Tłumaczenie z języka angielskiego Piotr Tymiński
Redakcja i korekta Andrzej Ryba
Projekt okładki Piotr M. Rogalski

All rights reserved / Wszelkie prawa zastrzeżone
Copyright © by „Katmar” sp. z o.o.

ISBN 978-83-68435-27-6 Wydanie IV
Gdańsk 2025

Wydawca:
Fundacja historia.pl
80-855 Gdańsk,
Wały Piastowskie 1/1508
e-mail: finna@finna.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Książka dedykowana jest niekończącym się
kolumnom niemieckich żołnierzy,
które pod koniec II wojny światowej
zniknęły w Związku Radzieckim,
by nigdy stamtąd nie powrócić

Wstęp

My, służący w szeregach niemieckiej armii podczas II wojny światowej, byliśmy młodymi ludźmi walczącymi dla swojego kraju. Nie byliśmy „nazistami”, byliśmy po prostu niemieckimi żołnierzami. To jest historia jednego z nich.

Siegfried Knappe,
Xenia, Ohio, wrzesień 1991

Zachowanie bogactwa szczegółów tej opowieści umożliwił dziennik, który Siegfried Knappe prowadził od wieku nastoletniego do dnia, kiedy trafił do niewoli rosyjskiej w dniu 2 maja 1945 roku. Dodatkową pomocą były także liczne fotografie z lat wojny, które przeszmuglował z domu swej matki we wschodnich Niemczech. Podstępem przekonał władze, aby pozwoliły mu udać się do zachodnich Niemiec po zwolnieniu go z rosyjskiej niewoli w grudniu 1949 roku. W czasie około czterystu pięćdziesięciu godzin rozmów używaliśmy tych fotografii, aby odświeżyć pamięć autora, gdy po wielokroć odtwarzaliśmy każdy epizod jego wojennej kariery.

Siegfried był także w posiadaniu relacji generała Weidlinga, dotyczącej działań 56 Korpusu Pancernego z walk nad Odrą i podczas obrony Berlina, którą Weidling napisał dla Rosjan bezpośrednio po dostaniu się do niewoli. Gdy Siegfried został zwolniony z rosyjskiej niewoli w grudniu 1949 roku, natychmiast zapisał własną wersję wydarzeń dotyczących tego samego okresu, obejmującą również czas spędzony w obozach jenieckich.

I wreszcie, Siegfried dysponował także raportami swego dowódcy baterii artylerii, dotyczącymi działań jednostki podczas inwazji Francji w 1940 roku.

Żaden pisarz nie mógłby marzyć o lepszym materiale źródłowym.

Ted Brusaw,
Dayton, Ohio, wrzesień 1991

Część I. Kocioł czarownic (1945)

Część I
Kocioł czarownic
(1945)

Rozdział 1

Kapitan Kafurke, mój adiutant, obudził mnie pukając w szybę mojego samochodu.

– Panie majorze, naczelnik stacji ma dla pana wiadomość – powiedział.

Zmusiłem rozespany umysł i ciało do przebudzenia i rozejrzałem się wokół. Mój samochód umocowany był do wagonu-platformy, stanowiącego część składu, którym przez całą noc podróżowaliśmy w Góry Harz celem dołączenia do formującej się tam właśnie 12 Armii generała Wencka. Spałem w samochodzie, gdyż było to wygodniejsze niż cokolwiek innego, co mieliśmy do dyspozycji.

Sądząc, iż nad ranem dotrzemy w okolice Lipska, poinstruowałem mojego ordynansa żeby obudził mnie w Eilenburgu, abym mógł wsiąść na motocykl i odwiedzić tam moją żonę Lilo i naszego małego syna, Klausa, a następnie dogonić wolno jadący pociąg gdzieś w innym mieście. Nie byliśmy jednak w Eilenburgu, lecz w Budziszynie. Przeciągnąłem się, wysiadłem z samochodu, zszedłem z platformy i udałem się na stację.

– Ma pan jakąś wiadomość? – zapytałem naczelnika.

– Tak jest, panie majorze – odpowiedział. – Otrzymałem polecenie, aby skierować pana pociąg na północ, w kierunku Berlina.

Jego informacja zaskoczyła mnie.

– Czy linia kolejowa na zachód jest odcięta? – zapytałem, próbując znaleźć wytłumaczenie dla faktu, iż zmieniają naszą marszrutę na północ.

– Nie. Ruch odbywa się powoli, ale bez przeszkód.

Podziękowałem mu i wróciłem do pociągu. Prawdopodobnie po prostu skierują nas do Berlina, a następnie wyślą inną drogą w Góry Harz, ale zabiło to moje nadzieje na zobaczenie Lilo i Klausa. Odwiedzenie ich i tak było wbrew wszelkim przepisom, ale zdecydowałem, że nie przepuszczę szansy, o ile tylko będzie to możliwe. Cóż, teraz i tak nie było na to nadziei.

Około godziny jedenastej dotarliśmy do południowej części pętli kolejowej wokół Berlina. Zdążyliśmy wtoczyć się na stację metra w Neukölln, gdy głośno zawyły syreny alarmu przeciwlotniczego. Skonsultowałem się z naczelnikiem stacji i dowiedziałem się, że nie będziemy mogli jechać dalej, dopóki nie odwołają alarmu. Rozstawiłem posterunki wzdłuż składu i odesłałem resztę naszych ludzi do okolicznych schronów przeciwlotniczych.

Jako oficer operacyjny 56 Korpusu Pancernego nadzorowałem przemieszczenie sztabu ze Śląska, gdzie dopiero co walczyliśmy z Rosjanami, w Góry Harz. Podpułkownik Theodor von Dufving, szef sztabu 56 Korpusu Pancernego i mój bezpośredni przełożony, udał się w Góry Harz przed nami wraz z niewielką czołówką.

Kapitan Kafurke, major Wolff (oficer kadrowy 56 Korpusu) oraz ja udaliśmy się do schronu przeciwlotniczego, który w większości zajmowali cywile. Nastroje wśród nich były smutne, ale jednocześnie spokojne. Nikt nie był w nastroju do żartów, lecz nie okazywano wobec nas niechęci za to, że wciąż walczymy, choć przejawy tego typu zachowań można było już wcześniej zauważyć wśród niektórych cywilów.

Alarm trwał nadal, ale ponieważ nie słychać było żadnych eksplozji, zdecydowałem się wyjść na zewnątrz, aby się rozejrzeć. Ulice były oczywiście puste, a gdzieś wysoko na głową słyszałem przelatujące alianckie samoloty bombowe. Nie było widać oznak niemieckiego przeciwdziałania. Patrzyłem na bombowce i jak zawsze zastanawiałem się, czy Michaelis – mój żydowski przyjaciel, z którym ukończyłem gimnazjum Petri i który wraz z rodziną przeprowadził się do Anglii w 1938 roku – mógłby być w którymś z nich. Wreszcie, około godziny szesnastej, nastąpił odbój alarmu przeciwlotniczego i wszyscy wrócili do pociągu. Ruszyliśmy powoli, ale ku mojemu zdenerwowaniu, w kierunku wschodnim! Gdy otrzymałem rozkazy, aby wyładowywać się w Müncheberg, około pięćdziesięciu kilometrów od linii frontu, stało się jasne, że wracamy do walki z Rosjanami i serce mi się ścisnęło. Rozładowaliśmy skład w Müncheberg i pojechałem do Waldsieversdorf, gdzie, jak mi powiedziano, miał znajdować się nasz sztab. Na miejscu wraz z naszą wysuniętą grupą był już podpułkownik von Dufving. Był raczej niewysokim człowiekiem żylastej budowy o ciemnych oczach.

– Mam wrażenie, że ktoś tu nadużył stanowiska – powiedział z cieniem złości i goryczy w głosie. – Najwidoczniej zamieniamy się miejscami ze sztabem innego korpusu, na którego czele stoi generał.

Nasz stary generał został przeniesiony na inne stanowisko, a nowy jeszcze nie przybył.

W Waldsieversdorf dowiedzieliśmy się, że mamy zluzować sztab korpusu pancernego, który zawiadywał tam dwoma dywizjami z rezerwy armii – w miejscu, które zgodnie z oczekiwaniami miało stać się centrum rosyjskiej ofensywy! Zakładaliśmy, że dowodzący luzowanym korpusem miał koneksje w naczelnym dowództwie i zdołał załatwić swojemu sztabowi nasze miejsce w Górach Harz, podczas gdy nas wysłano zamiast nich do 9 Armii. Sztab korpusu, który mieliśmy zastąpić, znał okolicę, znał dywizje i orientował się w sytuacji bojowej, jak również posiadał wszelkie niezbędne środki łączności. My zaś przybyliśmy w zupełnie nowy rejon, nie znaliśmy nikogo w przydzielonych nam dywizjach czy też w ich sztabach lub sztabie korpusu i mieliśmy na wyposażeniu tylko około połowy naszych telefonów i ledwie trzydzieści pięć procent urządzeń łączności bezprzewodowej – wszystko dlatego, że dopiero co wycofano nas z walk na Śląsku.

I przy wszystkich tych utrudnieniach mieliśmy teraz zająć się bardzo trudnym zadaniem kierowania ruchomą obroną w walce przeciwko nieprzyjacielowi posiadającemu miażdżącą przewagę zarówno w sile żywej, jak i wyposażeniu! Nasz nowy dowódca, generał artylerii Helmut Weidling, był już w drodze, lecz jeszcze nie przybył na miejsce. Cóż, niewiele mogliśmy na to poradzić. Von Dufving i ja przejęliśmy dowodzenie odcinkiem obrony korpusu od naszych poprzedników, którzy szybko się ulotnili. Generał Weidling przybył następnego ranka, 13 kwietnia 1945 roku. Von Dufving, który znał Weidlinga, udzielił mi porad odnośnie upodobań i awersji generała, z których skorzystałem, gdy zameldowałem się u Weidlinga, składając zwięzły meldunek będący podsumowaniem bieżącej sytuacji. Generał był bardzo miły i miałem przeczucie, iż wywarłem na nim dobre wrażenie. Ponieważ miał zwyczaj wyrabiania sobie stałej opinii o podkomendnych na bazie pierwszego wrażenia, dla naszej przyszłej współpracy było bardzo istotne, abym jako jego oficer operacyjny wywarł właśnie takie wrażenie.

Po południu Weidling zabrał mnie i Wolfa w teren celem nawiązania kontaktu z naszymi własnymi dywizjami oraz z sąsiednimi jednostkami. Po drodze Weidling wymaglował nas zdrowo, starając się dowiedzieć, jak wygląda nasze doświadczenie bojowe, co miało pomóc mu w ocenie, czy będziemy w stanie zapewnić mu realne wsparcie. Wydawało się, że był zadowolony z tego, co usłyszał. Sytuacja na pierwszej linii dowodziła, iż Rosjanie prowadzą bezustanne przygotowania do ofensywy na całym froncie. Nieprzyjaciel uchwycił trzy przyczółki na zachodnim brzegu Odry, my zaś wciąż utrzymywaliśmy skrawki terenu na wschodnim brzegu w rejonie Kostrzynia i Frankfurtu.

Zdjęcia lotnicze wskazywały, iż na każde dziesięć metrów linii frontu przypadało jedno rosyjskie działo! Duże baterie artylerii, liczące po dwanaście sztuk dział każda, rozmieszczono w prostych liniach wzdłuż dróg i linii kolejowych, nie bawiąc się nawet w jakiekolwiek maskowanie. Rosyjska artyleria stanowiłaby idealny cel dla Luftwaffe z poprzednich lat, ale do tej pory nasze lotnictwo jako siła bojowa przestało już istnieć, tak więc Rosjanom nic nie zagrażało. Rosjanie posiadali także nieskończone ilości czołgów, jak również wszystkiego innego. Było oczywiste, że nie ma żadnej nadziei na to, byśmy zdołali ich zatrzymać. W najlepszym wypadku będziemy w stanie ich opóźnić. Wyliczyliśmy, że Rosjanie przeważają nad nami w stosunku sześć do jednego w piechocie, dziesięć do jednego w artylerii, dwadzieścia do jednego w czołgach i trzydzieści do jednego w samolotach bojowych.

Generał Weidling, major Wolff i ja pojechaliśmy na wzgórza na północ od Seelow, skąd rozciągał się szeroki widok na cały front odrzański po obu stronach Kostrzynia. Owe pasmo wzgórz oddalone od Odry o około siedemnaście kilometrów, znane jako Wzgórza Seelow, uważane było za naszą drugą linię obrony, tyle, że nie było oddziałów do jej obsadzenia. Była to po prostu linia, na którą moglibyśmy się cofnąć. Przy okazji odwiedziliśmy także generała Mummerta, dowodzącego nowo sformowaną dywizją pancerną „Müncheberg”, która podlegała nam w ramach nadchodzącej operacji. Zorientowaliśmy się, że wyposażenie dywizji było dobre, lecz niekompletne, zaś jej skład osobowy posiadał odpowiednie wyszkolenie i był doświadczony, jednak żołnierze byli ze sobą dopiero od kilku dni. Dywizja Pancerna „Müncheberg” była tak naprawdę improwizowaną jednostką. Naczelne dowództwo od jakiegoś czasu zdawało sobie sprawę, że ostateczne uderzenie Rosjan wyjdzie właśnie tutaj, na drodze do Berlina i każdy żołnierz był wysyłany do miasteczka Müncheberg. Dywizja Pancerna „Müncheberg” została naprędce zorganizowana z tych właśnie ludzi. W taki to sposób często formowano jednostki w końcowym okresie wojny.

Po obiedzie w stołówce oficerskiej dywizji „Müncheberg” udaliśmy się do 20 Dywizji Pancernej SS, drugiej z naszych dywizji mającej podlegać nam w nadchodzących bojach. Także i ta jednostka nie była w pełni ukompletowana i wyposażona, ponieważ jeszcze niedawno brała z nami udział w walkach o Śląsk (wszystkie jednostki tzw. Waffen SS składały się z żołnierzy frontowych, w przeciwieństwie do upolitycznionych jednostek SS zarządzających obozami koncentracyjnymi).

Po powrocie próbowałem zadzwonić do Lilo, ale nie byłem w stanie uzyskać połączenia. Dodzwoniłem się za to do mojej matki i dowiedziałem się, że amerykańska armia stoi na przedmieściach Lipska!

– Siegfried, co ja mam robić? – zapytała płaczliwym tonem.

– Zostań w domu i nic nie rób – powiedziałem jej. – Jeśli zacznie się strzelanina, zejdź do piwnicy i przeczekaj. Jeśli będziesz próbować opuścić dom, staniesz się tylko kolejnym uchodźcą. Nie podejmuj takiego ryzyka, mamo. To, co dzieje się z uchodźcami, jest straszne.

Rozmowa była na podsłuchu (linii nie można było używać do celów prywatnych) i kobiecy głos przerwał mi, pytając o cel rozmowy, tak więc musiałem szybko ją przerwać. Mogłem mieć tylko nadzieję, że moja matka będzie bezpieczna, i że Lilo i Klaus wciąż mają się dobrze. Strząsnąłem owładające mną poczucie bezsilności i zbliżającego się nieszczęścia i zmusiłem się do skoncentrowania się na pracy.

Nasz 56 Korpus Pancerny stanowił obecnie rezerwę 9 Armii dowodzonej przez generała Busse. Dwa pozostałe korpusy wchodzące w skład 9 Armii stały na pozycjach nad Odrą i wokół rosyjskich przyczółków. Zostaliśmy rozmieszczeni w tyle za tymi korpusami i byliśmy trzymani w pogotowiu na wypadek przerwania się nieprzyjaciela lub zaistnienia sytuacji, w której niezbędne byłoby użycie rezerw.

Rosyjska ofensywa marszałka Żukowa rozpoczęła się 14 kwietnia o godzinie piątej rano, kiedy to na naszym froncie otworzyło ogień czterdzieści tysięcy dział artyleryjskich – największa koncentracja artylerii w historii wojen. Jako rezerwa staliśmy za linią frontu. Mieliśmy dobry widok na całą okolicę, choć i tak nie mogliśmy widzieć więcej, niż to, gdzie szedł bój. Generał Busse prawidłowo przewidział moment rozpoczęcia rosyjskiej ofensywy i w ostatniej chwili wycofał naszą piechotę z pozycji, które ostrzeliwała artyleria przeciwnika. Widzieliśmy samoloty zrzucające bomby, jak również eksplodujące pociski, ale niewiele ponadto. Jednak ze względu na nasze doświadczenie mogliśmy postawić rozsądną hipotezę odnośnie zachodzących wydarzeń. Słyszeliśmy huk rozrywających się pocisków artyleryjskich, rakiet i bomb, widzieliśmy głębokość pola walki i mogliśmy ocenić, jak efektywna może być obrona. Stopień zmasowania artylerii był niesamowity i jej działaniu towarzyszyła także zwiększona aktywność sił lotniczych. Wzgórza Seelow były oddalone od linii frontu o około dziesięć kilometrów, zaś teren między wzniesieniami i Odrą był otwarty, płaski i niezalesiony.

Chociaż okolica była równinna i pozbawiona drzew, większość terenu była podmokła i zabagniona, nieodpowiednia dla czołgów, tak więc Rosjanie mieli w pewnym stopniu ograniczoną możliwość działania. Pierwsze godziny ofensywy spędziliśmy na przygotowaniach do prowadzenia obrony manewrowej w oczekiwaniu, że wkrótce zostaniemy skierowani do boju. Meldunki napływające od dywizji walczących na pierwszej linii świadczyły o tym, iż nieprzyjaciel skierował do walki niewyobrażalne siły. Pierwszego dnia nasze jednostki były w stanie powstrzymać napór Rosjan, mimo, iż w naszej linii tworzyły się głębokie włamania. Jako korpus pozostający w rezerwie byliśmy w ciągłym pogotowiu, w każdej chwili oczekując rozkazu o przystąpieniu do walki, jednak generał Busse wahał się przed podjęciem takiej decyzji, ponieważ stanowiliśmy jego jedyny odwód.

Rosjanie kontynuowali natarcie w ciągu nocy, a nad ranem wręcz nasilili ataki. Ich nieprzerwany ostrzał artyleryjski i bombardowanie z powietrza zaczynały teraz rujnować nasze stanowiska. Zdawaliśmy sobie sprawę, że nie będziemy mogli zatrzymać ich na podejściach do Seelow, ale wiedzieliśmy, że wzgórza zapewniały nam dobrą pozycję do odwrotu.

Mimo, że byliśmy świadomi faktu, iż jest to ostateczna bitwa o Berlin, wiedzieliśmy także – i było to przytłaczające uczucie – że nie będziemy w stanie zatrzymać Rosjan, choć desperacko staraliśmy się utrzymać na tyle długo, by umożliwić zachodnim aliantom podejście do Berlina i tym samym oszczędzić miastu perspektywy okupacji przez siły sowieckie.

W momencie gdy wejdziemy do walki, nie będzie już żadnych rezerw, a bez odwodów sytuacja będzie beznadziejna. Jakieś siedemdziesięt kilometrów terenu między Berlinem i Odrą było stosunkowo płaskie i poprzecinane tylko kilkoma pasmami wzniesień. Teren na zachód od wzgórz Seelow to liczne jeziora i lasy, jednak w tym masywie istniały drogi serwisowe dla służb leśnych, które z powodzeniem mogłyby być wykorzystane przez rosyjskie czołgi i jednostki zmechanizowane. Pomiędzy nami i Berlinem jedyną poważną przeszkodę dla rosyjskich czołgów stanowiły jeziora.

Gdy pracowaliśmy nad naszymi planami, korzystając z map i szkiców pozostawionych przez naszych poprzedników, zorientowaliśmy się, że nie posiadamy informacji o pozycjach obronnych w rejonie bliższym stolicy. Ponieważ mieliśmy walczyć w tamtym rejonie, zwróciliśmy się do 9 Armii z prośbą o udostepnienie nam stosownych informacji. W odpowiedzi otrzymaliśmy trochę bardzo ogólnych i pobieżnych map pozycji, na których nie było żadnych stanowisk wokół Berlina. Kiedy poprosiłem o bardziej szczegółowe dane, oficer operacyjny 9 Armii wpadł w złość i powiedział mi, że nie dysponuje bardziej dokładnymi informacjami oraz, że nie jest to mój interes!

Być może faktycznie nie wiedzieli więcej, niż nam powiedzieli, lub też do ostatniej chwili nie chcieli dzielić się informacjami w obawie, że wycofamy się zbyt szybko. Mnóstwo ludzi po cichu pytało, dlaczego rząd nie negocjuje zakończenia tej beznadziejnie przegranej wojny, nawet, gdyby oznaczało to bezwarunkową kapitulację. Być może sztab 9 Armii po prostu nam nie dowierzał.

Dotarcie do Seelow zajęło Rosjanom trzy dni, nawet przy całej ich ogromnej przewadze w ludziach i artylerii. Dysponowali także samolotami zwiadowczymi, których my nie mieliśmy i to także stawiało ich na uprzywilejowanej pozycji. Jednakże pagórkowaty teren po obu stronach Seelow sprawiał, że ich ruch do przodu odbywał się z trudem. Wieczorem drugiego dnia nasza linia frontu wciąż była nienaruszona, niemniej nie mogliśmy tolerować głębokich włamań, które mogły doprowadzić do załamania obrony.

