Projekt okładki, stron tytułowych i layout
Fahrenheit 451

Zdjęcie na froncie okładki
© Bestdesign/123RF.com

Zdjęcie na skrzydełku okładki oraz zdjęcia i dokumenty publikowane wewnątrz książki pochodzą z archiwum Autora

Redakcja i korekta
UKKLW

Dyrektor projektów wydawniczych
Maciej Marchewicz

Skład i łamanie wersji do druku
TEKST Projekt

ISBN 9788380798694

Copyright © Wiktor Szponar
Copyright © for Fronda PL Sp. z o.o.,
Warszawa 2023

Wydawca
Wydawnictwo Fronda Sp. z o.o.
ul. Łopuszańska 32
02-220 Warszawa
tel. 22 836 54 44, 877 37 35
faks 22 877 37 34
e-mail: kontakt@wydawnictwofronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

www.twitter.com/Wyd_Fronda

Przygotowanie wersji elektronicznej
Epubeum

Wstęp

Książka, którą trzymasz w ręku, jest spotkaniem na cienkiej granicy życia i śmierci. Bohaterowie uchylają wąskie drzwi prowadzące do wieczności, dzieląc się niezwykle intymnym doświadczeniem. Nie ma na świecie dwóch takich samych historii. Czy tak samo jest z umieraniem? Data śmierci, nawet dla osób, które dotknęły jej w wyraźny sposób, wciąż zostaje zakryta. Dlaczego jest tajemnicą i czy powinniśmy zaglądać na drugą stronę, zanim przyjdzie nasz czas?

W codziennej pracy w hospicjum i centrum wsparcia po stracie docieramy z osobami w różnym wieku do ostatniego oddechu, a następnie wyruszamy w długą drogę przez żałobę z bliskimi, którzy niezależnie od przekonań i wyznawanej wiary odkrywają, że śmierć niczego nie kończy, choć wszystko zmienia. Uczymy się budowania relacji z tymi, których fizycznie już z nami nie ma.

Ksiądz Wiktor Szponar w swoich rozmowach podąża krok dalej. Wywiady zabierają nas w podróż do nieznanego świata w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie: Czy jest życie po śmierci? Jeśli tak, dlaczego umieranie wzbudza skrajnie trudne emocje i jest jednym z największych tematów tabu XXI wieku? Kto wyrusza w drogę i nie przestaje iść, ma szansę dotrzeć do celu.

Niniejsza książka jest zaproszeniem na szlak w bardzo wysokie góry, a jej bohaterowie to napotkane osoby, którym wydaje się, że były na szczycie. Motywują do wysiłku i odwagi, by zadawać sobie trudne pytania. Pomagają oswoić przemijanie. Przed Tobą, drogi Czytelniku, wiele wzruszeń, refleksji, bliskości.

Dostajesz szansę na odkrywanie śmierci, która budzi do życia.

Bądź gotowy!

Ewa Liegman

Prezes Fundacji Hospicjum Pomorze Dzieciom

Wprowadzenie

Kiedyś usłyszałem takie zdanie: Żyj tak, żeby kiedy rano się budzisz, diabeł w piekle mówił: „O cholera, już wstał”. To zdanie pochodzi z filmu „Szybcy i wściekli”. Nie podejrzewałbym autorów tej serii o jakąś specjalną pobożność, niemniej to motto jakoś do mnie mocno trafiło. Czasami tak jest, co bardzo mocno podkreślają dokumenty ostatniego soboru, że Prawdę możemy znaleźć tam, gdzie niektórym nie przyszłoby do głowy szukać. Żyjąc – śmiem twierdzić – jeszcze dość krótko na tym świecie, zorientowałem się, że świat, nie zdając sobie z tego sprawy, ma w sobie bardzo dużo ukrytej Prawdy. Czasami jednak nienazwanej…

Pisząc drugą książkę o umieraniu, wielokrotnie zastanawiałem się, jak najprościej określić śmierć. Doszedłem do dość oczywistego wniosku, o którym uprzedzał Sokrates. Im więcej zadawałem pytań o moment przejścia, im bardziej wydawało mi się, że coś udało mi się odsłonić, choćby troszeczkę uszczknąć tajemnicy, tym bardziej dostawałem po nosie. Moment śmierci, a właściwie czas śmierci, to jedno wielkie misterium, jedna wielka tajemnica paschy, czyli przejścia. Przejścia, które z jednej strony przeraża, ale z drugiej fascynuje. Bo kto nigdy nie zastanawiał się, czy jest życie po śmierci?

