskiego z partii, była to wyjątkowa hipokryzja i może dlatego kandydat PO dość szybko zrezygnował z tego hasła, przerzucając się na nowe: „Prezydent Tusk. Człowiek z zasadami”.

■ Lech Kaczyński w sztabie wyborczym tuż po ogłoszeniu wyników drugiej tury wyborów prezydenckich 2005 roku.

„Będę się ubiegał o urząd prezydenta. Kaszubi długo zastanawiają się nad ważną decyzją, ale jeśli ją podejmują, doprowadzają do zwycięskiego końca” – zadeklarował Donald Tusk, ogłaszając swoją decyzję²⁶. Przedsmak stylu kampanii prowadzonej przez polityków PO zaprezentowali natomiast przedstawiający w auli politechniki kandydaturę Tuska Zyta Gilowska i Jan Rokita, tworzący wówczas z szefem partii nowy triumwirat po rozejściu się trzech „tenorów” (Tuska, Płażyńskiego i Olechowskiego). Rokita zaatakował głównego rywala Donalda Tuska, Lecha Kaczyńskiego. „Chcemy, by zmiana, która wisi w powietrzu, miała twarz Donalda Tuska (…) mam wrażenie, że szeryf z Dzikiego Zachodu będzie niekompletną ikoną tej zmiany, bo dziś w Polsce nie chodzi tylko o przywrócenie porządku, ale także o impuls do rozwoju gospodarki, wolnej przedsiębiorczości” – czynił aluzje do kandydata PiS Jan Rokita²⁷.

Platforma utrzymywała w kampanii ostrą antypisowską retorykę, obliczoną zapewne na wzbudzenie wśród Polaków strachu przed rzekomo antyobywatelską i antydemokratyczną władzą PiS i Lecha Kaczyńskiego²⁸. Kulminacją politycznej agresji był atak Donalda Tuska podczas II Nadzwyczajnej Konwencji Platformy Obywatelskiej 19 czerwca 2005 r. w warszawskiej hali Torwar. Warto zwrócić uwagę, że kandydat PO na prezydenta nazwał wówczas znacząco potencjalnego koalicjanta „naszymi konkurentami”:

„Ci, którzy obiecują jałmużnę, w rzeczywistości chcą podatkami zabrać Polakom jeszcze więcej pieniędzy. Powstrzymajmy ich! (…) Nasi konkurenci mówią o rewolucji moralnej albo leczeniu serc Polaków. Pod hasłami naprawy państwa, za pomocą kontroli i opresyjności chcą nałożyć kaganiec obywatelom. My nie będziemy na siłę leczyć obywateli, bo to nie Polacy chorują. Wyleczymy polskich polityków. Nałożymy kaganiec władzy!”²⁹.

Sprawa Anny Jaruckiej

Gdy Zbigniew Religa tracił poparcie, a Tusk sondażowo dreptał w miejscu, zyskiwał Włodzimierz Cimoszewicz, który mimo wcześniejszych deklaracji o wycofaniu się z życia publicznego ogłosił swój start w wyborach prezydenckich 28 czerwca 2005 r. Szefem jego komitetu wyborczego została żona wciąż urzędującego prezydenta Jolanta Kwaśniewska, Aleksander Kwaśniewski zaś udzielił mu oficjalnego poparcia. Cimoszewicz wyraźnie pozbywał się balastu grzechów pozostałych liderów lewicy (formalnie startował jako kandydat niezależny, chociaż szefem jego sztabu wyborczego została posłanka SLD Katarzyna Piekarska), nawiązując wprost do (pozornie) koncyliacyjnego stylu prezydentury Aleksandra Kwaśniewskiego³⁰. Nawet hasło wyborcze marszałka Sejmu „Niech połączy nas Polska” nawiązywało do sloganów lewicowego prezydenta z lat 1995 („Wybierzmy przyszłość”) i 2000 („Dom wszystkich Polska”).

Tak jak w pierwszej wiosennej fazie kampanii rywali zaskoczył Lech Kaczyński, w drugiej, latem, najbardziej skuteczna okazała się właśnie przyjęta przez Włodzimierza Cimoszewicza taktyka „świecenia światłem odbitym” Aleksandra Kwaśniewskiego. Kandydat lewicy na przełomie czerwca i lipca 2005 r. znalazł się na czele rankingów poparcia. Stał się faworytem, gdy badania zaczęły wskazywać, że wygra również w bardzo prawdopodobnej II turze. Tylko Lech Kaczyński mógł nawiązać z nim walkę w ostatecznym prezydenckim starciu. Z kolei Donald Tusk w symulacjach II tury przegrywał z Cimoszewiczem z kretesem (33 do 67 proc.), wypadając gorzej niż Zbigniew Religa, a nawet Andrzej Lepper³¹. I to właśnie dla kandydata Platformy Obywatelskiej wysokie notowania marszałka Sejmu stanowiły najgorszą wiadomość – jego sondażowe sukcesy w sposób naturalny ustawiały agendę tej kampanii jako rywalizację obozu posierpniowego reprezentowanego przez PiS i Lecha Kaczyńskiego z postkomunistyczną lewicą. Sprzyjał temu również jeden z motywów programowych kandydata PiS, bowiem hasło IV Rzeczypospolitej oznaczało w największym skrócie zerwanie z patologiami postkomunizmu. Warto dodać, że polaryzacja wszystkich wcześniejszych kampanii parlamentarnych i prezydenckich w Polsce dotyczyła właśnie nabierającego znamion historycznego sporu „podziału postkomunistycznego”³².

Zneutralizowanie Włodzimierza Cimoszewicza było dla Donalda Tuska kluczowe z jeszcze jednego powodu. Polityk z Podlasia i Lech Kaczyński zdecydowanie wyróżniali się pozytywnie ze stawki wszystkich kandydatów doświadczeniem na wysokich stanowiskach państwowych i znajomością różnych obszarów funkcjonowania państwa. Lech Kaczyński w przeszłości był m.in. ministrem stanu ds. bezpieczeństwa narodowego, prezesem Najwyższej Izby Kontroli, ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym, natomiast w trakcie kampanii – prezydentem największego miasta w Polsce³³. Włodzimierz Cimoszewicz był wcześniej ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym, premierem, ministrem spraw zagranicznych, a w trakcie kampanii marszałkiem Sejmu. Obaj mieli za sobą doświadczenia w sprawach obronności i bezpieczeństwa narodowego (ze wskazaniem na Kaczyńskiego) i polityki międzynarodowej (tu górował Cimoszewicz), a to przecież kluczowe obszary kompetencji prezydenckich. Obaj byli prawnikami i mieli już za sobą, nieudany wprawdzie, udział w wyborach prezydenckich (Cimoszewicz w 1990 r., Kaczyński w roku 1995). Kandydaci lewicy i PiS już w punkcie wyjścia byli zatem politykami „prezydenckiego formatu”. Na ich tle Donald Tusk, z doświadczeniem szefa KLD, Platformy oraz wicemarszałka Senatu i Sejmu, jawił się jako bokser wagi średniej porównywany z zawodnikami wagi ciężkiej.

W takim kontekście sytuacyjnym latem 2005 r. wybuchła tzw. sprawa Anny Jaruckiej, która, jak się miało okazać, skutecznie wyeliminowała z prezydenckiej rywalizacji Włodzimierza Cimoszewicza.

Afera dotyczyła nieprawidłowości w oświadczeniu majątkowym za 2001 r., które Cimoszewicz jak każdy poseł złożył w Sejmie w 2002 r. Uderzała zatem w kwestię przejrzystości finansów i działań polityków, kluczową w kontekście ówczesnego klimatu politycznego i społecznego. O sprawie jako pierwszy poinformował tygodnik „Wprost” w lipcu 2005 r., zarzucając Cimoszewiczowi, że w swoim oświadczeniu majątkowym zataił posiadanie akcji PKN Orlen. Co więcej, marszałek Sejmu miał je sprzedać w podejrzanych okolicznościach w 2001 r., a dokładnie w dniach, gdy ważyły się notowania spółki w związku z planami jej zakupu przez biznesmena Jana Kulczyka. Cimoszewicz miał zarobić na transakcji sprzedaży walorów największego polskiego koncernu (w dodatku w udziałem skarbu państwa) 160 tys. zł.³⁴.

Kandydat lewicy tłumaczył się, że w całej transakcji był tylko pośrednikiem, działającym w dużej części w imieniu i za pieniądze należące do mieszkającej w Stanach Zjednoczonych córki (pozostała kwota na zakup akcji Orlenu w 2000 r., które sprzedał rok później, miała pochodzić z kredytu).

Sprawa nabrała przyspieszenia, gdy na początku sierpnia 2005 r. do polityków PO związanych z pracami sejmowej komisji śledczej badającej tzw. aferę Orlenu³⁵ zgłosiła się była asystentka Cimoszewicza Anna Jarucka z oświadczeniem na temat pełnomocnictwa otrzymanego od ówczesnego szefa, a upoważniającego ją do zmiany treści feralnego oświadczenia majątkowego i usunięcia z niego informacji o posiadaniu akcji PKN Orlen. Jarucką z członkiem komisji ds. afery Orlenu Konstantym Miodowiczem skontaktował Wojciech Brochwicz, prawnik, były wiceminister spraw wewnętrznych w rządzie AWS–UW i oficer służb specjalnych³⁶. „Jarucka przyszła do mojej kancelarii 9 sierpnia. Nigdy wcześniej jej nie widziałem. Opowiedziała mi o podmianie oświadczenia Cimoszewicza i poprosiła o kontakt z kimś z komisji śledczej. Znam tylko posła Miodowicza, więc zwróciłem się do niego. Uznałem, że nie mam prawa odesłać jej z kwitkiem” – oświadczył jeszcze w trakcie kampanii wyborczej Wojciech Brochwicz³⁷. Po latach ten były oficer UOP i współzałożyciel Platformy Obywatelskiej, przyznając, że zasugerował Jaruckiej, by ze swoimi informacjami nie zgłaszała się do policji lub prokuratury, przedstawił jeszcze inną linię obrony:

„Przecież Cimoszewicz nie miał żadnych szans. To była i tak skórka niewarta wyprawki. Gdybym chciał komuś uniemożliwić dojście do prezydentury, działałbym przeciwko Lechowi Kaczyńskiemu. Bo dobrze wiedziałem, co to będzie za prezydent, a szanse na prezydenturę miał bardzo duże, co przecież się potwierdziło”³⁸.

Konstanty Miodowicz, wysoko postawiony poseł PO i członek komisji śledczej ds. afery Orlenu, zdecydował się upublicznić wersję wydarzeń Anny Jaruckiej pomimo tego, że dysponował jedynie wątłą poszlaką w postaci kopii rzekomego upoważnienia Włodzimierza Cimoszewicza dla swojej asystentki. Jak się później okazało, Jarucka sfałszowała ten dokument, posługując się nieudolnie nieużywanym od kilku lat faksymile podpisu Cimoszewicza³⁹. Miodowicz nie wziął również pod uwagę możliwych motywów działania swojej informatorki. Tymczasem okazało się, że pomiędzy Jarucką a Cimoszewiczem istniał konflikt od czasu, gdy ten jako minister spraw zagranicznych odmówił swojej podwładnej protekcji w wyjeździe na placówkę dyplomatyczną do Włoch⁴⁰.

Pomimo tych wątpliwości komisja badająca aferę Orlenu zaledwie po kilku dniach od pojawienia się nowej informacji (16 sierpnia 2005 r.) przesłuchała Annę Jarucką, która podtrzymała na forum komisji swoją wersję wydarzeń⁴¹. Włodzimierz Cimoszewicz już w trakcie wcześniejszego przesłuchania przed sejmowymi śledczymi (30 lipca 2005 r.) przyznał się do pomyłki i niewpisania akcji Orlenu w oświadczeniu majątkowym za 2001 r. złożonym w kwietniu 2002 r.⁴²

Sprawa Jaruckiej doprowadziła do spadku wiarygodności kandydata lewicy na prezydenta, załamania się jego notowań i w konsekwencji rezygnacji Włodzimierza Cimoszewicza z kandydowania 14 września 2005 r. „w proteście przeciwko deprawowaniu obyczajów w Polsce przez część polityków i część dziennikarzy”. „Doszło na skalę wcześniej niespotykaną do posługiwania się kłamstwami, oszczerstwami i bezpodstawnymi zarzutami. Bez skrupułów sięgnięto do fałszywych świadków i dokumentów” – uzasadnił swoją decyzję marszałek Sejmu⁴³.

Afera Jaruckiej przez wielu komentatorów i polityków była interpretowana jako prowokacja służb specjalnych mająca przysłużyć się kandydaturze Donalda Tuska. Takie oceny prowokował udział w sprawie Konstantego Miodowicza i Wojciecha Brochwicza, w latach dziewięćdziesiątych pułkowników Urzędu Ochrony Państwa, którzy należeli do związanego z Unią Wolności, a później PO środowiska funkcjonariuszy służb specjalnych, oskarżanych o sprzeczną z prawem ingerencję w życie polityczne. Do tego grona, które łączyły m.in. interesy, bliskie relacje towarzyskie i wspólne doświadczenia z anarchistyczno-pacyfistycznej młodości, zaliczyć można także byłego członka Unii Wolności Piotra Niemczyka i ministra spraw wewnętrznych w drugim rządzie Donalda Tuska Bartłomieja Sienkiewicza⁴⁴. Sienkiewicz był w 2005 r. doradcą w sztabie wyborczym kandydata PO, zarzeka się jednak, że ze sprawą Jaruckiej nie miał nic wspólnego⁴⁵.

Po rezygnacji Włodzimierza Cimoszewicza Lech Kaczyński oświadczył, że „zawsze sprzeciwiał się wykorzystywaniu w kampanii służb specjalnych”⁴⁶. W tym komentarzu słychać było echa własnych doświadczeń byłego ministra sprawiedliwości, który w latach dziewięćdziesiątych był obiektem inwigilacji zarówno cywilnych, jak i wojskowych służb specjalnych, m.in. operacji UOP z wykorzystaniem byłego agenta SB, później kadrowego funkcjonariusza Służby Bezpieczeństwa MSW Janusza Molki⁴⁷ oraz sprawy inwigilacji prawicy, skierowanej przede wszystkim w związane z nim środowisko polityczne Porozumienia Centrum⁴⁸.

O tym, że istniało drugie dno sprawy Jaruckiej, przyznał po latach, w rozmowie z Cimoszewiczem, nawet Donald Tusk, który powiedział dawnemu rywalowi: „Chciałbym, żebyś wiedział, że nie stałem za sytuacją z kampanii wyborczej. To nie było przeze mnie inspirowane. Dzisiaj mam takie wrażenie, że pewnie powinienem był powstrzymać moich kolegów, ale tego nie zrobiłem”⁴⁹.

„Nie sposób też nie dostrzec udziału w tej sprawie wysokich oficerów służb specjalnych, dzisiaj blisko związanych z Platformą Obywatelską. Wiemy z całą pewnością, że to oni doprowadzili przed komisję świadka zniesławiającego Włodzimierza Cimoszewicza. Trudno więc nie zwrócić uwagi na odpowiedzialność ręki trzymającej nóż, którym usiłowano dokonać tego politycznego zabójstwa. Tłumaczenie, że panowie pułkownicy dali się nabrać kłamiącej kobiecie, rzecz jasna trzeba włożyć między bajki. Mamy przecież do czynienia z wysokiej klasy specjalistami wywiadu, których zawodem jest aranżowanie podobnych sytuacji, a kiedy trzeba – skuteczne im przeciwdziałanie. Są do tego specjalnie przygotowywani i takie operacje jak z Jarucką mają w małym palcu” – nawet jeśli ten pisany na gorąco komentarz Tomasza Nałęcza⁵⁰ do sprawy Jaruckiej uznamy za efekt rozgoryczenia rzecznika zaatakowanego kandydata, trudno nie zauważyć, że wybuch tej afery zbiegł się w czasie ze wzrostem notowań Donalda Tuska. W ten sposób sprawa Anny Jaruckiej przeszła do podręczników marketingu politycznego jako klasyczny przykład wykorzystania czarnego PR w rywalizacji politycznej.