Kwatera główna naszego korpusu znajdowała się w piwnicy willi w Waldsieversdorf. Cały czas w pogotowiu pozostawali łącznicy na motocyklach, w każdej chwili gotowi do odjazdu. Zawsze wiedzieli gdzie znajdują się dywizje i za każdym razem, gdy Weidling gdziekolwiek się udawał, zabierał ze sobą jednego czy dwóch motocyklistów. Nigdy nie mógł być pewien, że Rosjanie nie podsłuchują na linii, więc często zamiast dzwonić, wysyłał z wiadomością łącznika.

W końcu, 16 kwietnia o godzinie szóstej rano, aktywnie włączyliśmy się do boju o wzgórza Seelow, obejmując dowodzenie dwoma już tam walczącymi dywizjami, jak również naszymi dwoma odwodowymi jednostkami korpusu. Od tamtej chwili pracowaliśmy dwadzieścia cztery godziny na dobę, łapiąc jedną lub dwie godziny snu, gdy tylko pozwalały na to warunki. Nasz sztab pozostał tam, gdzie był, ale Weidling jeździł do dywizji, aby na miejscu zapoznać się z sytuacją i dowodzić walką bezpośrednio. W takich wypadkach zabierał mnie ze sobą. Jechaliśmy wtedy do sztabów naszych dwóch dywizji, żeby na miejscu omawiać sytuację z ich dowódcami. Siedziba sztabu 9 Dywizji Spadochronowej była pod ostrzałem artylerii i moździerzy. W ich kwaterze wpadłem wprost na mojego dobrego przyjaciela i kolegę z czasów Akademii Sztabu Generalnego, majora Engela, ale niestety nie było czasu na pogaduszki. Dowódcą 9 Dywizji Spadochronowej był generał lotnictwa, który był zbyt stary i najwidoczniej został wyznaczony na to stanowisko po rozdźwiękach z Göringiem. Weidling natychmiast wystąpił o jego zwolnienie i następnego dnia młody spadochroniarz, pułkownik Hermann, objął dowodzenie dywizją. Naszym sąsiadem z prawej strony był 101 Korpus 9 Armii, zaś z lewej strony stał 3 Korpus Pancerny.

Następny dzień, 17 kwietnia, przyniósł kolejne ataki nieprzyjaciela. Rosjanie rzucali do boju coraz więcej i więcej czołgów. 9 Dywizja Spadochronowa w jednym starciu zniszczyła czterdzieści czołgów, jednak Rosjanie nie przestawali naciskać, dokonując coraz głębszych wyłomów w naszej linii obrony. W niektórych miejscach dochodzili już do samych wzgórz Seelow. Dywizja Pancerna „Müncheberg” nie weszła jednak jeszcze do boju. Stała w pogotowiu na zachód od Seelow, przyszykowana do natychmiastowego wymarszu, gdyby nastąpiło decydujące włamanie. Na odcinku naszego korpusu najgroźniejsza sytuacja zaistniała na najbardziej wysuniętych flankach, gdzie traciliśmy kontakt z naszymi sąsiadami, jednak raz za razem udawało nam się załatać front. W nocy Weidling podjął decyzję o cofnięciu się na wzgórza po obu stronach Seelow, co miało uchronić nasze grupy bojowe przed zdziesiątkowaniem ich jedna po drugiej, gdyby rosyjskie włamania zostały pogłębione. Tym samym odtworzyliśmy ciągłą linię obrony na przygotowanych pozycjach.

W czasie bitwy Seelow kilkakrotnie przechodziło z rąk do rąk. Najpierw przerwało się kilka rosyjskich czołgów, potem dołączyła piechota. Zrobiła się mała wyrwa, ale linia obrony trzymała się po prawej i po lewej, więc Rosjanie byli zmuszeni czekać na posiłki. W czasie tej przerwy dowodzący niemiecką obroną rzucił do kontrataku swój rezerwowy batalion i ponownie wypchnął Rosjan z Seelow. Następnie Rosjanie doczekali się wsparcia i znowu wzięli miasto. Walcząca na tym odcinku dywizja posłała do walki ostatnie rezerwy i odbiła Seelow. To wzajemne wypychanie się trwało przez jakiś czas. Opis na papierze zawsze wygląda sucho i niemal klinicznie czysto, ale każda taka zmiana położenia oznaczała dla rosyjskich i niemieckich żołnierzy strach i śmierć.

Zaciekła niemiecka obrona trwała nadal, chociaż wróg przeważał w stosunku dziesięć do jednego i nasze dywizje szybko się wykrwawiały. Każdego dnia ponosiliśmy straty, których nie można było uzupełnić i w końcu Rosjanie zaczęli się przebijać. Trzymaliśmy środek linii frontu, jednak przeciwnik zaczął się przelewać z obu stron, próbując obejść Berlin z północy i od południa. Mógł nas okrążyć, wszelako z jakiejś przyczyny tego nie uczynił. Prawdopodobnie sądził, iż na wschód od Berlina istnieją silne linie obronne i starał się uniknąć walk na tej rubieży poprzez obejście miasta od północy i południa. Gdyby Rosjanie wiedzieli, że stolica broniona jest wyłącznie przez oddziały Hitlerjugend i Volkssturmu, odcięliby nas od miasta i Berlin byłby ich. Teraz zaś, gdy głęboko obeszli nas z flanki, trzeba było się cofać.

Za Wzgórzami Seelow znajdowały się liczne jeziora i trochę wzniesień, tak więc zdecydowaliśmy, że oprzemy o nie naszą kolejną rubież obrony.

Rozdział 2

18 KWIETNIA o godzinie siódmej rano ciężkie bomby spadły w pobliżu naszej kwatery głównej w willi w Waldsieversdorf, więc zaczęliśmy przygotowywać punkt dowodzenia w lesie w pewnej odległości od wsi. Tego samego dnia Rosjanie ponownie przerwali się na północ i na południe od nas. Weidling skierował teraz do walki na prawym skrzydle korpusu Dywizję Pancerną „Müncheberg”, gdyż rosyjskie czołgi przerwały się w rejonie miasta. Po drugiej stronie naszego frontu, na odcinku zajmowanym przez lewe skrzydło 9 Dywizji Spadochronowej, sytuacja robiła się coraz bardziej dramatyczna. Zarysowała się groźba przełamania na lewej flance i pojawiło się niebezpieczeństwo okrążenia naszego korpusu w okolicach jezior. Niemalże z godziny na godzinę sytuacja stawała się coraz bardziej rozpaczliwa i coraz trudniej było utrzymać duch bojowy. 9 Armia obiecała, iż z dniem 19 kwietnia przekaże pod rozkazy naszego korpusu 18 Dywizję Pancerną.

Rankiem 19 kwietnia przeniosłem się do lasu wraz z najbardziej niezbędną częścią personelu. Gotowych było tylko kilka schronów, ale chciałem być gotów do pracy na miejscu, gdy okaże się, że nie będzie już można pozostawać w willi. Początkowo wciąż było jeszcze bardzo zimno, lecz wkrótce wstało słońce i mogłem zdjąć swój podbity futrem szynel.

Wtedy przybył do nas generał Heinrici, dowódca Grupy Armii Wisła, w której skład wchodziliśmy. Zaakceptował decyzje podjęte przez Weidlinga i ostrzegł przed niebezpieczeństwem przełamania frontu na styku 9 Armii i 3 Armii. Oczekiwaliśmy, że 18 Dywizja Pancerna w ciągu dnia przybędzie z okolic Szczecina i znajdzie się pod naszym dowództwem.

Wkrótce po odjeździe generała Heinrici przyjechał generał Busse. On również zaaprobował sposób, w jaki prowadziliśmy działania bojowe i powiedział nam, że możemy otrzymać także Dywizję Grenadierów Pancernych SS „Nordland”. Dywizja, za wyjątkiem nielicznych niemieckich oficerów, składała się z norweskich, szwedzkich i duńskich ochotników. (W wielu okupowanych krajach do specjalnych jednostek rekrutowano ochotników spośród młodych ludzi popierających filozofię Hitlera. Rekrutacja była szczególnie skuteczna w krajach skandynawskich, gdyż poglądy Hitlera odnośnie wyższości rasy nordyckiej brzmiały przekonująco dla wielu Skandynawów.)

W dniu 19 kwietnia, w czasie krótkiej przerwy w walkach, do sztabu naszego korpusu przybył Artur Axmann – Dowódca Młodzieży Rzeszy. Axmann, który był nieco po trzydziestce, w 1941 roku stracił rękę w bojach z Rosjanami. Na jego prośbę nakreśliliśmy mu obraz sytuacji, a wtedy on zaproponował nam wsparcie w postaci batalionu złożonego z członków Hitlerjugend. Weidling początkowo nie zaakceptował propozycji, gdyż nie chciał wysyłać do walki dzieci, ale ostatecznie, niechętnie i niemalże ze smutkiem, zgodził się obsadzić chłopcami pozycję ryglową na tyłach frontu w celu zabezpieczenia północnego skrzydła korpusu przed penetracją ze strony przerywających się tam sił nieprzyjaciela. Także Goebbels przysłał nam na miejsce kilka batalionów obrony cywilnej Volkssturmu, czego nie powinien był robić (winien był najpierw skontaktować się z nami i sprawdzić, czy w ogóle chcemy, aby je do nas skierował). Następnie odwiedził nas kolejny wysoki rangą cywil. W piwnicach willi w Waldsieversdorf pojawił się minister spraw zagranicznych Rzeszy, von Ribbentrop. Po zapoznaniu się z sytuacją von Ribbentrop poprosił o zgodę na odwiedzenie jednej z naszych dywizji i Weidling skierował go do Dywizji Pancernej „Müncheberg”. Von Ribbentrop sprawiał wrażenie przygnębionego i w pewnym sensie zdezorientowanego. Ubrany był w skórzany płaszcz oficerski bez oznak stopnia wojskowego i czapkę z dużym orłem korpusu dyplomatycznego.

Jego pojawienie się na froncie było zupełnie nie na miejscu. Nie powinien nawet wypytywać nas o sytuację bojową. Nie wchodziło to w zakres jego obowiązków i nie miało nic wspólnego z jego pracą. Jeśli chciał zaznajomić się z położeniem na froncie, wystarczyło zwrócić się do szefa sztabu generalnego w kwaterze Hitlera i tam powiedziano by mu, czego może się spodziewać, jak długo możemy się utrzymać, itd. Ale nie jego sprawą było przebywanie w sztabie korpusu aktywnie biorącego udział w walkach. Jakiś czas po jego odjeździe zadzwoniono do mnie z Dywizji Pancernej „Müncheberg” z informacją, iż von Ribbentrop zażądał, aby umożliwiono mu towarzyszenie grupie rozpoznawczej w patrolu bojowym. Powiadomiłem o tym Weidlinga, który nie zgodził się na prośbę ministra, logicznie tłumacząc odmowę wiekiem Ribbentropa, brakiem stosownego wyszkolenia i doświadczenia oraz faktem, że w swoim mundurze stanowiłby bardzo łakomy cel, co z pewnością doprowadziłoby do jego śmierci w czasie patrolu. Na tym sprawa się zakończyła i von Ribbentrop opuścił stanowiska dywizji nie wracając już do nas.

W międzyczasie ataki Rosjan nie ustawały i zaczęliśmy mieć kłopoty w utrzymaniu łączności pomiędzy 3 Armią i 9 Armią, dokładnie tak, jak przewidział Heinrici. Nasza 9 Dywizja Spadochronowa zameldowała o ostatecznym utraceniu kontaktu ze 101 Korpusem 3 Armii na północy. Następnie, rosyjska 2 Armia Pancerna zdołała przełamać nasz front, zagrażając tym samym naszej lewej flance. Zaczęły napływać pododdziały 18 Dywizji Pancernej. W desperacji rzucaliśmy je do walki oddzielnie, gdy tylko do nas dołączały. Dzięki temu zdołaliśmy zatrzymać postępy Rosjan na naszym lewym skrzydle.

Na naszej prawej flance Dywizja Pancerna „Müncheberg” uwikłana była w zażarte walki z rosyjskimi siłami pancernymi i wieczorem utraciliśmy kontakt z naszym sąsiednim korpusem po prawej stronie. Aby zapobiec obustronnemu oskrzydleniu oraz by uniemożliwić Rosjanom swobodny dostęp do Berlina, Weidling zadecydował o cofnięciu się na rubież Müncheberg – Waldsieversdorf, którą obraliśmy za naszą kolejną, główną pozycję obronną.

Jednak w niektórych miejscach Rosjanie zdołali już przekroczyć linię Müncheberg – Waldsieversdorf. O godzinie osiemnastej słyszeliśmy już w pobliżu odgłosy wybuchających pocisków moździerzowych i terkot karabinów maszynowych. Z tego względu przenieśliśmy siedzibę sztabu do Kolonie Herrenhorst, małej osady na porośniętym sosnowym lasem wzgórzu na południe od Strausberga. Do godziny dwudziestej byliśmy gotowi do dalszej walki. Nocą podeszła Dywizja SS „Nordland”. Dodatkowo pod naszą komendę przeszły pododdziały ciężkiej artylerii przeciwlotniczej ze Strausberga. Niestety, miały one na wyposażeniu wyłącznie działa kalibru 88 mm, ale mogły one przynajmniej zapobiec niespodziewanemu atakowi czołgów na naszą głęboką flankę.

Nakreśliłem rozkazy dla artylerzystów przeciwlotniczych i przekazałem je Weidlingowi do podpisu, a następnie zapoznałem przeciwlotników z aktualną sytuacją bojową.

Nasz korpus miał teraz przeciwko sobie całą rosyjską grupę armii, którą Rosjanie określali mianem „frontu”. O ile nie grupą armii, to powinniśmy być przynajmniej armią, a nie pojedynczym korpusem. Rzecz jasna, nie było szans na to, byśmy mogli się tu utrzymać lepiej niż gdziekolwiek indziej i oczywiste było, że będziemy zmuszeni do wycofania się do samego Berlina. Rosjanie już ostrzeliwali miasto.

Nad ranem 20 kwietnia wreszcie mogłem zamknąć oczy choć na kilka godzin. Gdy zapadałem w sen, myślałem o porywającym przemówieniu radiowym Goebbelsa, w którym opowiadał o cudownej broni, mającej jeszcze umożliwić nam zwycięstwo. Niekończąca się kakofonia sloganów i propagandy w wykonaniu rządu w Berlinie brzmiała na pierwszej linii frontu jak zwykła dziecinada. Nasz sztab mieścił się wtedy w domku pracownika kolei, który słuchając Goebbelsa wierzył święcie w każde jego słowo. Chociaż nie mogłem powiedzieć im, że Rosjanie prawdopodobnie wpadną do ich domu w ciągu najbliższych trzydziestu sześciu godzin, poradziłem im przynajmniej, aby odesłali gdzieś swoją szesnastoletnią córkę.

Obudziły mnie eksplozje pocisków małego kalibru, które spadały wszędzie wokół. Doszedłem do wniosku, że ostrzał muszą prowadzić czołgi, znajdujące się jeszcze o jakieś półtora kilometra na północ od nas. Nasza główna pozycja obronna była już w niektórych miejscach opanowana przez Rosjan. Rosyjskie czołgi i piechota przerwały się na prawo od nas i znajdowały się już na południowy zachód od siedziby sztabu korpusu. Rzuciliśmy przeciwko nim Dywizję Grenadierów Pancernych SS „Nordland” z zadaniem zabezpieczenia południowej flanki korpusu.

Sprawdziliśmy teren na południu, w pokrytym jeziorami rejonie Strausberga z myślą o nowej linii oporu. Jeśli przed nadejściem Rosjan zdołalibyśmy zabezpieczyć cały rejon pomiędzy jeziorami, byłaby szansa na stawienie oporu w tamtym miejscu. Gdyby tylko Goebbels skierował tam bataliony obrony cywilnej zamiast wysyłać je tam, gdzie je wysłał! Po drodze do Kolonie Herrenhorst dowiedziałem się, że większość pododdziałów Volkssturmu została już rozproszona atakami z powietrza. Do pomocy w obsadzeniu nowych stanowisk obronnych w okolicach jezior pod Strausbergiem można było wysłać tylko resztki dwóch batalionów.

W ciągu dnia frontalne ataki Rosjan osłabły, gdyż przeciwnik skierował wszystkie pozostające w jego dyspozycji siły w luki po obu stronach naszego korpusu celem wykorzystania osiągniętego tam sukcesu. Batalion złożony z członków Hitlerjugend, którego tak niechętnie użył Weidling, poprzedniej nocy przeszedł swój chrzest bojowy na swoich pozycjach na północ od Waldsieversdorf. W czasie ataku rosyjskich czołgów, stojący na czele batalionu dziewiętnastoletni dowódca Hitlerjugend całkowicie utracił kontrolę już na samym początku boju. Krzyki jego rannych chłopców zupełnie wytrąciły go z równowagi. Krzycząc na równi z nimi, nakazał porzucenie zajmowanych stanowisk, nie meldując o tym nikomu w korpusie lub gdziekolwiek indziej! Chłopcy rozbiegli się na wszystkie strony.

Z powodu tej decyzji na naszym lewym skrzydle zarysowała się bardzo niebezpieczna sytuacja. Na szczęście wysłani tam niszczyciele czołgów z 18 Dywizji Grenadierów Pancernych zdołali załatać powstałą lukę.

Po południu, w odległości około trzech kilometrów od siedziby sztabu naszego korpusu, rozgorzały zacięte boje między stacjonarnymi bateriami artylerii przeciwlotniczej i rosyjskimi czołgami posuwającymi się w kierunku Strausberga. Pomimo dzielnego oporu i zniszczenia wielu nieprzyjacielskich maszyn, przeciwlotnicy nie byli w stanie zatrzymać wroga na długo, szczególnie, gdy do walki z nimi skierowano piechotę. Z tego powodu, ponownie stając w obliczu zagrożenia okrążeniem, rozkazaliśmy cofnięcie obrony na linie jezior w okolicy Strausberga. O godzinie dwudziestej przenieśliśmy punkt dowodzenia do Elisenhof, około trzy kilometry na południe od Altlandsberg.

Po drodze na miejsce wszędzie mogliśmy zaobserwować wzmożoną aktywność nieprzyjacielskiego lotnictwa. Jadąc z Altlansbergu widziałem płonące domy, jak również spalone rosyjskie czołgi, zniszczone ogniem naszych dział przeciwlotniczych w momencie, gdy zbliżały się do naszych stanowisk z tego samego kierunku. Sama wieś była już w rękach Rosjan, a Elisenhof znajdowało się tylko około trzech kilometrów stamtąd – pomiędzy nami i Rosjanami nie było żadnych oddziałów! Major Wolff natychmiast zajął się organizowaniem lokalnej obrony z pisarzy i kierowców w miarę, gdy tylko nadjeżdżali. Położyłem się wtedy na moment aby złapać chwilę odpoczynku, gdyż linie telefoniczne nie zostały jeszcze przeciągnięte i jak na razie nie mogłem nic zrobić. Poza tym było jasne, że sztab i tak nie może pozostać w tym miejscu, gdyż wraz z utratą Altlandsbergu pozycja korpusu na przewężeniu między jeziorami została po raz kolejny oskrzydlona.

20 kwietnia przed północą Weidling i von Dufving przybyli z Kolonie-Herrenhorst. Podjęli decyzję o ponownej relokacji sztabu do miejsca, gdzie moglibyśmy korzystać z ochrony naszych dywizji; nowy punkt dowodzenia miał znajdować się w południowo-wschodniej części Petershagen.

Polnymi drogami, lawirując na południe z powodu nowych doniesień o ruchach nieprzyjaciela, dotarłem do Petershagen. Większość mieszkańców uciekła, w piwnicach pozostała tylko garstka osób w starszym wieku. Zlokalizowałem kilka domostw, które nadawały się na siedzibę sztabu i łącznościowcy szybko przeciągnęli linie telefoniczne do naszych dywizji. Jednakże ogień rosyjskiej artylerii bez przerwy rwał kable i przez kilka godzin byliśmy pozbawieni przewodowej łączności z dowództwem 9 Armii.

21 kwietnia o godzinie siódmej rano, gdy jadłem akurat jakąś jajecznicę, nadeszła wiadomość radiowa ze sztabu 9 Armii: „Od teraz oczekuję zdecydowanej postawy w walce. Sztab korpusu ma natychmiast przemieścić się na wschodnie przedmieście Berlina. Busse.” Najwidoczniej dowództwo 9 Armii było przekonane, iż siedzimy w samym środku Berlina! Przekazałem informację Weidlingowi, który wpadł w złość i nakazał przesłanie drogą radiową do 9 Armii następującej informacji: „Sztab korpusu walczy z piechotą nieprzyjaciela pięć kilometrów na wschód od przedmieść Berlina. Weidling.”

Meldunki nadsyłane przez nasze dywizje świadczyły o nasilających się frontalnych atakach Rosjan, co zmusiło nas do wysłania do boju ostatnich rezerw.