Po napisaniu pierwszej części książki Życie po śmierci. Teologiczne śledztwo dostałem mnóstwo listów, maili, telefonów, wiadomości. Spotkałem się z wieloma ludźmi, którzy podzielili się ze mną historiami, jak to niektórzy mówią, „z zaświatów”. Niewielu z nich miałem odwagę spytać o to, czy podzielą się swoimi historiami publicznie. To było zbyt intymne. Czasami jednak miałem jakąś dziwną intuicję, żeby o to poprosić. Niektórzy się zgodzili, ale i tak miałem zbyt mało materiału do napisania książki. Poza tym czułem, jak się okazało błędnie, że po sukcesie wydawniczym pierwszej części temat się wyczerpał. Nie miałem nic do dodania. Udzielałem kolejnych wywiadów do mniejszych i największych mediów w Polsce. Jeździłem do stacji telewizyjnych i radiowych, youtuberów, redakcji portali internetowych czy tygodników, ale wszędzie mówiłem to samo. Co nowego miałem powiedzieć, co nowego odkryć? Wszędzie powtarzałem to samo: że relacje pacjentów po NDE, czyli bliskim doświadczeniu śmierci, są w zdecydowanej większości ze sobą spójne, co więcej, są spójne z chrześcijańską wiarą w życie po śmierci, choć pochodzą od setek, a nawet tysięcy osób wyznających różne religie, choć najczęściej badani pacjenci byli ateistami. Do czasu swojej śmierci klinicznej…

Pacjenci pochodzili z różnych kontynentów i oczywiście się nie znali, ale prawie zawsze mówili to samo. Wszyscy nie mogli oszukiwać albo być w międzynarodowym spisku. Wielu znakomitych badaczy opisało stałe etapy NDE, które regularnie się powtarzały. Czasami nawet dochodziło do takich zabawnych sytuacji, w których osoby po NDE nie mogły sobie czegoś przypomnieć albo ubrać w słowa i już chciałem im podpowiedzieć, choć przecież nie mogłem, i nagle mówiły to, co ja miałem na końcu języka, w który się ugryzłem.

Nie mając wystarczająco dużo materiału na książkę, nie chciałem też każdej osoby, która ze mną rozmawiała o swoim NDE, pytać, czy będę mógł nagrać naszą rozmowę i ją opublikować w kolejnej książce. Kilka razy czułem, że to dobry pomysł, ale były to wyjątki. Kilka osób także odpowiedziało pozytywnie na moją prośbę, którą wystosowałem na skrzydełku okładki pierwszego tomu. W ten sposób miałem może połowę drugiej książki. I wszystko stanęło. Nie miałem też absolutnie czasu na pisanie. Kilkanaście godzin pracy duszpasterskiej codziennie bez przerwy przez kilka miesięcy jest naprawdę wyczerpujące. Miałem jednak w sobie wewnętrzne rozeznanie, że jeśli książka ma powstać, to znajdą się i czas, i rozmówcy.

Dwa lata po publikacji pierwszego tomu na początku wakacji wyjechałem z ministrantami do lasu nad jezioro na Kaszubach. Codziennie graliśmy w piłkę, niestety podczas pewnego feralnego meczu jeden z ministrantów tak mnie sfaulował, że musiałem mieć operowane kolano. Kilka tygodni w łóżku, wszystkie plany wakacyjne niestety musiałem odwołać, a we wrześniu czekała mnie wizyta w sanatorium. Idealny czas na pisanie książki. I nagle, co jakiś czas, na skutek wręcz absurdalnych zbiegów okoliczności, odnajdywałem kolejnych fantastycznych ludzi, którzy chcieli mi udzielić wywiadu do nowej książki. Już same historie o tym, jak trafiłem do niektórych osób, są gotowym materiałem na trzecią książkę.

Mniej więcej tak powstał ten tom. Każdy z wywiadów poprzedziłem krótkim wstępem, aby wprowadzić Czytelnika w atmosferę spotkania i klimat rozmowy. Przez te króciutkie wprowadzenia chciałem także pokazać, że osoby, które udzieliły mi wywiadów, są normalnymi ludźmi, którzy mieszkają i pracują obok nas. Wśród nich są nauczyciele, emerytowana księgowa, żołnierz, biznesmen, księża, kierowca Ubera czy polityk. Do większości wywiadów dołączyłem fragmenty dostarczonej mi dokumentacji medycznej lub sądowej.