Polska solidarna

Z chwilą gdy 14 września 2005 r. z prezydenckiej rywalizacji odpadł Włodzimierz Cimoszewicz, stało się jasne, że rozgrywka rozegra się wewnątrz centroprawicowego obozu, który zdaniem wielu wyborców i komentatorów miał wspólnie rządzić. Przetasowania w stawce kandydatów zaczęły się już w sierpniu 2005 r. Obie kampanie Prawa i Sprawiedliwości – parlamentarna i prezydencka – wytraciły rozmach. Sierpień to w Polsce tradycyjny miesiąc politycznych wakacji. Zmęczeni prowadzoną od wiosny intensywną kampanią wyborczą, niezwalniającą przecież z realizacji także innych obowiązków (szefowanie partii, prezydentura Warszawy), Lech i Jarosław Kaczyńscy postanowili zregenerować siły podczas urlopu na północy Polski. Przyszły prezydent wspominał:

„Ten urlop był niezbędny. W poprzednim roku ze względów osobistych, śmierć Taty, choroba Mamy – nie mieliśmy chwili odpoczynku. Ja byłem bardzo zmęczony organizacją i otwarciem Muzeum Powstania Warszawskiego. A przed nami było apogeum kampanii. Słowem nie było wyjścia, musieliśmy wyrwać się na dwa tygodnie, z niewielką przerwą. I wiem, że bez tego wypoczynku nie wytrzymalibyśmy późniejszego starcia, tych wszystkich przełomów”⁵¹.

Jednak latem 2005 r. także sztabowcy Lecha Kaczyńskiego przykładali mniejszą uwagę do żmudnej codziennej pracy przy rozpędzonej machinie wyborczej. Niewątpliwie był to jeden z poważniejszych błędów popełnionych przez strategów dobrze w całości prowadzonej kampanii. W obszernym katalogu możliwości informacyjnych i promocyjnych istnieją przecież również takie, które można wykonywać bez osobistego udziału głównych zainteresowanych.

Tak postąpił niemrawy dotychczas sztab Donalda Tuska, który pod nieobecność konkurentów zintensyfikował w sierpniu swoją kampanię. Lider PO m.in. odwiedził na Białorusi przywódców polskiej mniejszości narodowej i odbył rozmowę z szefową CDU i kandydatką niemieckich chadeków na urząd kanclerza Angelą Merkel. Jak wskazuje prof. Antoni Dudek, budowało to jego wizerunek polityka zaangażowanego w obronę polskich interesów na arenie międzynarodowej⁵².

Większy wpływ na dynamiczny wzrost notowań Tuska w drugiej połowie wakacji miał jednak rozmach sierpniowej kampanii reklamowej. W całym kraju pojawiły się tysiące wielkowymiarowych billboardów i plakatów (tzw. citylightów na wiatach przystankowych komunikacji miejskiej) ze zdjęciem lidera PO i hasłem „Prezydent Tusk. Człowiek z zasadami”. Oprócz skali kampanii sprytnym zabiegiem marketingowym okazało się zastąpienie mało „prezydenckiego” imienia kandydata PO (tak wskazywały badania opinii publicznej) dodającym powagi określeniem urzędu prezydenckiego. Przy czym sztab Tuska uzyskał duży efekt stosunkowo małym kosztem, ponieważ ceny nośników reklamy zewnętrznej są w okresie wakacji najtańsze. W efekcie na przełomie sierpnia i września 2005 r., zaledwie na kilka tygodni przed wyborami parlamentarnymi stanowiącymi przygrywkę do starcia prezydenckiego, PO w sondażach umocniła się na prowadzeniu z poparciem oscylującym wokół 30 proc., a jej prezydencki kandydat zbliżył się do swojego głównego konkurenta na niebezpieczne bliską odległość kilku punktów procentowych. W odpowiedzi sztabowcy Lecha Kaczyńskiego zintensyfikowali kampanię billboardową swojego kandydata. Do wcześniejszych plakatów z hasłami „Silny prezydent, uczciwa Polska” i „Prezydent IV Rzeczypospolitej” dołączyły kolejne z deklaracją „Odwaga i wiarygodność”. Jednak w tym aspekcie wyborów PiS już do końca nie odrobiło strat do PO.

Część plakatów ze zdjęciem Donalda Tuska formalnie nie dotyczyła udziału w wyborach prezydenckich, lecz promocji książki jego autorstwa Solidarność i duma⁵³, wydanej w koedycji przez gdańskie wydawnictwo „słowo/obraz terytoria” i spółkę Millenium Media, należącą do przyjaciół Tuska Wojciecha Dudy i Grzegorza Fortuny⁵⁴. Zarówno na okładce, jak i plakatach reklamujących książkę dominowało wielkie zdjęcie kandydata PO, a brzmienie tytułu wprost kojarzyło się z hasłem wyborczym. Co ciekawsze, publikację tej książki akurat w gorącym okresie kampanii wyborczej można potraktować jako „wiano”, które do Platformy Obywatelskiej wniósł rozpoczynający wówczas karierę polityczną lubelski biznesmen Janusz Palikot. W czerwcu 2005 r. został on członkiem PO, a niedługo później szefem lubelskich struktur partii i liderem jej regionalnej listy do Sejmu. Jak sam wspominał, w łaski partyjnego lidera wkupił się, aprobując jego propozycję wydania książki oraz „zwiększając celowo budżet na promocję”⁵⁵. Publikacja miała się sprzedawać słabo, ale Janusz Palikot wkrótce został posłem, zaufanym człowiekiem Tuska i politycznym harcownikiem wykonującym w imieniu PO brudną robotę bezpardonowych ataków na PiS i Lecha Kaczyńskiego.

Gdy kampania Donalda Tuska nabierała przyspieszenia, a sztabowcy Lecha Kaczyńskiego popadli w wakacyjny marazm, kandydatowi PiS w dotrzymaniu wyborczego kroku pomogła rodzina, która wspólnie z zaprzyjaźnionym sąsiadem (później oficjalnym prezydenckim fotografem) Maciejem Chojnowskim zaproponowała pokazanie Polakom rodziny lidera prawicy. Lech Kaczyński zgodził się na to mimo obiekcji dotyczących upublicznienia wizerunków najbliższych mu osób. Córka prezydenta, Marta Kaczyńska, wspominała, że:

„Kampania ojca wówczas nieco spowolniała, był okres wakacji. Ku zaskoczeniu mojej mamy i mojemu tak zwani spin doktorzy wyjechali na wakacje i bardzo trudno było o kontakt z nimi. Brakowało pomysłu na kolejny etap kampanii (…) Powstały fotografie, na których byli moi rodzice, Ewa, mój pierwszy mąż i ja. Potem zrodził się pomysł, by przygotować projekt plakatu. Nie było to poprzedzone żadnymi badaniami opinii publicznej ani sondażami. Pomysł był całkowicie spontaniczny. Trudno było mi w to uwierzyć, ale wiem, że w tamtym czasie Lech Kaczyński był postrzegany jako samotnik. Tata był zawsze bardzo rodzinnym, wrażliwym, czułym i kochającym człowiekiem. I tak wyglądał na tych zdjęciach. Prawdziwie. Był rozluźniony, uśmiechnięty. Hasło na billboardzie głosiło: »Rodzina. Uczciwość. Przyszłość« (…) Jeśli ten plakat choć trochę pomógł tacie wygrać, to cieszę się, że na nim byłam”⁵⁶.

Spontaniczny pomysł okazał się strzałem w dziesiątkę, który pozwolił kampanii kandydata PiS wrócić na dobre tory. Nie bez znaczenia był również fakt, że podczas przygotowywania materiałów wyborczych z udziałem rodziny Lech Kaczyński mógł zregenerować siły duchowe, m.in. dzięki wspólnym chwilom z ukochaną wnuczką Ewą.

Działania Donalda Tuska i jego sztabu skupiały się głównie na kwestiach wizerunkowych. Tymczasem Lechowi Kaczyńskiemu, z trudem namówionemu na udaną sesję rodzinną, udało się skierować obie kampanie (parlamentarną i prezydencką) na merytoryczne tory w oparciu o podział na „Polskę solidarną” i „Polskę liberalną”. Wyborczy rok 2005 udowodnił po raz kolejny zdolności analityczne Lecha i Jarosława Kaczyńskich oraz trafność stawianych przez nich diagnoz społecznych i politycznych. Realny konflikt pomiędzy solidarną i liberalną strategiczną wizją rozwoju Polski (nabierający znaczenia kosztem „podziału postkomunistycznego” wraz z głębokim i zapowiadającym się długotrwale kryzysem lewicy) zdefiniował już w trakcie kampanii „Wiosna Polaków” Jarosław Kaczyński⁵⁷. Wraz z rosnącą w siłę kandydaturą przedstawiciela postkomunistycznej lewicy kampanijny spór czasowo przesunął się w stronę innego trafnego, choć nieco bardziej emocjonalnego niż merytorycznego, podziału na „Polskę Armii Krajowej” i „Polskę Polskiej Partii Robotniczej”. Podział na Polskę solidarną i liberalną powrócił po wyeliminowaniu z prezydenckiej rywalizacji kandydata postkomunistycznej lewicy. Trafnie diagnozując rzeczywistość polityczną, wbrew zapewnieniom o jednolitym bloku PO i PiS, Lech Kaczyński już w dniu rezygnacji Cimoszewicza przekonywał:

„To, co uczynił Cimoszewicz, zamyka spór o przeszłość. Nie jest to już spór między ludźmi, którzy zdobywali ostrogi w tamtym systemie, a tymi, którzy tamtemu systemowi starali się przeciwstawić. Teraz jest to spór o przyszłość. Czy kraj ma się rozwijać w oparciu o rozwiązania ortodoksyjnie liberalne. Podatek liniowy daje dużo tym, którzy zarabiają dużo, a odbiera tym, którzy zarabiają mało⁵⁸. Społeczeństwo powinno to zrozumieć”⁵⁹.

■ Spotkanie ze związkowcami z „Solidarności”, 5 czerwca 2009 r.

Hasło Polski Solidarnej było właściwie konsekwentnym rozwinięciem programu budowy silnego i skutecznego państwa – IV Rzeczypospolitej, ponieważ, jak podkreślał Lech Kaczyński, program ten łączył konserwatywne stanowisko w kwestiach moralnych i obyczajowych z prospołecznym, socjalnym programem gospodarczym:

„Mój program to Polska sprawiedliwa. Taka, w której każdy ma równe szanse, a uczciwa praca pozwala zapewnić godne życie. Która pomaga przedsiębiorczym i troszczy się o słabszych. Gdzie bandyci siedzą w więzieniach, a państwo stoi po stronie obywateli. Mój program to IV Rzeczpospolita bez afer, korupcji i niekompetencji. To spokój o wykształcenie naszych dzieci i pogodna codzienność starszych. To trwałość zasad i dotrzymywanie obietnic”⁶⁰.

Podział na Polskę solidarną i liberalną nie był pozorny, dotyczył zasadniczych odpowiedzi na pytania stawianie sobie przez Polaków w codziennych wyborach życiowych. Dobrze ilustrowało to pięć wielkich obszarów („pięć wielkich pytań”) sformułowanych w trakcie kampanii przez Lecha Kaczyńskiego, dotyczących liberalnego lub solidarnego podejścia do kształtu systemu podatkowego, odpłatności za studia wyższe, lustracji majątkowej polityków, dożywiania dzieci oraz podatków na żywność i leki⁶¹.

Podział na Polskę solidarną i liberalną uwypuklił tuszowane wcześniej w obozie centroprawicy różnice w interpretacji hasła reformy państwa po rządach postkomunistów. Podczas gdy PiS w programie IV Rzeczypospolitej akcentowało wzmocnienie instytucji państwa (na czele z urzędem prezydenta) w celu realizacji polityki opartej na praworządności i etyce (hasło „rewolucji moralnej”), sprawiedliwości, walce z przestępczością i korupcją, rozliczeniu przeszłości i budowaniu patriotycznej tożsamości, Platforma głosiła chwytliwe hasła ograniczenia struktur państwa kosztem enigmatycznie rozumianej „obywatelskości” – likwidacji Senatu, zmniejszenia o połowę liczby posłów, zniesienia immunitetu parlamentarnego i wprowadzenia jednomandatowych okręgów wyborczych. W tym wszystkim czuć było ducha populistycznego określenia przez Donalda Tuska kilka lat wcześniej całej elity politycznej jako „klasy próżniaczej”. W programie gospodarczym PiS proponowało bardziej aktywną politykę prorodzinną (wsparcie finansowe dla rodzin, budowę 3 milionów mieszkań w ciągu 8 lat) i prospołeczną, PO zapowiadała wprowadzenie 15 proc. podatku CIT, VAT i PIT („podatku liniowego”). Wyborcom musiało to wystarczyć za drogowskaz, ponieważ PO zrezygnowała z publikacji przed wyborami szczegółowego programu gospodarczego⁶². Już jako prezydent Lech Kaczyński wspominał:

„Tusk nie krył się choćby z pomysłem podatku liniowego i w czasie całej kampanii twardo twierdził, że jest za, a ja twardo się sprzeciwiałem. Przeciętny polski wyborca nie uważa zaś, żeby podatek liniowy był specjalnie sprawiedliwy”⁶³.

W początkowej fazie kampanii wyborczej Platforma Obywatelska i jej lider zignorowali wagę i trafność wskazania różnic między Polską solidarną i liberalną. Donald Tusk w swoim stylu populistycznie porównywał głoszoną w programach PiS, a wcześniej NSZZ „Solidarność”, ideę solidaryzmu narodowego, wyprowadzoną ze społecznej nauki Kościoła katolickiego, do socjalizmu, stwierdzając, że „w programach gospodarczych wszystkich partii politycznych w Polsce, z wyjątkiem Platformy Obywatelskiej, jest więcej lub mniej »socjalizmu gospodarczego« (…) Platforma jest od tego, by leczyć Polskę z socjalizmu”⁶⁴ – głosił swoje liberalne credo Donald Tusk.

Program „Polski solidarnej” uwiarygodniało zdecydowane poparcie, jakiego kandydaturze Lecha Kaczyńskiego udzielił Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”. To wsparcie miało wymiar symboliczny i osobisty, gdyż „Solidarność” była przecież najważniejszym doświadczeniem życiowym Kaczyńskiego i punktem wyjścia dla jego całej działalności publicznej po 1989 r.:

„Zawsze będę chciał poparcia »Solidarności«, bo w tym ruchu spędziłem najlepsze lata mojego życia”⁶⁵ – wyjaśniał jeszcze przed I turą wyborów L. Kaczyński, uzupełniając po pierwszym prezydenckim głosowaniu: „Jeżeli zostanę wybrany prezydentem, to oczywiście wystąpię z mojej partii, ale w »Solidarności« pozostanę (…) spędziłem w walce o nią najlepsze lata”⁶⁶.

NSZZ „Solidarność” jest z jednej strony depozytariuszem tradycji Sierpnia ’80, którego poparcie po 1989 r. stanowi swoisty glejt wiarygodności dla polityków wywodzących się z tego ruchu, z drugiej po prostu związkiem zawodowym, reprezentującym interesy pracowników. Poparcie Związku dla Kaczyńskiego wyrażało nadzieje pracowników najemnych na politykę równoważenia przez państwo dominującej pozycji pracodawców, bardziej solidarne stosunki społeczne i objęcie przez nowego prezydenta aktywnego patronatu nad kulejącym nad Wisłą dialogiem społecznym.

W 2005 r. przypadała 25. rocznica powstania „Solidarności”, dlatego można było zakładać, że jej historia i dziedzictwo staną się ważnym elementem kampanii. Już w styczniu podczas wręczania prezydentowi stolicy tytułu Człowieka Roku 2004 przyznanego przez związkowy „Tygodnik Solidarność” przewodniczący „Solidarności” Janusz Śniadek podkreślał kierowanie się przez Lecha Kaczyńskiego dobrem wspólnym⁶⁷.

Lech Kaczyński otrzymał oficjalne poparcie Związku, wyrażone w stanowisku Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność”, na kilka dni przed terminem wyborów parlamentarnych. Było to zatem również mocne wsparcie Prawa i Sprawiedliwości w rywalizacji partyjnej:

„Komisja Krajowa NSZZ »Solidarność«, szanując indywidualne decyzje swoich członków, stwierdza, że zarówno program, jak i poglądy prezentowane przez kandydata na prezydenta RP – Lecha Kaczyńskiego, są najbliższe oczekiwaniom Związku, dlatego udziela poparcia jego kandydaturze. Apelujemy do członków i sympatyków NSZZ »Solidarność« o poparcie Lecha Kaczyńskiego”⁶⁸.

Kandydaturę Lecha Kaczyńskiego wsparły również poszczególne regiony związkowe, w tym największy Region Śląsko-Dąbrowski kierowany przez późniejszego przewodniczącego całej „Solidarności” Piotra Dudę.