W niektórych miejscach nieprzyjaciel przerwał się już przez przewężenia między jeziorami lub forsował przeszkody wodne na łodziach. Oznaczało to, że nie mamy innego wyboru, jak rzucenie wszystkich zdolnych do walki pododdziałów do bezpośredniej obrony Berlina, chociaż także i tam, w okolicach Altlandsbergu, zdążyły się już pojawić włamania od strony północnej.

Tego samego dnia w Köpenick byłem świadkiem, jak wyładowana chlebem ciężarówka, która musiała się zatrzymać w korku, została ogołocona z ładunku przez kobiety, dzieci i starsze osoby. Kierowca stał obok i nie będąc w stanie nic zrobić, zasłaniał tylko pojazd rękoma. Jego ciężarówkę opróżniono w ciągu kilku minut.

Wschodnie przedmieścia Berlina, takie jak Friedrichsfelde, Kaulsdorf-Süd i Karlshorst były już pod nieprzerwanym ostrzałem lekkiej artylerii, najprawdopodobniej z kierunku Altlandsberg. W międzyczasie na siedzibę sztabu korpusu wybrano kilka willi na południowym skraju Kaulsdorf-Süd. Z prawym skrzydłem opartym o jezioro Müggelsee planowaliśmy utrzymać rubież na odcinku Hoppegarten – Kaulsdorf – Marzahn, gdzie mieliśmy łączyć się z linią obrony Berlina. Oznaczałoby to jednak, że na prawym skrzydle nie mielibyśmy styczności z 11 Korpusem Pancernym SS. Poprosiliśmy dowództwo 9 Armii o zgodę na zamknięcie tej luki. W odpowiedzi otrzymaliśmy instrukcje, aby zostawić północny brzeg Szprewy, połączyć się z linią obrony Berlina w Parku Treptower i wyciągnąć nasze prawe skrzydło na południowy wschód wzdłuż Szprewy celem ponownego nawiązania styczności z 9 Armią.

Dzisiaj było już zbyt późno na podjęcie takich ruchów. Dywizjom wydano rozkazy, aby dokonać przemieszczenia następnej nocy. Ja natomiast przez resztę nocy miałem możliwość przespania się na łóżku przez całe trzy godziny. Gdzieś po północy, 22 kwietnia, obudził mnie odgłos wybuchających pocisków lekkiej artylerii i moździerzy, które rwały się w okolicy. Zszedłem do schronu przeciwlotniczego w szpitalu dla dzieci i seniorów, który znajdował się po sąsiedzku i gdzie w międzyczasie zdążono już przygotować siedzibę naszego sztabu. Opróżniono tam dla nas trzy czy cztery pokoje. W pozostałych, większych pomieszczeniach, znajdowało się czterdzieścioro lub pięćdziesięcioro dzieci w towarzystwie piętnastu lub dwudziestu pielęgniarek.

Na zewnątrz robiło się coraz bardziej niebezpiecznie, gdyż w Köpenick przerwały się rosyjskie czołgi i teraz krążyły w niedalekiej okolicy. Polowały na nie grupki niemieckich niszczycieli czołgów wyposażone w pancerfausty i czołgi ostrzeliwały się szaleńczo na wszystkie strony. Ze wszystkich dywizji napływały meldunki o nowych rosyjskich atakach przy wsparciu broni pancernej. Nacisk Rosjan był szczególnie silny na prawym skrzydle, gdzie ich marsz został jednak zastopowany na linii Szprewy. Na północy Rosjanie weszli w szeroką lukę wiodącą na zachód, jaka utworzyła się w Werneuchen.

Rankiem 22 kwietnia przenieśliśmy nasz punkt dowodzenia do Rudow, siedem kilometrów na południowy zachód od Köpenick. Moim zadaniem było pozostanie w dotychczasowej siedzibie do godziny dwudziestej pierwszej, a następnie dołączenie do sztabu po tym, jak zameldują się wszystkie nasze dywizje.

W ciągu dnia docierały do mnie przybliżające się odgłosy broni ręcznej – znak, że piechota walczy coraz bliżej. Wyglądało na to, że schronienie dla dzieci będzie w rękach Rosjan do czasu, gdy zgodnie z rozkazem miałem opuścić to miejsce. Wystawiłem czujki, aby z wyprzedzeniem dowiedzieć się o nadejściu nieprzyjaciela i uniknąć niewoli.

Jeden po drugim sztaby naszych dywizji meldowały o opuszczeniu dotychczasowych miejsc dyslokacji. Około godziny dwudziestej przybył oficer operacyjny 9 Dywizji Spadochronowej w towarzystwie mojego kolegi z Akademii Sztabu Generalnego, majora Engela, który był moim najbliższym przyjacielem z okresu szkolenia na uczelni. Omówiliśmy sytuację, o której mi raportował, a ja przekazałem informację do dowództwa 9 Armii.

Walka nie miała oczywiście żadnego sensu i nie byliśmy w stanie pojąć, dlaczego nasz rząd nie prosi o pokój, aby uniknąć bezrozumnej rzezi. Propaganda i slogany nie wyrzucą przecież Rosjan z Niemiec! W najbardziej optymistycznych założeniach moglibyśmy stawiać opór jeszcze przez kilka tygodni. Przez całą wojnę nie dysponowaliśmy taką siłą ognia, jaką teraz Rosjanie obracali przeciwko nam na tym jednym wąskim odcinku frontu. To, co działo się z naszymi oddziałami, było po prostu nieludzkie. Ludzie walczyli teraz wyłącznie dzięki determinacji, desperacji i dzikiej odwadze. Przypomniało mi się przezwisko, jakiego wielu używało teraz w odniesieniu do Hitlera: Gröfaz (Größter Feldherr aller Zeiten – Największy Generał Wszechczasów).

Engel i ja omówiliśmy bieżącą sytuację raczej jak bliscy przyjaciele, a nie oficerowie operacyjni korpusu i dywizji. Nakreśliłem mu obraz ogólnej sytuacji na tyle, na ile pozwalały posiadane przeze mnie informacje. Na zachodzie alianci stali nad Łabą uchwyciwszy kilka niedużych przyczółków na wschodnim brzegu rzeki, ale nie podejmowali dalszych ataków w kierunku wschodnim. Zadziwiało nas to, ponieważ walczyliśmy tak zaciekle przeciwko Rosjanom w nadziei, iż zdołamy ich powstrzymać do czasu, gdy nadejdą siły zachodnich aliantów, aby wziąć Berlin. Teraz stawało się oczywiste, że alianci nie są zainteresowani Berlinem i utrzymaniem Rosjan poza miastem.

W pobliżu Guben i Forst Rosjanie rozerwali front 4 Armii Pancernej z Grupy Armii Schörnera i maszerowali nam za plecami. Byliśmy zmuszeni zająć się problemem przełamania linii frontu na styku 9 i 3 Armii, gdzie w lukę wlewała się rosyjska piechota zmotoryzowana, która bez napotykania oporu kierowała się na zachód i omijała Berlin. Oznaczało to, że niezakłócony ruch z Berlina w kierunku zachodnim prawdopodobnie możliwy będzie tylko przez krótki czas.

Przez chwilę omawialiśmy z Engelem pomysł wskoczenia do mojego samochodu i wyrwania się z kotła czarownic. Koniec musiał nadejść wraz z okrążeniem Berlina przez Rosjan. Pozostanie na miejscu oznaczało rosyjską niewolę lub śmierć. Jeśli ucieklibyśmy na zachód, oznaczałoby to wolność, lub w najgorszym przypadku brytyjską lub amerykańską niewolę, co nie było zbyt niepokojące. Ale takie działanie było jednocześnie równoznaczne z porzuceniem wszystkich tych, którzy wciąż tak desperacko walczyli i żaden z nas nie mógł znieść myśli o pozostawieniu tych odważnych żołnierzy. Zdecydowaliśmy, że zostaniemy i spełnimy swój obowiązek do końca. Nie ulega wątpliwości, że z naszymi czerwonymi lampasami i chorągiewką sztabu korpusu na moim samochodzie przejechalibyśmy przez wszystkie posterunki i blokady. Nikt w naszych sztabach nie kwestionowałby naszego zniknięcia; po prostu założonoby, że nie byliśmy w stanie wydostać się z naszej poprzedniej siedziby, i że prawdopodobnie zostaliśmy zabici lub wzięci do niewoli. Lecz nasza duma i poczucie obowiązku nie pozwalały nam na taki krok.

Rozdział 3

O GODZINIE dwudziestej pierwszej, po odebraniu raportu od naszej ostatniej dywizji, wsiadłem do swojego Kübelwagena. Strzelanina trochę przycichła. Pielęgniarki desperacko starały się zabrać ze mną (wiele z nich wraz z niektórymi dziećmi wyjechało wcześniej innymi naszymi samochodami). Biedne, nieszczęsne kobiety nasłuchały się wielu relacji o gwałtach i niczym nieuzasadnionym okrucieństwie, które były powszechne przy nadejściu Rosjan i były przerażone na myśl o spotkaniu z rosyjskimi żołnierzami. Mogłem jednak zabrać tylko jedną z nich, gdyż wraz ze mną musiało jechać jeszcze kilku członków sztabu i w samochodzie pozostawało miejsce tylko dla jednej osoby. Z ciężkim sercem, wszystkie, poza jedną kobietą, musiałem pozostawić ich własnemu losowi. Pozostawiłem pielęgniarkom decyzję w kwestii wyboru osoby, która ze mną odjedzie. Nie mam pojęcia, w jaki sposób o tym zadecydowały, ale o wyznaczonym czasie pojawiła się jedna z nich.

W Oberschöneweide musieliśmy jechać pod ciągłym ostrzałem, do którego teraz dołączyła także ciężka artyleria. Ogarniało nas uczucie bliskie przerażeniu, gdy wszędzie rozrywały się ciężkie pociski, a dachówki, ramy okienne i płyty chodnikowe fruwały wokół. Odnosiło się wrażenie, że dookoła nas eksploduje cały świat. Ostrzał artyleryjski w mieście jest dużo bardziej przerażający niż w otwartym terenie. Za każdym razem, gdy pocisk trafiał w coś ponad naszymi głowami i rozrywał się tam, zasypywał nas deszcz odłamków i kawałków tego, co zostało trafione. Byłem rad, gdy zostawiliśmy za sobą most na Szprewie, który był prawdopodobnie celem całej artylerii rosyjskiej. Na dokładkę, za godzinę po tym moście przechodzić miały dwie nasze dywizje.

Kiedy przybyłem do Rudow, w piwnicy dużego budynku szkolnego, w którym ulokowana była nasza kwatera główna, panowało wielkie poruszenie. W kilku wsiach na południe i na zachód od Rudow pokazały się rosyjskie transportery opancerzone i piechota zmotoryzowana. Major Wolff ponownie musiał organizować straże dla obstawienia najbliższej okolicy sztabu korpusu.

Chociaż te nieprzyjacielskie pododdziały były najpewniej jednostkami rozpoznawczymi, które wycofałyby się po napotkaniu najmniejszego oporu, z pewnością nie byłoby dla nas wielką przyjemnością, gdyby na dziedzińcu naszej szkoły nagle pojawiły się trzy samochody pancerne.

Wycofywanie naszych dywizji z dotychczasowych pozycji już się rozpoczęło. Dzięki dobremu zgraniu kolumn marszowych i sprawnym działaniom służb kontroli ruchu, oderwanie się czterech dywizji od nieprzyjaciela i przemarsz po dwóch mostach, zapoczątkowany nocą 22 kwietnia, rozpoczął się całkiem dobrze. Dywizja SS „Nordland”, która obecnie stała na lewym skrzydle i jako pierwsza została zwolniona, miała utworzyć ograniczony przyczółek wokół Oberschöneweide celem zabezpieczenia odwrotu pozostałych jednostek.

Dowódca dywizji, Brigadeführer SS Ziegler, zgłosił swój sprzeciw wobec otrzymanego rozkazu, gdyż sądził, iż Weidling zamierza poświęcić jego dywizję w imię ratowania innych jednostek. Do przyjęcia rozkazu zmusił go wyłącznie wybuch wściekłości Weidlinga. Incydent ten był oznaką załamywania się dyscypliny wojskowej. Wcześniej, Ziegler nigdy nie kwestionowałby rozkazu.

Po krótkim odpoczynku zacząłem odbierać pierwsze meldunki. Oderwanie się od nieprzyjaciela, i to bez większych strat, zakończyło się sukcesem. Był 23 kwietnia 1945 roku. Przyczółek Oberschöneweide był wciąż w naszych rękach!

W Köpenick coś jednak poszło tragicznie źle. Zadaniem naszej 20 Dywizji było utrzymanie Köpenick tak, abyśmy mogli dysponować stabilnym frontem od tej dzielnicy do południowej strony Szprewy, ale dywizja nie była w stanie wytrwać i Köpenick zostało opanowane przez nieprzyjaciela. Rzecz jasna, na wypadek odwrotu dywizja powinna była wysadzić most na Szprewie, jednak Rosjanie uderzyli tak wielkimi siłami, że most nie został całkowicie zniszczony i wciąż nadawał się do użytku.

Umożliwiało to Rosjanom użycie mostu do przerzucenia czołgów na drugą stronę rzeki, więc Weidling wydał dowódcy dywizji rozkaz odbicia mostu i ostatecznego jego zniszczenia. Dowodzący 20 Dywizją pułkownik Scholze zaszokował wszystkich odpowiadając, iż jego dywizja jest wyczerpana i zdziesiątkowana i nie jest w stanie przeprowadzić nakazanego kontrataku.

Oczywiście Weidling, na wieść, iż jego dowódca dywizji odmawia wykonania rozkazu, wybuchnął. Wiedział, że w Akademii Sztabu Generalnego zostałem przeszkolony do prowadzenia dywizji w boju, nakazał mi więc udanie się do Köpenick, objęcie dowództwa dywizji i przeprowadzenie kontrataku. Pomysł, aby major dowodził dywizją był groteskowy, ale nie było nikogo innego, kogo mógłby posłać. Nie mógł zrezygnować z von Dufvinga, który zastępował go w sztabie korpusu podczas jego nieobecności, a poza tym zdawał sobie sprawę, że jestem w stanie wypełnić postawione zadanie, i że to zrobię. W wieku dwudziestu ośmiu lat uczyniłoby mnie to najmłodszym i najniższym stopniem dowódcą dywizji w historii niemieckiej armii!

W prostej linii Köpenick leżało w odległości około sześciu kilometrów, ale musiałem używać objazdów, aby uniknąć miejsc, gdzie toczyły się walki. W głowie miałem zamęt, ponieważ wiedziałem, że dowódca, którego mam zmienić, był dobrym żołnierzem o nienagannym przebiegu służby wojskowej, którą teraz zniszczy sąd polowy. Znałem Weidlinga i wiedziałem, że potrafi wybuchnąć w taki sposób. Oczywistym jest, że nie mógł tolerować odmowy wykonania rozkazu przez dowódcę dywizji, a tym bardziej rozkazu, który po prostu musiał być wykonany. Utrzymanie przez Rosjan mostu i przerzucenie czołgów na drugi brzeg Szprewy stwarzało dla 9 Armii fatalne perspektywy.

Gdy przybyłem na miejsce, rozmawiałem najpierw z oficerem operacyjnym w stopniu podpułkownika. Dowiedziałem się, że pułkownik Scholze na krótko przed otrzymaniem rozkazu Weidlinga dowiedział się, iż jego żona i dzieci zginęły w nalocie bombowym. Chwilowo stracił panowanie nad sobą, co było dla mnie zrozumiałe. Ale Weidling nie tolerował tego typu słabości. Jestem pewien, że gdyby przytrafiło się to jemu, dotknęłoby go tak samo silnie, ale nie pozwoliłby, żeby przeszkodziło mu to w wypełnianiu obowiązków. Oficer operacyjny powiedział mi także, że Scholze opanował się jednak i nakazał odbicie mostu. W takiej sytuacji wycofałem się dyskretnie i powróciłem do sztabu korpusu, gdzie poinformowałem generała Weidlinga o zaistniałych okolicznościach. Wracając, podjąłem pewne ryzyko, gdyż powrót oznaczał, że nie wykonałem jego rozkazu. Ponieważ atak był jednak w toku, Weidling był usatysfakcjonowany. Most odbito i wysadzono w powietrze, jednak za cenę znacznych strat z naszej strony.

Tymczasem nadeszły alarmujące wieści od 18 Dywizji Pancernej, dotyczące silnego naporu nieprzyjaciela na odcinku Szprewy. Wraz z Weidlingiem pojechałem do Altglienicke do sztabu 18 Dywizji Pancernej. Generał chciał osobiście ocenić sytuację. Dzielnica było pod bezustannym ostrzałem artylerii. Nieprzyjacielska piechota atakowała od strony Köpenick i od wschodu, gdzie Rosjanie, których do tej pory zdołano powstrzymywać, przeprawiali się już przez rzekę na promach. Mieliśmy tam działa przeciwlotnicze – niestety stacjonarne – które można było wykorzystać w walce z rosyjskimi czołgami. Dowódca dywizji, generał Rauch, sądził, że będzie w stanie utrzymać się do wieczora. Od południa, skąd Rosjanie jeszcze nie atakowali, miał tylko słabą pozycję osłonową wzdłuż brzegów Szprewy.

Niezależnie od okoliczności musieliśmy przemieścić siedzibę sztabu na przedmieścia Berlina, więc udałem się na poszukiwanie odpowiedniego miejsca. Pomimo naszych wysiłków wciąż nie mogliśmy się dowiedzieć niczego o lokalizacji linii obrony miasta. Z tego względu musiałem jak najszybciej nawiązać kontakt z jakimś lokalnym punktem dowodzenia. Najpierw jednak należało znaleźć nowe miejsce dla sztabu, gdyż ogień piechoty stawał się coraz bardziej intensywny. Około godziny dziewiątej rano, jadąc Kübelwagenem pod ogniem moździerzy, dojechałem autostradą do Berlina. Gdy dotarłem do Schöneiche, przedmieścia Berlina, które wstępnie wybraliśmy na umiejscowienie sztabu, stało się jasne, że także i tutaj nasz personel nie będzie w stanie normalnie pracować – rosyjska piechota posuwała się już wzdłuż torów kolei miejskiej od strony Erkner i Köpenick.

Zdecydowałem, że najlepszym miejscem będzie stacja kolejki w Rahnsdorf i zadzwoniłem do von Dufvinga, aby tam przyjechał. Po przybyciu zaakceptował mój wybór i zaczął nadzorować rozwijanie sztabu korpusu. Teraz mogłem wreszcie udać się na poszukiwania tych, którzy odpowiadali za obronę miasta. Musiałem odszukać tych ludzi i podjąć próbę koordynacji ich działań z naszymi. Wiedzieliśmy, że coś tam zostało przygotowane, chociaż domyślaliśmy się, że cokolwiek by to nie było, będzie raczej obsadzone Volkssturmem i oddziałami Hitlerjugend, niż prawdziwym wojskiem.

Gdy znalazłem stanowiska obronne przyszykowane pierścieniem wokół Berlina, doznałem szoku. Składały się z absolutnie nieobsadzonych, pustych dołków strzeleckich i blokad na drogach!

Z oburzeniem stwierdziłem, że pozycje obronne były wyłącznie kreską na mapie. Do obowiązków Goebbelsa, jako cywilnego komisarza obrony stolicy, należało przygotowanie tych stanowisk, ale teraz bolesna prawda była taka, że nie miał pojęcia, jak się za to zabrać. Tyle tylko można powiedzieć w kwestii zdolności Goebbelsa do przyjęcia jakiejkolwiek odpowiedzialności wojskowej. Zdołałem zdobyć mapy tego, co miało stanowić pas umocnień wokół Berlina, żeby chociaż móc zaplanować rozlokowanie tam naszych dywizji, gdy już do tego dojdzie. Wszystko, co poza tym znalazłem, sprowadzało się do punktu dowodzenia i personelu sztabowego, składającego się z kilku oficerów-inwalidów. Nie dowodzili żadnymi oddziałami, a niektórzy z nich nie wiedzieli nawet, gdzie znajdują się stanowiska obronne.

Najwyraźniej niekompetencja była w Berlinie na porządku dziennym.

Tak więc Berlin nie miał żadnych umocnień, a lekkie i szybkie pododdziały Rosjan przesączały się między naszym korpusem (najbardziej na północ wysuniętą częścią składową 9 Armii) i korpusem 3 Armii, znajdującym się na jego skrajnej, południowej flance. Gdyby którykolwiek z tych korpusów posiadał odwody, mogłyby one uratować sytuację, jednak nikt z nas nie miał już żadnych rezerw i wszystko, na co mogliśmy liczyć, to opóźnienie postępów Rosjan o kolejny dzień lub dwa.