Książka, którą mam przyjemność zaproponować, to wywiady z pacjentami, którzy doświadczyli NDE. Prowadząc wywiady, starałem się być neutralnym słuchaczem. Ze względów etycznych nie cenzurowałem opinii moich rozmówców, nawet jeśli się z nimi nie zgadzałem. Chciałbym bardzo wyraźnie podkreślić, że w żaden sposób nie można udowodnić życia po śmierci, a ocenę autentyczności każdej z historii zawartych w tej książce zostawiam Czytelnikowi. Niektóre fragmenty mogą być dość kontrowersyjne, dlatego lojalnie pragnę ostrzec, że wypowiedzi zawarte w tej książce nie są oficjalnym nauczaniem Kościoła, lecz jedynie szczerą relacją pacjentów, którzy opowiedzieli mi o swoich przeżyciach.

Druga część książki nie zawiera teologicznego komentarza tego niezwykłego zjawiska, dlatego gorąco zachęcam do przeczytania pierwszego tomu. Tam umieściłem obszerną teologiczną analizę NDE. Tych, którzy tego nie zrobią, proszę przynajmniej o przeczytanie definicji tego zjawiska, którą umieściłem na końcu tego dość przydługawego wstępu.

Jeszcze jedno: jeśli szukasz jakichś sensacyjnych i kontrowersyjnych wydarzeń czy wzruszających historii, to na pewno je tu znajdziesz, ale nie o tym jest ta książka. Chciałbym, żeby nazwała ona ukrytą Prawdę po imieniu.

Definicja

Poniższa definicja to miniesej, o którego napisanie zostałem poproszony przez znakomity zespół naukowców z całej Polski przygotowujący „Słownik wyrazów ratujących życie” (red. Paluch, 2023). To tytuł roboczy, ponieważ premiera zaplanowana jest na rocznicę wybuchu wojny rosyjsko-ukraińskiej, czyli 24 lutego 2023 roku. Słowa zebrane i opisane w słowniku pochodzą najczęściej od uchodźców z Ukrainy, wolontariuszy, żołnierzy oraz pracowników służby zdrowia, którzy z narażeniem życia ratowali ofiary wojny. Słowa opracowane w słowniku pochodzą także z misji pokojowych, w których Polska wzięła udział, oraz polskich szpitali. Badacze zebrali słowa, które komuś uratowały życie, np. „uważaj, rakieta!”, „padnij”, i opisali sytuacje, w których uchroniły one kogoś przed śmiercią. Do takich słów zaliczono także Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo.

_____

„Prawie umarłem, ale usłyszałem słowa przywracające mi życie: Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo!” – takie wspomnienie często można usłyszeć od osób, które przeżyły NDE (ang. near death experience). Do tego zjawiska, nazywanego także bliskim doświadczeniem śmierci, doświadczeniem śmierci klinicznej lub doświadczeniem stanu bliskiego śmierci, może dojść u człowieka w sytuacji zatrzymania akcji serca, śmierci klinicznej, głębokiej hipotermii lub na skutek innego poważnego zagrożenia życia. Czy osoba umierająca słyszy słowa, które w konsekwencji mogą przyczynić się do przywrócenia jej podstawowych funkcji życiowych lub towarzyszyć temu zjawisku? Ten właśnie problem poruszam w niniejszym eseju. Charakterystyczne jest to, że podczas NDE występują specyficzne elementy, takie jak doświadczenie przemieszczania się przez tunel ze światłem na końcu, „film z życia”, spotkanie ze zmarłymi osobami, możliwość obserwacji własnej reanimacji, a nawet spotkanie z Bogiem i doświadczenie nieba, piekła albo czyśćca (por. Szponar, 2020, s. 27–43).