NSZZ „Solidarność” wzmocnił swoje poparcie dla Lecha Kaczyńskiego podczas XIX Krajowego Zjazdu Delegatów, który odbył się w podlaskim Wasilkowie w dniach 13 i 14 października 2005 r., niemal dokładnie w połowie między I a II turą wyborów prezydenckich. Kandydat PiS był gościem honorowym pierwszego dnia zjazdu. Blisko 300 delegatów „Solidarności” wezwało członków i sympatyków organizacji oraz wszystkich Polaków do udziału w II turze i oddania w niej głosu na kandydata „Polski solidarnej”:

„Wybierając Lecha Kaczyńskiego mamy szansę zrealizować wizję Polski solidarnej – uczciwego państwa prawa, wolnego od powszechnej korupcji, przestępczych prywatyzacji i bogactwa tylko dla nielicznych”⁶⁹.

Były wiceprzewodniczący NSZZ „Solidarność” stanowił dla Związku, tak jak dla milionów zwykłych Polaków, ostatnią nadzieję na zmianę polityki społeczno-gospodarczej III RP.

Parlamentarny prolog

Dwa tygodnie przed pierwszą turą wyborów prezydenckich, 25 września 2005 r., odbyły się wybory parlamentarne. Tym razem nie tylko miały one na celu wybór władzy ustawodawczej i wykonawczej (większości parlamentarnej, a w efekcie Rady Ministrów), ale również stanowiły najpoważniejsze i najbardziej wiarygodne „badanie opinii publicznej” przed wyborami głowy państwa. Wyniki wrześniowego głosowania współtworzyły scenariusz i dynamikę ostatnich tygodni wyścigu prezydenckiego.

Wybory parlamentarne w 2005 r. wygrało Prawo i Sprawiedliwość, zdobywając 26,99 proc. (3,18 mln) głosów. PiS wprowadziło do Sejmu 155 posłów. Platforma Obywatelska uzyskała poparcie 24,14 proc. (2,84 mln) wyborców i zdobyła 133 mandaty poselskie. Kolejne miejsca i mandaty w izbie niższej parlamentu uzyskały ponadto: Samoobrona RP – 11,4 proc. (56 posłów), Sojusz Lewicy Demokratycznej – 11,31 proc. (55 posłów), Liga Polskich Rodzin – 7,97 proc. (34 posłów), Polskie Stronnictwo Ludowe – 6,96 proc. (25 posłów). Startujący w okręgu gdańskim, określanym „bastionem Platformy”, lider PO Donald Tusk otrzymał 79 237 głosów i zdobył mandat posła na Sejm RP. Lech Kaczyński w wyborach parlamentarnych nie startował, ale w pewien sposób poparcie dla niego obrazował bardzo dobry wynik lidera PiS Jarosława Kaczyńskiego, który został wybrany posłem z okręgu Warszawa I, zdobywając 171 129 głosów. Również wyniki wyborów do Senatu potwierdziły supremację PiS na scenie politycznej. Prawo i Sprawiedliwość wprowadziło do izby wyższej 49 senatorów, PO – 34, LPR – 7, Samoobrona – 3, PSL – 2, a 5 miejsc przypadło kandydatom niezależnym⁷⁰.

Całościowy wynik wyborów oznaczał klęskę postkomunistycznej lewicy, która z pozycji partii władzy została zredukowana do roli zaledwie czwartej siły w parlamencie. Ta zmiana była jednak do przewidzenia. Z zaskoczeniem natomiast przyjęto zwycięstwo PiS, które zmieniało układ sił w obozie centroprawicy na finiszu kampanii prezydenckiej.

Niespodziewana porażka PO niewątpliwie podcięła skrzydła zwolennikom Donalda Tuska, z kolei wygrana PiS dawała nadzieję na podobne zwycięstwo Lecha Kaczyńskiego. Stanowiła ona jednak również potencjalne obciążenie dla tego kandydata. Część niezdecydowanych wyborców centroprawicy z obawy przed monopolizacją władzy mogła w wyborach prezydenckich poprzeć Donalda Tuska, aby „przywrócić równowagę” we wciąż zakładanej przez opinię publiczną koalicji PO-PiS.

Wśród polityków PiS takiego scenariusza obawiano się zwłaszcza w sytuacji, w której desygnowanym na urząd premiera zostałby Jarosław Kaczyński, brat bliźniak Lecha Kaczyńskiego. Bez wątpienia taka sytuacja, choć wynikająca z naturalnej w demokracji zasady przewidującej, że lider zwycięskiego ugrupowania otrzymuje misję utworzenia rządu, ułatwiałaby przeciwnikom politycznym PiS i Lecha Kaczyńskiego propagandowo-medialne ataki.

W tej sytuacji prezes PiS Jarosław Kaczyński postanowił, że kandydatem tej partii na stanowisko prezesa Rady Ministrów będzie Kazimierz Marcinkiewicz⁷¹. Ten młody, niespełna 46-letni polityk nie należał do ścisłego kierownictwa PiS i nie miał dużego doświadczenia politycznego. Wcześniej, m.in. jako działacz Zjednoczenia Chrześcijańsko-Narodowego i AWS, był wiceministrem edukacji narodowej, szefem gabinetu politycznego premiera Jerzego Buzka oraz krótko przewodniczącym Klubu Parlamentarnego PiS i przewodniczącym sejmowej Komisji Skarbu Państwa. Miał jednak szansę pozyskać dla partii i jej prezydenckiego kandydata wyborców centroprawicowych „zawieszonych” między PO i PiS, dawał także nadzieję na lepszy klimat negocjacji koalicyjnych pomiędzy tymi ugrupowaniami⁷². Tym ostatnim względem – przypomnijmy: w warunkach prezydenckiej rywalizacji kandydatów PO i PiS – uzasadniał kandydaturę partyjny szef Kazimierza Marcinkiewicza Jarosław Kaczyński:

„Był kompetentny w sprawach gospodarczych. Spokojny i łatwy do przełknięcia dla Platformy, a my, wbrew temu, co się teraz mówi, naprawdę chcieliśmy tej koalicji. Tuż przed podjęciem ostatecznej decyzji rozmawiałem o nim przez telefon z Rokitą. Spytałem o akceptację. Zareagował pozytywnie. Zgodził się akceptować publicznie”⁷³.

Decyzja o desygnowaniu Marcinkiewicza nie przyszła jednak łatwo i wywołała kilkudniową różnicę zdań w bliźniaczym duecie. Prezes PiS wspominał później reakcję brata na tę wiadomość:

„Czy brat był niezadowolony? Po prostu wściekły! Od 56 lat się tak nie pokłóciliśmy. Przez kilka dni nie odbierał ode mnie telefonów”⁷⁴.

Pokazuje to, jak bliskie, głębokie i lojalne relacje panowały między Lechem i Jarosławem Kaczyńskimi. Przyszły prezydent nie chciał, aby kosztem jego zwycięstwa brat stracił coś, co mogło się już nie powtórzyć – możliwość objęcia funkcji premiera rządu. Z kolei Jarosław Kaczyński wiedział, że taki scenariusz utrudniłby prawicy zdobycie stanowiska głowy państwa, niezbędnego do realnej i trwałej reformy kraju:

„Najkorzystniejsze badanie dawało tandemowi Kaczyński-Kaczyński u steru państwa poparcie rzędu 34 procent. Gdybym się zgłosił na premiera, wybory prezydenckie mogły zostać przegrane. Brat miał inne zdanie niż ja w tej sprawie. Mocno naciskał, żebym brał premierostwo. Obraził się i przez kilka dni nie chciał ze mną rozmawiać (…) Wahałem się i podjąłem decyzję na 10 minut przed konferencją prasową. Bardzo mi zależało na sukcesie prezydenckim. Ze względu na brata, ale i dlatego, że prezydentura jest koniecznie potrzebna do jakiejkolwiek zmiany. Tusk takiej zmiany nie gwarantował”⁷⁵.

Kalendarz konstytucyjny obligował do rozpoczęcia procesu wyłaniania nowego rządu jeszcze przed drugą turą wyborów prezydenckich. Kończący pełnienie urzędu Prezydenta RP Aleksander Kwaśniewski 19 października 2005 r. desygnował Kazimierza Marcinkiewicza na prezesa Rady Ministrów, powierzając mu misję utworzenia nowego gabinetu. Na samym finiszu kampanii prezydenckiej rozpoczęły się toczone przy otwartej kurtynie negocjacje koalicyjne z udziałem kilkuosobowych zespołów polityków z obu formacji. PiS reprezentowali m.in. Jarosław Kaczyński, Ludwik Dorn i Kazimierz Marcinkiewicz, Platformę – Jan Rokita, Bronisław Komorowski i Grzegorz Schetyna. Rzeczywiste rozmowy koalicyjne toczyły się jednak podczas zamkniętych i poufnych spotkań liderów PiS (głównie Jarosława Kaczyńskiego) z Janem Rokitą, Donaldem Tuskiem i Janem Krzysztofem Bieleckim, wyraźnie traktowanym przez prezydenckiego kandydata PO jako swoistego „guru”. Lech Kaczyński nie brał udział w tych spotkaniach. Oczywistym było, że negocjacje nie zakończą się aż do ostatecznego rozstrzygnięcia rywalizacji prezydenckiej, co zgodnie z oczekiwaniami miało nastąpić dopiero w drugiej turze głosowania. Desygnowany na premiera Kazimierz Marcinkiewicz uczestniczył w wybranych spotkaniach wyborczych Lecha Kaczyńskiego. Udzielał się również bardzo aktywnie w mediach, co jednak z punktu widzenia kampanii prezydenckiej stanowiło pewne zagrożenie. Utrzymane w mocno liberalnym duchu wypowiedzi medialne Marcinkiewicza odnoszące się do ekonomii mogły w publicznym odbiorze wprowadzić chaos w strategicznie sprofilowany podział między Lechem Kaczyńskim a Donaldem Tuskiem na program Polski solidarnej i Polski liberalnej.

Pierwsza tura

Pierwsza tura wyborów prezydenckich, która miała miejsce 9 października 2005 r., potwierdziła, podobnie jak wcześniejsze wybory parlamentarne, polityczną dominację szeroko rozumianej centroprawicy. Największe poparcie uzyskał tym razem kandydat PO, zdobywając 36,33 proc. (5,42 mln) głosów. Lech Kaczyński zajął drugie miejsce, gwarantujące udział w II turze wyborów, z poparciem 33,10 proc. (4,94 mln) głosów. Mocne trzecie miejsce na scenie politycznej potwierdził lider Samoobrony RP Andrzej Lepper z wynikiem 15,11 proc. (2,25 mln) głosów. Kolejne miejsce zajął Marek Borowski, lider Socjaldemokracji Rzeczpospolitej Polskiej, którego poparło 1,54 mln osób (10,33 proc. głosów)⁷⁶.

Elektorat obu kandydatów, którzy przeszli do II tury wyborów, posiadał odmienną strukturę. Pod względem terytorialnym Lech Kaczyński największe poparcie uzyskał w Polsce wschodniej. Jednak nawet w województwie podkarpackim, gdzie osiągnął najlepszy wynik, nie przekroczyło ono progu 50 proc. (było to 49,37 proc.). W Małopolsce Lech Kaczyński w I turze zdobył 43,25 proc. głosów, na Podlasiu – 39,79 proc., na Lubelszczyźnie – 36,52 proc., na Mazowszu – 35,96 proc., a na Pomorzu (bastionie Donalda Tuska, ale związanym również z kandydatem PiS silnymi tradycjami solidarnościowymi) – 29,34 proc. Im dalej na północ i zachód kraju, tym wynik kandydata PiS w pierwszej turze był gorszy. Najniższe poparcie Lech Kaczyński uzyskał w województwie zachodniopomorskim (23,82 proc.), a tylko nieco wyższe w lubuskim (24,99 proc.) i wielkopolskim (25,81 proc.). Pod względem miejsca zamieszkania wyborców przyszły prezydent otrzymał nieco wyższe poparcie mieszkańców miast (34,09 proc.) niż wsi (32,58 proc.).

Struktura poparcia dla Donalda Tuska w I turze wyglądała niemal dokładnie odwrotnie – największe poparcie zyskał on w Polsce zachodniej i północnej, najmniejsze na tzw. ścianie wschodniej. Kandydat PO w głosowaniu 9 października 2005 r., podobnie jak Lech Kaczyński, w żadnym regionie nie zdobył co najmniej połowy głosów. Najwięcej uzyskał ich na rodzinnym Pomorzu (48,76 proc.) oraz w województwach opolskim (45,06 proc.), zachodniopomorskim (42,51 proc.), śląskim (41,53 proc.) i dolnośląskim (41,29 proc.). Pod względem miejsca zamieszkania wyborców Tusk, znów tak jak Kaczyński, uzyskał lepsze wyniki wśród mieszkańców miast niż wsi. W jego przypadku ta różnica była jednak dużo większa (41,87 proc. do 25,19 proc., przy ogólnym wyniku 36,33 proc.).

Taka struktura elektoratów i niewielka różnica w liczbie głosów otrzymanych przez obu kandydatów, którzy przeszli do drugiej tury wyborów, pozostawiała zdobycie prezydentury sprawą otwartą. Zarówno Lech Kaczyński, jak i Donald Tusk osiągnęli w I turze przewidywane stabilne poparcie, wykraczające poza tzw. żelazne elektoraty oparte na stałych wyborcach ich partii. O wyniku wyborów prezydenckich miało zdecydować rozszerzenie elektoratu o głosy wyborców niezdecydowanych, przejęcie poparcia kandydatów, którzy odpadli w I turze, oraz zmobilizowanie swoich naturalnych elektoratów (czyli walka o jak najwyższą frekwencję w Polsce zachodniej przez kandydata PO i Polsce wschodniej przez kandydata PiS).

■ Za kulisami pierwszej tury wyborów prezydenckich 2005 r. Po ogłoszeniu wyników pierwszej tury. Jadwiga Kaczyńska.

Dziadek z Wehrmachtu

Dwa tygodnie oddzielające obie tury prezydenckiego głosowania zdominowała tzw. sprawa dziadka z Wehrmachtu. O tym, że przodek kandydata PO służył w niemieckim wojsku w czasie drugiej wojny światowej, opinia publiczna dowiedziała się z wywiadu udzielonego tygodnikowi „Angora” przez Jacka Kurskiego, członka sztabu wyborczego Lecha Kaczyńskiego. W rozmowie tej polityk PiS stwierdził, iż „poważne źródła na Pomorzu mówią, że dziadek Tuska zgłosił się na ochotnika do Wehrmachtu”. Początkowo informacja ta nie odbiła się większym echem w innych mediach i nic nie wskazywało na to, aby stała się frontem kampanijnej wojny.

Sprawa „dziadka z Wehrmachtu” rozgorzała na dobre dopiero po konferencji prasowej zorganizowanej przez… sztabowców Donalda Tuska, którzy zarzucili politycznej konkurencji nieczystą grę. Szef sztabu kandydata PO Jacek Protasiewicz ocenił, że „kampania Lecha Kaczyńskiego sięgnęła bruku”⁷⁷.

Taki zabieg mógł przynieść efekt i zapewnić liderowi PO miejsce w Pałacu Prezydenckim. Sztabowcy Tuska i on sam musieli wiedzieć, że w Polsce – inaczej niż w bardziej rozwiniętych demokracjach, np. w Stanach Zjednoczonych – opinia publiczna nie akceptuje „prześwietlania” każdego szczegółu życiorysu kandydata i jego rodziny w imię transparentności i uczciwości życia publicznego, a oskarżenia o prowadzenie „negatywnej kampanii” i „czarnego PR” stanowią polityczny wyrok śmierci na ich autorów. Tak było m.in. podczas kampanii prezydenckiej zaledwie 5 lat wcześniej, gdy sztab Mariana Krzaklewskiego wyemitował materiały pokazujące jego kontrkandydata Aleksandra Kwaśniewskiego w kompromitujących sytuacjach⁷⁸. Te działania, pozornie muszące zdezawuować przedstawiciela lewicy w oczach patriotycznie i religijnie nastawionego elektoratu, odniosły przeciwny skutek. Wzmocniły negatywny wizerunek Mariana Krzaklewskiego jako polityka aroganckiego i atakującego, natomiast z Aleksandra Kwaśniewskiego uczyniły „koncyliacyjną ofiarę” bezpardonowych ataków.

Mając w pamięci taką lekcję, Lech Kaczyński, który o całej sprawie dowiedział się – tak jak większość Polaków – z mediów, usunął Jacka Kurskiego ze swojego sztabu wyborczego, a Donalda Tuska przeprosił za całą sytuację. Kurskiego usunięto także z Prawa i Sprawiedliwości. Dla Lecha Kaczyńskiego był to „najcięższy moment kampanii”:

„Dotknęło mnie to w Katowicach, jechałem do arcybiskupa Damiana Zimonia i nawet u niego nie mogłem ukryć swojego zdenerwowania (…) Przekaz, jaki otrzymywałem, był przecież autorstwa Platformy. Rzecz przedstawiała się fatalnie. Mówiąc szczerze, myślałem nawet, że Kurski przegrał nam kampanię. Uspokoiłem się dopiero w kaplicy księdza biskupa”⁷⁹.