Gdy wróciłem do sztabu, nadszedł właśnie radiowy rozkaz generała Busse (nie mieliśmy już łączności telefonicznej), który nakazywał nam zabezpieczenie lewego skrzydła 9 Armii na linii od Königs Wusterhausen do Rangsdorf, około dwudziestu kilometrów na południe od Berlina, z frontem skierowanym na północ. Oznaczało to oddanie Berlina! Tak więc mieliśmy pozostawić miasto własnemu losowi, co przy braku odpowiednich sił do obrony Berlina oznaczało koniec stolicy w ciągu kilku dni. Rozkaz ten dowodził, iż generał Busse myślał w tym momencie wyłącznie o 9 Armii i najprawdopodobniej zamierzał podjąć próbę przebicia się na zachód w celu kapitulowania właśnie tam. Jego decyzja była logiczna, ponieważ podjęcie obrony miasta, w którym wciąż znajdowało się ponad milion jego cywilnych mieszkańców, oznaczałoby bezsensowną rzeź. Dla nas również była to lepsza perspektywa, niż prowadzenie beznadziejnej walki w mieście będącym już tylko kupą gruzów.

Zostaliśmy rzuceni do Berlina w sposób nieoczekiwany i bez możliwości przygotowania się do walk w mieście, po tym, jak w czasie krótszym niż tydzień odepchnęła nas od linii Odry najbardziej rozrzutna ofensywa w historii wojny. W czasie swych zmasowanych ataków, Rosjanie bez przerwy przerywali się na naszych skrzydłach, my zaś musieliśmy cofać się, aby uniknąć okrążenia. Bezustanne próby otoczenia nas ostatecznie odcięły nasz korpus od generała Busse i 9 Armii na południu. Na koniec straciliśmy z nimi wszelki kontakt i nie wiedzieliśmy, jaka jest sytuacja. Widzieliśmy rosyjskie lekkie czołgi i ciężarówki na południe od nas, między nami i 9 Armią. Weidling podjął stosowne kroki, aby wypełnić rozkaz generała Busse i utworzyć front na osi wschód-zachód, zwrócony na północ. Następnie zwrócił się do mnie.

– Knappe, zna pan Berlin jeszcze z czasów Akademii Wojskowej w Poczdamie – powiedział. – Jedźmy do generała Krebsa (szefa sztabu Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych) w kwaterze Führera i spróbujmy zorientować się, jak wygląda ogólne położenie i czy możemy stamtąd nawiązać łączność z 9 Armią.

Von Dufving, którego pierwszym obowiązkiem jako szefa sztabu było dyżurowanie na miejscu i zastępowanie Weidlinga w czasie jego nieobecności, pozostał w Rahnsdorf, zaś generał i ja udaliśmy się do Kancelarii Rzeszy. Wzięliśmy ze sobą kierowcę z samochodem i dwóch łączników na motocyklach. Miasto było pod ostrzałem ciężkiej artylerii, prawdopodobnie prowadzącej ogień z platform kolejowych stojących gdzieś dalej w odległości trzydziestu lub więcej kilometrów. Stolicę bombardowały także rosyjskie samoloty.

Na szczęście ogień artylerii nie był skoncentrowany; działa strzelały po całym Berlinie, a najcięższe pociski lądowały co kilka minut gdzieś w mieście to tu, to tam.

Miasto było zasnute dymem i kurzem. Zniszczone tramwaje stały na ulicach pod żałośnie zwisającymi drutami trakcji elektrycznej. Na wschodnich przedmieściach płonęło wiele budynków, a cywile tłoczyli się w długich kolejkach po chleb oraz wodę przy tych ujęciach, które jeszcze były sprawne. Cywile byli wszędzie; przemykali z ukrycia do ukrycia pod bombami i pociskami artylerii. Aby nie powodować paniki, Goebbels odmówił wydania rozkazu ewakuacji ludności z miasta. Dotyczyło to nawet kobiet i dzieci. Teraz zaś kolejne tysięce ludzi uciekało do Berlina ze wschodu. Obrona miasta z pewnością będzie makabrycznym zajęciem, które pociągnie za sobą śmierć wielu cywilów.

W okolice Kancelarii Rzeszy dotarliśmy około godziny osiemnastej. Pozostawiliśmy samochód i kierowcę i dalej udaliśmy się pieszo, zabierając ze sobą obydwu łączników.

Teren wokół kancelarii był upstrzony głębokimi kraterami. Powalone drzewa rozrzucone były wokół niczym wykałaczki, a trotuary zasypały hałdy gruzu. Sama Kancelaria Rzeszy była poważnie zniszczona, w niektórych miejscach sterczały tylko szkielety ścian. Hol wejściowy od strony Wilhelmstrasse był całkowicie zrujnowany. Jedyną częścią kancelarii, która wciąż nadawała się do użytku był system podziemnych schronów. W podziemnym garażu zauważyliśmy kilka Mercedesów, których Hitler używał w czasie defilad i wieców politycznych.

Wejście do korytarza, wiodącego do kwatery Führera ulokowanej w podziemnym bunkrze, znajdowało się w garażu. Wartownicy SS przy wejściu oddali honory wojskowe Weidlingowi, który miał na sobie Krzyż Rycerski z Mieczami. Pierwsi z nich byli podoficerami, ale im głębiej zapuszczaliśmy się do bunkra, tym wyższe były stopnie tych, którzy stali na warcie.

System schronów pod Kancelarią Rzeszy był swoistym podziemnym miastem, w którym mieszkały setki ludzi, w tym cywile. Wielu z nich było prawdopodobnie cywilnymi pracownikami kancelarii, którzy mieli tam swoje stałe miejsce pracy i którzy nie próbowali już wrócić do domów na noc. Inni zapewne pracowali w okolicznych budynkach rządowych, teraz zaś uznali podziemia za najbezpieczniejsze miejsce. Liczba mieszkańców bunkra była rzecz jasna kontrolowana, niemniej stał się on schronieniem dla bardzo wielu ludzi. Wszędzie panował straszny tłok, gdyż bunkier został pomyślany jako schron przeciwlotniczy, a nie miejsce, w którym mogą mieszkać i żyć setki ludzi. Było tam także wielu rannych żołnierzy, najwidoczniej członków oddziału generała SS Mohnke, którego zadaniem była ochrona bunkra. Niektórzy z nich leżeli na materacach na podłodze, inni po prostu siedzieli wokół.

Sama kwatera Hitlera znajdowała się trzy piętra pod ziemią, licząc od garażu. Zatrzymywały nas liczne posterunki pomimo faktu, iż Weidling był generałem z wieloma robiącymi wrażenie odznaczeniami. Przed wejściem do właściwego bunkra Führera poddano nas rewizji. Strażnicy z SS zachowywali się z pełnym szacunkiem, niemniej dokładnie sprawdzono, kim jesteśmy, skąd przybywamy i jaką sprawę mamy do załatwienia. Musieliśmy okazać dokumenty i oddać naszą broń osobistą.

W końcu weszliśmy do poczekalni biura szefa sztabu Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych, generała Krebsa, i szefa oddziału kadr OKH, generała Burgdorfa. Zapowiedziano nas, a wtedy podpułkownik Weiss, adiutant Burgdorfa, wyszedł, aby nas przywitać. Zaprowadził nas do sąsiedniego pomieszczenia, gdzie oczekiwali Krebs i Burgdorf.

Przyjęcie, z jakim spotkał się generał Weidling ze strony Krebsa i Burgdorfa wydawało się dość powściągliwe, co było dość dziwne, jeśli wziąć pod uwagę fakt, iż znał ich obydwu od lat, a wraz z Krebsem uczęszczał do Akademii Sztabu Generalnego. Poproszono nas, byśmy usiedli i przyniesiono nam kanapki z szynką oraz butelkę koniaku Hennessy (w wysokich sztabach tego typu procedura była standardem przy przyjmowaniu gości z frontu). Zamieniono z nami tylko kilka słów, po czym Krebs poinformował, iż zamelduje Hitlerowi o obecności Weidlinga i sprawdzi, czy Hitler zechce z nim pomówić.

Było to pewnym zaskoczeniem, gdyż Weidling nie przybył tu, aby ujrzeć Hitlera i nie wiedzieliśmy o żadnych powodach, dla których Hitler mógłby chcieć z nim rozmawiać.

Gdy Krebs i Burgdorf wyszli z pokoju, Weidling zwrócił się do mnie przyciszonym głosem:

– Coś jest nie tak. Obaj zachowują się dziwnie.

Po około dziesięciu minutach Burgdorf ponownie się pojawił i powiedział Weidlingowi, że Hitler chce go widzieć. Ja oczywiście zostałem z tyłu i wdałem się w konwersację z Weissem, Freytag-Loringhovenem i Boldtem, adiutantami Burgdorfa i Krebsa. Chcieli wiedzieć, co dzieje się tam, gdzie znajdował się nasz sztab. (Weidling tylko ogólnie nakreślił sytuację Krebsowi, ale poinformował go też o otrzymanym przez nas rozkazie generała Busse dotyczącym sformowania frontu na osi wschód-zachód dwadzieścia kilometrów na południe od Berlina.) Oni zaś ze swojej strony przedstawili mi sytuację z szerszej perspektywy, co było właśnie tym, po co się tutaj pojawiliśmy. Powiedzieli mi, że zachodni alianci zatrzymali się na linii Łaby, i że 12 Armia generała Wencka przygotowuje się do odblokowania Berlina. Byli pełni optymizmu i nie próbowałem ich zniechęcać, chociaż byłem pewien, że Wenck nie będzie w stanie przyjść stolicy z pomocą.

Weidlinga, Krebsa i Burgdorfa nie było przez jakieś dwadzieścia minut, w międzyczasie do pokoju powrócili Burgdorf i Krebs. Zaproponowali mi koniak i Krebs zaczął wypytywać mnie o naszą sytuację na froncie.

Po kolejnych dwudziestu minutach przyszedł Weidling i powiedział mi, że Hitler rozkazał nam obsadzić wschodnią i południową część Berlina, co oznacza, iż musimy skontaktować się z von Dufvingiem, aby zastopować przygotowania do wypełnienia rozkazu generała Busse. Korzystając z telefonu Krebsa porozmawiałem z cywilnym operatorem, który połączył nas z siedzibą naszego sztabu. Zwięźle objaśniłem von Dufvingowi co się dzieje, a następnie Weidling wydał mu polecenie przerwania przemieszczania jednostek z północy na południe i podjęcie działań celem skierowania naszych dywizji do miasta. Nasz nowy punkt dowodzenia planowaliśmy zainstalować na lotnisku Tempelhof.

Gdy Weidling i ja byliśmy sami, generał wybuchnął:

– Co za sukinsyny z tego Krebsa i Burgdorfa! Nie uprzedzili mnie, że Hitler groził rozstrzelaniem mnie z powodu doniesień o rzekomym porzuceniu przez nas Berlina i ucieczce na zachód! Powitał mnie słowami: „Weidling, każę pana rozstrzelać!”.

Poza nieprawdziwym raportem, do Hitlera dotarły wieści o tym, że obracamy nasz front na oś wschód-zachód i zostawiamy drogę na Berlin otwartą dla Rosjan – nie wiedział jednak, że Weidling działał zgodnie z rozkazami generała Busse. Kiedy Hitler wreszcie się wykrzyczał i Weidling mógł dojść do słowa, udało mu się sprostować fałszywe informacje. Po wysłuchaniu pełnego raportu Hitler uspokoił się i zaczął zachowywać się przyjaźnie, a w końcu wydał rozkaz kierujący nas do Berlina w celu obsadzenia wschodniej i północnej flanki. Jak wielka była różnica między obecną przypadkowością decyzji a profesjonalnym sposobem podejmowania działań w 1940 i 1941 roku!

Podczas gdy ja przez telefon omawiałem z von Dufvingiem szczegóły naszego przesunięcia do Berlina, Weidling spłukiwał swoją złość koniakiem. Wypiłem jeszcze dwa kieliszki, aby pomóc mu osuszyć butelkę, chociaż Weidling był najwyraźniej zdeterminowany, aby zrobić to sam. Był wręcz wściekły, że Krebs i Burgdorf nie ostrzegli go o całej sytuacji.

Ostatecznie panowie rozstali się w złości i koniak nie pomógł w rozładowaniu napięcia. Pomijając całą resztę, Weidling był również zły z tego powodu, że obecnie byliśmy uwięzieni w Berlinie, co zamiast perspektywy ucieczki na zachód wraz z 9 Armią, stanowiło gwarancję dostania się do rosyjskiej niewoli.

Na koniec o godzinie dwudziestej pierwszej udało mi się wyciągnąć Weidlinga z kwatery Führera. Tej nocy czekało nas mnóstwo pracy. Weidling miał zamiar poinformować dowódców poszczególnych odcinków obrony we wschodniej i południowej części Berlina o przejęciu stanowisk przez nasze dywizje oraz zakomunikować im, iż mają przekazać dowódcom naszych jednostek wszelką wiedzę o zajmowanych pozycjach i najbliższej okolicy. Kiedy udaliśmy się z wizytą do dowodzących sektorami obrony, generał tylko z największym wysiłkiem mógł ukryć fakt, że jest pijany. Naszym pierwszym przystankiem był Tempelhof (sektor D). Dowództwo sprawował tam stary, „ekshumowany” generał lotnictwa nazwiskiem Schröder. Nie miał pojęcia o koncepcji walki piechoty, co sprawiło, iż upojony alkoholem Weidling nieludzko go objechał. Schröder, aby udobruchać Weidlinga, zaproponował nam wykorzystanie piwnic jego budynku, jako miejsca na siedzibę naszego sztabu.

Skorzystałem z jego telefonu i wydałem rozkazy naszej czołówce, aby przybyła do Tempelhof celem zainstalowania sztabu korpusu. Następnie Weidling i ja udaliśmy się do Hasenheide. Szefował tam pułkownik piechoty bez jednej ręki.

Gdy nadjechaliśmy, oficer akurat spał i musieliśmy poczekać, aż się ubierze. Weidling, wciąż wzburzony przygodami w kwaterze Hitlera, którego cierpliwość rozpuściła się w koniaku, zaczął gromić nieszczęśnika za to, że ten nie ubrał się dostatecznie szybko, czym zmusił nas do czekania. Traktował biednego pułkownika w sposób zupełnie nierozsądny, ten zaś także wpadł w złość, ponieważ nie zrobił niczego złego, miał tylko jedną rękę, którą mógł się ubrać i oczywiście zdawał sobie sprawę, że Weidling był pijany.

Wtrąciłem się do kłótni i ostatecznie zdołałem ich jakoś uspokoić. Następnie zasugerowałem Weidlingowi, żeby pozostał w naszej nowej siedzibie w Tempelhof i trochę się przespał. Pozostałych dowódców sektorów mogłem odwiedzić sam. Generał zgodził się i dalej wyruszyłem w pojedynkę. Pomimo faktu, iż sektory nie były od siebie zbyt oddalone, podróż w ciemności, ze wszystkimi przeszkodami po drodze, była straszna (światło naszych reflektorów przesączało się tylko przez wąskie szczeliny w ściemniaczach).

Na wszystkich odcinkach sytuacja była daleka od frontowej. Wszędzie aż prosiło się o mnóstwo pracy, jeśli naprawdę chcieliśmy stawić opór Rosjanom. Mieliśmy do dyspozycji pięć zahartowanych dywizyjnych zespołów sztabowych i musieliśmy uczynić z nich kręgosłup siły bojowej, którą będziemy uzupełniać niedoświadczonym personelem.

24 kwietnia, w nocy, apokaliptyczna bitwa o Berlin zaczęła się na dobre. Następnego dnia rosyjskie oddziały szturmowe przebiły się w walce na przedmieściach stolicy. Przez następne osiem dni stolica Niemiec miała stać się wielkim, miejskim polem śmierci.

Rozdział 4

Gdy wracałem do naszej nowej kwatery głównej na lotnisku Tempelhof, podróż przez płonące miasto odsłoniła spektakularne widoki dramatu w całej swej makabrze. Oślepiający blask ogarniętych płomieniami budynków kreślił zarysy wypalonych szkieletów stojących dalej gmachów. W piwnicznym przejściu wiodącym do nowej siedziby naszego sztabu znalazłem skrawek miejsca pomiędzy śpiącymi tam cywilami i ułożyłem się, aby choć na kilka godzin zamknąć oczy.

Nad ranem przybył nasz personel i rozpoczęła się praca nad rozkazami dla dowódców dywizji i poszczególnych sektorów obrony. Przygotowaliśmy kwaterę i nawiązaliśmy łączność z dywizjami przy użyciu cywilnej sieci telefonicznej. Nasza siedziba mieściła się w pięknie umeblowanym byłym punkcie dowodzenia jednostki obrony przeciwlotniczej. Nie brakowało tu mebli biurowych, radioodbiorników i innych luksusowych elementów wyposażenia.

Gdy ujrzałem wszystkie te luksusy, które armia tu zachomikowała, przypomniał mi się ponury widok cywili szabrujących ciężarówkę z chlebem.

Dywizje przesunęły się w nakazane rejony. Wtedy, o godzinie jedenastej, odebraliśmy telefon z kwatery Führera z informacją, iż Hitler pragnie ponownie widzieć Weidlinga. Chciał wiedzieć, czy nasze przemieszczenie zakończyło się powodzeniem. Tym razem nie towarzyszyłem Weidlingowi, gdyż byłem zajęty pracą z dywizjami. Okazało się, że Hitler nakazał Weidlingowi objęcie dowództwa nad całą obroną stolicy, a nie tylko nad wschodnią i południową strefą, co oznaczało, że pod jego komendą będą nie tylko nasze dywizje, ale i wszystkie jednostki ze składu garnizonu berlińskiego. Na tym stanowisku Weidling zastąpił pułkownika Kathera, który dzień wcześniej został awansowany do stopnia generalskiego. Weidling był piątym z kolei oficerem na tym stanowisku w ciągu ostatnich kilku miesięcy, gdyż poprzednicy mieli ciągłe tarcia z Goebbelsem. Z tego powodu Weidling zręcznie postawił jeden podstawowy warunek, iż musi być jedynym dowódcą odpowiedzialnym za obronę Berlina, niepodlegającym żadnym naciskom ze strony Goebbelsa, który był gauleiterem i cywilnym komisarzem obrony miasta niemającym jednak żadnego pojęcia o obronie terenu zabudowanego w warunkach bojowych. Ze strony Weidlinga było to odważne posunięcie, gdyż generałowie nie narzucali tak po prostu swoich wymogów, słysząc rozkazy Hitlera. Jednakże Hitler prawdopodobnie zorientował się, iż Goebbels może zwyczajnie stanowić problem dla Weidlinga i zaakceptował warunek. Przy okazji Weidling zadecydował o zainstalowaniu naszej nowej kwatery głównej w siedzibie Dowództwa Obrony Berlina.

W czasie podróży do jednego z sektorów w południowowschodniej części miasta byłem świadkiem sceny, która świadczyła o stanie, do jakiego zostały zredukowane Niemcy. Linie wodociągowe w stolicy zostały zniszczone bombardowaniami i ogniem artylerii, więc ludzie musieli godzinami stać w długich kolejkach po wodę tam, gdzie była jeszcze możliwość jej zdobycia. Problem z wyżywieniem był jeszcze gorszy; niektóre magazyny zostały zrujnowane ostrzałem, zaś inne zostały ograbione przez ludność cywilną. Jechałem akurat Kübelwagenem, a część miasta, po której się przemieszczałem była pod nieprzerwanym ogniem artylerii. Pomimo ostrzału cywile – w większości kobiety – tłoczyli się przed sklepami z żywnością i przy hydrantach. W momencie, gdy mijaliśmy jedną z takich kolejek, pocisk artyleryjski eksplodował tuż za sznurem kobiet. Gdy rozwiał się dym, dostrzegłem, że wiele kobiet zostało trafionych. Te, które nie ucierpiały, znosiły trupy, rannych i umierających do sieni w pobliskich budynkach, a potem cierpliwie ustawiały się ponownie w ogonku, aby nie stracić swojego miejsca w kolejce.

Dowódca sektora obrony, którego wizytowałem w czasie tego wyjazdu, miał swoją kwaterę w piwnicy browaru. Cały jego zespół składał się z osób po różnych amputacjach, ale to przynajmniej oznaczało, że mieli jakieś doświadczenie bojowe. Wszyscy byli bardzo pewni siebie i wciąż dawali wiarę przemowom Goebbelsa, co było zadziwiające, biorąc pod uwagę okoliczności. Fakt, iż przejmowaliśmy ich punkt dowodzenia zinterpretowali wręcz jako pozytywną oznakę!

Poprosiłem adiutanta dowódcy sektora o streszczenie sytuacji na ich odcinku i dowiedziałem się, że pomimo doświadczenia jakie wynieśli z frontu, nikt z nich nie orientował się nawet w najbardziej oczywistych sprawach dotyczących ich własnego sektora obrony. Powinni zdawać sobie sprawę z faktu, iż nieliczne pododdziały obrony cywilnej (złożone ze starszych ludzi i młodych chłopców) nie będą w stanie zatrzymać rosyjskich czołgów, a jeśli okaże się, że owe czołgi zawrócą przy pierwszych oznakach oporu, nie będzie to równoznaczne ze „zwycięstwem”, lecz będzie stanowić dowód na to, iż były to tylko grupy rozpoznawcze mające za zadanie ustalić, kogo mają przed sobą.

