Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Fahrenheit 451

Zdjęcie na okładce

© Bartek Syta

Historyjek z Orlego gniazda wysłuchała, spisała, opracowała i opatrzyła ilustracjami

Bogusława Radziwon

Korekta

Małgorzata Ablewska

Skład, łamanie wersji do druku, fotoedycja i retusz zdjęć

TEKST Projekt

Dyrektor wydawniczy

Maciej Marchewicz

ISBN 9788368123357

© Copyright by Józef Orzeł

© Copyright for Zona Zero,

Warszawa 2025

Wydawca Zona Zero Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

tel.: 22 836 54 44, 22 877 37 35

faks: 22 877 37 34

e-mail: wydawnictwo@zonazero.pl

Przygotowanie wersji elektronicznej

Epubeum

Spis treści

Od Autora

Disclaimer

Rozdział 1. Przed wojną

Komuniści prawie od dziecka

Sklep dziadka – mydło w kostkach

Babcia do Palestyny

Prababcia na bujanym fotelu

Szynka w szabat

Miłość od przedszkola

Krzyż przed oknem

Tajna misja w Krakowie

Łącznik – kominiarz

Krakowski „widelec”

Ślub partyjny?

Rozdział 2. Wojna

Szmalcownicy i gestapo

Mama na Krym, ojciec do Armii Czerwonej

Zamiast Andersa spółdzielnia rybacka za Uralem

Wódka

Symche i Róża

Komunizm jest najlepszy?

Maszynka Gillette

W drodze do Polski – przystanek Charków

Rozdział 3. Poznań – pierwsze lata

Zamiast Szczecina

Ojciec do UB

Marynowane śledzie i podwórko z pompą

Taniec z szablami

1952 – do Warszawy!

Rozdział 4. Warszawskie początki

Szkoła muzyczna – smyczkowe pojedynki i czerwoni pionierzy

Autobusem 125 od pętli do pętli

Podwórkowe bandy

Ołowiane żołnierzyki

Mokotowskie trolejbusy

Sałatki – poezja delikatesów

Pożar bez końca

Nic lepszego od marmolady

Sok jabłkowy bez chemii

Zapachy dzieciństwa

Rodzinne przysmaki

Są takie rzeczy, o których człowiek dowiaduje się po latach

W odświętnym ubranku na stadionie żużlowym

Trzecia i czwarta klasa w szkole świeckiej

Butelka i pierwsze pocałunki

Niegodny uczynek

Chłopięce zabawy

Huragan

Krótkie rączki

„Jesteś Żydem”

Jestem Polakiem

Rodziny żydowskie na moim osiedlu

Izrael 1956 – jak Żyd może być Polakiem?

Szkoła im. Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów

Szynkę jadło się tylko w święta

Bar mleczny

Jedzeniowe marzenia – arbuz i tort

Przeciwdeszczowa pasta do zębów

Kolonie – chleb z marmoladą i słodycze Baby Jagi

Francuscy harcerze

Piosenki komunistyczne – prawdy nie ma w moim domu

Fryzjer z czarnymi, grubymi i poskręcanymi włosami na palcach

Niebieskie róże z Kalinki

Liceum – nie stresuję się egzaminami

Rozdział 5. Liceum – moja klasa nie była przypadkowa

Pięćdziesiąt jeden i pół procent

Klub żydowskich studentów

Mamut i pióro wieczne

Pani dyrektor, papierosy – biedny tata

Intymny dzienniczek pomocnicy dentystki

Klub Kubusia Puchatka

Brydż, wódka, sporty i śledzie w occie, a na koniec wino

Matura

Maturalne imprezowanie

Radio Luksemburg

Moja osobista lista przebojów

Włoskie buty – przekleństwo żółtych firanek

Wesołe przygody polskiego wojaka Szwejka

Cztery „kawałki” i nocne alarmy

Skradziony ckm

„Stój, bo będę strzelał!”

Furmanka na poligonie

Epidemia ospy w Szklarskiej Porębie

Rozdział 6. SGPiS – czemu wybrałem ekonometrię

Czy można poprawić komunizm?

Nowy kierunek – ekonometria, metody matematyczne w zarządzaniu gospodarką

Ping pong i kierki

Jak byłem (króciutko) wychowawcą

Spadające pałąki

Klub big-beatowy

Pani Dupska

Rysunki Nikifora za... kanapki

Praca magisterska – jak usiłowałem naprawić komunizm

Rozdział 7. Pierwsza praca – Instytut Organizacji i Mechanizacji Budownictwa

Stefan Kurowski i rynkowy sposób zarządzania gospodarką

Pierwsze zadanie w IOMB

Wiceminister Węglarz i domy z wielkiej płyty

Ankieta wśród przyjaciół – do czego się nadaję

Komitet Centralny – doktorat… ale z filozofii

Rozdział 8. Pierwsze kontakty z opozycją i bezpieką

Przestroga ojca: „Józiu, wiem od swoich kolegów, że coś szykujecie”

Marzec ‘68

Komandosi

„Władzy komunistycznej nie wolno strzelać do robotników”

Esbecja werbuje

Cristal Budapest

Świtezianka

Szlajfer – przyjaciel agent

Rozdział 9. Instytut Filozofii i Socjologii PAN

Jestem doktorem filozofii

Wylęgarnia młodej opozycji

Praca naukowa i opozycyjna

Herbatka Kuronia

Łóżko Michnika

Człowiek z…

Rozdział 10. Jak to się zaczęło – lipiec 1980

Wakacje w Ostrowie – król podwórka

„Dziewięciozgłoskowiec” w IFIS PAN

Przygoda na Wybrzeżu – milicjanci też ludzie

Wydarzenia bydgoskie i zdrada Wałęsy

Jak Wałęsa złamał kręgosłup „Solidarności”

Język Wałęsy i wiersze Miłosza

Rozdział 11. Pierwszy Zjazd „Solidarności” 1981

Pierwsza tura 5–10 września

Gabinet cieni

Środkowy palec Dorna

Łatwiej zacząć od swoich

„Pełzający Manipulo”. Nie brać poważnie, brać za darmo!