Temat NDE jest aktualnie zdominowany przez środowiska związane z New Age. W literaturze związanej z tym ruchem możemy spotkać się z podobnym opisem NDE: „Zjawisko to można zdefiniować jako relację ze wspomnień i wszystkich przeżyć podczas nadzwyczajnego stanu świadomości, w którym występują specyficzne elementy, takie jak doświadczenie przemieszczania się przez tunel ze światłem na końcu, film z życia, spotkanie ze zmarłymi osobami, możliwość obserwowania reanimacji własnej osoby. Ten niezwykły stan świadomości może nastąpić w czasie zatrzymania akcji serca, podczas śmierci klinicznej, ale również ciężkiej choroby lub bez żadnych powodów zdrowotnych” (Lommel, 2015, s. 31). Podobną definicję przedstawia Greyson: „Doświadczenie śmierci klinicznej to znaczące doświadczenia psychologiczne z elementami mistycznymi i transcendentalnymi, pojawiające się u ludzi w sytuacjach bliskich śmierci lub w czasie poważnych zagrożeń emocjonalnych czy zdrowotnych” (Greyson, 2003, s. 269–276). Zasadniczą różnicą spotykaną w definiowaniu NDE jest możliwość jego wystąpienia bez przyczyny chorobowej. Niektórzy stoją na stanowisku, że doświadczenie to można wywołać w warunkach laboratoryjnych, co jednak budzi wątpliwości etyczno-metodologiczne.

Zastanawiając się, czy nauka w ogóle może zająć się badaniem tego zjawiska, należy sprawdzić, czy badania nad NDE są intersubiektywnie kontrolowalne i intersubiektywnie komunikowalne. Innymi słowy, czy jeden naukowiec może zweryfikować wyniki badań drugiego. Pierwsze poważne prace nad bliskim doświadczeniem śmierci zainicjował Raymond Moody, publikując w 1975 roku głośną książkę Życie po życiu. To ona rozpoczyna ogólnoświatowe zainteresowanie tematem NDE, choć niektórzy wskazują, że pierwszego opisu bliskiego doświadczenia śmierci dokonał sam Platon w Państwie, opisując historię żołnierza imieniem Er, który obudzić się miał 12 dni po domniemanej śmierci. Jego opis rzeczywistości eschatologicznej w pewnym sensie przypomina współczesne relacje, choć z pewnymi znaczącymi różnicami (m.in. jest tam opisana reinkarnacja).

[…] Prowadzone na przestrzeni ostatnich pięćdziesięciu lat badania naukowe wykazały, że opisane relacje pacjentów z różnych państw, o różnych wyznaniach i przekonaniach są ze sobą spójne i tworzą logiczną całość. To jeden z najpoważniejszych argumentów przemawiających za autentycznością tego zjawiska. Warto także zauważyć, że relacje pacjentów są również spójne z chrześcijańską wiarą w życie po śmierci, pozostając często w sprzeczności z ich wcześniejszymi poglądami. Nierzadko doświadczenie to wpływa na późniejsze życie pacjenta (por. Sutherland, 1992, s. 94–101; Grey, 1985, s. 52–54; Musgrave, 1997, s. 187–201).

Najnowsze badania nad NDE opublikowano w listopadzie 2022 roku podczas sesji Amerykańskiego Towarzystwa Kardiologicznego. Zespołem badawczym kierował Sam Parnia ze Stanów Zjednoczonych. Naukowiec obserwował aktywność mózgu (EEG oraz NIRS ) podczas zatrzymanej akcji serca i resuscytacji krążeniowo-oddechowej. Z dwudziestu ośmiu pacjentów, którzy przeżyli reanimację i powrócili do zdrowia na tyle, by móc logicznie rozmawiać, jedenastu twierdzi, że podczas reanimacji zachowali świadomość. Pacjenci przede wszystkim utrzymywali, że doświadczyli oddzielenia się od ciała (Parnia, 2022, za: „Medical New Today”).

Naukowcy wyodrębniają stałe elementy (fazy, etapy, kategorie, formy) oraz cechy NDE. Stałe elementy to: uczucie błogiego spokoju, świadomość własnej śmierci, opuszczenie ciała, obserwowanie swojego ciała, ciemny tunel ze światłem na końcu, doświadczenie nieba, piekła albo czyśćca, doświadczenie totalnej, bezwarunkowej miłości i szczęścia, spotkanie z osobowym Bogiem (często nazywanym Jezusem, rzadziej Świetlistą Istotą), spotkanie i kontakt z bliskimi zmarłymi, doświadczenie uczucia granicy, poza którą nie można przejść, oraz świadomy powrót do ciała. Do stałych cech zaliczamy: „nowe ciało”, „nowy czas”, „nowy język – przekaz myśli”. Pacjenci mówią o niemożności opisania tego, co zobaczyli, nadzwyczajnie szybkim wyzdrowieniu oraz o poczuciu misji do spełnienia (por. Moody, 2011, s. 32–74; Greyson, 1983; Long, Perry, 2011, s. 6–7).