Otrzymaliśmy informację, że Grupa Armii Steiner, której miała przerwać się do Berlina od strony Oranienburga, została odparta i zepchnięta na pozycje wyjściowe. Ofensywa 12 Armii Wencka mająca wyjść z rejonu Wittenbergi jeszcze się nie zaczęła, a przynajmniej nie na tyle, by dać jakieś efekty.

Wczesnym rankiem 25 kwietnia, Weidling i ja pojechaliśmy do Dowództwa Obrony Berlina na Hohenzollerndamm, w Wilmersdorf, południowowschodnim przedmieściu Berlina, położonym około pięciu kilometrów od Kancelarii Rzeszy. Dowództwo Obrony Berlina wyglądało po prostu jak sztab korpusu. Była to duża jednostka organizacyjna, której personel w czasie pokoju liczył około trzysta osób, w tym wielu operatorów łącz telefonicznych (obecnie w większości kobiet). Kiedy więc przejęliśmy pałeczkę, wszystkie stanowiska były zduplikowane. Szefem sztabu był tam podpułkownik Refior, stary znajomy generała Weidlinga. Mój dowódca zdecydował o pozostawieniu na stanowiskach dwóch szefów sztabu; von Dufvinga do spraw bojowych i taktycznych oraz Refiora do spraw politycznych, gdyż ten znał wszystkich w strukturach wojskowych i politycznych Berlina i dobrze orientował się, jak należy załatwiać różne sprawy.

Oficer operacyjny Dowództwa Obrony Berlina, major Sprotte, zrobił od razu złe wrażenie na Weidlingu, który odesłał go do Poczdamu.

Sprotte, zupełnie tym niezniechęcony, i tak śpieszył się, by jak najszybciej opuścić Berlin. Przekazanie mi wszelkich spraw w normalnym toku zajęłoby kilka dni, tak wiec zamaszystym ruchem ręki wskazał mi swoje mapy i rysunki, po czym szybko się ulotnił. Po tym wstępie zasiadłem sam w pokoju, w którym bezustannie dzwoniły trzy telefony na raz. Gdy zorientowałem się, że wszystkie telefony pochodzą od urzędów miasta, siedzib partii lub urzędników ministerialnych, którzy dzwonią, aby dowiedzieć się czegoś o sytuacji na froncie, zdjąłem wszystkie trzy słuchawki z widełek, żeby móc normalnie wykonywać moją pracę.

Teraz należało szybko rozdysponować pięć naszych sztabów dywizyjnych tak, aby każdemu podlegały dwa do czterech sektorów obrony miasta. W ten sposób wokół Berlina mielibyśmy szkielet doświadczonych w walce oficerów, których znaliśmy i którzy znali nas. Następnie, jak najszybciej trzeba było zorganizować bezpieczny system łączności – nie można było wciąż dowodzić jednostkami wojskowymi, korzystając z publicznej sieci telefonicznej!

Życie nabrało teraz zwyczajowego kolorytu związanego z typowym dniem wypełnionym walką: ciągłe kryzysy. Byłem szczęściarzem, gdy mogłem przespać się dwie godziny pod rząd. Poza wszystkimi komplikacjami, musiałem koordynować wszelkie raporty napływające z pola walki. Informacje nadchodziły drogą telefoniczną i w nocy musiałem przygotować podsumowanie wszystkich meldunków, które napłynęły w ciągu całego dnia.

Ponieważ ostrzał artyleryjski i bombardowania lotnicze były coraz częstsze, wkrótce po wprowadzeniu się do budynku musieliśmy przenieść się do piwnic. I znowu natrafiliśmy na pokoje wypełnione żywnością, kawą, napojami alkoholowymi i nawet zegarkami ręcznymi.

Cały personel wojskowy Berlina, poza jednostką SS generała Mohnke zapewniającą ochronę kwatery Hitlera, był teraz pod dowództwem Weidlinga – armia, Hitlerjugend, Volkssturm, jednostki obrony przeciwlotniczej, bataliony rekonwalescentów ze szpitali, itd. Mieliśmy nasze cztery własne dywizje (piąta, 20 Dywizja Grenadierów Pancernych SS, zniknęła gdzieś w kierunku zachodnim, najwyraźniej, aby tam kapitulować).

W każdym sektorze dowódca dywizji przejmował komendę nad pododdziałami Volkssturmu czy Hitlerjugend, które akurat się tam znajdowały. Po jednym czy dwóch dniach stworzyliśmy obronę, która dawała nadzieję na stawienie oporu Rosjanom przynajmniej przez jakiś czas. Nie musieliśmy długo czekać. Zniknięcie 20 Dywizji Grenadierów Pancernych SS wytworzyło lukę, w którą Rosjanie wkrótce nie omieszkali wbić klina.

Teraz z okien naszego budynku mogliśmy już widzieć bój piechoty. Wieczorem wszedłem do pokoju, w którym Weidling naradzał się z von Dufvingiem i Refiorem. Zastanawiali się, czy posłusznie bronić Berlina, czy też lepiej może zostać na miejscu i pozwolić Rosjanom na obejście nas z dwóch stron, a następnie podjąć próbę wyłamania się przez Grunewald (las na zachód od miasta) celem ucieczki w kierunku zachodnim i poddania się aliantom. Jeśli zostaniemy w Berlinie, trzeba będzie przenieść kwaterę główną do centrum miasta, gdyż najpóźniej w ciągu dwóch dni Rosjanie zajmą nasz budynek. Weidling podjął decyzję o pozostaniu i obronie Berlina.

Noc była nadzwyczaj niespokojna. Na zewnątrz słyszeliśmy pobliskie odgłosy walki. Major Wolff i jego odpowiednik w Dowództwie Obrony Berlina, kapitan Bärenbeck, zorganizowali bezpośrednią obronę budynku. Rankiem 26 kwietnia powróciłem do pomieszczenia biurowego na drugim piętrze, które zajmowałem zanim przeniosłem się do piwnicy.

Wokół cały czas wybuchały pociski artyleryjskie, zaś w ogródkach od strony południowej można było zaobserwować walkę wręcz. Z pewnością nasze położenie robiło się bardzo poważne.

Weidling zdecydował się przenieść sztab korpusu do wielkiego bunkra przeciwlotniczego położonego w pobliżu berlińskiego zoo. Byłem całkiem rad, kiedy wraz z majorem Wolffem otrzymałem rozkaz udania się do tego schronu w celu przygotowania nowego miejsca pracy. Ja i major Wolff wybraliśmy się tam dwoma różnymi drogami, aby mieć pewność, że przynajmniej jeden z nas dotrze na miejsce.

Bunkier obok zoo, potężna fortyfikacja z ciężkimi działami przeciwlotniczymi umieszczonymi na dachu, zapewniał bezpieczeństwo przed bombami i artylerią.

Towarzyszył mi kierowca i łącznik na motocyklu. Opuszczając naszą siedzibę musieliśmy zachować szczególną ostrożność, albowiem nasyp kolejowy za budynkiem sztabu był pod ostrzałem, a my musieliśmy go przekroczyć, aby dostać się do motocykla i Kübelwagena. Przeskoczyliśmy nasyp, skacząc z ukrycia w ukrycie i w końcu dotarliśmy bezpiecznie do naszych pojazdów. Gdy jechaliśmy przez miasto, ziemia kołysała nam się pod nogami przy każdej eksplozji pocisku, a wielkie gejzery ziemi wyrwanej wybuchami wyskakiwały w powietrze.

Huk był ogłuszający, zaś uczucie kołysania powodowało traumatyczne odczucia. W końcu kawałek szrapnela z wybuchającego pocisku artyleryjskiego przebił jedną z opon w moim samochodzie.

Podczas gdy kierowca zmieniał koło, kobieta obserwująca nas z pobliskiego domu zaproponowała mi filiżankę herbaty. Miła około czterdziestu pięciu lat, była korpulentna, ubrana w znoszoną odzież, a rozrzucone w nieładzie, mokre włosy okalały miłą twarz. Była żoną sierżanta i matką starszego szeregowego i nie miała pojęcia, co stało się z każdym z nich. Najwidoczniej mój brak troski o wygląd zewnętrzny rzucał się w oczy, gdyż zapytała mnie, czy może chciałbym się umyć. Tak więc po kilku dniach miałem możliwość zaznać luksusu umycia się. Byłem bardzo wdzięczny za jej uprzejmość, szczególnie, że wielu cywilów, z całkowicie zrozumiałych powodów, zaczynało zwracać się przeciwko armii za to, że bronimy miasta zamiast je poddać. Jej mieszkanie było zrujnowane wybuchami pocisków artyleryjskich. Małe bibeloty, kawałki jej życia, leżały rozrzucone na podłodze.

– Kiedy przyjdą Rosjanie, panie majorze? – zapytała.

– To kwestia kilkunastu godzin – odpowiedziałem szczerze. – Może jednego dnia. Najbezpieczniej będzie, jeśli pozostanie pani w piwnicy.

Całe połacie Berlina były teraz swoistym cmentarzyskiem rozbitego sprzętu wojskowego i wszystko wokół przesycone było zapachem śmierci. Poza ludzkimi zwłokami leżały też trupy zwierząt – wiele z nich uciekło z berlińskiego zoo i teraz zostało zabite.

Do bunkra dotarłem koło południa i zorientowałem się, że Wolff był już na miejscu. W zoo stała ogromna wieża przeciwlotnicza, wysoka na siedem czy osiem pięter, z sześcioma dużymi działami kalibru 128 mm i sześcioma działkami 20 mm na dachu. W bunkrze mogło pomieścić się sześćset osób. Każde pomieszczenie było zajęte, wybraliśmy więc te, które będą nam potrzebne i poinformowaliśmy mieszkańców, że będą musieli je opuścić, albowiem przejmuje je generał stojący na czele Dowództwa Obrony Berlina.

Kilka z pomieszczeń było zarezerwowanych dla Goebbelsa, jako jego osobiste schronienie. Wszystko ze względu na fakt, iż było to miejsce tak dobrze zabezpieczone przed atakami. Rzecz jasna, nie podejmowałem prób eksmitowania Goebbelsa, jednak przejąłem biura zbędnego już personelu.

Odesłałem majora Wolffa z powrotem z informacją, iż pomieszczenia zostały przydzielone i z prośbą o przybycie oficera łączności celem zabezpieczenia odpowiednich połączeń telefonicznych. Po odjeździe Wolffa zawiesiłem tabliczki kierujące różne sekcje sztabu korpusu do właściwych pomieszczeń.

Gdy zrobiłem już wszystko, co mogłem na tym etapie uczynić, była już późna noc. Położyłem się aby odpocząć, gdyż od dłuższego czasu nie zaznałem snu ani wytchnienia. Co jakieś pół godziny w wieżę trafiała bomba. Budowla zauważalnie się kołysała, przez chwilę przygasały światła i z sufitów sypał się drobniutki pył tynku. Jednakże konstrukcja zapewniała całkowite bezpieczeństwo i kilkumetrowej grubości ścian nie mogła przebić żadna bomba. Przy całym moim znużeniu ruch gigantycznego bunkra, kołyszącego się na podmokłej ziemi parku Tiergarten, tylko pomógł mi usnąć.

Gdy obudziłem się po kilku godzinach i zorientowałem się, że sztab wciąż nie przybył na miejsce, zacząłem się zastanawiać, czy aby jednak nie zdecydowali się na opuszczenie z miasta przez Grunewald. Ponieważ nie mogłem się z nikim połączyć telefonicznie, postanowiłem dla odmiany skorzystać ze sposobności i przespać całą noc. I tak nie mogłem nic zrobić. W końcu nad ranem powrócił Wolff przynosząc wieści, że Weidling zdecydował jednak o rozwinięciu sztabu w starej kwaterze Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych. Było położone bliżej kwatery Hitlera i miało z nią bezpośrednie połączenie telefoniczne. Ponieważ kwatera mieściła się na Bendlerstrasse, wszyscy w armii mówili na nią „Bendierstrasse”. Był to jakby osobny blok, ale poza podziemiami wszystko było już w zasadzie zniszczone. Pośrodku wielkiego dziedzińca znajdował się duży, trzy czy czteropiętrowy bunkier, który zapewniał ochronę przed najcięższymi bombami, podobnie jak wieża przeciwlotnicza w zoo. Używany był jako centrum komunikacyjne nie tylko przez armię w Berlinie, ale i przez kwaterę Hitlera.

Gdy tam przybyłem, nasz personel rozmieszczony był już pod ziemią.

Obecnie Naczelne Dowództwo Wojsk Lądowych nie mieściło się już w Berlinie; wyprowadziło się z miasta, gdy alianci zaczęli bombardować stolicę. Po tym, jak się przeniosło, miejsce pozostało w głównej mierze opustoszałe, za wyjątkiem cywilów mieszkającymi w piwnicach.

Nasz sztab pracował tam już od północy. Znalazłem Refiora przy jego biurku – z kawą, koniakiem, szparagami i szynką! Von Dufving opracowywał plan wyrwania się z Berlina na północny zachód, przez most Pichelsdorf. Dołączyłem do niego i pomogłem w sporządzeniu dokładnego terminarza i sposobu podziału naszych jednostek. Nakreśliłem także mapy niezbędne przy tej operacji.

Generał Weidling przebywał w pomieszczeniu, w którym, jak nam powiedziano, zastrzelono grafa von Stauffenberga oraz kilku innych oficerów biorących udział w zamachu na Hitlera 20 lipca 1944 roku. Widok śladów po kulach na ścianach mroził krew w żyłach. Dotarło do mnie, że Niemcy nie musiałyby toczyć tej ostatniej, strasznej bitwy, gdyby plan Stauffenberga się powiódł.

W południe musiałem opuścić bunkier, aby dostarczyć do kwatery Hitlera mapę miasta z naniesioną aktualną sytuacją bojową. Z pociskami rwącymi się dookoła, na zewnątrz zrobiło się już bardzo niebezpiecznie. Gryzący zapach dymu mieszał się z odorem rozkładających się ciał. Pył z rozdrobnionych cegieł i tynku unosił się nad miastem niczym ciężka mgła. Ulice, zasypane gruzami i upstrzone wielkimi kraterami, były całkowicie opustoszałe. Musiałem uważać, by nie zaplątać się w zwisające wszędzie przewody trakcyjne dla tramwajów.

W Kancelarii Rzeszy moja karta identyfikacyjna (podpisana osobiście przez Goebbelsa dla szybkiego dostępu do bunkra) zapewniła mi bezproblemowe wejście. Aby dostać się do właściwej kwatery Hitlera, musiałem okazać kolejny identyfikator, podpisany przez Johannmeyera, armijnego adiutanta Führera. Następnie musiałem oddać swój pistolet i dopiero wtedy wprowadzono mnie do poczekalni, której umeblowanie składało się z foteli z zielonej skóry ustawionych wzdłuż ścian. Tak bogate umeblowanie wydawało się być nie na miejscu w betonowym bunkrze skrytym głęboko pod ziemią. Miałem wrażenie, że pamiętam te fotele jeszcze z czasów mojej wizyty w Kancelarii sześć lat wcześniej.

Martin Bormann, który siedział w poczekalni, natychmiast naskoczył na mnie z pytaniem, czego chcę. Powiedziałem mu, że przynoszę ostatnie plany sytuacyjne. Chciałem natychmiast zobaczyć się z Krebsem, lecz Bormann wymusił na mnie, abym napił się wody sodowej i poczęstował ciasteczkami, podczas gdy on faszerował mnie pytaniami o sytuację na zewnątrz i chciał usłyszeć moją opinię na temat obecnego położenia. Bormann miał około pięćdziesięciu lat, był przysadzisty, ciężkiej budowy, o szerokim nosie wystającym z okrągłej twarzy, osadzonej na grubej szyi. Jako polityczny szef sztabu Hitlera decydował o tym, kto będzie, a kto nie będzie dopuszczony przed oblicze Führera.

W poczekalni Krebsa spotkałem Weissa i Freytag-Loringhovena, adiutantów generała Burgdorfa, którym przekazałem mapy. W zamian skopiowałem z ich map ogólną sytuację. Zgodnie z tymi informacjami, 12 Armia Wencka rozpoczęła atak 25 kwietnia i początkowo szło jej nieźle. Dziś jednak Wenck nie zdołał posunąć się dalej, niż szpital w Beelitz i był uwikłany w ciężkie walki z oddziałami sowieckimi, które atakowały go od wschodu. Nikt z obecnych tak naprawdę już nie wierzył w powodzenie operacji odblokowania Berlina.

Po powrocie do naszego bunkra dowiedziałem się, że Göring został aresztowany za usiłowanie przejęcia władzy i zastąpienia Hitlera w roli wodza, oraz że Hitler nakazał aresztowanie Himmlera za próbę podjęcia negocjacji z aliantami. Rząd ulegał dezintegracji równie szybko, jak sytuacja wojskowa. Hitler był jednak najwidoczniej zdeterminowany, aby walczyć do ostatniej chwili bez względu na ofiary w ludziach i zniszczenie miasta.

Interesującym wydaje się fakt, że kancelaria Rzeszy nie posiadała nadajnika radiowego dużej mocy. Wszelkie informacje musiały przechodzić przez centrum telekomunikacyjne w starej kwaterze Najwyższego Dowództwa Wojsk Lądowych w naszym bunkrze, tak więc wiedzieliśmy dokładnie, co się dzieje. Jedyne połączenie, jakie istniało z kwatery Hitlera, stanowiła publiczna sieć telefoniczna, która teraz była bez przerwy rwana w ogniu walk. Do Vostrasse, gdzie znajdowała się Kancelaria Rzeszy, przeciągnęliśmy cztery wojskowe linie, z których teraz okazjonalnie działała tylko jedna, mimo, że w terenie mieliśmy ludzi nieprzerwanie pracujących nad utrzymaniem łączności. Z tego właśnie powodu za każdym razem musiałem odbywać wycieczkę osobiście, gdy tylko wydarzyło się coś istotnego. Owe wycieczki stawały się coraz bardziej niebezpieczne, ponieważ w niektórych miejscach rosyjskie oddziały szturmowe przekroczyły już kanał Landwehr i usadowiły się na dziedzińcu kościoła św. Mateusza i w niektórych domach w sąsiedztwie hotelu „Esplanade”. Wszystkie budynki w tej okolicy miały piwnice i gnieździli się w nich ludzie. Ponieważ kompleks był siedzibą Najwyższego Dowództwa, w budynkach nagromadzono wiele żywności, jak również mnóstwo innych rzeczy. Był nawet koniak i wiele produktów niedostępnych dla ludności cywilnej. Oczywiste było, że armia planowała zadbać o samą siebie.

W ciągu dnia von Dufving lub ja pozostawaliśmy w bliskim kontakcie z naszymi dywizjami, używając do tego celu telefonu lub radiostacji i rzecz jasna każdej nocy przygotowywałem zbiorczy raport na podstawie meldunków z dywizji. Ponadto odbywałem przynajmniej jedną podróż dziennie do Kancelarii Rzeszy celem złożenia meldunku, i to nie tylko ze względu na ciągłe niszczenie naszej sieci łączności przewodowej, ale i z uwagi na fakt, iż nigdy nie mogliśmy być pewni, czy Rosjanie nie podsłuchują na linii.

Jedną z najgorszych rzeczy podczas obrony Berlina było to, że przeciwnik zawsze dysponował świeżymi rezerwami, które mógł rzucić do walki, podczas gdy inne oddziały nabierały sił. Nasi ludzie mogli tylko kontynuować walkę godzina po godzinie i dzień po dniu, dopóki nie zostali zabici lub ranni.

Rozdział 5

Nie było już tutaj czegoś takiego, jak typowy dzień. Czasami Rosjanie atakowali nas o trzeciej nad ranem, czasami o szóstej i od tego momentu właśnie zaczynał się dzień. Cały nasz czas był wypełniony reagowaniem na kryzysy, które następowały jeden po drugim. Przychodziły meldunki od dywizji i przychodziły wołania o pomoc. Byłem bezustannie zajęty, rozwiązując problemy logistyczne, otrzymując i opracowując meldunki i przekazując informacje do dywizji o zmieniającej się sytuacji. General Weidling bez przerwy przebywał na zewnątrz, odwiedzając jednostki i udając się tam, gdzie sytuacja była najbardziej skomplikowana, aby osobiście wyrobić sobie zdanie o każdym wydarzeniu, a von Dufving dowodził walką ze sztabu korpusu.

Wszyscy łapali kilka chwil odpoczynku, gdy tylko pozwalała na to praca. Nauczyłem się, że za każdym razem, gdy budzono mnie do telefonu, powinienem stanąć na równe nogi. Kilka razy odbierałem telefon, który mnie obudził, wysłuchiwałem o problemach rozmówcy, wydawałem instrukcje mające opanować sytuację i usypiałem znowu. Potem budziłem się nie pamiętając rozmowy i nie wiedziałem, że wydałem takie rozkazy – chociaż ostatecznie przypominałem sobie to po jakimś czasie. Po takich przypadkach ustawiałem aparat telefoniczny w pewnej odległości, tak, abym musiał się podnieść, aby go odebrać. O podjętych przeze mnie decyzjach musiałem meldować szefowi sztabu oraz głównodowodzącemu, tak więc istotne było, abym pamiętał, co zrobiłem.