Druga tura 26 września – 7 października

Bronisław Geremek – jak skończyć z doradcami

Programy „Solidarności”

Wybory – między doradcą a robotnikiem

Tajemnice hotelu Heweliusz

Sekcja nierządu

Rolnik indywidualny w łóżku

Rozdział 12. Mazowiecka „Solidarność”

Logika listu schizofrenika

Talerz na brzuchu

Jak Basia została ortodoksyjną Żydówką

Rozdział 13. Burzliwy czas między Zjazdem a 13 grudnia

Jurczyk – dziewięćdziesiąt procent Żydów w rządzie

Janek Lityński – znawca rocka

Strajk w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej

Ubieram striptizerkę

Ostatnia Krajówka – Gdańsk 11–12 grudnia

Obiad z Gwiazdami – Wałęsa agentem!

Cztery rude fiaty

Rozdział 14. 13 grudnia

ZOMO w hotelu wyciąga delegatów

Ulotki OKO pod Hutą Warszawa

48 godzin na komendzie, żydowska herbaciarnia i lista internowanych

ZOMO-wskie zupy

Rozdział 15. Stan wojenny

Schodzimy do podziemia

ZOMO zabiera blachy

Tajemnica adwokacka

„Minister spraw zagranicznych”

Teczka z planem wysadzenia koszar ZOMO

Menele

„Tata, mama, Dzika 6!”

Synek konspirator

„Jak nas zaraz wszystkich zamkną, to jutro nie wyjdzie żadna gazeta”

Agent SB w MRK „S” i wielka wpadka

Szwecja, kożuch i antypaństwowcy

Ksiądz Jerzy i przyjaciele spod parapetu

Drukarze kontra prawnicy

Urban w kolejce po cytryny

Seminaria, kluby, dyskusje

Balcerowicz i Kołodko

Seminarium pięciu doktorów

Niezwykła Jadzia Staniszkis

Klub ‘88

Tajne rozmowy z OPZZ

Rozdział 16. Okrągły Stół 1989

„Wiecie, jacy to fantastyczni ludzie”

„Kurier Okrągłego Stołu”

Jak zakładałem „Gazetę Wyborczą”

Jak zakładałem PPS

Rozdział 17. Wybory czerwcowe 1989

Komitet wyborczy „Solidarności”

Jan Maria Rokita – kandydat specjalnej troski

Liczymy głosy

Falujący wynik Senatu – zgasła fajka Geremka

Jedna trzecia niewierzących

Rozdział 18. „Tysol”

Drużyna „Tysola”

Forum Demokratyczne Mazowsza

„Lepiej prowadzisz «Tysol»”

„Tysol” – „Gazeta Wyborcza” 2:3

Wywiad z premierem Mazowieckim

Długie nogi rzecznika

Drugi Zjazd „Solidarności” – Boni na rękach, Zalewski przez okno

Rozdział 19. Zakładamy Porozumienie Centrum

Jedyna partia, w której byłem

Swojego państwa najbardziej bronią ci, którzy też bronią swojej własności!

Jak zamordowałem „Express Wieczorny”

Kampania wyborcza – Wałęsa z siekierą i czerwone pająki

Podsłuch w Belwederze

Rozmowa z Pawlakiem – „Na szpiega się nie nadajesz”

Bliźniacy ramię w ramię

Żar papierosa

Niewierzący, a w partii chadeckiej?!

Próg pięć procent – ostrzeżenie Balazsa

Jak zostałem agentem Mosadu

Taśmy Bagsika

Zegarek Wachowskiego

Rzymskie interesy 1989

Naciągacze i oszuści

Ile kosztuje polski bank?

Rozdział 20. Sejm 1991–1993

„Myślałem, że nie wygracie”

Dworski polonez

Jarek i kobiety

Dama z pociągu

Gruszka czy jabłko?

Jak Leszek Kaczyński został prezesem NIK-u

„Panie kelner, jeszcze dwie”

Szmonces w kolejce do windy

Ile kosztuje jeden poseł?

Posłowie za kratami

Partii nie przystoi antysemityzm

O korupcji i uwłaszczeniu – bez nazwisk

Perskie dywany Marka Borowskiego

Leszek Miller i moskiewska pożyczka

Akademia Ekonomii Rynkowej Korwina-Mikkego, akademik Moczulski

Totalna opozycja

Skarbnik liberałów

Jak upadł rząd Suchockiej

Tuskowe anegdoty

Fundacja Prasowa Solidarność

Rozdział 21. Początki polskiego samorządu

Reforma gminna

Najpiękniejsza w powiecie

Początki mojej przygody samorządowej

Municipium

Wygrywam konkurs na prezesa…

…i jak – z powodu internetu – przestaję nim być

Msza papieska bez Papieża

Rozdział 22. Miasta w Internecie – jak cyfryzowaliśmy samorządy

Tarnów stolicą Miast w Internecie

Latarnicy

Miasta w Internecie z pierwszą wizytą w Brukseli

ELANET i bogate duńskie gminy

Jednodniowy bohater

Zupa pomidorowa z rybami i owocami morza

Polsko-hiszpańska sałatka jarzynowa

Rzym – jak pracują Włosi

Spokojnie, to tylko strajk

Offline czy online? Cztery cyfry czy dwie?

Następne spotkanie – Bruksela

Zwinęli całą kasę i uciekli

Zły kelner, złe jedzenie

Brukselskie smaki

Kowalski, Wiśniewski czy Lewandowski?

Rozdział 23. Klub Ronina – najdłużej działający klub polityczny w III RP

Spotkanie w SPATiF-ie

47 wiernych samurajów

Pierwsi Roninowie w kolejności alfabetycznej

Pierwsze spotkanie – styczeń 2007

Zaczynam gadać

„Skończysz jako agent wpływu”

Z Warzechą było tak

Roninowe spotkania z twórcami

Świętej pamięci

Antoni Krauze

Olga Johann

Maciek Rybiński i Krysia Grzybowska

Iza Galicka – portret damy

Majka Dłużewska

Bohdan Urbankowski

Roninowie są wśród nas

Kasia i Janek Pietrzakowie

Bezkrólewie

Profesor Jarosław Pinkas

Laureaci Nagrody Klubu Ronina

Roninowy newsletter

TVN-u do Ronina nie wpuszczamy

Blogpress.pl

Rozdział 24. Instytut Lecha Kaczyńskiego

Seminarium polityczne dla elity PiS-u i przy PiS-ie

Model językowy haseł premiera Donalda Tuska (2007–2014)

Model stalinowskiego języka terroru

Przykłady modelu języka Tuska

Rozdział 25. Ruch Kontroli Wyborów

Początki – próba odwołania Hanny Gronkiewicz-Waltz

Wybory Samorządowe 2014

O Flisie w PiS-ie

Trzy nogi RKW

Wybory prezydenckie 2015 – Duda wygrywa

Noce wyborcze w sztabie RKW

Próby liczenia głosów

Dwa tysiące zgłoszeń o nieprawidłowościach wyborczych

Podział RKW

RKW i PiS

„Będziesz miał lepszy aparat”

Jarosław w Klubie Ronina

Trudna współpraca

Rozdział 26. PO–PiS – lata dwutysięczne

Dyrektor KS Polonia – przygoda jak na doktora filozofii dość zabawna

Kto za młodu nie był socjalistą, na starość musi skończyć jak świnia

Palikot od Włoszczowy

„Kto ma być wicepremierem?”