Zaskakujące jest również, że pacjenci podczas bliskiego doświadczenia śmierci często uzyskują informacje od swoich bliskich zmarłych, które później się potwierdzają. Bardzo znana jest historia kilkuletniego chłopca Coltona Burbo, opisana przez jego ojca w bestsellerowej książce Niebo istnieje naprawdę, na podstawie której nakręcono film o tym samym tytule. Po NDE czteroletni chłopiec miał oznajmić rodzicom, że w niebie spotkał siostrę, o której istnieniu nie wiedział. Okazało się, że jego mama faktycznie była w ciąży, ale niestety poroniła, o czym nie powiedziała swojemu synowi.

Jeszcze częściej potwierdzają się szczegółowe opisy reanimacji czy operacji, które pacjenci opisują, twierdząc, że widzieli je „spod sufitu”. Jak zaznacza Moody, wszystkie szczegóły opisywane przez pacjentów, jak np. fryzura reanimującej pielęgniarki, jej imię czy kolor ubrania, zgadzają się z relacjami personelu medycznego (Moody, 2011, s. 91). Natomiast Gloria Polo wspominała: „Widziałam, jak moje nieruchome ciało leży na noszach na oddziale Uniwersytetu Medycznego w Bogocie. Widziałam lekarzy, jak się o mnie starali i aplikowali mi elektrowstrząsy” (Polo, 2008, s. 12; por. Parti, Perry, 2016, s. 20).

Następnym etapem jest tzw. ciemny tunel. Tak opisuje go wspomniana Gloria Polo: „Bo gdy moje zwęglone ciało leżało, znajdowałam się (moja dusza) w cudownie białym tunelu. Wokół mnie było białe światło, które dawało taką rozkosz, spokój i szczęście, których nie można opisać ludzkimi słowami”. Następnie pacjenci doświadczają rzeczywistości, którą nazywają niebem lub rajem. Widzą przepiękne krajobrazy, bardzo nasycone kolory, czują zachwycające zapachy. Jednak najwspanialszym doświadczeniem jest spotkanie z Bogiem. W literaturze New Age często można spotkać określenie „Świetlista Istota”, która zwykle kojarzona jest z Chrystusem. Najczęściej jednak pacjenci mówią po prostu o osobowym Bogu.

Najczęstszym określeniem Boga jest „bezwarunkowa miłość”, która emanuje na człowieka. To doświadczenie bywa najpiękniejsze z całego NDE. Andrzej Duffek opisuje Boga w takich słowach: „Bóg jest miłością. Jest tylko miłością. Bóg jest miłością, po prostu, i jeszcze ma relację” (Szponar, 2020). Taki opis Boga jest spójny z chrześcijaństwem (por. Benedykt XVI, 2006), natomiast bardzo rzadko można spotkać relację niezgodną z chrześcijańską eschatologią. O zjednoczeniu się „ja” z jaźnią albo o reinkarnacji mówi około 2 procent badanych.

Zazwyczaj podczas spotkania z osobowym Bogiem dochodzi do tzw. filmu z życia. Pacjenci obserwują swoje dotychczasowe życie i w świetle Bożej miłości sami je oceniają. Czasami dziwią się, że niektóre z pozoru ważne wydarzenia z ich życia nie mają znaczenia (takie jak awans zawodowy), a drobne zachowania stają się naprawdę istotne. Najważniejsze są intencje, którymi kierowaliśmy się w życiu, oraz to, jak tworzyliśmy relacje z innymi ludźmi. Intencje i relacje to są dwa kluczowe słowa. Tym, co ważne, jest to, jak bardzo kochało się innych, jak bardzo było się dla nich. Widzi się także dalekosiężne konsekwencje swoich czynów (Neal, 2012, s. 57).