Spędzałem teraz mnóstwo czasu na kursowaniu między sztabem naszego korpusu na „Bendierstrasse” i kwaterą Hitlera. W sąsiedztwie nie pozostało już prawie żadnych budynków, a te, które jeszcze stały, były silnie zniszczone i niemal nierozpoznawalne, chociaż ich piwnice wciąż jeszcze nadawały się do użycia. Cała okolica zamieniła się w ruiny, najpierw bombardowana przez brytyjskie i amerykańskie samoloty, a teraz ostrzeliwana przez rosyjską artylerię. Pociski z dział rwały się bezustannie z ogłuszającym hukiem. Teraz, za każdym razem, gdy wychodziłem na zewnątrz, dymy płonącego miasta dźgały moje nozdrza i płuca niczym wyszczerbione ostrze sztyletu. Ulice zawalone były zarówno gruzem, jak i ciałami, chociaż ciała trudno było rozpoznać. Trupy żołnierzy i cywilów, którzy zginęli podczas bombardowań i ostrzału, leżały pod gruzami i wszystko pokryte było szaroczerwonym proszkiem pochodzącym ze zniszczonych domów. Zapach śmierci dławił za gardło. Nie mieliśmy szans na pozbycie się ciał czy nawet na ich zebranie, ponieważ bezustannie atakowało nas lotnictwo, ostrzeliwała artyleria, a dookoła trwały boje piechoty. Miasto śmierdziało jak pole walki, którym przecież było: zapach pokruszonego tynku i ceglanego pyłu z rozsypujących się budynków, zapach spalonego prochu, benzyny i smród rozkładających się ciał. Na szczęście noce wciąż były chłodne, co sprawiało, że zapach śmierci z ledwością, ale jeszcze jakoś można było wytrzymać.

Obecne wycieczki do kwatery Hitlera, oddalonej o około kilometr, polegały na przeskakiwaniu z ukrycia w ukrycie z ciągłym wystrzeganiem się nie tylko nadlatujących pocisków artyleryjskich, ale i ognia broni ręcznej i karabinów maszynowych.

Z naszego bunkra szedłem przez Bendlerstrasse prosto do Tiergarten, stamtąd południowym skrajem parku lub przez park (Rosjanie siedzieli już w niektórych częściach parku i strzelali do wszystkiego, co się rusza) i tak docierałem do południowozachodniego rogu Kancelarii Rzeszy, położonej naprzeciwko parku. Do bunkra wchodziłem przez podziemia kancelarii. Niektóre pododdziały SS broniące kancelarii były okopane na zewnątrz budynku. Nocami obie strony strzelały, reagując na najmniejszy ruch.

Dla ludzi z kwatery Hitlera byliśmy przedstawicielami innego, zewnętrznego świata. Nikt z nich nie opuszczał bunkra od kilku dni. Byli tam bezpieczni; siedzieli pod metrami betonu przykrytymi metrami ziemi, lecz nie zdawali sobie sprawy z tego, co dzieje się na zewnątrz i nie wiedzieli, że boje toczą się tylko kilometr od nich i że armie idące z „odsieczą” zostały zatrzymane. Hitler i naczelne dowództwo żonglowało dywizjami, które dawno nie istniały lub stanowiły tylko wspomnienie dużych jednostek.

Za każdym razem kiedy przychodziłem do bunkra, najbardziej spragnionym wieści był Martin Bormann. Był tam zawsze, siedząc w wielkiej poczekalni przed biurem i pokojami mieszkalnymi Hitlera. Niezmiennie upraszał mnie, aby usiadł w jednym z zielonych, skórzanych foteli, poczęstował się jego smakołykami i opowiedział mu o sytuacji na zewnątrz. Niezwykle istotne było dla niego to, aby dowiedzieć się o wszystkim zanim usłyszy o tym ktokolwiek inny. Jako cywilny szef sztabu Hitlera miał reputację bezwzględnego intryganta. Każdy zdawał sobie sprawę z zakresu jego władzy i wszyscy po części się go bali, gdyż miał ciągły dostęp do Hitlera, jednak nie cieszył się wielkim szacunkiem dowódców wojskowych.

Próby zaopatrywania nas drogą lotniczą praktycznie ustały, ponieważ wielka oś Wschód-Zachód (aleja parad przez Tiergarten) była teraz pod nieustającym ogniem moździerzy. Ostatni samolot, który tam wylądował, nie zdołał wzbić się ponownie w powietrze i wciąż tam tkwił, okaleczony przez ostrzał wroga. Przetransportowanie amunicji dla pięćdziesięciu tysięcy ludzi było niemożliwe, nie mówiąc już o zrzucaniu jej na spadochronach. Za pomocą zrzutów dostarczono zaopatrzenie o ogólnej wadze tylko sześciu ton. Przede wszystkim jednak nie było możliwości rozdzielenia amunicji po jednostkach.

Sytuacja wyglądała tak, że wciąż kontrolowaliśmy rejon miasta o kształcie hantli. Na wschodzie trzymaliśmy obszar o średnicy około trzech kilometrów, z Kancelarią Rzeszy w centrum. Uchwytem hantla było Heerstrasse o długości około ośmiu kilometrów, którą od czasu do czasu przecinały rosyjskie czołgi. Mimo to, tunel kolejki podziemnej biegnący pod ulicą wciąż stanowił bezpieczny środek komunikacji z zachodem, gdzie utrzymywaliśmy kolejny rejon o średnicy około trzech kilometrów wokół stadionu olimpijskiego. Sektora broniły pododdziały Hitlerjugend, które z wyjątkowym poświęceniem trzymały most Pichelsdorf na wypadek, gdyby została podjęta próba przerwania się na zachód. Główny nacisk Rosjan skierowany był na centrum Berlina, które atakowali z południa, wschodu i północy. Z jakiegoś powodu nie wpadli na prosty pomysł atakowania wzdłuż Heerstrasse, do której mogli dotrzeć bez wielkiego wysiłku, kierując się na wschód i po prostu przejeżdżając pod Bramą Brandenburską wprost do centrum miasta.

Obrońcy stolicy – nasz 56 Korpus Pancerny i tysięc esesmanów generała Mohnke broniących Kancelarii Rzeszy – byli półprzytomni z niewyspania i żyli w świecie pełnym ognia, dymu, śmierci i przerażenia. Większa część Berlina płonęła niczym pochodnia. Trudy walki w takim samym stopniu dzielili żołnierze, jak i cywile. Kiedy wzmagał się ostrzał, kobiety stojące w ogonku po wodę przywierały do ścian budynków, żeby utrzymać swoje miejsce w kolejce.

Ponieważ tego typu front nie byłby w stanie utrzymać się dłużej niż kilka dni, Weidling zdecydował się zwrócić z dramatycznym apelem do Hitlera o pozwolenie na próbę przebicia się na zachód, póki jeszcze droga i przejście przez most Pichelsdorf były otwarte.

Wraz z von Dufvingiem jeszcze raz przeanalizowaliśmy plan wyłamania się z Berlina na zachód i północny zachód przez most Pichelsdorf. Pracowaliśmy przez całą noc, przygotowując rozkazy i przesyłając je do dywizji. Wystarczyło użyć kryptonimu „Wiosenna Burza”, aby wszystko puścić w ruch.

Nasz plan przebicia w trzech grupach zapewniał realne bezpieczeństwo Hitlerowi i innym mieszkańcom jego kwatery. Grupa oddziałów szturmowych SS przy wsparciu tuzina dział samobieżnych miała otworzyć drogę. Około dwudziestu pięciu wciąż sprawnych czołgów miało otoczyć transportery opancerzone wiozące Hitlera i jego świtę, aby zapewnić im ochronę na flankach, zaś piechota, która obecnie walczyła z Rosjanami we wschodnich sektorach miasta, miała stanowić tylną straż. Plan zakładał, że operacja rozpocznie się o północy, i że nad ranem będziemy poza miastem. Wyrywaliśmy się z okrążenia już wcześniej, na Śląsku, i wiedzieliśmy, że ci, którzy przemieszczają się transporterami opancerzonymi w środku grupy bojowej, przejeżdżają bezpiecznie. Wydostawszy się z Berlina musielibyśmy maszerować kilka dni na północny zachód w kierunku Lubeki. Rosyjskie lotnictwo nie stanowiło wielkiego zagrożenia, gdyż z reguły działało bardzo nieskutecznie, choć z pewnością można było się spodziewać, że zrzucą nam na głowy kilka bomb.

Około północy generał Weidling i ja zebraliśmy mapy i ruszyliśmy w stronę kwatery Hitlera. Na zewnątrz było jeszcze bardziej niebezpiecznie niż zwykle.

Rosjanie od rana trzymali most Lichtenstein i można było założyć, że przed końcem dnia całe Tiergarten będzie w ich rękach.

Pociski rosyjskiej artylerii eksplodowały wszędzie wokół, powodując drżenie ziemi i wyrzucając wysoko w górę ziemię, płyty chodnikowe, cegły i inne szczątki, które po chwili spadały z powrotem w dół, raniąc wszystkich w zasięgu. Ryk płomieni buchających z palących się budynków i łoskot walących się ścian był przerażający. Gnaliśmy od bramy do bramy krótkimi skokami, aby uniknąć nie tylko odłamków pocisków artyleryjskich, ale i ognia karabinowego i broni maszynowej. Dla mnie, mającego dwadzieścia osiem lat, bieg nie był wielkim wyzwaniem, ale pięćdziesięciosiedmioletniemu generałowi Weidlingowi przychodziło to już z większym trudem.

W kwaterze Hitlera nie musieliśmy już oddawać broni osobistej, gdyż wszyscy znali nas tam doskonale. Gdy zeszliśmy do samej kwatery, pokonując po schodach kilka pięter w dół, zaczynała się akurat odprawa poświęcona aktualnej sytuacji. Hitlerowi zapowiedziano przybycie Weidlinga i generał został natychmiast zaproszony do środka. Pozostałem w dużym, sąsiednim pomieszczeniu wraz ze szczegółowymi mapami, których mógł potrzebować mój dowódca. W bunkrze pachniało wilgocią i odgłos małego silnika napędzającego system wentylacyjny słychać było bez przerwy w tle. Wiecznie obecny na miejscy Bormann ponownie zaczął mnie nagabywać. Zjadłem jedną z jego kanapek i nakreśliłem mu obraz sytuacji na zewnątrz.

Narada w pokoju odpraw skończyła się po około czterdziestu pięciu minutach. Wynurzył się stamtąd Hitler, za którym wyszedł Goebbels, generał Krebs, generał Weidling i kilku innych ludzi. Zasalutowałem i Hitler skierował się w moją stronę.

Gdy się zbliżył, jego wygląd mnie zaszokował. Był zgarbiony, jego lewa ręką była przygięta i w widoczny sposób drżała. Połowa jego twarzy była obwisła zupełnie jak po udarze i mięśnie po tej stronie nie pracowały. Trzęsły mu się obie dłonie, jedno oko miał opuchnięte. Wyglądał jak bardzo stary człowiek, przynajmniej dwadzieścia lat starszy, niż jego pięćdziesięt sześć lat.

Weidling przedstawił mnie Hitlerowi:

– Major Knappe, mój oficer operacyjny.

Hitler uścisnął mi rękę i powiedział:

– Weidling powiedział mi, przez co tam przechodzicie. Wiem, że było wam bardzo ciężko.

Będąc przyzwyczajony do odpowiadania „tak jest, panie generale”, automatycznie powiedziałem „tak jest, panie…” i dopiero wtedy, orientując się, że nie jest to stosowny zwrot, szybko poprawiłem się, mówiąc „jawohl, mein Führer.”

Hitler uśmiechnął się blado, a Goebbels od ucha do ucha. Tylko Weidling zrobił grymas, gdyż jego podwładny popełnił towarzyski nietakt.

Hitler pożegnał się, raz jeszcze uścisnął mi rękę i zniknął, kierując się gdzieś w stronę pomieszczeń Goebbelsa. Mimo, iż jego zachowanie nie było apatyczne, jego wygląd był żałosny. Był teraz niczym innym, niż karykaturą siebie sprzed lat. Zastanawiałem się, jak to możliwe, że przez krótkie sześć lat ów idol całej mojej generacji młodych ludzi stał się takim ludzkim wrakiem. Dotarło do mnie wtedy, że Hitler jest wciąż jeszcze żywym symbolem Niemiec, ale takich Niemiec, jak wyglądają one dzisiaj. W ciągu tych samych sześciu lat kwitnący, pełen aspiracji kraj stał się stertą szczątków i gruzu.

Wraz z Weidlingiem opuściłem bunkier przez podziemne korytarze Kancelarii Rzeszy. Udało nam się znaleźć bezpieczne przejście piwnicami aż do okna wychodzącego na Hermann-Göring Strasse.

– Zaaprobował plan? – zapytałem z niepokojem.

– Nie – odpowiedział Weidling ze złością. – Ale chodzi o sposób, w jaki to zrobił.

Człowiek, którego nieraz widziałem, jak zachowuje spokój nawet w najbardziej niesprzyjających okolicznościach był tak wściekły, że drżał mu głos.

– Wysłuchał mojej propozycji, a potem powiedział: „Nie, Weidling. Nie chcę ryzykować śmierci na ulicy, jak pies.” Nasi ludzie na jego rozkaz umierali na ulicach Europy przez ostatnie sześć lat – na jego rozkaz! Sugerowanie, że tego rodzaju śmierć jest w jakimś sensie niehonorowa, jest z jego strony obrzydlistwem!

Weidling wpadł w taką furię, że przestał zwracać uwagę na środki ostrożności. Gdyby ktoś nas podsłuchał i doniósł o tym, co mi właśnie powiedział, jego życie znalazłoby się w wielkim niebezpieczeństwie.

Ale nasi żołnierze umierali na ulicach Berlina każdego dnia i każdej nocy od momentu, gdy tylko przybyliśmy do stolicy, a przedtem umierali na ulicach innych miast. Taki brak szacunku wobec żołnierzy, którzy codziennie poświęcali swe własne życie tylko po to, aby Hitler mógł pożyć jeden dzień dłużej, wzbudził we mnie gniew. Od początku wojny zginęło wielu ludzi służących pod moimi rozkazami. Mój własny brat oddał życie za „wodza i ojczyznę”. Nic więc dziwnego, że Weidling był wściekły. Obaj byliśmy na wojnie od samego początku i obaj widzieliśmy niezliczone ofiary w czasie tych prawie sześciu lat walki. Jako żołnierze musieliśmy akceptować wizję śmierci, nawet naszej własnej, gdyby nadeszła taka chwila, i było to naturalną częścią naszego życia.

Akceptowaliśmy ten fakt, jako cenę, jaką musimy zapłacić za wiarę w sprawę, którą uważaliśmy za słuszną, przynajmniej na początku. Być może dopiero teraz, w ostatniej chwili, zaczynaliśmy jasno widzieć, za jakim człowiekiem poszliśmy.

Gdy następnego dnia zameldowałem się w bunkrze Hitlera z codziennymi mapami sytuacyjnymi i zobaczyłem go, gdy przechodził z jednego pokoju do drugiego, moja ręka mimowolnie powędrowała w kierunku kabury. Odczuwałem straszliwie silną chęć zabicia go i położenia kresu wszelkim cierpieniom. Było to łatwe do wykonania, ponieważ wewnątrz bunkra nie miał ochrony. Nie wydostałbym się stamtąd żywy, ponieważ strażnicy z SS stali przy wszystkich wejściach i wyjściach, niemniej z łatwością mogłem go zabić. I z pewnością to nie strach przed śmiercią zatrzymał mi rękę w połowie drogi do pistoletu. Wraz z odrzuceniem planu przebicia się z Berlina mój los i tak był przypieczętowany i nie mogłem go uniknąć. Rosjanie podczas marszu przez Rzeszę rozstrzeliwali niemieckich oficerów po każdej bitwie. Tak czy inaczej mój los dopełni się za kilka dni. W tej jednej sekundzie, w której byłem zmuszony podjąć decyzję, musiałem instynktownie dojść do wniosku, że nie powinienem ryzykować robienia z Hitlera męczennika i jednocześnie być może przyłożyć się kreowania kolejnej legendy o „ciosie w plecy.”

Pod koniec kwietnia nie mieliśmy już żadnych szans na obronę Berlina. Straszliwe, beznadziejne walki uliczne trwały nadal, ale nasze dywizje nie liczyły więcej ludzi niż bataliony, nasze morale upadało i nie mieliśmy już prawie amunicji. Teoretycznie do obrony miasta mieliśmy cztery dywizje, ale w rzeczywistości każda z nich liczyła mniej, niż połowę stanu, wliczając w to mnóstwo rannych. Biorąc pod uwagę Hitlerjugend i Volkssturm, mogliśmy mieć dostateczną ilość ludzi dla czterech pełnych dywizji, ale Volkssturm składał się ze starszych ludzi, zaś Hitlerjugend z dzieci (chociaż trzeba przyznać, że oddziały Hitlerjugend wykazały się pewną skutecznością w działaniach obronnych). Nawet gdybyśmy dysponowali czterema pełnymi, doświadczonymi i wypoczętymi dywizjami, wciąż bylibyśmy tylko jednym korpusem walczącym z dwoma grupami armii!

I wreszcie, pomijając wszystkie inne czynniki, wiedzieliśmy, że nie otrzymamy więcej amunicji.

Przebywanie na zewnątrz budynków stawało się teraz coraz bardziej niebezpieczne, albowiem rosyjskie czołgi jeździły po całym mieście, a niemieccy niszczyciele czołgów polowali na nie z pancerfaustami. Jedni i drudzy strzelali jak wściekli na wszystkie strony. Przemieszczenie się dokądkolwiek w mieście oznaczało gonitwę z ukrycia do ukrycia, od bramy do bramy, wspinanie się na hałdy gruzu, omijanie rumowisk i rozkładających się ciał. Gdy żołnierz codziennie omija ludzkie ciała i czasami na nie następuje, jego wrażliwość nieuchronnie zaczyna się przytępiać. Zaczynałem się zastanawiać, czy można nas jeszcze nazwać ludźmi.

Ryk szalejącej bitwy wypełniał nasze dni i noce. Zwykle mogliśmy rozpoznać rodzaj używanej broni po dźwięku, jaki wydawała. Pociski z moździerzy wydawały powolne odgłosy, artyleria nieco szybsze, a najcięższa artyleria najszybsze. Rzecz jasna eksplozje pocisków wielkiego kalibru były znacznie głośniejsze niż wybuchy pocisków lekkiej artylerii czy moździerzy. Po dźwięku rozpoznawaliśmy także kierunek, z którego nadlatywał pocisk i rodzaj dźwięku podpowiadał nam, czy pocisk przeleci nam nad głowami, czy też wybuchnie w naszym sąsiedztwie. Po jakimś czasie zmysły automatycznie dostrajały się do tych odgłosów i nasze reakcje stały się instynktowne.

Wciąż nie porzucaliśmy pomysłu wyrwania się z Berlina. Jasne było, że grupowe przebicie się może się powieść wyłącznie przy założeniu, że moglibyśmy dotrzeć do mostu Pichelsdorf bez ciężkich walk. Dywizje nalegały, aby rozpocząć manewr jak najszybciej. Morale żołnierzy podskoczyło, gdy dowiedzieli się o takiej ewentualności. Weidling napierał na Krebsa, by ten wywarł nacisk na Hitlera w kwestii przebicia się, ale Krebs twierdził, że nie da się zmusić Hitlera do zmiany zdania. Jego odmowa oznaczała marnowanie cennych godzin i dni, w czasie których Rosjanie bez przerwy wzmacniali pierścień wokół miasta, szczególnie od strony zachodniej.

Rozdział 6

29 KWIETNIA Rosjanie znajdowali się mniej, niż pięćset metrów od Kancelarii Rzeszy. Z ledwością byłem w stanie ukraść pełną godzinę snu na dobę. Praca zawsze trwała nieprzerwanie: przyjmowanie meldunków i sporządzanie zbiorczych raportów, pisanie rozkazów, wydawanie instrukcji, kreślenie szkiców i map, odbieranie i wykonywanie telefonów i zajmowanie się niekończącym się szeregiem przeróżnych szczegółów, o które trzeba było zadbać. Dowiedzieliśmy się, że 12 Armia Wencka została ostatecznie odrzucona i wraz z tą informacją bezpowrotnie wyparowała nadzieja na jakąkolwiek zmianę położenia. Obecnie wszyscy chcieli pokładać nadzieję na zmiany polityczne w rosnących tarciach między zachodnimi aliantami i Rosjanami. Ale czy na tym etapie mogłoby to być jakąś pomocą dla nas, nawet gdyby taka zmiana nastąpiła? Weiss, Freytag-Loringhoven i Boldt odpowiedzieli na to pytanie negatywnie, gdy po południu opuścili tonący okręt, udając się tunelami kolejki, a następnie przez jezioro Wannsee, aby wywieźć z Berlina ostatnią wolę Hitlera. Jednakże nie wspomnieli mi nawet słowem o swoich planach, chociaż rozmawiałem z nimi codziennie; o ich odejściu dowiedziałem się dopiero po fakcie.