Młodszy kolega Piotr Gliński

Wybory prezydenckie – kobieta ambitna i świetny historyk

Beata Szydło – kobieta ambitna

Andrzej Nowak – świetny historyk, co się na polityce partyjnej nie zna

Złoty Kot Nowaków

Przemówienie kandydata na prezydenta doktora Andrzeja Dudy

Jedyna taka osoba w PiS-ie

Codziennie przychodzi do mnie tak z pół ministra i jeden wiceminister

Jak nie powstał europejski terminal kolejowy w Łodzi

Magda Ogórek w rządzie PiS-u?

Polskie wino urodzinowe

Niegodne pieniądze „Wyborczej”

Nalepka na płaszczu

Kiedy wreszcie Mateusz zacznie wozić piasek?

Trzeba mieć większość, żeby wybrać nowego premiera

Drzwi na Nowogrodzkiej

Białe wino w TV Republika z Jarosławem Kaczyńskim

Komu szkodzi Polski Ład?

„Czy ty mnie czasem pecha nie przynosisz?”

Rozdział 27. Moje wojaże

Podróż poślubna… bez żony

Sowieckie komputery i sowieckie jedzenie

Artek

Nie mój biznes

Ban pierwszy

Ban drugi

Szwecja – pojedynek na szosie

Królewskie Imperium

Profesor Pełczyński

High table

Pstrąg w nylonach

Dlaczego w Anglii każdy ma (miał) dwa krany, jeden z zimną, drugi z gorącą wodą

Ameryka, Ameryka

Pizza Hut – serce USA

Marlboro w Nowym Jorku

Jedenastego września 2011

Rozdział 28. W kręgu rodziny i przyjaciół

O dobrej milicji i dobrej policji

Okręciki i wiersze

Przygody Stasia i Jasia

Brzydkie wyrazy

Plaża w Ejlat

Teatr robotyczny Jasia

Jaś i pani premier

Pogrzeb teścia

Okulary – cztery pary

Wszystko jedno, i tak nic nie widzę

Okulary do butów

Szycie dżentelmena

W dyskotece i u optyka trzeba uważać na przyjaciółki

Po maluchu, żeby studnia nie wyschła

Rozdział 29. Niezwykłe osobowości

Ksiądz Jerzy

Ateista pisze kazania

„Czy to na pewno był ksiądz?”

Mama w kolejce

Mały drewniany krzyżyk

Ksiądz Irek Skubiś i jego Europa Christi

Ksiądz starej daty

Przywrócić Europie Jezusa

Podzielony Episkopat Polski

Dyskusje o przyszłości cywilizacji chrześcijańskiej

Bo ma duszę nasz dom – Małgosia i Ernest Bryllowie

Moi rodzice chrzestni

Imieninowe ceremoniały

Golgota Jasnogórska

„Nie ma dla ciebie miejsca przy moim stole”

Na szkle malowane po słowacku

Wiersze trzeba pisać

Tym razem Bóg nie miał do nas żadnej sprawy

Kto pisze naszą historię?

Trzech proroków XX wieku dla Polski, i nie tylko

Jerzy Kropiwnicki – dziesięć nieprzyjętych rad

Miś Breżniew Staszka Łaskiego

Rozdział 30. Cztery objawienia – moja droga do wiary

Zdrada dwóch ojców

Niewierzący katolik

Objawienie pierwsze

Don Giovanni

Bestia wyleciała

Objawienie drugie – Fatima

Ich Troje na obłoczkach

„Krzyżyk z łańcuszkiem”

Objawienie trzecie

Miłość do „fasolki” i do żony

As trefl, czyli krzyż na drogę

Objawienie czwarte

Pokuta

To nie kompleks, to tajemnica

Zakończenia

Zakończenie pierwsze

Zakończenie drugie. Łąka – Bajka o Podusi, Kotku i Żółwiku

Zakończenie trzecie i ostatnie – teofizyka

Midrasz talmudyczny TB Bawa mecija 59a–b

Moje sugestie

Przypisy

Indeks osób

Od Autora

To moja pierwsza książka i mam nadzieję, że nie ostatnia – o następnych napisałem na końcu tej. A ta po co? Po co pisać pierwszą książkę, gdy się ma siedemdziesiąt osiem lat? Co chcę Czytelnikowi opowiedzieć? Że można być pogodnym, pomimo tego, że życie bywa ciężkie. Że można się pośmiać, pokochać, pogadać z dziećmi i przyjaciółmi. Zjeść coś z nimi, a czasami wypić (in vino veritas). Zostawić ślad. Zawierzyć Bogu, nawet jeśli dopiero po sześćdziesiątce. Podzielić się sercem i historyjkami – może się przydadzą, rozśmieszą, pozwolą pomyśleć, a może i zrobić coś pożytecznego. Mamy czasy ostateczne, co prawda od ponad dwóch tysięcy lat, ale teraz znowu żyjemy na zakręcie świata. Pierwszy raz możemy go zniszczyć (atom lub AI), przedtem musiał to za nas zrobić, a raczej tylko dokończyć, Pan Bóg (Potop), ale potem znów dał nam szansę. A my sobie teraz?