Jednym z powtarzających się elementów NDE jest słyszenie modlitw swoich bliskich (Socci, 2014, s. 179; Lommel, 2015, s. 55–57; Alexander, 2013, s. 133, 144). Pacjenci bardzo często doświadczają „niesamowitej Miłości, pokoju i radości”, mają poczucie największego szczęścia, jakiego nigdy wcześniej nie zaznali. Decyzja o „powrocie do ciała”, którą czasami są w stanie podjąć, jest bardzo trudna, zwłaszcza po doświadczeniu nieba. Jednak usłyszane modlitwy zanoszone przez bliskich pacjentów, szczególnie różaniec oraz modlitwy Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo, nieraz pomagają im podjąć decyzję o powrocie. Warto zwrócić uwagę, że słowa modlitwy Ojcze nasz jako pierwszy wypowiedział Jezus Chrystus, odpowiadając uczniom na pytanie, jak mają się modlić, a pierwszy fragment modlitwy Zdrowaś Maryjo zaczerpnięto z pozdrowienia archanioła Gabriela skierowanego do Maryi podczas Zwiastowania. Obie te modlitwy, a więc słowa, które ratują życie – według wierzeń chrześcijan źródła te mają boskie lub anielskie pochodzenie – należą do tekstów natchnionych.

Do pacjentów, którzy uważają, że wrócili do żywych dzięki modlitwom swoich bliskich oraz nieznajomych, zalicza się wspomniany Andrzej Duffek, który słyszał, a czasami widział osoby w pokojach czy kościołach, które modliły się w jego intencji. Kiedy modlitwy się nasilały, czuł, że wraca do ciała, kiedy słabły, czuł, że się oddala. „Prawie umarłem, ale usłyszałem słowa przywracające mi życie: Ojcze nasz i Zdrowaś Maryjo!. Silniejsza była tylko Msza Święta” – wspomina. Po odzyskaniu przytomności mężczyzna zaczął weryfikować miejsca i słowa modlitw, które słyszał po „drugiej stronie”. Na przykład zapytał swojego kolegę ateistę, czy faktycznie siedział na Mszy Świętej pod figurą Matki Bożej Fatimskiej w kościele św. Brygidy w Gdańsku. Swoją żonę zapytał, czy z jego siostrą, w ich sypialni, mówiąc różaniec, ciągle myliły słowa modlitwy, a swojego tatę – czy zdjął u siebie w pokoju obraz Jezusa Miłosiernego i oparł go o sofę. Wszystkie szczegóły się zgadzały (Duffek, 2016, s. 28–45). Pewna kobieta podczas NDE usłyszała modlitwę swojego synka: „Boże, wróć mi moją mamę”. Gloria Polo słyszała modlitwę swojego męża: „Gloria! Proszę nie zostawiaj mnie samego. Popatrz, twoje dzieci cię potrzebują. Gloria, wróć. Nie bądź tchórzem i nie zostawiaj nas samych” (Polo, 2008, s. 12). Niektórzy też spotykają swoich bliskich, którzy przekonują ich, że nie nadszedł ich czas. Zdarza się również, że pacjenci proszą świetlistą postać o powrót, żeby móc wychować swoje dzieci (Szponar, 2020, s. 62).

Bywa też odwrotnie, niektórzy twierdzą, że chcieliby już umrzeć, ale nie pozwalają na to modlitwy ich bliskich. Pewna kobieta imieniem Joan usłyszała od swojej cioci, która doświadczyła NDE: „Joan, ja już tam byłam, tam jest bardzo pięknie. Chciałam tam zostać, ale nie mogę, dopóki się za mnie modlicie, żebym została z wami. Wasze modlitwy zatrzymują mnie. Proszę nie módlcie się więcej” (Moody, 2011, s. 77). Prośba została spełniona i pacjentka wkrótce zmarła. Jak dotąd największe religie na świecie w swoich oficjalnych nauczaniach nie odniosły się do tego zjawiska. Jak wspomniałem – temat ten jest zdominowany przez ezoterykę i ruchy New Age. Moody wiele lat po swojej pierwszej publikacji w książce The Last Laugh w 1999 roku jednoznacznie odciął się od różnych grup religijnych i sekt, które jego zdaniem wykorzystują podjęte badania do swoich partykularnych celów.

O ile mi wiadomo, największe religie świata oficjalnie nie wypowiedziały się na temat NDE. Kościół katolicki jest bardzo ostrożny w tej kwestii. Osobiście po kilku latach badań tego zagadnienia mam więcej pytań niż odpowiedzi: czy dusza mogła oddzielić się od ciała i do niego wrócić? Gdyby tak było, mówilibyśmy o śmierci człowieka i jego wskrzeszeniu, a nie bliskim doświadczeniu śmierci. Już sama nazwa wskazuje, że nie mówimy o śmierci człowieka, ale stanie z pogranicza śmierci. Ponad wszelką wątpliwość możemy uznać, że reanimowani ludzie z zatrzymaną akcją serca nie są wskrzeszani. Teologia chrześcijańska ma więc spory problem z opisem NDE, niemniej relacje pacjentów są w przeważającej mierze zgodne z chrześcijańską wiarą w życie po śmierci, choć przy tym często sprzeczne z ich dotychczasowym światopoglądem. Tym, co najbardziej przekonuje mnie o autentyczności tego zjawiska, jest spójność relacji pacjentów o różnych wyznaniach i światopoglądach, pochodzących z różnych państw. Relacje te tworzą określoną strukturę, składającą się ze względnie stałych elementów. Nie sądzę, aby osoby, z którymi rozmawiałem, były ze sobą w spisku i wzajemnie potwierdzały swoje wersje życia po śmierci.