Na Bendlerstrasse pojedynczy członkowie personelu sztabowego, którzy nie mieli do wykonania żadnej pilnej pracy, organizowali imprezy, dosłownie tańcząc na wulkanie z kobietami z pomocniczych służb łączności. Dla mnie ulgą było ponowne pogrążenie się w obowiązkach. Ujawniły się też inne gorączkowe działania na nowym polu: każdy chciał wykorzystać fakt przebywania w tak bliskim sąsiedztwie Wydziału Personalnego Najwyższego Dowództwa Wojsk Lądowych i otrzymać wyższe odznaczenie lub nawet awans. Von Dufvinga promowano wtedy na stopień pułkownika, ale akurat on poza wszelką wątpliwością całkowicie na to zasłużył. Jednak inne awanse były szczodrze rozdawane w ostatniej chwili. Również proces nadawania odznaczeń uległ przyspieszeniu, jeśli dotyczyły one odwagi w walce o Berlin. Kilkakrotnie byłem świadkiem, jak czternasto-piętnastoletni członkowie Hitlerjugend odbierali swoje Żelazne Krzyże za zniszczenie rosyjskich czołgów.

Weidling zaczął teraz rozważać samodzielne przebicie się – bez członków sztabu Hitlera, jeśli nie chcieli zabrać się z nami. Jednak podjęcie takiej decyzji nie było dla niego łatwe i nie do końca mógł sobie z tym poradzić. Praktycznie porzuciliśmy już wszelką nadzieję na wydostanie się z kupy gruzu, w jaką obrócił się Berlin, gdy nagle, rankiem 30 kwietnia, zadzwoniono z kwatery Hitlera – dla odmiany zadziałała jakimś cudem jedna z naszych linii – z żądaniem, abym niezwłocznie zameldował się w bunkrze i jeszcze raz wyłożył schemat czasowy planu przebicia się. Wyruszyłem natychmiast.

W wiosennym listowiu parku Tiergarten niezmiennie rwały się pociski, unicestwiając wszystko wokół. Nieprzerwanie słychać było trzask broni strzeleckiej. Oślepiające promienie słońca kładły się na ponurej scenie: na trawnikach Tiergarten, pod okaleczonymi stuletnimi drzewami rozpoznałem działa artyleryjskie – wszystkie rozniesione bezpośrednimi trafieniami. Artylerzyści, którym zabrakło szczęścia, leżeli wokół nich tak zmasakrowani, że ciała z ledwością przypominały ludzkie szczątki. Na ulicach wszędzie walały się trupy, widoczne spod stert pokrytego pyłem gruzu. Tu i tam leżały same buty. Kiedy zobaczyłem we Francji pierwszego poległego żołnierza, pamiętam jak bardzo byłem wtedy zszokowany jego widokiem. Teraz moje zmysły były tak otępiałe, że ciała stawały się tylko kolejnymi przeszkodami, nad którymi trzeba było przejść. W momencie, kiedy zatrzymałem się na moment, aby chwycić oddech i przeczekać, aż salwa pocisków artyleryjskich przeleci mi nad głową, wychwyciłem wzrokiem widoczny w najdrobniejszych detalach ludzki tors lub może jego część, tkwiący pomiędzy cegłami, kamieniami i odpryskami betonu. Nie mogłem sobie jednak pozwolić, by takie szczegóły zaprzątały moją uwagę. Musiałem spróbować w jednym kawałku przeskoczyć Hermann-Göring Strasse – razem z moimi papierami. Może jednak Hitler w końcu zdecydował wyrwać się z Berlina?

Tym razem nie musiałem wytrzymywać uprzejmości Bormanna. W pokoju narad Hitlera czekał na mnie generał Krebs. Rozłożyłem nasze mapy i raz jeszcze wyjaśniłem szczegóły naszego planowanego wyłamania się ze stolicy. Krebs zadał mi mnóstwo pytań dotyczących harmonogramu działań. Najbardziej interesowało go, z jakim wyprzedzeniem trzeba będzie powiadomić dywizje o rozpoczęciu operacji. Powiedziałem mu, że wszystko zostało przygotowane i że możemy rozpocząć działania dzisiejszej nocy, o ile rozkaz zostanie wydany natychmiast, ale na rozkręcenie operacji potrzebne będzie czternaście godzin. Jeżeli chcemy liczyć na powodzenie, decyzja musi być podjęta bardzo szybko – jutrzejszej nocy może być już za późno. Krebs zaznaczył, że Hitler jest wciąż przeciwny przedsięwzięciu, ale on chciałby jeszcze raz spróbować go przekonać. Zapowiedział, że powiadomi nas o rezultatach swoich wysiłków. Tak więc wszystkie nasze nadzieje spełzły na niczym. Oznaczało to bowiem, że Krebs do tej pory nawet nie próbował wpłynąć na Hitlera!

Z ciężkim sercem wróciłem na Bendlerstrasse. Godziny mijały bez żadnych wieści i bez słowa informacji z kwatery Führera na temat rzucenia w eter hasła operacji, które rozpoczęłoby ruch naszych jednostek. Gdy przyszło południe, wiedzieliśmy już, że na przeprowadzenie akcji najbliższej nocy będzie już za późno. A być może jutro będzie już za późno na cokolwiek.

Jednakże linia obrony, niemal niewytłumaczalnie, trzymała się mocno. Dlaczego Rosjanie w ogóle upierali się przy atakach w najbardziej niedostępnych miejscach? Przez Szprewę przy Klinice Charité oraz przez kanał Landwehr i Lützowufer? Przez Plac Poczdamski i Leipziger Strasse, gdzie esesmani generała Mohnke bronili bezpośrednich podejść do Kancelarii Rzeszy?

Rosjanie najwidoczniej chcieli zdobyć Reichstag i kancelarię Rzeszy tak szybko, jak tylko się da. Mieliśmy szczęście, że nie zdawali sobie sprawy, iż najprostsza droga szybko zaprowadziłaby ich prosto do celu! Za każdym razem, gdy nanosiłem aktualną sytuację na mapy, byłem zdumiony, że rosyjski sztab generalny nie jest w stanie tego dostrzec.

30 kwietnia Rosjanie uchwycili Reichstag, a następnie skoncentrowali wysiłki na kilkuset metrach terenu dzielących ich od Kancelarii Rzeszy, które były zaciekle bronione. Oddziały SS generała Mohnke i resztki 56 Korpusu Pancernego broniły bunkra z wielkim poświęceniem. Mimo, iż jedynym możliwym efektem tego oporu mogła być wyłącznie ich śmierć, obrońcy ciągle walczyli.

Około godziny dziewiętnastej przybył adiutant generała Krebsa z poleceniem, aby Weidling udał się do kwatery Hitlera wraz z niewielkim personelem pomocniczym. Cokolwiek to było, oznaczało jakąś zmianę. Teraz i tak nic już nie mogło pogorszyć sytuacji. Weidling zdecydował, że zabierze ze sobą von Dufvinga, oficera łącznikowego i pisarza. Ja miałem pozostać na miejscu, nanieść na mapy aktualną sytuację i udać się w ślad za nimi najpóźniej do następnego ranka.

1 maja, około godziny szóstej rano, z kwatery Hitlera przybył major Kirsch, nasz oficer łącznikowy przy generale Mohnke. Donosił o bardzo dziwnych rzeczach.

Brzmiało to nieprawdopodobnie, ale Weidling był najwyraźniej przetrzymywany w sztabie Hitlera wbrew swojej woli. Wyglądało to na rodzaj jakiegoś aresztu domowego!

Zebrałem mapy i ponownie wyruszyłem w straszny marsz na Vostrasse, trzymając się rozkazów, które uprzednio wydał mi Weidling.

W pokoju narad Szefa Sztabu Generalnego Armii spotkałem Weidlinga, von Dufvinga oraz innych członków naszego sztabu. Weidling wyglądał jakoś zupełnie inaczej. Wydarzyło się coś, co kompletnie wytrąciło z równowagi tego człowieka, którego nie była w stanie złamać nawet najbardziej beznadzieja sytuacja na polu walki. Weidling po cichu powiedział mi, że ostatniej nocy Goebbels poinformował go, iż Hitler, poślubiwszy uprzednio Ewę Braun, wraz z nią zażył truciznę, jednocześnie strzelając sobie w głowę. Nikt z nas nie wiedział przedtem o Ewie Braun, ale teraz dotarło do mnie, że musiała być jedną z tych kobiet w bunkrze, które wziąłem za sekretarki. Ich ciała zawinięto w dywan, oblano benzyną i spalono na dziedzińcu Kancelarii Rzeszy, aby nie wpadły w ręce Rosjan.

Goebbels ściągnął Weidlinga do bunkra, aby ten dowodził stamtąd swoimi oddziałami.

Wpadłem w osłupienie. Z jakiegoś powodu nigdy nie przyszło mi do głowy, że Hitler mógłby popełnić samobójstwo. Jeśli planował ze sobą skończyć, dlaczego nie zrobił tego dawno temu, gdy stało się jasne, że wojna jest przegrana? Dlaczego tak wielu ludzi musiało umierać bezsensowną śmiercią, i to wręcz do ostatniej chwili, gdy Rosjanie pukali już do drzwi bunkra? Tego typu egoizm był dla mnie czymś niepojętym.

Goebbels, jako najstarszy rangą minister Rzeszy w Berlinie, przejął pałeczkę i najwyraźniej obawiał się, że Weidling może podjąć działania na własną rękę.

Weidling powiedział mi, że nie wolno mu opuszczać bunkra. Żebym nie utknął w podobny sposób, poradził mi, abym utrzymywał naszą siedzibę na Bendlerstrasse i stanowił ogniwo łączące go z dywizjami. Powiedział, że spróbuje uzyskać zgodę na wyjście z okrążenia dziś w nocy. Poinformował mnie także, że poprzedniej nocy Krebs i von Dufving udali się do Rosjan, aby wybadać warunki przerwania walki (obaj mówili po rosyjsku), jednak Rosjanie nalegali na bezwarunkową kapitulację.

Von Dufving zdradził mi szczegóły swojej podróży przez linię frontu. Po śmierci Hitlera, Krebs natychmiast skontaktował się przez radio z rosyjskim dowództwem i spytał, czy niemiecka delegacja może przekroczyć Wilhelmstrasse celem podjęcia rozmów. Następnie Krebs, który w przeszłości był wojskowym attaché w Moskwie, poszedł wzdłuż Wilhelmstrasse w towarzystwie von Dufvinga, miejscami korzystając z tunelu metra. Przejęli ich rosyjscy oficerowie i odwieźli do kwatery generała Czujkowa.

Rosjanie, którzy zachowywali się przyzwoicie, pozostali jednak niewzruszeni w swych żądaniach bezwarunkowej kapitulacji i wydania Hitlera (o którego śmierci wtedy jeszcze nie wiedzieli), Goebbelsa i innych cywilów odpowiedzialnych za wojnę.

Następnego ranka Krebs wydał zgodę na podjęcie próby wyrwania się z miasta w nocy na 2 maja. Weidling wydał Refiorowi rozkaz ogłoszenia sygnału „Wiosenna Burza”. Obecnie było już jednak za późno na podjęcie masowej, centralnie dowodzonej próby przebicia się w jednym kierunku. Zamiast tego, o godzinie wpół do dziesiętej wieczorem, poszczególne dywizje miały rozpocząć działania w różnych kierunkach i na własną rękę. Decyzję co do tego, czy dołączyć do przebijających się, czy też wybrać rosyjską niewolę, Weidling pozostawił dowódcom dywizji i każdemu żołnierzowi.

Brygada Mohnke zamierzała odejść około dziewiątej trzydzieści wieczorem, zebrać się na stacji metra przy Friedrichstrasse i wyrwać się z miasta w kierunku północnym. Weidling zadecydował, że personel naszego sztabu dołączy do tej grupy i poinstruował mnie, abym przygotował wszystkich do wymarszu z Bendlerstrasse o godzinie dwudziestej. Rzecz jasna, aby dotrzeć do Kancelarii Rzeszy, będziemy musieli się przebijać.

Obsada Kancelarii Rzeszy, lub raczej ci, którzy tam pozostali, także zamierzali dołączyć do generała Mohnke. Krebs i Burgdorf postanowili zostać na miejscu i popełnić samobójstwo. W czasie mojej przechadzki po kancelarii wszędzie widziałem rannych, którymi zajmowali się wojskowi sanitariusze i siostry Czerwonego Krzyża. Esesmani raczyli się takimi delikatesami, jak puszkowane kiełbaski, piwo i napoje gazowane.

Oczywiste było, że nadszedł ostateczny koniec. Plany obmyślały teraz raczej pojedyncze osoby, niż dowódcy. O godzinie dziewiętnastej trzydzieści zasiadłem do „ostatniej kolacji” z tymi z najbliższej świty Hitlera, którzy wciąż jeszcze byli obecni w podziemnym bunkrze. Przy stole siedzieli ze mną: Martin Bormann, admirał Voss (oficer łącznikowy Kriegsmarine reprezentujący admirała Dönitza), ambasador Hewel (przedstawiciel von Ribbentropa ze strony Ministerstwa Spraw Zagranicznych) i pięć czy sześć kobiet, których nazwisk nie znałem, a które musiały być sekretarkami. Poza nimi były jeszcze dwie lub trzy osoby. Na kolację była herbata, wojskowy chleb, puszkowana, peklowana wołowina i pasztetowa. Oczywiście rozmowa koncentrowała się wokół oczekiwanego przebicia się przez rosyjskie linie. Ponieważ byłem oficerem z dużym doświadczeniem bojowym i tym samym „ekspertem” w grupie, bombardowano mnie najróżniejszymi pytaniami.

Wygląd całej grupy był niezwykły, gdyż wszyscy ubrali się frontowo. Bormann chyba nie czuł się komfortowo w mundurze szeregowca, który miał na sobie. Admirał i ambasador także założyli mundury prostych żołnierzy. Nawet kobiety były ubrane w uniformy. Podejście kobiet było fantastyczne.

Nic nie można było poradzić na to, co się stało. Hitler nie żył i dla wszystkich było to szokiem, z którym ledwie sobie radzili. Przebywali z nim od lat i teraz prawdopodobnie odczuwali w głowach pustkę, nie mogąc pogodzić się z tym, co zaszło.

W czasie posiłku, około godziny dwudziestej przyszedł Goebbels wraz z małżonką, aby pożegnać się z personelem. Jedna z sekretarek szepnęła mi do ucha, iż dzieci Goebbelsów, które jeszcze po południu biegały po bunkrze, poszły już na śmierć. Zachowanie pani Goebbels, biorąc pod uwagę okoliczności, było pełne opanowania. Dr Goebbels także zachowywał zaskakujący spokój. Zadziwiało mnie, iż oboje byli w stanie tu przyjść i spokojnie się pożegnać mając świadomość tego, co właśnie zrobili i tego, co za chwilę nastąpi. Jednak nie okazywali wzruszenia i głos im nie drżał. Z powagą na twarzach życzyli wszystkim powodzenia w przyszłości. Uścisnęli wszystkim ręce i bez widocznego wzruszenia odwrócili się i poszli holem w kierunku siedziby Ministerstwa Propagandy Rzeszy, aby tam odebrać sobie życie.

Mimo, iż Weidling poczynił przygotowania do przebicia się wraz z brygadą generała Mohnke, chciał przedtem udać się na Bendlerstrasse, żeby pomówić z członkami sztabu i dać każdemu możliwość wyboru między walką i kapitulacją. Wciąż jeszcze było jasno. Rosjanie zajęli już Reichstag i rzucili wszystkie siły w kierunku Kancelarii Rzeszy. Walki koncentrowały się teraz w okolicy Tiergarten. Byliśmy teraz celem ognia artylerii oraz ostrzału z broni maszynowej i strzeleckiej. Nie czekałem na Weidlinga, gdyż dwóch ludzi stanowiło dwa razy większy cel, niż jeden. Nie mieliśmy wsparcia, a ostrzeliwanie się z naszych rachitycznych pistoletów nie miało sensu. Najlepszym rozwiązaniem było skupienie się na przedstawianiu jak najmniejszego, ruchomego celu i docieranie żywym do kolejnej osłony. Skakałem od ukrycia do ukrycia całkiem zwinnie. Weidling, który był dwa razy starszy ode mnie, nie był w stanie poruszać się tak szybko.

Ta niezwykle niebezpieczna i wyczerpująca fizycznie gonitwa w połączeniu z wydarzeniami ostatnich dwudziestu czterech godzin musiały wykończyć Weidlinga nerwowo. Być może swoją rolę odegrała też relacja von Dufvinga o poprawnym zachowaniu Rosjan. Jakie by nie były powody, po dotarciu do bunkra na Bendlerstrasse Weidling zakomunikował, że nie chce się przebijać, lecz zamiast tego podda się Rosjanom.

Powiedziałem mu, że w takim razie chciałbym odejść, ponieważ nie miałem zamiaru się poddawać i zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami powinienem wziąć udział w próbie wyrwania się z miasta wraz z brygadą generała Mohnke. Weidling naskoczył na mnie, wybuchając straszną wściekłością. To był ten jeden, jedyny raz, kiedy się na mnie wściekł, najwidoczniej dlatego, że wydawało mu się, iż po powrocie z kwatery Hitlera chcę go porzucić – nie powiedział tego jednak głośno.

Z pewnością jednak nie miał prawa oskarżać o tchórzostwo żołnierza, który przetrwał tyle bojów i był tyle razy ranny, co ja. Powiedziałem mu to w dość zdecydowanej formie. Prawdopodobnie obaj byliśmy na skraju załamania nerwowego. Człowiek może wytrzymać tylko tyle, ile może, a my z pewnością wystawiliśmy nasz system nerwowy na poważną próbę.

Być może Weidling potraktował moją chęć ucieczki z Berlina jako krytykę jego decyzji, gdyż godzinę wcześniej sam przecież uzgodnił z generałem Mohnke, że dołączy do niego wraz z całym naszym sztabem. Rzecz jasna przedostając się do Kancelarii Rzeszy ponieślibyśmy straty, ale większość z nas przemknęłaby się z powodzeniem. Tak czy inaczej, Weidling zabronił mi opuszczania bunkra przed godziną dwudziestą drugą (do tego czasu, jak powiedział, będę mu potrzebny). Wtedy oczywiście będzie już za późno, aby dołączyć do grupy generała Mohnke. Rozkazem tym przypieczętował mój los i uniemożliwił mi podjęcie próby uniknięcia rosyjskiej niewoli. Wciąż czułem się na tyle żołnierzem, że uważałem podporządkowanie się rozkazom za coś oczywistego, więc dezercja i ucieczka z Berlina na własną rękę nie wchodziły w rachubę. Gdzieś w środku jednak kipiała we mnie wściekłość.

Wciąż była do wykonania praca: przygotowanie do kapitulacji, spalenie dokumentów i akt (oficjalnego dziennika bojowego 56 Korpusu Pancernego i prywatnych dokumentów majora Wolffa) oraz wydanie rozkazów o zaprzestaniu oporu wszystkim jednostkom, z którymi jeszcze można było nawiązać kontakt. Po tym, jak von Dufving pokrótce zrelacjonował „stosowne traktowanie”, jakiego doświadczył poprzedniej nocy ze strony Rosjan, prawie wszyscy członkowie sztabu byli zgodni, że należy się poddać bez przedłużania walki, a następnie pomaszerować do rosyjskiej niewoli. Dokładne rozkazy dotyczące złożenia broni i udania się do niewoli miały zostać przygotowane po ponownych negocjacjach von Dufvinga z Rosjanami.

Nawiązanie kontaktu radiowego nastąpiło dość szybko. O północy von Dufving, jako pośrednik w rozmowach, miał być odebrany przez Rosjan na moście Bendlera. Miał prosić o honorową kapitulację naszych oddziałów, natychmiastowe zawieszenie ognia, ochronę cywilów przed aktami terroru, prawo do zatrzymania żywności i rzeczy osobistych przez każdego żołnierza i możliwość pozostania oficerów ze swymi jednostkami.

Na dziedzińcu paliły się ogniska, w których płonęły wszystkie papiery Naczelnego Dowództwa Wojsk Lądowych. Było mi szczególnie przykro, że z dymem szły wszystkie moje akta personalne, gdyż zawsze byłem bardzo dumny z przebiegu swej służby wojskowej. Ale lata, podczas których byłem zawodowym żołnierzem, właśnie dobiegały końca.

Po powrocie von Dufvinga od Rosjan, Weidling zebrał członków sztabu i powiedział im, że podjęte ustalenia zakładają złożenie broni następnego dnia rano.

Napisałem list do Lilo i zaadresowałem kilka kopii do różnych krewnych, ponieważ nie miałem pojęcia, kto z nich pozostał jeszcze przy życiu. Rozdałem listy kilku kobietom z Pomocniczej Służby Łączności oraz siostrom Czerwonego Krzyża, którym Rosjanie obiecali nieskrępowaną możliwość podróży. Następnie po raz ostatni zjadłem posiłek przygotowany przez mojego ordynansa: zieloną fasolę na miękko, gotowaną szynkę i frytki. Wypiłem także dwa kieliszki szampana. Na wszelki wypadek mój ordynans załadował mi plecak żywnością, a manierkę wypełnił koniakiem.