Pierwszy raz może za nas (za chwilę) pomyśleć ktoś inny niż Bóg – AI, sztuczna inteligencja. I to bez naszego udziału. Właśnie oddaliśmy jej własny jej rozwój. Sztuczną inteligencję (chatbot 4) już trenuje, czyli rozwija, inna sztuczna inteligencja, tyle że mniej rozwinięta (chatbot 2). Bo my jesteśmy za powolni. I w co się ona rozwinie i co sobie wymyśli i o nas pomyśli? I co z nami zrobi?

Odpowiedzi w tej książce nie będzie, ale będzie można tu od nich odpocząć. I popłynąć strumieniem historyjek, które życia (także mojego) nie wyczerpują ani nie tłumaczą. Poza nimi rozciąga się nie(d)opowiedziana reszta, jak ciemna materia we wszechświecie. Tam trzeba już dotrzeć samemu.

Książka, poza egotyczną potrzebą pokazania ludziom siebie, ma jeszcze jeden cel – pokazanie współczesnej polityki, której poświęciłem dużą część życia, przez to życie właśnie. III RP wciąż nie jest taka, jaką sobie wymarzyliśmy i jakiej potrzebujemy, bo rządzi nią jej elita wyrosła z PRL-u, która wychowuje i selekcjonuje następców wedle postpeerelowskich (a czasem i postmodernistycznych) zasad, ale skutek jest podobny i niezadowalający. A my tę elitę ciągle wybieramy i pozwalamy jej rządzić wedle tych zasad. Ale nie od elity, jaką mamy, oczekuję zmiany na lepsze. Tylko od Polaków, od wyborców, ale oni muszą, by dobrze wybierać, więcej chcieć od polityków. A w tym celu najpierw tę politykę zrozumieć, a jeszcze wcześniej zainteresować się nią. I o to mi chodzi, by ją pokazać – z uśmiechem – poprzez moje życie, poprzez moje historyjki. I ostatni cel – te moje historyjki mają pokazać mnie, nietypowego faceta z nietypowym życiorysem, by Czytelnik zaakceptował nietypowość, indywidualność, by łatwiej mu było być z Innymi. Bo ich potrzebujemy, by być sobą.

Józef Orzeł

(Źródło: archiwum autora)

Disclaimer

Mam kłopoty z mówieniem nieprawdy, chociaż to mi się zdarzało, ale potem strasznie się męczyłem. Często (za często?) mówię, co myślę, i o dziwo, jakoś sobie dałem radę w życiu z takim podejściem, a nie jest ono łatwe. Pewnie dlatego wyleciałem z polityki, czego nie żałuję, i staram się mówić prawdę do tej pory. Ale mam przypadłość zapamiętywania nieprawdy – z dwóch powodów. Pierwszy – nie zapamiętuję dat i nie umiem umieszczać wydarzeń z mojego życia na osi czasu tam, gdzie były (np. wydawało mi się, że byłem na stypendium w Oksfordzie w 1978 r., a Andrzej Zybertowicz uświadomił mi – bo tam się poznaliśmy – że to był 1988!). Drugi – czasem źle zapamiętuję wspomnienia (np. byłem przekonany, że babcia, którą poznałem w Izraelu, gdy tam byłem z ojcem w 1956 r., czyli miałem dziesięć lat, świetnie mówiła po polsku. Ojciec to sprostował – może i świetnie, ale tylko kilka wyrazów).

Oddaję więc moje historyjki z przeczuciem, że wielu ich bohaterów inaczej je zapamiętało i w takiej czy innej formie powiadomi o tym i mnie, i Czytelników. I dobrze, bo amicus Plato, sed magis amica verita.

Rozdział 1.
Przed wojną

Żydowska szkoła religijnego wychowania – cheder. Do takiej klasy mógł chodzić mój ojciec. Umiał pisać i czytać w jidysz (alfabet jest hebrajski). Mama nie umiała, chodziła tylko do polskiej szkoły. A poznali się w polskim przedszkolu.

(Źródło: Wikipedia, domena publiczna)

Komuniści prawie od dziecka

Bardzo mało wiem o swojej rodzinie, o przodkach. Rodzice, Ruta i Adam (właściwie Abram, po wojnie ojciec zmienił imię na polskie na mocy rozporządzenia premiera Cyrankiewicza), byli komunistami już jako nastolatkowie. Oboje pochodzili z rodzin żydowskich, ojciec z Kutna, rodzina mamy z Kolna. Rodzice razem chodzili (byli równolatkami z 1912 r.) do przedszkola, do polskiego przedszkola. Ojciec chodził też (ale nie za długo) do chederu, czyli żydowskiej szkoły elementarnej, do której posyłano chłopców. Przed wojną mama zrobiła maturę, a ojciec skończył tylko szkołę podstawową, czyli chyba sześć klas, bo była bieda i musiał iść do pracy. Oboje byli z rodzin niespecjalnie religijnych, jednak wszystkie zwyczaje w domu się szanowało i celebrowało. Rodzice zbuntowali się dość szybko, jeszcze jako nastolatkowie. To się zdarzało w biednych rodzinach żydowskich, że młodzi ludzie nie widzieli przyszłości w takich miasteczkach jak Kolno czy Kutno, skazani na konkurencję w handlu między sobą i z Polakami. Rodzice byli bardzo inteligentnymi ludźmi. Szukali dla siebie czegoś lepszego i wymyślili, że czymś takim będzie dla nich komunizm. Najpierw byli w Związku Młodzieży Komunistycznej, a potem, już jako dorośli, w KPP – Komunistycznej Partii Polski. Za działalność w KPP (była nielegalna), za propagowanie marksizmu i komunizmu wśród robotników zostali skazani – w oddzielnych procesach – na więzienie: ojciec chyba na dwa lata, a mama bodajże na trzy – była lepsza i ojciec jej zazdrościł. Siedziała w ciężkim kobiecym więzieniu, zdaje się we Wronkach.

Sklep dziadka – mydło w kostkach

Tata miał trzech starszych od siebie braci: Leona, który miał żonę Irenę, młodszego Arona z żoną Cechą, imienia najstarszego brata nie znam, i sporo młodszą siostrę Renię. Dziadek Jakir (lub Jakub, babcia Małka lub Marianna z domu Elberg) prowadził sklepik w Kutnie i z tego rodzina jakoś skromnie żyła. Gdy bracia dorośli na tyle, że każdy zaczął pracować, przyszli do ojca i zaproponowali, żeby przestał prowadzić sklepik, bo biznes mu słabo wychodzi. Wszyscy się śmiali, że najlepiej idzie mydło w kostkach, bo długo leżało na półkach i schło, a było sprzedawane na wagę. Dziadek słynął z mądrości i Żydzi przychodzili do niego, nie żeby kupować, a porozmawiać i poradzić się. Mówili, że gdyby był bogatszy, to byłby rabinem, ale do tego trzeba było mieć pieniądze na naukę. Dziadek na propozycję, żeby przestać pracować, zareagował racjonalnie: jak biznes słabo idzie, to trzeba go zamknąć. I niezadługo umarł.