Jednak manewr sztabowców PO odbił się ich liderowi polityczną czkawką. Po kilku dniach polskie media bez trudu ustaliły, że Józef Tusk rzeczywiście służył w Wehrmachcie, chociaż nie jako ochotnik. Niemieckie i brytyjskie dokumenty wojskowe nie są do końca precyzyjne i zawierają luki w tym względzie, ale najprawdopodobniej dziadek przyszłego premiera był żołnierzem niemieckich sił zbrojnych od 2 sierpnia do 12 października 1944 r. Być może trafił wówczas do amerykańskiej niewoli podczas walk o niemieckie miasto Aachen (Akwizgran), a później do Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Prawdopodobieństwo tej wersji zmniejsza jednak brak nazwiska Józefa Tuska w wykazach żołnierzy PSZ oraz jeńców wziętych do niewoli przez walczące w tamtym rejonie wojska amerykańskie. Jak ustalił dziennikarz śledczy Andrzej R. Potocki, dużo bardziej prawdopodobna wydaje się wersja, że po zwolnieniu z nieznanych powodów (np. zdrowotnych) z Wehrmachtu w październiku 1944 r. Józef Tusk pracował jako więzień obozu koncentracyjnego w Neustadt w pobliżu granicy niemiecko-duńskiej. Miał tam przebywać aż do powrotu do domu w Sopocie 24 listopada 1945 r.⁸⁰

W samej historii dziadka Donalda Tuska nie ma w gruncie rzeczy niczego nadzwyczajnego. W czasie drugiej wojny światowej tysiące mieszkańców Pomorza, Kaszubów i Kociewiaków, zostało siłą wcielonych do niemieckiego wojska⁸¹. Często dezerterowali, a potem ukrywali się lub przechodzili linię frontu i walczyli z Niemcami w szeregach aliantów. Gorzej mieli ci, których jednostki wysłano na front wschodni w Związku Sowieckim.

Tajemnicza pozostaje jedynie postawa wnuka Józefa Tuska i jego nieznajomość rodzinnych losów. Być może Donald Tusk rzeczywiście był oburzony i zaskoczony zagrywką Jacka Kurskiego, nie na tyle jednak, aby nie wykorzystać okazji i nie spróbować „przykleić” negatywnych konotacji, związanych z akcją sztabowca PiS, do samego kandydata. Według relacji medialnych Tusk miał powtarzać w gronie rodzinnym:

„Lecha Kaczyńskiego zaślepiła żądza władzy, nie poznaję go”⁸². Z kolei oficjalnie miał komentować całą sprawę: „To podłe kłamstwo. Moi dziadkowie nie byli w Wehrmachcie, tylko w obozach koncentracyjnych”⁸³.

Po zweryfikowaniu przez media przeszłości dziadka Donalda Tuska sytuacja się odwróciła. Wysuwane przeciw sztabowi Lecha Kaczyńskiego zarzuty o kłamstwo i negatywną kampanię wyborczą okazały się pochopne. Teraz to współpracownicy rywali musieli się tłumaczyć. Lech Kaczyński wspominał:

„Fundamentalnym błędem drugiej strony było zaprzeczenie. Zdałem sobie sprawę, że jeśli ktoś zaprzecza, a następnego dnia okazuje się, że to jednak prawda, to nie może mu wyjść na dobre. Przy czym oczywiście taka historia rodzinna to w najmniejszym stopniu nie jest wina Donalda Tuska. To okoliczność, na którą nie ma się najmniejszego wpływu”⁸⁴.

Sam Donald Tusk miał zarzekać się swoim doradcom, że o rodzinnej przeszłości nic nie wiedział. Tak tłumaczył się również opinii publicznej:

„Nie wiedziałem. W domu nigdy się o tym nie mówiło, nie miałem też poczucia, że rodzina ukrywa jakąś tajemnicę. Gdy dziadek żył, interesowałem się Piłsudskim, pisałem pracę magisterską o legendzie Marszałka. Kiedy zacząłem wydawać albumy o Gdańsku, dziadka już nie było”⁸⁵.

Te wyjaśnienia należy jednak podać w wątpliwość, uwzględniając fakt, że lider PO z wykształcenia jest historykiem, w dodatku autentycznie zafascynowanym złożonymi dziejami i tożsamością Pomorza, dla którego według jego własnych deklaracji ważny jest także niemiecki kontekst tej tożsamości. „Jak Pan mógł nie wiedzieć, pan, kronikarz, rodzinny historyk?” – pytała kandydata PO jedna z dziennikarek TVP w programie „Prezydent dla Polski”⁸⁶.

Z jednej z wcześniejszych o kilka lat publikacji Donalda Tuska wynika, że znał i badał on historię swojej rodziny, w tym losy dziadków:

„Dziadek po kądzieli, Franz Dawidowski, mówił o sobie z dumą: Danziger. Jednemu z synów dał na imię Jürgen, drugiemu Henryk, nie Heinrich, i posłał go do polskiej szkoły w Sopocie. Dziadek był piłkarzem w klubie polskich kolejarzy Gedania, w czasie wojny naziści zesłali go na przymusowe roboty, po 1945 roku wybrał Polskę. Jego brat służył w Wehrmachcie, szwagier zginął od kuli polskiego żołnierza, siostra znalazła grób w Bałtyku jako jedna z ofiar »Gustloffa«, statku z gdańskimi uchodźcami storpedowanym w 1945 roku przez sowiecką łódź podwodną.

Dziadek po mieczu, Józef Tusk, już drugiego września został aresztowany przez gestapo i wojnę spędził w obozach koncentracyjnych. Był polskim kolejarzem, miał kaszubskie korzenie, czuł się gdańszczaninem, ale z babcią rozmawiał po niemiecku równie swobodnie, jak po polsku. Wszyscy oni czuli się przede wszystkim hiesige, tutejszymi, i dopiero wojenny paroksyzm historii zmusił ich do wyboru między Niemcami a Polską”.

Niepełna wiedza Tuska o swoim dziadku może dziwić tym bardziej, że zdobycie informacji o wojennych losach Józefa Tuska okazało się stosunkowo proste⁸⁷.

Ponadto relacja siostry Donalda Tuska, Sonii, potwierdza, że dziadek Józef Tusk był dla rodzeństwa „ważną osobą, ikoną”⁸⁸, chociaż sam kandydat PO – gdy rodzinna historia stała się kwestią polityczną – bagatelizował swoje relacje z dziadkiem:

„Ożeniłem się w roku 1978 i kontakty z dziadkiem stały się sporadyczne. Pamiętam, że tańczył na naszym weselu…”⁸⁹.

W medialnym szumie i koncentracji na wątku personalnym dotyczącym Józefa Tuska zagubił się kontekst sytuacyjny, w którym padła wypowiedź Jacka Kurskiego dla tygodnika „Angora”. Dalsza jej część brzmiała m.in. tak:

„Cokolwiek było z jego dziadkiem – nie winię za to Donalda Tuska. Winię go jedynie za tolerowanie plotek na ten temat. Powinien albo zaprzeczyć, albo potwierdzić, a nie milczeć. To już nie jest jego prywatna sprawa (…) Wyjaśnienie tej kwestii jest dlatego takie ważne, że Tusk w swojej publicystyce historycznej prezentuje często niemiecki punkt widzenia. Czyni także wiele proniemieckich gestów”.

Wszelkie kwestie, także historyczne, związane z problematyką niemiecką, były niezwykle ważne w ocenie kandydatów na urząd, w którego kompetencjach znajdowały się sprawy międzynarodowe, w tym bilateralne stosunki polsko-niemieckie. A te w połowie pierwszej dekady XXI w. ogniskowały się przede wszystkim wokół spraw konfliktowych: współpracy Niemiec z Rosją przy budowie godzącego w polskie interesy ekonomiczne, geopolityczne i bezpieczeństwa Gazociągu Północnego, niemiecki rewizjonizm historyczny dotyczący drugiej wojny światowej i związaną z tym działalność kierowanego przez kontrowersyjną Erikę Steinbach Centrum Przeciw Wypędzeniom, oraz podział na „starą” i „nową” Europę, dotyczący głównie stosunku do relacji transatlantyckich.

W perspektywie zmierzenia się z takimi i podobnymi problemami międzynarodowymi wizje polityki zagranicznej, prezentowane w kampanii wyborczej przez Lecha Kaczyńskiego i Donalda Tuska, chociaż w miarę zbieżne w kwestiach strategicznych, różniły się w szczegółach dotyczących relacji z poszczególnymi państwami i organizacjami międzynarodowymi. Kandydat PO deklarował mniejsze niż Lech Kaczyński angażowanie się w sprawy międzynarodowe po ewentualnym zwycięstwie, sugerował również kontynuowanie wcześniejszego „otwartego” i „miękkiego” kursu i stylu Aleksandra Kwaśniewskiego.

Lech Kaczyński przeciwnie, zapowiadał twardą i stanowczą obronę interesów państwa polskiego oraz zwiększenie aktywności głowy państwa w kreowaniu polityki zagranicznej. Nie oznaczało to oczywiście prowadzenia polityki antyeuropejskiej. Kandydat PiS w trakcie kampanii wyborczej na spotkaniu w Brukseli z przewodniczącym Komisji Europejskiej José Manuelem Barroso zadeklarował, że podczas jego prezydentury Polska nie odwróci się od Unii Europejskiej i będzie w jej ramach prowadzić politykę aktywną, dynamiczną i efektywną. Jednocześnie Lech Kaczyński podkreślał potrzebę świadomości, że Unia Europejska nie jest „jedną wielką kochającą się rodziną narodów europejskich, w której każdy bezinteresownie troszczy się o innych”. Podobnie, odnosząc się do bilateralnych stosunków polsko-niemieckich, kandydat PiS jednocześnie deklarował, że „w poszczególnych sprawach możemy współpracować z Niemcami i Francją”, ale polska polityka wobec Niemiec powinna być tak prowadzona, aby politycy niemieccy „dobrze wiedzieli, że po polskiej stronie nie ma ludzi z plasteliny, nie ma ludzi z kompleksami wobec Niemiec”⁹⁰. Lech Kaczyński mówił wprost, że nie podoba mu się niemiecki rewizjonizm dotyczący drugiej wojny światowej, a polityka państwa polskiego wobec Niemiec musi ulec zmianie.

Donald Tusk, uwikłany w wyjaśnianie rodzinnej historii z okresu drugiej wojny światowej z niemiecką Trzecią Rzeszą w tle, takiej zdecydowanej i sprecyzowanej deklaracji dotyczącej relacji Polski z jej zachodnim sąsiadem nie potrafił wyborcom przedstawić⁹¹. Zdaniem wielu badaczy i dziennikarzy „incydent z dziadkiem Donalda Tuska” miał duży wpływ na wynik II tury wyborów prezydenckich w 2005 r.⁹²

Dogrywka

W powszechnej opinii zwycięstwo Lecha Kaczyńskiego było również efektem dwóch debat telewizyjnych (12 i 20 października 2005 r.) przed II turą wyborów, w których zaprezentował się znacznie lepiej niż Donald Tusk. Uważał tak również sam Lech Kaczyński, który ocenił, że Tusk w bezpośrednim telewizyjnym starciu „nie okazał się dużym kozakiem”:

„Decydujące były dwa czynniki. Pierwszy to debaty między nami, w szczególności ostatnia z nich. Drugi – sądzę, że lepiej się wpisywałem w to, co było wówczas autentyczną ludzką potrzebą. Byłem pod tym względem bardziej autentyczny. Chodziło o politykę antykorupcyjną, także z wątkiem lustracyjnym, ale także o politykę socjalną”⁹³.

W bezpośrednich starciach uwidoczniła się różnica stylów i klas obu polityków. Kandydat PiS demonstrował swobodę, ale też powagę odpowiadającą godności urzędu, o który zabiegał. Donald Tusk, co może zaskakiwać w zestawieniu z jego późniejszym obyciem medialnym, wypadł sztywno, a zarazem niepoważnie. Kandydat PO miał zresztą problemy z pokazaniem się jako odpowiedzialny i dojrzały polityk nie tylko w debatach telewizyjnych. Kampania wyborcza w 2005 r. skupiała ogromną uwagę mediów; obaj kandydaci zostali pokazani w różnych sytuacjach, ubiorach i otoczeniu. Nie sposób tych wszystkich relacji medialnych skatalogować i przedstawić. Do rangi symbolu różnicy postaw obu polityków może jednak aspirować zestawienie zdjęć Donalda Tuska i Lecha Kaczyńskiego w dzienniku „Rzeczpospolita” z 14 października 2005 r. Oba zostały zrobione na Podlasiu. Na pierwszym, wykonanym w Białymstoku, widzimy kandydata PO z jednym ze studentów i piłką nożną⁹⁴. Na drugim, wykonanym w podbiałostockim Wasilkowie, widnieje Lech Kaczyński z przewodniczącym NSZZ „Solidarność” Januszem Śniadkiem, deklarujący: „Jestem człowiekiem »Solidarności«”⁹⁵. To Lechowi Kaczyńskiemu lepiej udało się przedstawić Polakom swój wizerunek, charakter i osobowość – silnego przywódcy, autorytetu naukowego i moralnego oraz osoby ceniącej więzi rodzinne⁹⁶. Stało się tak mimo większej sympatii mediów, zwłaszcza elektronicznych, dla kandydata PO. Badania trzech najważniejszych telewizyjnych programów informacyjnych („Wiadomości” TVP, „Faktów” TVN i „Wydarzeń” Polsatu) w trakcie całej kampanii wyborczej wykazały, że Donaldowi Tuskowi poświęcono więcej materiałów. Były one także emitowane w lepszym czasie, najczęściej rozpoczynając poszczególne wydania dzienników. Co ciekawe, do momentu wycofania się z prezydenckiego wyścigu Włodzimierza Cimoszewicza, także materiały jego dotyczące pokazywano częściej i w lepszym paśmie niż informacje na temat Lecha Kaczyńskiego⁹⁷.

Kampania prezydencka w 2005 r. była wyjątkowo intensywna, obaj rywale, zwłaszcza pomiędzy I a II turą wyborów, odbywali codziennie dziesiątki spotkań o różnym charakterze, nierzadko w odległych od siebie zakątkach Polski. Aby móc się szybko przemieszczać, obaj kandydaci korzystali z wynajmowanych niewielkich prywatnych samolotów, tzw. taksówek powietrznych. Jednak Lech Kaczyński starał się, aby każdy, nawet najbardziej napięty dzień, zakończyć powrotem do mieszkania na warszawskim Powiślu. Intensywne tempo kampanii odciskało się na nim, ale Lech Kaczyński fizycznie zniósł ją bardzo dobrze:

„Latem to już była prawdziwa kampania. Mało snu, ale – o dziwo! – nie niedospanie, którego tak nie lubię. Kładłem się i po kilku godzinach budziłem bez chęci spania dalej. Tak działa adrenalina. Nigdy wcześniej tego nie doświadczyłem. Przełamałem swoją niechęć do latania samolotami, potrafiłem nawet lecieć cztery razy dziennie. Jeszcze kilka miesięcy wcześniej nie uwierzyłbym, że jestem do tego zdolny”⁹⁸.

Kampania kandydata PiS była dużo lepiej zorganizowana w porównaniu z chaotycznymi i często improwizowanymi działaniami sztabowców Donalda Tuska. W przypadku Kaczyńskiego, jeśli w danym wydarzeniu uczestniczyła żona Maria, to ona osobiście dopinała ostatnie szczegóły, zwłaszcza te związane z wyglądem męża. „Zauważała każdy rozwichrzony włos w czuprynie męża”⁹⁹ – oceniały media.

Duże znaczenie w przeważeniu szali zwycięstwa na korzyść Lecha Kaczyńskiego odegrała jego zdolność przekonywania osób o częściowo odmiennych poglądach, ale uznających go za wiarygodnego gwaranta wprowadzenia w Polsce tak bardzo oczekiwanego po 1989 r. prospołecznego modelu rozwoju gospodarczego. W tym kontekście należy wymienić przede wszystkim zwolenników Andrzeja Leppera. Lider Samoobrony po zakończeniu udziału w wyborach prezydenckich w I turze wystosował pismo do obu pozostałych na placu boju kandydatów z pytaniami o sprawy programowe. Odpowiedział na nie tylko Lech Kaczyński, który następnie spotkał się z Lepperem na wspólnej konferencji prasowej 19 października 2005 r. Kandydat PiS zapewnił, że jako prezydent nie wysunie Leszka Balcerowicza na kolejną kadencję prezesa Narodowego Banku Polskiego¹⁰⁰. Osoba byłego wicepremiera i ministra finansów z lat 1989–1991 była symbolem patologii polskiej transformacji (m.in. wykluczenia dużych grup społecznych, nieuczciwej prywatyzacji majątku narodowego) i zdominowania jej przez podejście liberalne. Ponieważ taka deklaracja potwierdzała prospołeczny program Lecha Kaczyńskiego, Andrzej Lepper na konferencji prasowej zapowiedział, że zagłosuje na kandydata PiS. Swoich zwolenników wezwał, aby „nie oddawali Polski liberałom walkowerem”.