Medycyna potrafi wyjaśnić niektóre pojedyncze elementy NDE (jak np. uczucie błogiego pokoju w sercu w chwili umierania albo poczucie szczęścia na skutek wyrzutu dopaminy do krwi), ale nie jest w stanie wyjaśnić tego doświadczenia w całości. Dodatkowym argumentem przemawiającym za autentycznością NDE jest weryfikacja szczegółów z obserwacji własnej reanimacji oraz informacji zdobytych od zmarłych bliskich osób. To wszystko czyni omawiane zjawisko wysoce prawdopodobnym, ale równocześnie niewytłumaczalnym zarówno dla medycyny, jak i teologii. W swojej pracy nad bliskim doświadczeniem śmierci zaproponowałem, by jego istotę rozumieć jako „nadzwyczajną łaskę” otrzymaną od Pana Boga. Niemniej jesteśmy jeszcze na długo przed teologicznym wytłumaczeniem bliskiego doświadczenia śmierci.

_____

Bibliografia

Alexander E. (2013), Dowód, Kraków: Wydawnictwo Znak.

Benedykt XVI (2006), Encyklika Deus Caritas est, Poznań: Wydawnictwo Pallottinum.

Burke J. (2015), Zobaczyć niebo, Częstochowa: Wydawnictwo św. Paweł.

Dobroczyński B. (2000), New Age, Kraków: Wydawnictwo Znak.

Duffek A. (2016), Po drugiej stronie życia, Kraków: Wydawnictwo AA.

Grey M. (1985), Return from death: an exploration of the near-death experience, London: Arkana.

Greyson B. (1983), The near death experience scale: construction, reliability and validity, „Journal of Nervous and Mental Disease”, no. 171.

Greyson B. (2003), Incidence and correlates of near-death experiences in a cardiac care unit, „General Hospital Psychiatry”, no. 2.

Lommel P. (2015), Wieczna świadomość. Naukowa wizja „Życia po życiu”, Warszawa: Artavitae.

Long J., Perry P. (2011), Evidence of the Afterlife. The science of Near-Death Experiences, San Francisco: HarperOne.

Moody R.A. (1999), The Last Laugh, Newburyport: Hampton Roads Publishing Company.

Moody R.A. (2011), Życie po życiu, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka.

Musgrave C. (1997), A study of spiritual transformation. „Journal of the Near-Death Study”, no. 15.

Neal M.C. (2012), To Heaven and Back, Colorado Springs: WaterBrook & Multnomah.

Parti R., Perry P. (2016), Świadectwo. Prawdziwa historia hinduskiego lekarza, który przeżył śmierć kliniczną, spotkał Jezusa i przebudził się do nowego życia, Białystok: Wydawnictwo Samsara.

Platon (2020), Państwo, Kęty: Antyk Marek Derewiecki.

Polo G., (2008), Trafiona przez piorun, Kraków: Królowa Pokoju.

Ring K. (1980), Life at Death: A Scientific Investigation of the Near-Death Experience, New York: Coward Mc Cann.

Sabom M.B. (1982), Recollectionis of Death. A Medical Investigation, New York: HarperCollins.

Socci A. (2014), Ci, którzy wrócili z zaświatów, Kraków: Wydawnictwo Espirit.

Sutherland Ch. (1992), Transformed by the Light. Life after near-death experience, Docklands: Random House Australia.

Szponar W. (2020), Życie po śmierci. Teologiczne śledztwo, Warszawa: Wydawnictwo Fronda.

What do people experience at the border between life and death, „Medical News Today”, https://www.medicalnewstoday.com/articles/318895#Face-it-or-evade-it? [dostęp 16.12.2022] [nieprecyzyjne odniesienie].