Babcia do Palestyny

W 1936 roku, po śmierci dziadka, babcia postanowiła wyjechać do Palestyny (Izraela jeszcze wtedy nie było). Zabrała ze sobą dwóch synów, Leona i Arona, i córkę Renię, ojciec – jako polski komunista – nie chciał zakładać komunizmu w Palestynie, wolał to robić w Polsce. Nie pojechał. Nie pojechał też jego najstarszy brat, który w okolicach Suwałk był kierownikiem tartaku i bardzo dobrze zarabiał. Babcia zmieniła w Palestynie nazwisko całej rodzinie na Neszer (po hebrajsku Orzeł).

Trzy siostry (mogłyby grać u Czechowa); od lewej: moja mama Ruta, Ala (Salomea) i Dora.

(Źródło: archiwum autora)

Prababcia na bujanym fotelu

Mama, sądząc po nazwisku – Rozen – była z Żydów niemieckich. Miała dwie siostry, Dorę oraz Alę (Salomeę), która przeżyła wojnę razem z moimi rodzicami. Rodzice nie chcieli w ogóle opowiadać (chyba, że po jednym czy drugim kieliszku, co nie zdarzało się często) ani o swoich rodzinach, ani o historii tych rodzin, ani o swojej przeszłości. Pytanie, czego się bali. Przyjęli postawę, jak wiele rodzin w PRL-u, że im mniej dzieci będą wiedziały, tym dla nich lepiej. Nie powiedzieli nam (mnie i bratu Włodkowi nawet, że pochodzimy z żydowskiego rodu. Miałem chyba dziesięć lat, gdy dowiedziałem się tego na podwórku, ale to osobna historia – jedna z najważniejszych w moim życiu. O rodzinie mamy wiem tyle, że jej rodzice nosili imiona Symche i Hana, babcia mamy kierowała domem, ale w dość specyficzny sposób. Mianowicie – tak ją mama zapamiętała – siedziała na bujanym fotelu w czarnej koronkowej sukni z czepkiem na głowie, jak to wypada tradycyjnej Żydówce, z książkami w ręku. Nie były to żadne książeczki religijne, tylko romantyczne poezje niemieckie: Goethego, Heinego, Schillera – wszyściutkie w gotyku. Z tego fotela wydawała polecenia, których wszyscy słuchali.

Szynka w szabat

Rodzice opowiedzieli kiedyś historię, jak to ojciec poszedł pierwszy raz do pracy, a miał wtedy z piętnaście lat. Dostał pierwszą tygodniówkę i w piątek kupił za nią szynkę. Przyszedł z mamą do domu i na stół, na którym stały żydowskie szabasowe potrawy, rzucił ją zawiniętą w papier. Był dumny ze swojej odwagi i niekonwencjonalności, nawet nie zrozumiał, jaki ból sprawił rodzinie – bo to znaczyło, że nie chce być Żydem.

Dom rodzinny ojca w Kutnie przy rynku. Gdy ojciec rano wstawał, pierwsze, co widział za oknem, to był krzyż.

(Źródło: archiwum autora)

Miłość od przedszkola

Mama miała bogatą ciotkę (czyli siostrę mamy), która mieszkała w Paryżu. Była bardzo piękną kobietą, wyszła za mąż za jakiegoś barona i miała wielki dom. Mama mówiła, że to był pałac. Ciotka zapraszała siostry i siostrzenice, po kolei, żeby pobyły z pół roku, rok, nauczyły się francuskiego, ale też pomagały jej w domu. Moja mama również tam pobyła, nie chciała jednak zostać, tęskniła za ojcem. Byli razem od przedszkola do śmierci mamy w 2002 roku, czyli około osiemdziesięciu pięciu lat.

Krzyż przed oknem

Na początku lat dziewięćdziesiątych z Izraela przyjechał nasz kuzyn i chciał zobaczyć dom rodzinny w Kutnie. Ojciec nie mógł pojechać, był chory, ale powiedział, jak trafić: „Gdy będziesz na rynku, pójdziesz w lewo pierwszą ulicą i na niej zobaczysz na chodniku trzyipółmetrowy krzyż. Stoi przed moim domem, przed oknem mojego pokoju. Kiedy rano wstawałem i patrzyłem przez okno, pierwsze, co widziałem, to ten krzyż”. Pojechaliśmy i dzięki krzyżowi trafiliśmy.

Od góry: „wujek” Leon z żoną Ireną, z Wałbrzycha i Kamiennej Góry, starsza siostra mamy Salomea (po wojnie Anna, rodzice mówili do niej ‒ Ala, dla mnie ‒ Ciociala, po mężu Zakrzewska) z mężem, który zginął w czasie drugiej wojny światowej jako żołnierz Armii Czerwonej, mama i tata. Zdjęcie z końca lat trzydziestych XX wieku.

(Źródło: archiwum autora)

Tajna misja w Krakowie

Łącznik – kominiarz

W latach trzydziestych rodzice dostali misję. Pojechali do Krakowa na kilka lat, by mieć kontakt z towarzyszem Józefem Cyrankiewiczem, który udawał działacza PPS-u, czyli Polskiej Partii Socjalistycznej, a naprawdę był ukrytym komunistą, oni zaś byli jego łącznikami z partią. Rodzice musieli z czegoś żyć. Ojciec był kominiarzem, chodził po dachach. Opowiadał nam, że była duża bieda i mało jedzenia. Źle płacili za te usługi kominiarskie.

Krakowski „widelec”

Rodzice znaleźli – i to ojciec pamiętał jako coś fantastycznego – gdzieś na podwórku w Krakowie stołóweczko-knajpeczkę dla biednych ludzi, którym gotowano dobrze i tanio. Było tam takie danie, które nazywało się „widelec” – pewnie dlatego, że były to resztki mięsa z potraw, które podawano w droższych restauracjach, duszone w przyprawach. Nóż był niepotrzebny. „Widelec” jadło się z chlebem i taka duża porcja nie dość, że była tania, to wystarczała na cały dzień.