■ Rodzinne wsparcie w sztabie wyborczym Lecha Kaczyńskiego.

Na ten krytykowany przez wielu wyborczy sojusz trzeba spojrzeć nie przez pryzmat kontrowersyjnego lidera Samoobrony RP, ale elektoratu tego ugrupowania, reprezentującego grupy społeczne wykluczone przez elity po 1989 r. z możliwości ekonomicznego i społecznego awansu, które podczas wyborów prezydenckich w 2005 r. po raz pierwszy w historii III RP uzyskały polityczną podmiotowość, mając zasadniczy wpływ na decyzje polityczne. Lech Kaczyński podkreślał swój szacunek dla tej grupy społecznej, co pozytywnie odróżniało go od większości ówczesnych elit politycznych:

„Wyborcy Samoobrony i słuchacze Radia Maryja to jest 15 proc. polskich wyborców. To ludzie, których trzeba szanować. Andrzej Lepper to przedstawiciel ludzi niezadowolonych, a tych ludzi trzeba umieć słuchać”¹⁰¹.

Mniejsze znaczenie miało oficjalne poparcie udzielone Lechowi Kaczyńskiego przez prezydenckiego kandydata Polskiego Stronnictwa Ludowego Jarosława Kalinowskiego.

Niedocenianym w dotychczasowych analizach kampanii wyborczej w 2005 r. elementem wydaje się natomiast poparcie, jakiego kandydatowi PiS udzielił Maciej Płażyński. Marszałek Sejmu III kadencji nie kandydował w wyborach prezydenckich, nie posiadał zatem bezpośredniej i choćby częściowo policzalnej grupy wyborców, którą mógł przekazać innym kandydatom, lecz po odejściu z Platformy Obywatelskiej w 2003 r. pozostawał politykiem bezpartyjnym. Wciąż cieszącym się dużym autorytetem wśród wyborców centrowych i prawicowych, zwłaszcza tych, którzy po rozpadzie Akcji Wyborczej Solidarność nie potrafili odnaleźć się w żadnej z głównych partii centroprawicowych¹⁰². Rozważał start w wyborach prezydenckich w 2005 r., ale ostatecznie się na to nie zdecydował. Jego jednoznaczne opowiedzenie się po stronie jednego z kandydatów mogło stanowić istotną wskazówkę dla niezdecydowanych wyborców centroprawicowych.

Maciej Płażyński poparł Lecha Kaczyńskiego w okolicznościach wpisujących go zdecydowanie w obóz Polski solidarnej. Swoją decyzję ogłosił 17 października 2005 r. na wspólnej konferencji prasowej w miejscu symbolicznym – historycznej Sali BHP Stoczni Gdańskiej, w której w 1980 r. podpisano Porozumienia Sierpniowe. Płażyńskiemu i Kaczyńskiemu towarzyszyli członkowie stoczniowej „Solidarności”. Nie bez znaczenia był fakt, że swoje odejście z PO w 2003 r. były wojewoda gdański tłumaczył zdominowaniem tej partii przez środowisko dawnego Kongresu Liberalno-Demokratycznego, pierwszej partii Donalda Tuska. Na konferencji w Stoczni Gdańskiej Maciej Płażyński powtórzył, że nie zgadza się z „liberalną wizją Donalda Tuska”. Dziękując Płażyńskiemu, Lech Kaczyński uznał z kolei za „znamienne” to, że popiera go były przewodniczący PO¹⁰³.

Podobnych zdolności poszerzania poparcia nie wykazał przed II turą wyborów prezydenckich Donald Tusk. Choć być może trafniejsze byłoby pisanie nie o braku zdolności, lecz arogancji kandydata PO, który po I turze zapowiedział, że nie będzie rozmawiał ze swoimi wcześniejszymi rywalami o przekazaniu mu poparcia, ponieważ czuje się zobowiązany wobec ludzi, a nie polityków. Ignorując liderów, w gruncie rzeczy okazał jednak lekceważenie także społeczeństwa.

Donald Tusk liczył, oczywiście po cichu, na wsparcie ze strony postkomunistycznej lewicy, dla której – jak zakładali jego sztabowcy – głosowanie na przedstawiciela antykomunistycznej prawicy będzie nie do przyjęcia.

Bezpośrednio po rezygnacji Włodzimierza Cimoszewicza kandydat PO mógł przypuszczać, że nie wpłynie ona na frekwencję wyborczą, czyli przynajmniej w II turze sympatycy kandydata lewicy (którzy, jak należało się spodziewać, w I rundzie oddadzą w większości głos na Marka Borowskiego) zagłosują na niego¹⁰⁴. W tym przypadku jednak kandydat Donald Tusk się przeliczył. Cimoszewicz zaapelował do swoich zwolenników o głosowanie na SLD w wyborach parlamentarnych, natomiast nie wskazał żadnego kandydata w wyborach prezydenckich. Pozostały na placu boju kandydat lewicy, Marek Borowski, wprawdzie po I turze prezydenckiego głosowania udzielił oficjalnego poparcia kandydatowi PO, lecz jak wykazały badania społeczne po przegranej dla Tuska II turze wyborów, duża grupa wyborców lewicy nie wzięła udziału w prezydenckiej dogrywce. Dlaczego tak się stało? Wobec wycofania się Włodzimierza Cimoszewicza Borowski, były minister finansów i marszałek Sejmu, stał się w wyborach prezydenckich w 2005 r. głównym kandydatem lewicy i osiągnął relatywnie dobry wynik, jakiego ani wcześniej, ani później nie uzyskało kierowane przez niego ugrupowanie. Nie miał jednak ani takiej charyzmy, ani takiej pozycji politycznej (po odejściu z SLD po aferze Rywina traktowany był przez część środowisk lewicowych jako „rozłamowiec” i „zdrajca”), by móc sprawować rząd dusz na lewicy w stopniu mogącym zdecydować o wyniku drugiej tury wyborów.

Być może relatywnie duża absencja sympatyków lewicy w ponownym prezydenckim głosowaniu wynikała z faktu, że ewentualne oddanie głosów na kandydata PO miało charakter negatywny, tzn. nie było akceptacją dla jego programu, ale wyborem „mniejszego zła” i próbą zatrzymania prawicy. Charakterystyczne, że o ile w przypadku zwolenników PiS, Samoobrony, LPR i PSL można mówić o częściowej przynajmniej wspólnocie programowej, wyrażanej w programie prezydenckim Lecha Kaczyńskiego, o tyle lewica nie szukała płaszczyzny porozumienia z PO. Dobrze obrazuje to fragment wezwania Marka Borowskiego do głosowania na Donalda Tuska:

„Moim wyborcom i całej lewicy mówię zatem: głosując na Tuska, nie popieracie wszystkiego, co mówił i robił do tej pory. Po prostu aktywnie przeciwstawiacie się temu, co mówią i robią ojciec Rydzyk, Roman Giertych, Andrzej Lepper, a wreszcie i bracia Kaczyńscy. Donald Tusk musi wiedzieć, że wasz głos był raczej głosem »przeciw« niż »za«. Jeśli dzięki naszym głosom wygra Tusk, przyjmiemy to z ulgą, ale bez entuzjazmu. Jeśli w wyniku naszej absencji wygra Lech Kaczyński i popierająca go koalicja, będziemy żałować, że zostaliśmy w domu”¹⁰⁵.

Druga i wciąż najsilniejsza, chociaż przeżywająca największy kryzys w swojej historii, partia lewicowa, czyli Sojusz Lewicy Demokratycznej, nie poparła żadnego z kandydatów (faktycznie w grę wchodził tylko Donald Tusk), pozostawiając kwestię wyboru w II turze „sumieniom” swoich sympatyków. Liderzy SLD byli niekonsekwentni. Przewodniczący partii Wojciech Olejniczak ogłosił, że zagłosuje na jednego z kandydatów (nie podał jego nazwiska), natomiast inni politycy Sojuszu zapowiedzieli postawienie krzyżyka przy obu nazwiskach, czyli oddanie głosu nieważnego¹⁰⁶. Taka postawa lewicy mogła być dla sztabu kandydata PO złym prognostykiem.

Na chwilę oddechu pozwoliła Lechowi Kaczyńskiemu dopiero cisza wyborcza. W piątek przed decydującą niedzielą spotkał się ze swoim kontrkandydatem w towarzystwie żon i współpracowników. Z kolei prawie całą sobotę poświęcił żonie, którą zaprosił do filharmonii. Pojechał także do rodzinnego domu na warszawskim Żoliborzu, gdzie spędził trochę czasu z odczuwającymi już wyborcze emocje najbliższymi osobami – matką i bratem¹⁰⁷.

Druga tura wyborów prezydenckich, przeprowadzona w niedzielę 23 października 2005 r., cieszyła się większym zainteresowaniem Polaków niż I tura i wcześniejsza elekcja parlamentarna. Z ponad 30 mln upoważnionych do udziału w głosowaniu wzięło w nim udział 15,43 mln osób – frekwencja wyniosła zatem 50,99 proc. Z zaskakująco dużą, bezpieczną przewagą wybory te wygrał Lech Kaczyński, zdobywając poparcie na poziomie 54,04 proc. Na kandydata PiS zagłosowało 8,25 mln Polaków, czyli aż o 3,3 mln więcej niż w pierwszym głosowaniu. Z kolei Donalda Tuska poparło 7,02 mln osób (45,96 proc.), co oznacza, że między I a II turą przekonał do siebie tylko 1,78 mln nowych wyborców.

Uwzględniając podział administracyjny i geograficzny kraju, rywalizację Kaczyńskiego i Tuska w II turze można uznać za wyrównaną. Obaj wygrali w 8 województwach, dzieląc Polskę niemal na pół – część zachodnia kraju poparła kandydata PO, część wschodnia – kandydata PiS. Donaldowi Tuskowi udało się przejąć jedno z województw na wschód od Wisły (warmińsko-mazurskie), a Lechowi Kaczyńskiemu dwa na zachód od niej (kujawsko-pomorskie i łódzkie).

Jednak kandydat PO w „swoich” regionach wygrał stosunkowo niedużą przewagą. Najlepsze wyniki Donalda Tuska (lubuskie, opolskie, pomorskie, zachodniopomorskie) osiągnęły poziom jedynie 57–58 proc. Natomiast Lech Kaczyński w „swoich” województwach (kujawsko-pomorskim, lubelskim, łódzkim, małopolskim, mazowieckim, podkarpackim, podlaskim i świętokrzyskim) wygrał bardziej zdecydowanie. W Polsce wschodniej kandydat prawicy osiągnął wręcz doskonały wynik. Na Podkarpaciu i Lubelszczyźnie poparcie dla niego przekroczyło granicę 70 proc., w dwóch kolejnych województwach (małopolskim i świętokrzyskim) wyniosło ponad 60 proc. Najlepszy wynik (88,23 proc.) Lech Kaczyński osiągnął w powiecie janowskim w województwie lubelskim. Najsłabiej kandydat PiS poradził sobie na zachodnim Pomorzu, Opolszczyźnie, w Lubuskiem i na Pomorzu, wszędzie tam osiągając tylko 41–42 proc. głosów.

■ Wstępne wyniki pierwszej tury wyborów oglądają w sztabie Lecha Kaczyńskiego Elżbieta Penderecka i Olgierd Łukaszewicz.

Podobne proporcje widzimy w analizie wyników drugiego głosowania w aspekcie miejsca zamieszkania wyborców. Lech Kaczyński zdecydowanie (67,71 do 32,29 proc.) wygrał wśród mieszkańców wsi. Donald Tusk przekonał do siebie więcej mieszkańców miast, ale różnica między kandydatami była nieznaczna (52,69 do 47,31 proc.). Tak dobry rezultat zapewniło Kaczyńskiemu poparcie ludności małych i średnich miast i miasteczek. Donald Tusk wygrał jedynie w miastach powyżej 100 tys. mieszkańców, zazwyczaj lepiej sytuowanych finansowo i mającycyh bardziej liberalne poglądy zarówno w kwestiach gospodarczych, jak i obyczajowych. Taki podział głosów po raz kolejny uzasadnia trafność wyborczej diagnozy Lecha Kaczyńskiego o Polsce solidarnej i liberalnej.

Zdecydowane zwycięstwo kandydata prawicy na wsi oraz – już w mniejszych proporcjach, lecz wciąż wyraźne – w małych i średnich miastach potwierdza również skuteczność poparcia, jakiego udzielili Lechowi Kaczyńskiemu Jarosław Kalinowski i Andrzej Lepper. To Lechowi Kaczyńskiemu udało się również bardziej zmobilizować swoich wyborców. W 8 województwach, w których wygrał, przeciętna liczba oddanych głosów ważnych wyniosła 50,73 proc. W 8 regionach, w których zwyciężył Donald Tusk, ten wskaźnik wyniósł 48,30 proc.

Jeśli chodzi o kryterium wykształcenia wyborców Lech Kaczyński zwyciężył wśród osób z wykształceniem podstawowym, zawodowym i średnim, przegrał natomiast z rywalem wśród Polaków z wyższym wykształceniem. Kandydat PO przekonał do siebie również więcej młodych osób (18–39 lat), zaś kandydat PiS uzyskał większe poparcie w głosowaniu osób po 40. roku życia. Uwzględniając płeć, Lech Kaczyński wygrał zarówno wśród mężczyzn, jak i kobiet, chociaż w tym drugim wypadku tylko z dwoma procentami przewagi¹⁰⁸.

Dokładna analiza struktury poparcia i przepływów elektoratów między I a II turą wyborów wskazuje, że jeśli w ogóle można mówić o realności instytucji „prezydenta wszystkich obywateli”, to nie był nim Aleksander Kwaśniewski, ale właśnie Lech Kaczyński w 2005 r. Kandydata PiS popierała nieformalna i jednorazowa wprawdzie, ale szeroka koalicja, od zwolenników państwa socjalnego spod znaku lewicy postsolidarnościowej (prof. Ryszard Bugaj) i postpeerelowskiej (Adam Gierek, syn byłego I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka), przez środowiska wiejskie (oficjalne poparcie niedawnych prezydenckich kandydatów Jarosława Kalinowskiego i Andrzeja Leppera) i tradycyjnych wyborców centroprawicowych, po środowiska narodowo-katolickie (Radio Maryja, Ruch Patriotyczny, Zjednoczenie Chrześcijańsko-Narodowe)¹⁰⁹. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w wynikach głosowania. Zgodnie z badaniami, Lecha Kaczyńskiego w II turze wyborów prezydenckich poparło 89 proc. zwolenników PiS, 86 proc. sympatyków Ligi Polskich Rodzin, 82 proc. Samoobrony; 69 proc. PSL, 25 proc. SLD, 22 proc. Socjaldemokracji Rzeczpospolitej, 15 proc. Partii Demokratycznej Demokratów.pl, a nawet 7 proc. zwolenników PO¹¹⁰.

Wyniki wyborów prezydenckich w 2005 r. można interpretować jako zwycięstwo w polityce wartości nad marketingiem politycznym, treści nad formą. Kampanie dwóch najważniejszych kandydatów były profesjonalne, kreatywne i przynajmniej w części nowatorskie na polskim gruncie. Obaj korzystali z pomocy rozbudowanych sztabów, doradców i pomysłów spin doktorów. Jednak to Lech Kaczyński częściej realizował pomysły własne lub brata Jarosława, z trudem przekonując się chociażby do włączenia w niektóre formy kampanii rodziny. Choć trudno w to uwierzyć, wszystkie wystąpienia podczas prezydenckiej rywalizacji w 2005 r. wygłosił „z głowy”, bez wcześniejszego przygotowania, co zresztą sam uznał za wadę, a nie zaletę. Ponadto, co rzadkie w przypadku kampanii wyborczych, zwłaszcza prezydenckich, Lech Kaczyński nie korzystał z usług profesjonalnego doradcy wizerunkowego:

„Nawet przez sekundę nie zamierzałem zatrudniać nikogo takiego. Taki ktoś z pewnością chciałby mnie jakoś lepić, a mnie lepić jest trudno. Nie lubię grać nie siebie”¹¹¹.