Ślub partyjny?

Pytaliśmy rodziców, ja i mój brat Włodek, kiedy się pobrali. Najpierw usłyszeliśmy: „Nie mieliśmy ślubu cywilnego, bo ukrywaliśmy się. Jakby nas złapali, to posadziliby znowu do więzienia za komunizm, mieliśmy więc ślub partyjny”. Wyobraziłem sobie, że zbiera się grono towarzyszy, stawiają wódkę, jakieś jedzonko, przybywa bardzo ważny towarzysz z Warszawy i udziela im partyjnego ślubu. Ale jak byliśmy już starsi i podrążyliśmy temat, okazało się, że ślub partyjny to jest życie na kocią łapę. I co ciekawe, rodzice nigdy tego nie zalegalizowali ani w Rosji, gdzie byli w czasie wojny, ani w powojennej Polsce, a przecież musieli wtedy legalizować dokumenty. Przy okazji mama i jej siostra Ala odmłodziły się o cztery lata, czego potem żałowały, bo musiały pracować o te cztery lata dłużej do emerytury.

Rozdział 2.
Wojna

Moja sowiecka metryka urodzenia w Charkowie. Cieniutki, „biblijny”, półprzezroczysty, niebieskawy, bardzo trwały papier. Ma już prawie osiemdziesiąt lat, jak ja.

(Źródło: archiwum autora)

Szmalcownicy i gestapo

Z wojną było tak, że w roku 1939 rodzice mieszkali w Warszawie. Ojciec mówił, że służył w Robotniczej Brygadzie Obrony Warszawy (RBOW). Rodzice chcieli wojnę przeżyć w stolicy, ale się nie udało, ponieważ szantażowali ich – a szczególnie mamę – szmalcownicy, grożąc wydaniem Niemcom, jeśli nie zapłacą okupu. Rodzice wytrzymali do zimy 1940 roku, po czym postanowili dostać się do Związku Radzieckiego. Najpierw jednak udali się do Kutna – chcieli namówić pozostałych członków rodziny, żeby pojechali z nimi. Zdecydowała się młodsza siostra mamy, Ala, reszta nie chciała albo ich nie znaleźli, nie wiem. W drodze do ZSRR mieli niebezpieczną przygodę. Zatrzymała się ciężarówka z niemieckimi żołnierzami i ci zapytali, dokąd idą. Rodzice bardzo się bali, ale odpowiedzieli, że na wschód, na co żołnierze powiedzieli, że też tam jadą i mogą ich zabrać. Gdy ich drogi już się rozchodziły, rodzice wysiedli, podziękowali, i wtedy ojciec wpadł na kretyński pomysł i powiedział: „A my jesteśmy Żydami”. Na co oficer, który tam dowodził, odpowiedział: „A my nie jesteśmy gestapo”. Zawdzięczam więc życie szmalcownikom, bo gdyby nie oni, to rodzice by nie udali się do Rosji i zginęliby pewnie w Oświęcimiu. No i tym żołnierzom.

Mama na Krym, ojciec do Armii Czerwonej

Rodzice znaleźli się w Wilnie. I tu się zaczynają dziwne historie, bo gdy komuniści polscy czy żydowscy docierali do Rosji, to albo szli w służby i awansowali, albo ich rozstrzeliwano, albo wysyłano na Syberię. Historia rodziców była inna: mama z siostrą trafiły na Krym. Pilnowały sadu z brzoskwiniami, zanim tam nie doszli Niemcy. Mogły jeść tylko brzoskwinie, które spadły na ziemię, za zjedzenie takiej z drzewa była kara śmierci, ale też nie mogły tych opadłych zgniłków zamieniać na cokolwiek, miały więc cały czas dyzenterię, czyli biegunkę. Ojciec z kolei wstąpił do Armii Czerwonej, a dziwne jest to, że jako polski obywatel. Rosjanie wymuszali przyjęcie obywatelstwa sowieckiego, a wtedy to już koniec z myśleniem, że kiedyś wrócą do Polski. Jakimś cudem rodzice komuniści nie wyzbyli się polskiego obywatelstwa. Równocześnie w sowieckich metrykach, mojej i mojego starszego rodzeństwa, dzieci i rodzice byli zapisani jako Żydzi (Jewreje).

Zamiast Andersa spółdzielnia rybacka za Uralem

Gdy zaczęto tworzyć w ZSRR armię Andersa, z Armii Czerwonej zwolniono wszystkich Polaków i skierowano ich do tej nowo tworzonej. Ojciec, jako dobry komunista, powiedział, że do burżuazyjnej armii nie pójdzie, w związku z czym skierowali go za Ural, do spółdzielni rybackiej w tajdze. Miał o wiele, wiele lepiej niż na Krymie mama z siostrą. W spółdzielni nie oddawali państwu wszystkich złowionych ryb. Część powyżej limitu zostawiali sobie, mieli więc co jeść, a w dodatku nadmiar mogli wymieniać na inne towary, na przykład na chleb.

Wódka

Rodzice nie mieli mocnych głów do picia, starali się więc nie przekraczać normy. Ale jak już wypili z przyjaciółmi te parę kieliszków, trochę więcej mówili. Stąd historyjki, które opowiadam. Jedną z nich jest opowieść ojca o przygodzie z rybakami.

W tajdze była stara szopa, w której się spotykali. Jak się otwierało drzwi, to po prawej stronie stała ogromna beczka z kawiorem i każdy, kto wchodził, wielką chochlą nabierał kawior i wtedy mógł się już napić wódki.

Rybacy ojca bardzo lubili, ale byli to prości, dość brutalni ludzie, i jak to Rosjanie – antysemici. Z ojca się trochę naśmiewali. Kiedyś tak się zdenerwował, że wyszedł, trzasnął drzwiami i powędrował wściekły w tajgę. Po paru minutach zorientował się, że nie wie, gdzie jest, bo tajga z każdej strony wygląda tak samo. Pewnie by tam zamarzł, gdyby nie ci rybacy, którzy zaczęli go szukać, i znaleźli. I tak po raz trzeci – żyję dzięki antysemitom.