Wydaje się, że w przypadku Donalda Tuska dużo więcej działań było efektem podpowiedzi speców od marketingu politycznego i wizerunku lub w ostateczności chłodnej kalkulacji politycznej samego kandydata.

Wielu komentatorów za takie polityczno-religijne kunktatorstwo uznało m.in. fakt, że Donald Tusk w trakcie kampanii wyborczej wziął z żoną Małgorzatą ślub kościelny – po 27 latach od ślubu cywilnego. Aby móc przystąpić do sakramentu małżeństwa, tego samego dnia Tusk musiał otrzymać sakrament bierzmowania. Obu udzielił metropolita gdański abp Tadeusz Gocłowski. Świadkiem był przyjaciel Donalda Tuska i późniejszy szef kancelarii premiera Tomasz Arabski. Chociaż całe wydarzenie było utrzymane w ścisłej tajemnicy, informacje o nim już następnego dnia pojawiły się w mediach. Ponieważ zarówno wcześniej, jak i później lider PO prezentował co najmniej sceptyczny stosunek do Kościoła i jego nauczania, został oskarżony o moralny pragmatyzm i nadużycie znanej religijności Polaków¹¹². Jednak oparta na takim koniunkturalizmie, jak również intensywnym coachingu kandydata (którego szkoliła m.in. psycholog Natalia de Barbaro, autorka „radykalnie praktycznego” przewodnika marketingu politycznego, wcześniej pracująca przy kampaniach wyborczych Tadeusza Mazowieckiego i Jana Rokity)¹¹³ i największych pieniądzach kampania okazała się w ostatecznym rozrachunku nieskuteczna.

W przeciwieństwie do grupy współpracowników Tuska w sztabie wyborczym Lecha Kaczyńskiego znajdowali się nie spece od socjotechniki i marketingu politycznego, lecz polityczni stratedzy, socjologowie i pełnokrwiści politycy. Szefem sztabu został Zbigniew Ziobro, jeden z najbardziej utalentowanych i cenionych polityków młodego pokolenia, w 2001 r. podsekretarz stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości i jeden z najbliższych współpracowników kierującego wówczas tym resortem przyszłego prezydenta, w latach 2003–2004 gwiazda sejmowej komisji śledczej ds. wyjaśnienia tzw. afery Rywina¹¹⁴. Ziobro nie tylko sprawnie kierował sztabem, pozostawiając jego poszczególnym członkom dużą autonomię i pozwalając im wykorzystywać ich własne pomysły, temperament i kompetencje, ale także wzmacniał wizerunek Lecha Kaczyńskiego jako kandydata konserwatywnego, ale dynamicznego, dążącego do naprawy państwa w takich obszarach jak wymiar sprawiedliwości, skuteczność instytucji państwowych czy transparentność życia publicznego. Przyszły minister sprawiedliwości potrafił też sprawnie wyłożyć w mediach przedmiot prezydenckiego wyścigu i różnice między kandydatami PO i PiS:

„Propozycje Tuska to niezwykle groźny, radykalny, ultraliberalny eksperyment. Mam nadzieję, że Polacy odrzucą taki sposób patrzenia na naszą przyszłość, że odrzucą Polskę egoizmu, Polskę liberalną, która daje szanse tylko najbogatszym, którym się już powiodło, a otworzą się na Polskę solidarną, która myśli o wszystkich – argumentował szef sztabu L. Kaczyńskiego między I a II turą wyborów prezydenckich, przypominając jednocześnie słowa prezydenta USA Johna F. Kennedy’ego o tym, że społeczeństwo, które nie jest w stanie zagwarantować bezpieczeństwa, zadbać o sprawy najsłabszych, nie jest w stanie również zagwarantować wolności najbogatszym. – My właśnie tak patrzymy na przyszłość, Polskę. Polska musi stwarzać szanse wolności, ale musi też gwarantować bezpieczeństwo milionom obywateli, którzy od państwa oczekują wsparcia”¹¹⁵.

Chyba każdy kandydat marzyłby o młodym, kompetentnym i popularnym szefie swojego sztabu. A tych cech Zbigniewowi Ziobro nie można było odmówić. W wyborach parlamentarnych w 2005 r., startując z okręgu krakowskiego, osiągnął trzeci wynik indywidualny w kraju, zdobywając ponad 120 tys. głosów¹¹⁶.

Siłą Lecha Kaczyńskiego okazały się również bezpośrednie spotkania z Polakami. Analiza oficjalnych sprawozdań finansowych obu komitetów wyborczych wskazuje, że zwycięska kampania Lecha Kaczyńskiego kosztowała niemal dokładnie 13,5 mln zł, natomiast przegrana kampania Donalda Tuska nieco więcej – 14,26 mln zł. Kandydat PO wydał jednak zdecydowanie więcej pieniędzy na kampanię w środkach masowego przekazu (3,2 mln zł, zaś kandydat PiS 2,6 mln zł), a zwłaszcza na materiały wyborcze (odpowiednio 9,8 mln zł i 6,2 mln zł). Te dysproporcje widać szczególnie w pozycji „plakaty wyborcze”. Komitet wyborczy Donalda Tuska wydał na reklamę zewnętrzną aż 6 mln zł, podczas gdy sztab Lecha Kaczyńskiego jedynie 945 tys. zł. Kandydat PiS przeznaczył za to blisko 10 razy więcej środków na organizację bezpośrednich spotkań z wyborcami (1,25 mln zł wobec 187 tys. zł sztabu kandydata PO)¹¹⁷. Zdaniem ekspertów przeprowadził również najlepszą kampanię w najbardziej interaktywnym medium, czyli internecie¹¹⁸. Nie po raz pierwszy w polityce okazało się zatem, że media potrafią być krzywym zwierciadłem rzeczywistości. Być może dlatego tuż po wyborach Lech Kaczyński ocenił, że wygrał tę kampanię „także z mediami”, z których „większość sprzyjała Donaldowi Tuskowi”¹¹⁹.

Kontrkandydat Kaczyńskiego nie spodziewał się porażki w tych wyborach. Według relacji dziennikarzy i polityków obecnych na wieczorze wyborczym kandydata PO w Auli Głównej Politechniki Warszawskiej dzień 23 października 2005 r. był dla niego wstrząsem. Zmieszany i zaskoczony ogłoszonymi, wstępnymi jeszcze, wynikami głosowania nie wygłosił dłuższego oświadczenia. Rzucił jedynie kilka lakonicznych zdań i na cały wieczór zamknął się w przygotowanym dla niego gabinecie, rozmawiając jedynie z wąskim gronem zaufanych współpracowników¹²⁰. Czy właśnie w emocjach towarzyszących Donaldowi Tuskowi tamtego wieczoru, zgorzknieniu, szoku i rozczarowaniu należy upatrywać źródeł polityki Platformy Obywatelskiej i jej lidera przez niemal całą następną dekadę¹²¹?

Zupełnie inne nastroje panowały 23 października 2005 r., niespełna trzy kilometry dalej na północ, na wieczorze wyborczym Lecha Kaczyńskiego w Sali Marmurowej Pałacu Kultury i Nauki. Kampania kandydata PiS wracała w ten sposób do punktu wyjścia. To właśnie w Pałacu Kultury i Nauki, tyle że w innej sali – Kongresowej, 19 marca 2005 r. Kaczyński oficjalnie ogłosił, że będzie się ubiegał o najwyższy urząd w państwie.

Wieczorem 23 października 2005 r., po ogłoszeniu wstępnych i szacunkowych, ale już niepozostawiających wątpliwości, kto będzie kolejnym prezydentem III RP, wyników, Lech Kaczyński w obecności setek sympatyków i najbliższej rodziny (żony Marii, matki Jadwigi, brata Jarosława, córki Marty i wnuczki Ewy), wygłosił radosne, ale także stonowane i niekonfrontacyjne przemówienie. Mówił m.in. o potrzebie „zakopania topora wojennego” i zgodzie w Polsce, wyciągając rękę do przegranej Platformy Obywatelskiej. „Przyjaciół z PO” – jak się wyraził – zaprosił do tworzenia wspólnego rządu, a o swoim rywalu wspomniał „z wyrazami szczerego szacunku i sympatii”, mówiąc, że „wspaniale walczył w tej kampanii”¹²². Powtórzył też wcześniejszy pogląd, że Donald Tusk powinien zostać nowym marszałkiem Sejmu.

Swoje przemówienie Lech Kaczyński zakończył słowami skierowanymi do Jarosława Kaczyńskiego: „Panie prezesie, melduję wykonanie zadania”. Słowa te były, w późniejszej ocenie samego Lecha Kaczyńskiego, „swego rodzaju aktem braterskiej solidarności”¹²³, wypowiedzianym w żartobliwym tonie, ale, jak można przypuszczać, zawierała się w nich także naturalna wdzięczność dla szefa ugrupowania, które rekomendowało Lecha Kaczyńskiego na urząd Prezydenta RP, i zbudowanego wokół tej partii obozu społeczno-politycznego, który zapewnił zwycięstwo kandydatowi prawicy¹²⁴. Nieprzychylne przyszłemu prezydentowi media lewicowe i liberalne przedstawiły jego wypowiedź w negatywnym kontekście, sugerując, że będzie on w swoich decyzjach niesuwerenny, a Polską „z tylnego siedzenia” będzie rządził Jarosław Kaczyński. W tych komentarzach pojawiły się nie tylko pierwsze drobne złośliwości skierowane przeciw Lechowi Kaczyńskiemu, ale także zapowiedź przyszłego „przemysłu pogardy”, któremu, jak się później okaże, musiał on stawiać czoło do końca swojej misji na stanowisku Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.

* * *

Zwycięski wieczór wyborczy Lech Kaczyński zakończył o trzeciej nad ranem. Był już poniedziałek 24 października 2005 r. Mimo zmęczenia, rankiem obudził się dość wcześnie. Jak sam wspominał, świadomość wyboru na najwyższy urząd w państwie wydała mu się „nierzeczywistością”. Uczucie to porównał do emocji z 1995 r., gdy… odchodził, wydawało się, że na zawsze, z polityki¹²⁵. To było jednak tylko odczucie, a nie realne podobieństwo. Dziesięć lat wcześniej był przecież na politycznym dnie. Jesienią 2005 r. Lech Kaczyński znalazł się, całkowicie zasłużenie, na politycznym szczycie.

PRZYPISY

¹ Sprawozdanie stenograficzne z posiedzenia Zgromadzenia Narodowego w dniu 23 grudnia 2005 r., Warszawa 2005, s. 3–4.

² Poprzednikami L. Kaczyńskiego na urzędzie Prezydenta RP byli: w l. 1989–1990 Wojciech Jaruzelski (w okresie PRL m.in. szef Głównego Zarządu Politycznego WP, I sekretarz KC PZPR, przewodniczący Rady Państwa, prezydent, w l. 1946–1954 zarejestrowany jako agent Informacji Wojskowej ps. „Wolski”), w l. 1990–1995 Lech Wałęsa (w okresie PRL zarejestrowany w l. 1972–1976 jako tajny współpracownik SB ps. „Bolek”), w l. 1990–2005 Aleksander Kwaśniewski (w okresie PRL m.in. członek Rady Ministrów, przewodniczący Komitetu Młodzieży i Kultury Fizycznej oraz przewodniczący Polskiego Komitetu Olimpijskiego, w l. 1983–1989 zarejestrowany jako tajny współpracownik SB ps. „Alek”). Więcej na temat związków pierwszych trzech prezydentów RP z tajnymi służbami PRL zob. S. Cenckiewicz, P. Gontarczyk, SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii, Gdańsk–Warszawa–Kraków 2008; S. Cenckiewicz, Sprawa Lecha Wałęsy, Poznań 2008; idem, Wałęsa. Człowiek z teczki, Poznań 2013; P. Gontarczyk, Aleksander Kwaśniewski w dokumentach Służby Bezpieczeństwa. Fakty i interpretacje, „Aparat represji w Polsce Ludowej 1944–1989”, 2009, nr 1, s. 149–223, a także filmy dokumentalne: Plusy dodatnie, plusy ujemne, reż. G. Braun, 2006; TW „Bolek”, reż. G. Braun, R. Kaczmarek, 2008; Towarzysz Generał, reż. G. Braun, 2009.

³ Orędzie po złożeniu przysięgi przed Zgromadzeniem Narodowym i objęciu Urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa, 23 XII 2005, [w:] Wystąpienia, listy, wywiady. Wybór. 2006…, red. K. Janaszek, A. Fijewski, Warszawa 2007, s. 21–24.

⁴ Mowa przede wszystkim o Porozumieniu Centrum oraz wieloletnim prezesie tej partii Jarosławie Kaczyńskim. Zob. np. Czas na zmiany. Z Jarosławem Kaczyńskim rozmawiają Michał Buchniewicz i Piotr M. Rudnicki, Warszawa 1992.

⁵ Ibidem, s. 4–6.

⁶ L. Kaczyński, Przemówienie podczas uroczystości przyjęcia zwierzchnictwa nad Siłami Zbrojnymi Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa, 23 XII 2005, [w:] Wystąpienia, listy, wywiady. Wybór. 2006…, s. 25.

⁷ S. Grabias, Donald Tusk. Pierwsza niezależna biografia, s. 155–157; A. Chmielecki, Nie fałszujmy dziedzictwa Macieja Płażyńskiego!, „Gazeta Polska”, 2011, nr 27, 4 VII 2011, s. 27.

⁸ A. Dudek, Historia polityczna Polski 1989–2012, Kraków 2013, s. 529.

⁹ T. Godlewski, Między systemem prezydencko-parlamentarnym a parlamentarno-prezydenckim?, [w:] Media w wyborach. Kampanie wyborcze. Media w polityce, pod red. T. Sasińskiej-Klas, Toruń 2007, s. 17–25.

¹⁰ Deklaracja wyborcza Lecha Kaczyńskiego. Silny Prezydent – Uczciwa Polska, Warszawa 2005, s. 15.

¹¹ Por. R. Matyja, Rywalizacja polityczna w Polsce, Kraków 2013, s. 211–212, 241 i 263. O decydującym wpływie wyborów prezydenckich na kształt sceny politycznej w Polsce można było się przekonać m.in. w 2000 r. Brak własnego kandydata (w przypadku Unii Wolności) oraz dużo gorszy od oczekiwanego wynik kandydata AWS (trzecie miejsce M. Krzaklewskiego) stały się gwoździem do politycznej trumny tych ugrupowań, które rok później straciły władzę i wkrótce przestały istnieć. Z kolei zwycięstwo już w I turze A. Kwaśniewskiego było zapowiedzią zbliżającego się triumfu wyborczego SLD, a drugie miejsce A. Olechowskiego stanowiło jeden z czynników sprawczych powstania PO na początku 2001 r. Zob. R. Alberski, Wybory prezydenckie w Polsce w latach 1989–2000 i ich funkcje polityczne, [w:] Demokratyzacja w III Rzeczypospolitej, pod red. A. Antoszewskiego, Wrocław 2002, s. 113.

¹² Por. Druk ulotny „IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla wszystkich”, w zbiorach autorów, Program 2005. IV Rzeczpospolita – Sprawiedliwość dla Wszystkich, Warszawa 2005, s. 4–5 i nast.

¹³ Program 2005. Rolnictwo. Rozwój obszarów wiejskich – przyszłością polskiego rolnictwa, Warszawa 2005.

¹⁴ Polska katolicka w chrześcijańskiej Europie, Warszawa 2005.

¹⁵ W tym celu opozycja złożyła wniosek w Sejmie IV kadencji, jednak został on odrzucony 6 maja 2005 r.

¹⁶ A.K. Piasecki, Wybory w Polsce 1989–2011, Kraków 2012, s. 190–191.

¹⁷ A. Zybertowicz, Szczęście?, [w:] Lech Kaczyński. Portret, zebr. i oprac. M. Karnowski, Kraków 2010, s. 216.

¹⁸ Byli to m.in. S. Friedmann, E. Geppert, R. Pazura, K. Piasecki, J. Pietrzak, R. Rynkowski, S. Sojka, J. Steczkowska i zespół Lombard.

¹⁹ Wiosna Polaków. Serwis Archiwalny, www.wiosnapolakow.pl, dostęp 8 IV 2015.

²⁰ P. Siennicki, Kaczyński po amerykańsku, „Rzeczpospolita”, 21 III 2005. Organizujący trasę (autorem koncepcji konwencji konstytucyjnej w Sali Kongresowej był J. Kaczyński) sztabowcy PiS Adam Bielan (rzecznik prasowy partii) i Michał Kamiński doczekali się natomiast określenia „spin doktorzy”, również odwołującego się do amerykańskich tradycji marketingu politycznego.