Symche i Róża

Gdy ojciec osadził się w tej spółdzielni rybackiej, ściągnął do siebie mamę z siostrą (pytanie, jak je znalazł i jak załatwił im zezwolenie na zmianę miejsca zamieszkania). Obie były w fatalnym stanie. Tak bardzo nie dojadały, że gdy mama zobaczyła na stole chleb, tylko patrzyła. Ojciec spytał: „Nie jesteś głodna?”. „Jestem bardzo głodna”. „To dlaczego nie jesz?”. „Nie wiem, czy mogę”. „Możesz, jest dla ciebie”. Mama zjadła małą kromkę i dalej patrzyła.

W jakim stanie mama była, zorientowałem się, gdy kiedyś znalazłem w papierach rodzinnych trzy sowieckie metryki, na takim półprzezroczystym, bardzo porządnym, jak biblijnym, papierze. Na wszystkich trzech było napisane: ojciec Jewrej, mama Jewrejka i dziecko Jewrej. Okazało się, że jestem trzeci, a nie pierwszy, przede mną był chłopiec i dziewczynka. Chłopiec na imię miał Symche – jak dziadek ze strony mamy, a dziewczynka Róża – jak Luksemburg (nic dziwnego, że ja jestem Józef, a mój młodszy brat – Włodzimierz). Te dzieci zmarły od razu po urodzeniu. A potem mama odchowała się na ojcowych rybach i ja już się urodziłem w Charkowie w lutym 1946 roku (po drodze zza Uralu do Polski) jako duży, zdrowy i tłuściutki chłopiec.

Komunizm jest najlepszy?

Od małego byłem sceptyczny wobec komuny. Coś mi w tym wszystkim nie grało. Rodzice w domu byli bardzo porządnymi i uczciwymi ludźmi. Mama – działacz partyjny, ojciec – ubek, wychowali nas na uczciwych ludzi, w kulturze Dekalogu: nie kradnij, nie kłam itd. Może gorzej z „czcij Pana Boga swego”, bo mama była antyklerykalna. Ojciec zaś bez przerwy próbował mi udowodnić, że komunizm jest najlepszy. W końcu więc zapytałem: „Jak jest najlepszy, to dlaczego wyjechaliście ze Związku Sowieckiego, najlepszej na świecie ojczyzny światowego komunizmu, i wróciliście do Polski, co to nie było wiadomo, czy będzie równie komunistyczna jak ZSRR?”. Odpowiedzi nigdy nie było. Myślę, że właśnie taką nadzieję mieli, a ten komunizm sowiecki ich jednak nieźle wystraszył.

Maszynka Gillette

Gdy miałem osiemnaście lat, ojciec podarował mi swoją maszynkę do golenia i pędzel. Pewnego razu przyjrzałem się dokładniej tym dwóm przedmiotom. Na obu było napisane (napisy było mocno zatarte) to samo: „Gillette” (a na pędzlu dodatkowo – „bobrowy”). Mówię ojcu: „Słuchaj, ta twoja Armia Czerwona nie wygrałaby wojny, gdyby nie pomoc Zachodu. Związek Sowiecki nawet maszynek do golenia i pędzli nie umiał wyprodukować”. Maszynka była świetna, bo ciężka, co jest ważne, gdyż potem w PRL-u robili lekkie, które źle goliły. Gdy mój starszy syn, Stanisław, miał osiemnaście lat, a też ma twardy zarost, podarowałem mu tę maszynkę i pędzel. I dobrze mu służyły.

Ojciec Abek (zdrobnienie od Abrama, co stał się Abrahamem) zmienił około 1948 r. imię na Adam, gdyż takie było rozporządzenie premiera Cyrankiewicza, aby „żydowscy towarzysze” spolszczyli imiona i nazwiska. Nazwiska nie musieliśmy zmieniać.

(Źródło: archiwum autora)

W drodze do Polski – przystanek Charków

Zapytałem kiedyś ojca, czemu się nie zapisał do Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR). Nie dostałem odpowiedzi. W Moskwie ludzi z Komunistycznej Partii Polski, a w większości byli oni pochodzenia żydowskiego, Stalin hodował na nową władzę w Polsce. Ojciec się do nich nie zapisał, chociaż mógł. W KPP były dwa skrzydła: internacjonalistyczne i nacjonalistyczne. Nacjonaliści chcieli, żeby nadal istniało państwo Polska (oczywiście z komunistycznym ustrojem), a internacjonaliści – żeby Polska była siedemnastą republiką ZSRR. Tych pierwszych Stalin kazał wystrzelać prawie co do jednego. Ojciec nie należał ani do jednych, ani do drugich, natomiast zapisał się do Związku Patriotów Polskich (ZPP) na czele z Wandą Wasilewską. Oczywiście to była następna frakcja hodowana przez Stalina do objęcia władzy w Polsce. Gdy wojna się skończyła, ojciec jako działacz ZPP został kierownikiem pociągu, który zza Uralu jechał z Polakami i polskimi Żydami do Polski. No i ja się urodziłem po drodze, w szpitalu w Charkowie. Nie wiem, czy pociąg czekał, aż się urodzę, czy rodzice po paru dniach pojechali następnym.

Rozdział 3.
Poznań – pierwsze lata

A to ja przed Operą Poznańską, chyba w 1948 r. Miałem dobry apetyt. Teraz chodnik przed operą ma co najwyżej trzy metry szerokości.

(Źródło: archiwum autora)

Zamiast Szczecina

W Charkowie ojciec został kierownikiem pociągu, który jechał do Szczecina. W Poznaniu wyszedł na peron, żeby załatwić chleb i wodę dla pasażerów. Spotkał tam znajomego towarzysza sprzed wojny z KPP, który właśnie został szefem PPR w Poznaniu. PPR, czyli Polska Partia Robotnicza, udawała, że nie jest komunistyczna, ale była i rządziła. Zapytał ojca, po co mają jechać do Szczecina, jeśli mogą wysiąść w Poznaniu i pracować w partii razem z nim. Ojciec powierzył kierowanie pociągiem komuś innemu i osiedli z mamą w Poznaniu w jakimś poniemieckim mieszkaniu z meblami, które zabrali ze sobą, gdy jechali w 1952 roku do Warszawy. Ciężkie, bardzo fajne, ale za Gomułki, gdy przyszedł czas meblościanek, rodzice wyrzucili te porządne, stare meble i kupili byle jakie, niby nowoczesne, meblościanki. Miałem do nich o to wielkie pretensje.

Ojciec do UB

Ojciec z mamą byli w PPR-em, potem, po zjednoczeniu w 1948 z PPS-em – w PZPR-ze, czyli Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Ale wcześniej, być może jeszcze w 1946 roku, przyjechała jakaś dama z Warszawy i oznajmiła, że na rozkaz Stalina wszyscy towarzysze żydowscy pracujący w partii mają się przenieść do UB, czyli Urzędu Bezpieczeństwa. No i ojciec to zrobił. Bardzo długo się bałem, że się okaże, że mój ojciec krzywdził ludzi, ale potem czytałem poznańskie papiery (jest taka lista katów w Poznaniu sporządzona przez „Solidarność”) i jego tam nie ma. Z papierów w IPN-ie wynika, że pracował w dziale szkoleniowym.

Z kolegą, brat Włodek w wózeczku; Poznań, około 1949 r.

(Źródło: archiwum autora)

Marynowane śledzie i podwórko z pompą

W Poznaniu mieszkanie było duże, nie pamiętam, ile mieliśmy pokoi, ale w dużym stał wielki, okrągły stół, który się rozkładało na przyjęcia. Salon był tak duży, i stół też, że spokojnie mogliśmy naokoło niego jeździć z bratem na rowerkach. Natomiast w małym pokoju był podłużny stół, na którym, gdy było przyjęcie, stało jedzenie. Zapamiętałem z niego półmiski z marynowanymi śledziami, które po pierwsze przepięknie pachniały octem, a po drugie miały fantastyczny niebieski kolor. Pamiętam je do tej pory, nie pamiętam tylko, czy dawano mi te śledzie jeść, ale jak byłem mały, jadłem wszystko (prócz szpinaku i wątróbki). Nie można było zostawić jedzenia w żadnej szafce (lodówki nie mieliśmy; pierwszą polską lodówkę Mewa wyprodukowano w 1956 r.), ponieważ pochłaniałem dosłownie wszystko. Byłem okrąglutkim i tłuściutkim chłopcem, na co mam dowód – zdjęcie spod Opery Poznańskiej, na którym widać, jak fałdki tłuszczu wystają ze mnie w każdą stronę. No ale potem schudłem do normalnych rozmiarów. Przypominam sobie też pompę, która była na środku podwórka. Wodę pompowało się do wiader i nosiło do mieszkań.

Z młodszym bratem Włodkiem. Chyba dlatego nie (z)noszę krawatów; Poznań, około 1951 r.

(Źródło: archiwum autora)

Ciocia Ala (Ciociala), młodsza siostra mamy; Poznań, 1947 r. Ciociala po wojnie mieszkała w Szczecinie, lubiłem do niej jeździć.

(Źródło: archiwum autora)

Taniec z szablami

Kiedyś do Poznania przyjechał znany do tej pory, niestety, Chór Aleksandrowa, czyli Akademicki Zespół Pieśni i Tańca Armii (wtedy) Czerwonej im. A.W. Aleksandrowa. Występ był na wolnym powietrzu i jedną z głównych atrakcji miał być Taniec z szablami Arama Chaczaturiana z jeźdźcami na koniach. Utwór się zaczął i wtedy spadł tak potworny deszcz, właściwie było to urwanie chmury, że z tysiąc ludzi w kilka minut stamtąd uciekło. Wtedy pomyślałem, że jest sprawiedliwość na świecie. Tylko konie były biedne, bo nie miały, gdzie się podziać.

1952 – do Warszawy!

W 1952 roku rodzice dostali zezwolenie na pójście na studia w Warszawie. Trzeba było być dobrym towarzyszem, żeby na to zasłużyć, a zarazem, jak rozumiem, ojciec chciał uciec z ubecji. Poszedł na historię na czymś, co się nazywało Instytut Nauk Społecznych (INS). Była to partyjna komunistyczna uczelnia, ale tytuł magistra ojciec dostał na Uniwersytecie Warszawskim (widziałem dyplom). Mama skończyła bezpiecznie SGPiS (Szkoła Główna Planowania i Statystyki – od 1991 r. Szkoła Główna Handlowa) i jako ekonomistka poszła pracować do Zakładów Wytwórczych Lamp Elektrycznych im. Róży Luksemburg, nieistniejącej już fabryki na Woli na Karolkowej (oczywiście zlikwidowano ją za Balcerowicza) produkującej między innymi lampy elektronowe, ale też i zwykłe żarówki. Przez jakiś czas pracował tam Adam Michnik, który po wyjściu z więzienia po Marcu ‘68 dostał zakaz studiowania i musiał gdzieś pójść do pracy (oczywiście mamie się nie spodobał).

Czas niewinności ‒ brat Włodek ze mną w Wejherowie ok. 1952 r. ‒ czasy stalinizmu.

(Źródło: archiwum autora)

Pożegnanie mamy z Różą... Luksemburg – fabryką lamp elektronowych w Warszawie, 6 stycznia 1971 r.

(Źródło: archiwum autora)

Z kolei ojciec na pytanie: „Co robisz?”, odpowiadał: „Uczę historii”. Gdy się go jednak przycisnęło, przyznawał, że owszem, ale milicjantów w szkole milicyjnej w Legionowie. Dopiero potem się okazało, że była to szkoła ubecka. Zwolnili go w 1964 roku za dwie zbrodnie: mama z bratem Włodkiem wyjechali wtedy do Izraela, by spotkać się z rodziną, a ojciec – w czasie zbrojnego konfliktu ZSRR i Chin nad Ussuri – utrzymywał, że tylko zgoda między tymi państwami pozwoli na zwycięstwo komunizmu na całym świecie. Szkoła w Legionowie do 1972 roku nosiła nazwę Centrum Wyszkolenia MSW, a od 1972 do 1989 – Wyższa Szkoła Oficerska im. Feliksa Dzierżyńskiego. Ojciec był tam wykładowcą i kierownikiem Zakładu Historii. Gdy mnie zatrzymywała esbecja, to pierwsze ich zdanie zawsze było takie same: „My tu wszyscy uczniowie pańskiego ojca, takiego porządnego człowieka, a pan co, nie wrodził się w ojca?”.