²¹ Autorem tego hasła, trafnie odzwierciedlającego program budowy „nowego państwa” głoszony przez środowisko polityczne Lecha i Jarosława Kaczyńskich już od początku lat 90., był w 1998 r. politolog i publicysta Rafał Matyja, związany z grupą konserwatystów, politycznie reprezentowanych m.in. przez Kazimierza M. Ujazdowskiego, od 2001 r. polityka PiS. Jednym z wielu paradoksów polskiej polityki pozostaje, że nowe życie nadał hasłu IV RP na fali postulatów reformy państwa i społecznego gniewu po aferze Rywina związany wówczas z PO socjolog prof. Paweł Śpiewak. Jednak dopiero PiS i L. Kaczyński w 2005 r. postulat budowy IV RP wypełnili treścią i przełożyli na konkretny program polityczny. Por. A. Dudek, op. cit., s. 530.

²² Przewaga PO nad PiS jednak zmalała, a w połowie kwietnia 2005 r. w niektórych sondażach partia J. Kaczyńskiego prześcignęła Platformę (przykładowo w badaniu CBOS PiS popierało 24 proc. badanych, a PO 20 proc). Zob. F. Gawryś, PiS prześcignęło Platformę, „Rzeczpospolita”, 16 IV 2005.

²³ Jego kandydaturę poparły także współpracujące z SDPL Unia Pracy i Zieloni 2004.

²⁴ Były to partie zrzeszające byłych polityków AWS, którzy nie znaleźli sobie miejsca ani w PO, ani w PiS – Partia Centrum, Inicjatywa dla Polski, ZChN i powiązany z nim Chrześcijański Ruch Samorządowy – ale również Forum Emerytów i Rencistów oraz postkomunistyczne Stronnictwo Demokratyczne.

²⁵ J. Osiecki, Zbigniew Religa. Człowiek z sercem w dłoni, Warszawa 2014, s. 117 i 128. Natomiast z doniesień medialnych dot. tzw. afery taśmowej wynika, że jednym z powodów rezygnacji Z. Religi z wyścigu prezydenckiego w 2005 r. i poparcia D. Tuska mogły być kłopoty finansowe jego komitetu wyborczego. Według artykułów prasowych jeden z najbliższych współpracowników D. Tuska, Sławomir Nowak, miał powiedzieć nt. prof. Religi: „Zdobyliśmy jego długi, żeby się wycofał (…) Cena była taka. On wtedy poparł Donalda. Za to, że zapłaciliśmy ich długi”. Zob. C. Łazarewicz, Czy Platforma kupiła poparcie Religi?, „Wprost”, 2014, nr 27, 6 VII 2014.

²⁶ W rzeczywistości Tusk nie był chyba tak pewny zwycięstwa w wyborach prezydenckich, skoro jednocześnie kandydował do Sejmu z pierwszego miejsca na liście PO w okręgu gdańskim. Według relacji części polityków PO Tusk wiosną 2005 r. bał się przegranej w wyborach prezydenckich i z trudem dał się przekonać do startu w nich partyjnym kolegom. M. Majewski, P. Reszka, Daleko od miłości, Warszawa 2011, s. 30–31.

²⁷ P. Śmiłowicz, Tusk rusza w pogoń, „Rzeczpospolita”, 4 V 2005.

²⁸ PO powtarzała tę taktykę przy okazji kolejnych wyborów w latach 2007–2015. Dopiero w wyborach parlamentarnych jesienią 2015 r. okazała się ona nieskuteczna.

²⁹ sp, „Miałam wrażenie, że to człowiek o dwóch twarzach”. O kulisach spotkań z Tuskiem, Niezalezna.pl, 8 VI 2014, http://niezalezna.pl/56148-mialam-wrazenie-ze-czlowiek-o-dwoch-twarzach-o-kulisach-spotkan-z-tuskiem, dostęp 7 IX 2015.

³⁰ Jolanta Kwaśniewska zapewniała, że „prezydentura Włodzimierza Cimoszewicza byłaby w tym duchu co mojego męża”. Por. A. Dudek, op. cit., s. 531. Zręcznym ruchem Cimoszewicza było również ustanowienie swoim rzecznikiem w sierpniu 2005 r. Tomasza Nałęcza, wcześniej szefa sztabu innego kandydata lewicy Marka Borowskiego. Nałęcz, jako były przewodniczący sejmowej komisji śledczej badającej aferę Rywina, był kojarzony przez opinię publiczną z walką z patologiami lewicy.

³¹ F. Gawryś, Dogrywka dla marszałka, „Rzeczpospolita”, 19 VII 2005.

³² Por. m.in. M. Grabowska, Podział postkomunistyczny. Społeczne podstawy polityki w Polsce po 1989 roku, Warszawa 2004.

³³ Liczne doświadczenia „państwowca” Lecha Kaczyńskiego, w sposób szczególny predestynujące go do pełnienia funkcji prezydenta, zostały szczegółowo opisane w I tomie jego biografii politycznej, w rozdziałach „Państwowiec”, „Prezes Najwyższej Izby Kontroli”, „Profesor”, „Minister” i „Prezydent Warszawy”. Zob. S. Cenckiewicz, A. Chmielecki, J. Kowalski, A. Piekarska, op. cit., s. 475–956.

³⁴ „Wprost” sugerował, że Cimoszewicz korzystał z poufnych informacji giełdowych, do których teoretycznie nie miał dostępu. Dzięki temu miał sprzedać akcje Orlenu podmiotom powiązanym z J. Kulczykiem lub działającym na jego zlecenie. Wątpliwości pogłębiała postawa szefa Kancelarii Sejmu Józefa Mikosy, który odmówił dziennikarzom udostępnienia oświadczenia majątkowego W. Cimoszewicza. Zob. T. Butkiewicz, J. Jakimczyk, Makler Cimoszewicz, „Wprost”, 2005, nr 36.

³⁵ Komisja śledcza do zbadania zarzutu nieprawidłowości w nadzorze Ministerstwa Skarbu Państwa nad przedstawicielami Skarbu Państwa w spółce PKN Orlen SA oraz zarzutu wykorzystania służb specjalnych (d. UOP) do nielegalnych nacisków na organa wymiaru sprawiedliwości w celu uzyskania postanowień służących do wywierania presji na członków Zarządu PKN Orlen SA. Celem komisji było m.in. zbadanie okoliczności aresztowania przez UOP w lutym 2002 r. prezesa koncernu Andrzeja Modrzejewskiego.

³⁶ A. Dudek, op. cit., s. 532.

³⁷ NO, Brochwicz się ujawnia, „Rzeczpospolita”, 3 IX 2005.

³⁸ G. Chlasta, Czterech, Warszawa 2014, s. 246.

³⁹ Faksymile dotyczyło podpisu, którego Cimoszewicz używał jako szef Polskiego Komitetu Pomocy Społecznej, a nie minister spraw zagranicznych. Zob. W. Cimoszewicz, A. Werner, Nieoficjalnie, Konstancin-Jeziorna 2012, s. 102.

⁴⁰ W. Cimoszewicz, A. Werner, op. cit., s. 99.

⁴¹ Biuletyn nr 4988/IV, Sejm RP, Warszawa, 16 VIII 2005.

⁴² Walory polskiego koncernu naftowego miał jednak wpisać we wcześniejszym oświadczeniu, złożonym w październiku 2001 r. Przy okazji wyszło na jaw, że Cimoszewicz nie ujawnił również informacji o posiadaniu akcji innej spółki – BMC. W publikacjach prasowych zwracano ponadto uwagę, że jeśli marszałek Sejmu rzeczywiście otrzymał pieniądze od rodziny w USA, powinien wykazać to przed polskimi organami podatkowymi. Zob. Biuletyn nr 4985/IV, Sejm RP, Warszawa, 30 VII 2005.

⁴³ E. Olczyk, P. Śmiłowicz, Cimoszewicz skapitulował, „Rzeczpospolita”, 15 IX 2005.

⁴⁴ Wymienieni politycy (lub w zależności od momentu funkcjonariusze służb specjalnych) wprost przyznają się do wzajemnej towarzyskiej, środowiskowej i pokoleniowej lojalności. Por. m.in. G. Chlasta, op. cit. Za symboliczny można uznać fakt, że książkę stanowiącą niejako zbiorową autobiografię tego środowiska opublikowało wydawnictwo Czarna Owca, szczycące się w swojej ofercie wspomnieniami byłych funkcjonariuszy SB.

⁴⁵ G. Chlasta, op. cit., s. 249.

⁴⁶ E. Olczyk, P. Śmiłowicz, op. cit.

⁴⁷ S. Cenckiewicz, A. Chmielecki, J. Kowalski, A. Piekarska, op. cit.,s. 536–538 i B. Rymanowski, Ubek. Wina i skrucha, Poznań 2012, s. 130–137.

⁴⁸ Po takich doświadczeniach L. Kaczyński negatywnie oceniał kierownictwo UOP w pierwszej połowie lat 90., wywodzące się z Ruchu Wolność i Pokój, które odegrało również znaczącą rolę w sprawie Jaruckiej: „Szefami kontrwywiadu [UOP] zostali ludzie związani w opozycji z organizacją Wolność i Pokój. To chyba jedyny przypadek w historii, gdy organizacja pacyfistyczna weszła prawie in corpore do służb specjalnych. Co oczywiście zrodziło moje zasadnicze wątpliwości”. Zob. ibidem, s. 538–541.

⁴⁹ W. Cimoszewicz, A. Werner, op. cit., s. 105.

⁵⁰ T. Nałęcz, Stało się!, „Wprost”, 2005, nr 37.

⁵¹ O dwóch takich… Alfabet braci Kaczyńskich. Rozmawiali M. Karnowski, P. Zaremba, Kraków 2006, s. 29.

⁵² A. Dudek, op. cit., s. 533.

⁵³ Książka była napisana językiem manifestu politycznego, a uważny czytelnik mógł w niej znaleźć słabo zawoalowane ataki na program PiS i Lecha Kaczyńskiego, będące wątpliwym prognostykiem wspólnej centroprawicowej koalicji. Przedstawiając swoją wizję historii politycznej III RP, D. Tusk pisał m.in., że na początku transformacji „radykałowie Kaczyńskiego rzucili się do gardła liberałom w imię przyspieszenia”. Z kolei odnosząc się do bieżącej sytu acji, lider PO stwierdzał: „Kiedy słyszę współczesnych jakobinów, owładniętych misją naprawy człowieka, widzę zagrożenie moralną dyktaturą”. Zob. D. Tusk, Solidarność i duma, Gdańsk 2005, s. 12 i 92.

⁵⁴ Wspólnie z Tuskiem byli oni współautorami serii albumów „Był sobie Gdańsk”. Siedziba spółki Millenium Media mieści się w tym samym budynku w Gdańsku, w którym przez lata funkcjonowało biuro poselskie Donalda Tuska. Po objęciu przez Tuska funkcji premiera Duda i Fortuna zostali zatrudnieni jako główni doradcy w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów. Fortuna wraz z żoną był również w gronie świadków ślubu kościelnego Małgorzaty i Donalda Tusków w trakcie kampanii wyborczej w 2005 r.

⁵⁵ Kulisy Platformy. Z Januszem Palikotem rozmawia Anna Wojciechowska, Warszawa 2011, s. 11–13.

⁵⁶ M. Kaczyńska, Moi rodzice, rozmawiała D. Łosiewicz, s. 139–140.

⁵⁷ J. Kaczyński, Polska naszych marzeń, Lublin 2011, s. 174.

⁵⁸ L. Kaczyński komentował w ten sposób sztandarową propozycję programową PO i Donalda Tuska „3 x 15”, zakładającą ujednolicenie do 15 proc. stawek podatku PIT, CIT i VAT.

⁵⁹ Cimoszewicz poddał się, „Rzeczpospolita”, 15 IX 2005.

⁶⁰ Druk ulotny „Lech Kaczyński. Silny Prezydent. Uczciwa Polska”, w zbiorach autorów.

⁶¹ M. Kolczyński, Strategie wyborcze Prawa i Sprawiedliwości – sztuka politycznego survivalu, [w:] Prawo i Sprawiedliwość, pod red. M. Migalskiego, Toruń 2010, s. 199.

⁶² A.K. Piasecki, op. cit., s. 195–196.

⁶³ Ł. Warzecha, op. cit., s. 72.

⁶⁴ S. Grabias, op. cit., s. 182.

⁶⁵ M. Pióro, Lechów dwóch, „Tygodnik Solidarność”, nr 38/2005.

⁶⁶ J. Wierzchołowski, W przededniu zmian, „Magazyn Solidarność”, 2005, nr 11.

⁶⁷ Tytuł dla człowieka Solidarności, „Tygodnik Solidarność”, 2005, nr 1.

⁶⁸ Stanowisko Komisji Krajowej NSZZ „Solidarność” w sprawie wyborów prezydenckich.

⁶⁹ Apel nr 1 XIX Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „S” ws. wyborów prezydenckich. Nadzieję delegatów Związku co do prezydentury L. Kaczyńskiego wyrażało również przyjęte wcześniej Stanowisko nr 1 XIX Krajowego Zjazdu Delegatów NSZZ „S” ws. przemian ustrojowych w Polsce w XXV rocznicę powstania NSZZ „S”.

⁷⁰ Frekwencja wyborcza wyniosła 40,57 proc. Dane PKW, http://www.wybory2005.pkw.gov.pl, dostęp 8 IV 2015.

⁷¹ Wstępnie w PiS rozważano również kandydatury L. Dorna, A. Fotygi, Z. Wassermanna i Z. Ziobro. O dwóch takich…, s. 9.

⁷² Liderzy PO obawiali się zdominowania ewentualnej koalicji z PiS w sytuacji, gdyby premierem został utalentowany politycznie Jarosław Kaczyński.

⁷³ Ibidem, s. 10.

⁷⁴ M. Majewski, P. Reszka, op. cit., s. 17.

⁷⁵ Ibidem, s. 8–9.

⁷⁶ Pozostali kandydaci nie przekroczyli 2 proc. poparcia. Frekwencja, zgodnie z polską praktyką polityczną, była wyższa niż w wyborach parlamentarnych i wyniosła 49,74 proc. Dane PKW, http://prezydent2005.pkw.gov.pl, dostęp 8 IV 2015.

⁷⁷ W rzeczywistości najbardziej „brudnym” zagraniem w tej kampanii posłużyli się politycy PO, działając przeciwko L. Kaczyńskiemu. Na konferencji prasowej, zorganizowanej 10 V 2005 r. w jednym z warszawskich hospicjów (sic!), liderka PO w stolicy Hanna Gronkiewicz-Waltz oskarżyła ówczesnego prezydenta miasta o zmniejszenie dotacji na stołeczne hospicja: „Jest bardzo dużo takiego zakłamania w mówieniu tego, że w Warszawie jesteśmy solidarni, pomagamy najsłabszym, a tak naprawdę wydajemy pieniądze na rzeczy niepotrzebne i ulotne (…) Jest to sytuacja niedopuszczalna, żeby te sumy były obcinane (…) Solidarność społeczna polega na tym, w jaki sposób dzielimy się z tymi, którzy są najbardziej bezbronni (…) Chcemy pomóc najsłabszym. Solidarnym łatwo być w deklaracjach, a tak naprawdę za tymi deklaracjami muszą iść czyny”. Zob. Gronkiewicz-Waltz, Niedopuszczalnie mniejsze środki na hospicja, WP.pl, http://wiadomosci.wp.pl/kat,1342,title,Gronkiewicz-Waltz-niedopuszczalnie-mniejsze-srodki-na-hospicja,wid,8020977,wiadomosc.html?ticaid=114e38, 10 V 2005, dostęp 8 IV 2015. Jak widać, atak H. Gronkiewicz-Waltz skierowany był na główny postulat programu L. Kaczyńskiego, czyli budowę państwa solidarnego. Gdy szef sztabu wyborczego kandydata PiS Z. Ziobro zażądał od D. Tuska przeprosin za tę insynuację, kandydat PO odmówił, wzmacniając wręcz brutalny atak partyjnej koleżanki: „To jest przykra prawda dla Lecha Kaczyńskiego, prawda o polityce społecznej w Warszawie. Nie dziwię się, że wzbudza takie zdenerwowanie (…) Jest sprawą zawstydzającą dla kandydata, który powołuje się na społeczną solidarność jako główną zasadę swojego działania, to, co dzieje się w Warszawie właśnie z niektórymi hospicjami”. Zob. Jak dokuczyć przeciwnikowi, „Nowości”, http://prenumerata.nowosci.com.pl/9047,Jak-dokuczyc-przeciwnikowi.html, dostęp 8 IV 2015.

⁷⁸ Upublicznione nagrania filmowe przedstawiały urzędującego prezydenta, przebywającego wówczas w Charkowie w stanie wskazującym na spożycie dużej ilości alkoholu podczas oficjalnej uroczystości na polskim cmentarzu ofiar zbrodni w Katyniu, a także parodiującego, wspólnie ze swoim współpracownikiem Markiem Siwcem, papieża Jana Pawła II. Co znamienne dla skuteczności marketingu politycznego w Polsce, drugie z opisanych zdarzeń miało miejsce w Kaliszu, gdzie w wyborach prezydenckich w 2000 r. A. Kwaśniewski otrzymał kilkukrotnie wyższe poparcie niż M. Krzaklewski. Zob. D. Lipińska, P. Róg, Podszepty marketingu – studium czarnego PR na przykładzie polskiej sceny politycznej, [w:] Kampanie wyborcze – studium przypadku, pod red. J. Marszałek-Kawy, Toruń 2009, s. 17–18.

⁷⁹ O dwóch takich…, s. 29.

⁸⁰ A.R. Potocki, Prawdziwy życiorys Józefa Tuska, „wSieci”, 2015, nr 15, 13–19 IX 2015. Wcześniej Józef Tusk spędził kilka lat w niemieckich obozach. Sam Józef Tusk po zakończeniu wojny w oficjalnych życiorysach podawał zbliżoną wersję wydarzeń, że od sierpnia 1944 do marca 1945 r. zmuszony przez Niemców pracował „przy budowie okopów, bunkrów i rowów przeciwpancernych”. W każdym razie do domu w Sopocie wrócił dopiero późną jesienią 1945 r., kilka miesięcy po zakończeniu wojny. B. Szczepuła, Dziadek w Wehrmachcie, Gdańsk 2007, s. 106–107, 112–113, 132–133.

⁸¹ Przykładowo w roku 1944, w którym do Wehrmachtu trafił także Józef Tusk, w szeregach armii III Rzeszy walczyło 80–90 tys. Polaków z Okręgu Rzeszy Gdańsk–Prusy Zachodnie, którym przydzielono III grupę Niemieckiej Listy Narodowościowej. Zob. S. Bykowska, Rehabilitacja i weryfikacja narodowościowa ludności polskiej w województwie gdańskim po II wojnie światowej, Gdańsk 2012, s. 131.

⁸² M. Sandecki, M. Wąs, M. Sterlingow, Kurski wyleciał za Wehrmacht, „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 12 X 2005.

⁸³ P. Stasiński, P. Wroński, Atak Wehrmachtem, „Gazeta Wyborcza”, 12 X 2005.

⁸⁴ Ł. Warzecha, op. cit., s. 46–47.

⁸⁵ B. Szczepuła, op. cit., s. 7. Jedna z wypowiedzi szefa sztabu lidera PO, Jacka Protasiewicza, sugeruje jednak, że D. Tusk wiedział o służbie swojego dziadka w Wehrmachcie, jeszcze zanim ten fakt upublicznił J. Kurski: „[Donald Tusk] Znał historię rodzinną, że [jego dziadek] spędził trzy lata w obozie niemieckim, i nie przyszło mu do głowy, że następnie mógł być w niemieckiej armii. Myślał, że to plotka rozpuszczana przez niechętnych mu ludzi z Pomorza”. Zob. Zwycięstwo wydawało nam się prawie pewne. Rozmowa z Jackiem Protasiewiczem, szefem sztabu wyborczego Donalda Tuska, rozmawiały Renata Grochal, Agata Kondzińska, „Gazeta Wyborcza”, 25 X 2005.

⁸⁶ W. Piątkowska-Stepaniak, Media na straży demokracji – utopia czy rzeczywistość, [w:] Media w wyborach…, s. 147.

⁸⁷ Znajdowały się one w ogólnodostępnej części zbiorów archiwum Deutschen Dienststelle (WASt) w Berlinie. Zainteresowani dziennikarze z Polski dotarli do nich już kilka dni po wybuchu afery „dziadka z Wehrmachtu”. Zob. A.R. Potocki, A wystarczyło zadzwonić, „wSieci”, 2015, nr 13, 30 III – 6 IV 2015.

⁸⁸ Ibidem, s. 106.

⁸⁹ Ibidem, s. 131.

⁹⁰ R. Podgórzańska, Polityka zagraniczna w kampanii wyborczej Lecha Kaczyńskiego i Donalda Tuska – konfrontacja wizji, [w:] Oblicza polskiego systemu politycznego, pod red. B. Krauz-Mozer i K. Sobolewskiej-Myślik, Toruń 2007, s. 134–151.

⁹¹ W ocenie relacji polsko-niemieckich stanowisko zbliżone do postulatów PiS i Lecha Kaczyńskiego spośród polityków PO prezentował w tym czasie Jan Rokita. Por. D. Rdzanek, Reforma państwa i polityka zagraniczna w programach wyborczych Platformy Obywatelskiej i Prawa i Sprawiedliwości. Analiza porównawcza, [w:] Wybory 2005. Polska i województwo zachodniopomorskie, red. nauk. W. Burger, M. Łuczak, P. Olechowska, Szczecin 2006, s. 47.

⁹² W. Piątkowska-Stepaniak, op. cit., s. 147. W telefonicznym badaniu Pracowni Badań Społecznych w Sopocie, przeprowadzonym „na gorąco” kilka dni po wywiadzie J. Kurskiego dla „Angory”, 13 proc. respondentów odpowiedziało, że historia dziadka D. Tuska będzie miała duży wpływ na podjętą przez nich decyzję wyborczą. Dla 21 proc. informacja ta miała małe znaczenie w kontekście głosowania, a dla 59 proc. żadnego. Na inne pytanie tego samego badania po 9 proc. respondentów odpowiedziało, że wiedza o przeszłości J. Tuska zwiększa ich chęć głosowania na D. Tuska, jak i zmniejsza chęć głosowania na D. Tuska. Zob. A. Kawecki, Kurski w Wehrmachcie, czyli etyka w polityce, [w:] POPISy w polityce. Uwagi o polskiej scenie politycznej, red. nauk. M. Drzonek, J. Mieczkowski, Szczecin 2006, s. 42.

⁹³ Ł. Warzecha, op. cit., s. 72.

⁹⁴ M. Subotić, Nie będę rządził zza biurka, „Rzeczpospolita”, 14 X 2005.

⁹⁵ P. Adamowicz, A. Mierzyńska, Jestem człowiekiem „Solidarności”, „Rzeczpospolita”, 14 X 2005.

⁹⁶ I. Hofman, Czy „czwarta” władza staje się pierwszą?, [w:] Media w wyborach…, s. 223–225.

⁹⁷ Materiały poświęcone D. Tuskowi prezentowano jako pierwsze spośród wszystkich „informacji kampanijnych” w 20,1 proc. przypadków, W. Cimoszewiczowi – 17,9 proc., a L. Kaczyńskiemu – 13,4 proc. Więcej danych statystycznych nt. kampanii prezydenckiej 2005 r. w polskich mediach zob. B. Łódzki, Ustanawianie agendy mediów podczas kampanii wyborczych w 2005 roku, Wrocław 2010, s. 147.

⁹⁸ O dwóch takich…, s. 28.

⁹⁹ Jak się zmagali, „Newsweek Polska”, 2005, nr 43, 30 X 2005, s. 10–19.

¹⁰⁰ Lech Kaczyński tego zobowiązania dotrzymał. Leszek Balcerowicz był prezesem NBP w l. 2001–2007, zastąpił go zaproponowany przez prezydenta Sławomir Skrzypek.

¹⁰¹ J. Kurski, Finisz wyczerpanych maratończyków, „Gazeta Wyborcza”, 21 X 2005.

¹⁰² O poparciu dla M. Płażyńskiego świadczy w tym czasie m.in. jego wynik w wyborach parlamentarnych w 2005 r. Startując jako kandydat niezależny do Senatu RP w okręgu gdańskim, osiągnął doskonały wynik ponad 151 tys. głosów. Dla porównania, startujący w tym samym okręgu Bogdan Borusewicz, który wkrótce został marszałkiem Senatu, zdobył o 1/3 głosów mniej.

¹⁰³ KFK, Płażyński ugodził Tuska, „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 18 X 2005.

¹⁰⁴ Cimoszewicz poddał się…

¹⁰⁵ Borowski: jednak Tusk, „Gazeta Wyborcza”, 21 X 2005.

¹⁰⁶ SLD nie popiera żadnego, PAP, WZ, „Gazeta Wyborcza”, 19 X 2005.

¹⁰⁷ Ł. Warzecha, op. cit., s. 69.

¹⁰⁸ Polska podzielona, „Newsweek Polska”, 2005, nr 43, 30 X 2005, s. 5.

¹⁰⁹ W Honorowym Komitecie Poparcia Lecha Kaczyńskiego znalazły się 93 osobistości ze świata kultury, nauki, sportu i życia społecznego, w tym m.in. aktorka Ewa Błaszczyk, fotograf Adam Bujak, piosenkarz Krzysztof Cugowski, kompozytorzy prof. Wojciech Kilar i Andrzej Kurylewicz oraz była zawodniczka i działaczka sportowa Irena Szewińska. Dla porównania, w komitecie honorowym Donalda Tuska więcej było przedstawicieli nauki, mniej za to sportowców, ludzi kultury i szeroko rozumianych celebrytów. Kandydata PO wspierali w ten sposób m.in. reżyser Filip Bajon, piłkarz Jerzy Dudek, podróżnik Marek Kamiński, muzyk Paweł Kukiz, aktor Tomasz Stockinger, a także były prezydent Lech Wałęsa, pozostający od pierwszej połowy lat 90. XX w. w konflikcie z Lechem i Jarosławem Kaczyńskimi.

¹¹⁰ M. Kochanowicz, Kto wybrał Kaczyńskiego?, „Gazeta Wyborcza”, 24 X 2005. Przywołane dane sondażowe wskazują, że wyborcy J. Kalinowskiego i A. Leppera w większym stopniu kierowali się poparciem swoich liderów dla L. Kaczyńskiego w II turze niż zwolennicy lewicy w przypadku M. Borowskiego (a także odchodzącego prezydenta A. Kwaśniewskiego), który oficjalnie poparł kandydata PO. Wyborcy Samoobrony i PSL byli także bardziej zmobilizowani niż sympatycy lewicy (frekwencja wśród zwolenników obu partii ludowych była wyższa). Wskazuje to na atrakcyjność prospołecznego programu Polski solidarnej, jak też na wiarygodność Lecha Kaczyńskiego jako jego patrona i gwaranta. Z kolei fakt, że aż 11 proc. wyborców PiS zagłosowało na D. Tuska (przy „tylko” 7 proc. sympatyków PO, którzy w II turze poparli L. Kaczyńskiego) wskazuje, że zgodnie z przewidywaniami liderów PiS część wyborców centroprawicy istotnie obawiała się podwójnego zwycięstwa obozu PiS i politycznej nierównowagi w obozie postsolidarnościowym.

¹¹¹ Ł. Warzecha, op. cit., s. 49.

¹¹² S. Grabias, op. cit., s. 187.

¹¹³ Zob. M. Majewski, P. Reszka, op. cit., s. 33–38; N. de Barbaro, Dojść do głosu. Radykalnie praktyczny przewodnik po kampanii wyborczej, Kraków 2005, s. 13–14.

¹¹⁴ Ziobro brawurowo prowadził wysłuchania osób wezwanych przed komisję, a we wrześniu 2004 r. Sejm przyjął jego wersję raportu jako ostateczne podsumowanie prac komisji. Raport Ziobry za nieprawidłowości ujawnione przy okazji sprawy Rywina obarczał „grupę trzymającą władzę”, w skład której mieli wchodzić m.in. ówczesny premier, jego najbliżsi współpracownicy i politycy lewicy związani z mediami publicznymi: L. Miller, A. Jakubowska, L. Nikolski, R. Kwiatkowski, W. Czarzasty.

¹¹⁵ Szef sztabu wyborczego Zbigniew Ziobro podsumował kampanię wyborczą, pis.org.pl, 21 X 2005, http://www.warszawa.pis.org.pl/article.php?id=523, dostęp 7 IX 2015.

¹¹⁶ Najlepszy wynik osiągnął w tych wyborach startujący w Warszawie J. Kaczyński (171 tys. głosów). Drugie miejsce pod względem indywidualnego poparcia zajęła również startująca w stolicy H. Gronkiewicz-Waltz (137 tys.). Lech Kaczyński nie startował w wyborach parlamentarnych, inaczej niż Donald Tusk, który w swoim macierzystym gdańskim okręgu (i kolebce PO) zdobył stosunkowo niewielką liczbę głosów (79 tys.). Zob. Dane PKW, http://www.wybory2005.pkw.gov.pl/SJM/PL/WYN/M/index.htm, dostęp 7 IX 2015.

¹¹⁷ Wszystkie przywołane dane finansowe pochodzą ze sprawozdań finansowych komitetów wyborczych Lecha Kaczyńskiego i Donalda Tuska, złożonych w Państwowej Komisji Wyborczej i opublikowanych w Monitorze Polskim nr 8/2006, poz. 110. Kopie sprawozdań za raportem Fundacji im. Stefana Batorego: Wybory prezydenckie 2005. Monitoring finansów wyborczych, Warszawa 2006.

¹¹⁸ L. Kaczyński osobiście uruchomił swoją oficjalną stronę internetową 27 lipca 2005 r. Przez całą kampanię szczegółowo informowała ona o przebiegu kampanii wyborczej kandydata PiS. Była chętnie odwiedzana przez internautów, którzy za jej pośrednictwem zadali L. Kaczyńskiemu ok. 10 tys. pytań. Kolejne 4 tys. skierowano do kandydata PiS za pośrednictwem udostępnionej skrzynki pocztowej. Na wszystkie pytania starali się odpowiedzieć w imieniu L. Kaczyńskiego wolontariusze z jego sztabu wyborczego. Branżowy magazyn „PC World” uznał stronę internetową L. Kaczyńskiego za najlepszą spośród serwisów www najważniejszych kandydatów (przeanalizowano również strony M. Borowskiego, J. Kalinowskiego, A. Leppera i D. Tuska). Zob. D. Cieślak, Wybory prezydenckie 2005: kandydaci w Internecie, 6 X 2005, http://www.pcworld.pl/news/83766_2/Wybory.prezydenckie.2005.kandydaci.w.Internecie.html, dostęp 8 IV 2015.

¹¹⁹ Nie jestem populistą, Rozmowa z Lechem Kaczyńskim, prezydentem elektem, rozmawiał Jacek Żakowski, „Polityka” 2005, nr 43, 29 X 2005, s. 24.

¹²⁰ M. Majewski, P. Reszka, op. cit., s. 46–47.

¹²¹ Biograf D. Tuska S. Grabias stwierdził: „Po podwójnej porażce w 2005 roku Donald Tusk przeszedł radykalną metamorfozę. Z polityka pojednawczego, starającego się raczej unikać personalnych wycieczek pod adresem politycznych przeciwników stał się mistrzem ostrej polemiki i werbalnych ataków na rząd oraz na Jarosława Kaczyńskiego, a także samego prezydenta Lecha Kaczyńskiego”. S. Grabias, op. cit., s. 192.

¹²² P. Wroński, Kaczyński triumfuje, „Gazeta Wyborcza”, 24 X 2005.

¹²³ Ł. Warzecha, op. cit., s. 70.

¹²⁴ Kilka miesięcy później, gdy redakcja tygodnika „Wprost” przyznała J. Kaczyńskiemu tytuł „Człowieka Roku 2005”, już jako prezydent L. Kaczyński powtórzył: „Przyznanie tytułu Człowiek Roku Jarosławowi Kaczyńskiemu przyjmuję z satysfakcją i przekonaniem, że w pełni na to wyróżnienie zasłużył. Stworzył Prawo i Sprawiedliwość – partię, która 4,5 roku po powstaniu nie tylko nie przeżyła kryzysu obserwowanego w innych partiach, ale zdobyła też największe zaufanie wyborców w wyborach parlamentarnych (…) Brat jest również w dużej części współautorem mojego zwycięstwa w wyborach prezydenckich”. Zob. Bohater roku, „Wprost”, 2006, nr 1, 8 I 2006, s. 34.

¹²⁵ Bliźniakokracja, Rozmowa z Lechem Kaczyńskim, rozmawiał Piotr Najsztub, „Przekrój”, 2005, nr 44, 27 X 2005, s. 14.

■ Pierwsze nominacje. Inauguracja prezydentury, 23 grudnia 2005 r.