Wreszcie sporządziłem spis moich rzeczy osobistych, aby zdecydować, które z nich mogą się najbardziej przydać w życiu jeńca wojennego. Największym dylematem był wybór pomiędzy śpiworem, a podbitym futrem szynelem. Moje poprzednie doświadczenia z lodowatymi rosyjskimi zimami wciąż były świeże w pamięci i decyzja o wyborze szynela przeważyła, mimo, że lato ledwie zdążyło się zacząć. Wymieniłem mój szyty na miarę uniform na regulaminowy mundur, wiedząc, że nie będzie zwracał uwagi i okaże się bardziej wygodny. Na wierzch wciągnąłem kombinezon czołgisty, aby ukryć czerwone lampasy na spodniach, które mogły się okazać problemem. Moje najlepsze koszule i bieliznę, trochę żywności, fotografie i listy oraz kilka paczek papierosów przeznaczonych na wymianę, uzupełniały mój bagaż. Chociaż wyrzuciłem mnóstwo rzeczy, mój plecak wciąż ważył około piętnastu kilogramów. Oprócz tego miałem ciężki, podbity futrem szynel. Jednak zawsze mogłem pozbyć się części rzeczy później, jeśli zaszłaby taka potrzeba.

Oczywiste było, że teraz nie było już mowy o jakimkolwiek śnie. Spałem podczas nawał artyleryjskich i spałem wiedząc, że atak nieprzyjaciela jest nieunikniony, jednak tym razem niepewność tego, co nas czekało, spędzała sen z powiek. Wyszedłem na zewnątrz, w berlińską noc. Przyjemna wiosenna noc kontrastowała z ruinami płonącymi wokół nas. Otaczała mnie jakaś upiorna cisza. Po tygodniach bezustannego ryku bitwy wydawała się być niemal namacalna. Gdy mój wzrok prześlizgiwał się po ruinach, które mnie otaczały, w głowie przemknęło mi pytanie: „Jakim kosztem?” Koszt tej wojny wykraczał poza zwykłą ludzką zdolność pojmowania. Czy tamtej nocy czułem się w jakiś sposób za to odpowiedzialny? Czy czułem jakiekolwiek wyrzuty sumienia?

Wtedy jeszcze nie – chociaż przyszły one później, kiedy dowiedziałem się o wielu rzeczach, o których owej nocy nie miałem pojęcia. Póki co, żałowałem tylko, że przegraliśmy wojnę i skupiałem się na priorytetach, którymi było przetrwanie tego, co czekało mnie w najbliższej przyszłości.

Tamtej berlińskiej nocy, w gęstniejącej ciemności, w głowie kłębiło mi się tysięc pytań dotyczących mojego dalszego losu. Jeśli mnie nie zastrzelą, jak będzie wyglądało moje życie jeńca armii rosyjskiej? Jak długo trwać będzie niewola? Jak się zakończy? Wiedziałem, że gdy odbijaliśmy z rąk Rosjan niemieckie miasta, często dowiadywaliśmy się, że bolszewicy mordowali niemieckich oficerów wziętych do niewoli. Czułem, że muszę się pogodzić z tym, iż moje życie dobiega końca. Najważniejsze było teraz to, co działo się w domu. Czy wszyscy przetrwali boje w Lipsku?

Pytanie to zrodziło kolejne znaki zapytania, większe i pilniejsze: czy powinienem starać się uniknąć niewoli? Czy należało teraz w pojedynkę wgramolić się na zwały gruzu i próbować dotrzeć do domu? Rozważałem możliwość ukrycia się w ruinach z dostatecznym zapasem jedzenia i picia na kilka dni, przeczekania, aż sytuacja się uspokoi i podjęcia próby ucieczki do Lipska. Wiedziałem jednak, że Rosjanie będą szukać tych, którzy zdecydują się na taki krok. Znałem rozmieszczenie rosyjskiego pierścienia wokół stolicy i, jako oficer operacyjny w czasie obrony Berlina, byłem świadom istnienia wąskich gardeł, które powstały wszędzie po wysadzeniu mostów. Nie miałem żadnych wątpliwości, że nie ma najmniejszych szans na skuteczne opuszczenie Berlina.

Wyjąłem z kabury pistolet, rozłożyłem go na części i rozrzuciłem je jak najdalej w różnych kierunkach. Nie chciałem, aby broń stała się pamiątką dla jakiegoś rosyjskiego żołnierza. Ten symboliczny akt był równoznaczny z ostateczną rezygnacją i kapitulacją.

Stałem w ciemności i ze zdumieniem słuchałem pobliskiego świergotu drozdów. Jakże długo nie słyszałem tego typu dźwięków! Wydawało się niepojęte, że ptaki mogły przetrwać tę ostateczną bitwę. Była wiosna i drozdy będą teraz szykować się do odchowania nowych piskląt. Czy może nastąpić odrodzenie po tak nieludzkich zniszczeniach? W moim obecnym stanie umysłu nie wierzyłem w to. W każdym bądź razie mój świat się skończył.

Rozdział 7

Nadszedł świt i musieliśmy przełknąć gorzką pigułkę, jaką było poddanie się Rosjanom. 2 maja 1945 roku o godzinie piątej pięćdziesięt pięć, nasza broń została złożona na stosy i wszyscy pomaszerowaliśmy kolumną w szarej berlińskiej mżawce. Szedł tam sztab korpusu Weidlinga i pewna liczba ludzi z łączności (techników łączności radiowej i telefonicznej), którzy pozostali na Bendlerstrasse po tym, jak kwaterę Najwyższego Dowództwa Wojsk Lądowych przeniesiono poza Berlin. Wokół nas rozpościerał się obraz totalnego zniszczenia. Deszcz mżył, a większa część miasta wciąż płonęła, atakując nasze nozdrza i oczy gryzącym dymem.

Weidling pojechał już samochodem do kwatery rosyjskiego generała Czujkowa w pobliżu lotniska Tempelhof. Zająłem się formowaniem oddziałów w szyk i upewnieniem się, że nikt nie ma przy sobie broni. Pułkownik von Dufving, pułkownik Refior, major Wolff i ja poprowadziliśmy kolumnę na koniec Bendlerstrasse, niecały blok od siedziby sztabu, gdzie Rosjanie czekali na nas po drugiej stronie kanału Landwehr. Kanał miał około trzydziestu metrów szerokości i strome, betonowe nabrzeża po obu stronach. Kiedyś odbywał się na nim ruch barek. Most na kanale był zniszczony, ale wielkie wiązki kabli, które zawieszone były pod mostem, wciąż tam wisiały. Były tam kable telefoniczne i elektryczne, grube i cienkie, we wszystkich kolorach, schodzące pod ziemię na obu brzegach kanału.

Wiązka kabli o grubości około metra, związanych razem, tworzyła kładkę i wysoki rangą oficer rosyjski przeszedł na nasza stronę. Von Dufving zasalutował i złożył mu meldunek.

Rosjanin pomówił z von Dufvingiem i wrócił na drugą stronę kanału. Na przeciwległym brzegu, przy kilku jeepach produkcji amerykańskiej, czekały dwa tuziny rosyjskich żołnierzy z pistoletami maszynowymi. Nasza kolumna, idąc gęsiego, przeszła kanał po kładce z kabli. Gdy stanąłem na drugim brzegu, pomyślałem, że jest to symboliczny koniec mojego życia. Gdy dochodziliśmy do przeciwległego nabrzeża, rosyjscy żołnierze z pistoletami maszynowymi uśmiechali się od ucha do ucha. Jeden z nich powiedział „Hitler kaputt!” i wszyscy roześmiali się radośnie. Cieszyli się ze swojego sukcesu na całego, tak jak cieszyłby się każdy zwycięski żołnierz.

Von Dufving zamienił kilka słów z rosyjskim oficerem, po czym zwrócił się do Refiora, Wolffa i mnie z informacją, iż będziemy przewiezieni do kwatery generała Czujkowa, oddalonej o około trzy kilometry. Jednakże zanim do tego doszło, zawieziono nas kilka domów dalej, do sztabu rosyjskiej dywizji, gdzie pokazano nas personelowi, który przyglądał nam się z ogromną ciekawością.

Kwatera generała Czujkowa znajdowała się w bocznej ulicy w pobliżu lotniska Tempelhof, w okolicy zamieszkałej przez bogatsze warstwy klasy średniej.

Sama siedziba sztabu Czujkowa mieściła się na pierwszym piętrze dużego apartamentowca zbudowanego na początku wieku. Kilku młodszych rosyjskich oficerów poprowadziło nas korytarzami do dużego pokoju, gdzie czekał na nas generał Weidling, któremu von Dufving zameldował o zorganizowanym sposobie przemarszu i oddania się do niewoli przy moście. Następnie pojawił się szef sztabu Czujkowa i wreszcie sam Czujkow. Zasalutowaliśmy i to samo uczynił Czujkow. Czujkow poprosił Weidlinga o sporządzenie pisemnego rozkazu, nakazującego złożenie broni tym wszystkim żołnierzom niemieckim w mieście, którzy jeszcze stawiali opór. Przyniesiono niemiecką maszynę do pisania i wystukałem na niej podyktowany przez Weidlinga rozkaz (w artykule, który w późniejszym okresie przeczytałem, rosyjski pisarz Ilja Erenburg błędnie opisywał, iż rozkaz był pisany przez sekretarkę o blond włosach – byłem co prawda blondynem, ale nie kobietą, no i byłem majorem sztabu generalnego). Zgodnie z poleceniem Rosjan, rozkaz był pisany przez kalkę w kilku kopiach i Weidling złożył swój podpis na wszystkich egzemplarzach. Rosjanie zatrzymali jedną kopię, zaś resztę wręczyli Wolffowi i mnie. Weidling, von Dufving i Refior zostali następnie zaproszeni do Rosjan na uroczyste śniadanie w kwaterze Czujkowa, natomiast ja i major Wolff dostarczyliśmy rozkazy do wciąż walczących oddziałów niemieckich. Śniadanie było najwidoczniej ucztą zwycięstwa. Jestem pewien, że Weidling, von Dufving i Refior nie mieli na nie ochoty, ale w ich sytuacji nie mogli nie przyjąć zaproszenia.

Pojechałem jednym z amerykańskich jeepów w towarzystwie rosyjskiego kapitana do sztabu rosyjskiego korpusu, a następnie do sztabu dywizji. Wszędzie wpatrywano się we mnie z ogromnym zaciekawieniem. W dowództwie korpusu mówiący po niemiecku rosyjscy oficerowie wypytywali mnie o Hitlera i Göringa. Powiedziałem im, że Hitler nie żyje, i że nie wiem, gdzie może znajdować się Göring. Miałem wrażenie, że z trudem docierał do nich fakt, iż oto pokonali Niemcy, a Berlin leży u ich stóp.

Jeden z rosyjskich oficerów w siedzibie sztabu dywizji zapytał mnie po niemiecku:

– Co pan ma do powiedzenia w kwestii Oświęcimia?

Kiedy zapytałem go, co ma na myśli, ze złością zapytał:

– A co z Bergen-Belsen? Co z Treblinką? Co z Buchenwaldem?

Twarz poczerwieniała mu ze złości. Owe nazwy nic mi nie mówiły i nie mogłem zrozumieć, dlaczego tak się denerwuje. W końcu wykrzyknął:

– Niech pan nie udaje, że pan nie rozumie! – i wybiegł z pokoju.

Rosyjski kapitan i ja udaliśmy się następnie do sztabu rosyjskiego batalionu ulokowanego na stacji kolejowej Anhalter, w okolicy której wciąż trwał opór. Zabrano mnie do grupy niemieckich jeńców wojennych i poinstruowano, abym wybrał spośród nich dwóch żołnierzy, którzy przekażą pisemne rozkazy generała Weidlinga. Powiedziano mi, żebym zapewnił ich, iż ci, którzy zaniosą rozkazy otrzymają pisemne zezwolenie na udanie się do domu. Później nauczyłem się, by nie dawać wiary tego typu obietnicom, ale na tym etapie nie miałem powodu, by nie wierzyć w szczerość owych zapewnień. Zachęta sprawiła, że nie brakowało ochotników i wybrałem dwóch sierżantów. Wręczyłem im białą flagę oraz kopię rozkazu generała. Mieli dostarczyć ją do niemieckiego dowódcy w „Europa Haus”, wielkiego budynku biurowego w pobliżu. Patrzyłem, jak znikają, idąc wzdłuż torów kolejowych ze stacji Anhalter w kierunku, gdzie toczyła się walka. Potem rosyjski kapitan i ja udaliśmy się do innego batalionu, gdzie powtórzyliśmy całą procedurę, i wreszcie do trzeciego batalionu. Dziś jestem pewien, że Rosjanie nigdy nie dotrzymali słowa danego tym ludziom. Szybko nauczyłem się, że są gotowi obiecać wszystko, aby tylko ktoś zrobił to, na czym im zależy, a następnie, jak dopną swego, po prostu ignorują wszelkie przyrzeczenia. Na dodatek była to niebezpieczna misja, gdyż broniący się Niemcy prawdopodobnie byli esesmanami zdeterminowanymi, by walczyć do ostatniego człowieka i gotowymi strzelać do każdego, kto by im w tym przeszkodził.

Rosyjski kapitan odwiózł mnie następnie do kwatery Czujkowa. Po drodze mijaliśmy rejon, w którym dzień wcześniej toczyły się bardzo zacięte boje. Ulice zawalone były wypalonymi wrakami czołgów, martwymi końmi i ciałami ludzi. Rosyjskie i niemieckie trupy leżały obok siebie. W pamięci utkwiło mi dwóch martwych żołnierzy rosyjskich, leżących na balkonie. Wydawało się, że utkwili w nas spojrzenie swych pozbawionych życia oczu, podczas gdy ich krew barwiła smugami ścianę poniżej balkonu. Ogarnęło mnie straszne uczucie niepokoju, ponieważ jechałem jeepem z rosyjskim oficerem, byłem na łasce Rosjan i w pewnym stopniu odpowiadałem za to, co się stało z tymi dwoma, choć rzecz jasna nie brałem bezpośredniego udziału w walkach ulicznych, jako oficer sztabowy dowodząc walką i odpowiadając za oliwienie machiny oporu.

Było to dla mnie bardzo nieprzyjemne uczucie, lecz towarzyszący mi Rosjanin zdawał się nie zwracać uwagi na zabitych. Ogólnie rzecz biorąc, zachowanie rosyjskich oficerów było bez zastrzeżeń. Musieli rzecz jasna widzieć, jak traktował nas Czujkow i jego sztab, tak więc zachowywali się podobnie.

Kiedy przybyliśmy z powrotem do kwatery Czujkowa, Weidlinga już tam nie było. Na miejscu pozostał von Dufving i Refior. Zaprowadzono mnie do sali bankietowej, gdzie wielki stół zastawiony był smakołykami. Poproszono, abym się częstował. Był tam szampan, tarteletki z kawiorem, mięsa wszelkich możliwych rodzajów, sery i generalnie wszelkie rodzaje jedzenia, jakie tylko można sobie wyobrazić.

Major Wolff także zdążył już wrócić i był tam ze mną, więc skorzystaliśmy ze sposobności, by coś zjeść. Nigdy nie wiadomo, kiedy będzie okazja do następnego posiłku. Po tym spóźnionym śniadaniu nakazano nam zabrać nasze rzeczy, zapakowano nas do jeepa i podwieziono w pobliże maszerującej kolumny niemieckich jeńców. Rozkazano nam, abyśmy do nich dołączyli.

Przez cały dzień Wolff i ja maszerowaliśmy w kolumnie wraz z innymi jeńcami. Nie obyło się bez przerażającego momentu, gdy w czasie przemarszu przez zalesioną okolicę rosyjski strażnik wyciągnął mnie z kolumny i gestami nakazał mi, abym oddał mu swoje buty.

Sądząc, że nie przetrwam bez butów, postawiłem wszystko na jedną kartę i zacząłem krzyczeć na Rosjanina, rugając go tak, jak robiłbym to z niemieckim żołnierzem, który właśnie się źle zachował. Podziałało! Rosjanin instynktownie strzelił obcasami, a ja szybko wtopiłem się w kolumnę zanim zdążył odzyskać mowę. Była to wielce ryzykowna zagrywka i prawdopodobnie dość głupia, bo mógł mnie po prostu zastrzelić, zabrać buty i nikogo by to nie obchodziło. Ale tym razem się udało i w danym momencie tylko to się liczyło.

Tej nocy przybyliśmy do dużego, improwizowanego obozu, ogrodzonego drutem kolczastym. Była to fabryka cementu i zarazem duża żwirownia, położona na przedmieściach Berlina, w okolicy Rüdersdorf.

W obozie zakwaterowano ponad tysięc osób. Na terenie znajdowało się kilka dużych budynków, w których można było skryć się przed deszczem. Wolff i ja znaleźliśmy sobie jakiś kąt i po prostu czekaliśmy na rozwój wydarzeń. Obaj mieliśmy ze sobą zapas żywności, więc nie brakowało nam jedzenia, chociaż przez pierwsze dni Rosjanie nie zapewniali żadnego wyżywienia.

Kompleks, w którym nas przetrzymywano był ogromny. Wszystko, co nam na początku udostępniono to woda i latryny. Nie do końca spełniały one warunki sanitarne, ale Rosjanie robili, co mogli, gdyż bardzo obawiali się wybuchu epidemii. Mimo, że nie było łazienek ani mydła, mieliśmy nieograniczony dostęp do bieżącej wody, a na terenie żwirowni palił się ogień i tym sposobem można było podgrzewać wodę.

Wolff i ja zbadaliśmy teren całego obozu. Nie było nic innego do roboty. Po nieludzkim tempie, w jakim przez kilka ostatnich miesięcy toczyło się nasze życie, tego typu wymuszona bezczynność niemalże wykańczała nas nerwowo. Musiałem tłumić w sobie chęć zerwania się na równe nogi i oddania się jakiemuś zajęciu; z trudem przychodziło nam zaakceptować fakt, że nie mieliśmy co robić. Próbowałem powstrzymać się przed myśleniem o konsekwencjach przegranej wojny, o najbliższej przyszłości i o tym, co musiało nadejść.

Przez ten czas miałem okazję lepiej poznać Wolffa. Miał pod trzydziestkę, prawie sto osiemdziesięt centymetrów wzrostu, ciemne włosy, niebieskie oczy i wieczny uśmiech na twarzy.

Wolff miał ze sobą trochę kawy i pudełko wyśmienitych cygar, więc popołudniami, o szesnastej, gotowaliśmy trochę wody i wypalaliśmy po cygarze. Były tak dobre, że umówiliśmy się, iż będziemy to robić każdego popołudnia tak długo, jak będziemy razem. Nie mieliśmy pojęcia, co się wydarzy, jak długo będziemy tam przebywać i czy w ogóle pozostaniemy przy życiu, tak więc codziennie o szesnastej parzyliśmy kawę i zasiadaliśmy do holenderskich cygar „Ritmeester”. Stało się to naszym codziennym rytuałem, godziną, w której mogliśmy pomówić o rodzinach i o domu, o przyszłości i o tym, co się prawdopodobnie wydarzy i czy kiedykolwiek dane nam będzie znaleźć się znowu wśród bliskich. Tak naprawdę nie paliłem tytoniu, ale w tych pierwszych dniach w obozie, w czasie tej jednej godziny i przy wspominkach i rozmowach o domu i przyszłości, stało się to czymś specjalnym. Poza tym nasze życie w obozie było bardzo monotonne i nudne. Czas upływał na rozmowach z innymi jeńcami, ciągłym liczeniu nas, itd. Spaliśmy na ziemi, ale mogliśmy schronić się pod dachem, gdy pogoda się psuła. Będąc nagle uwolniony od odpowiedzialności za ciągłe podejmowanie decyzji, zapadłem na swoisty głód snu i wydawało mi się, że ciągle mam go za mało.

Dzień po tym, jak minęły dwa tygodnie naszego pobytu w obozie, moje nazwisko zostało wywołane przez głośniki: „Major Knappe ma się zameldować przy bramie”. Pomyślałem sobie: „A więc to teraz… teraz mnie rozstrzelają”. Na myśl o śmierci nie czułem żadnych specjalnych sensacji. Zginęło tak wielu ludzi, więc będę tylko jeszcze jednym. Uścisnąłem Wolffowi rękę i pożegnałem się z nim. Zapisał mój adres na wypadek, gdyby udało mu się wrócić do domu. Zabrałem mój plecak i poszedłem w kierunku bramy. Tam, obok jeepa, czekał na mnie komendant obozu wraz z rosyjskim majorem. Komendant powiedział po prostu, „Proszę iść z majorem”. Wsiedliśmy do jeepa i pojechaliśmy do Köpenick. Poza mną i majorem był tam jeszcze kierowca i strażnik z pistoletem maszynowym.

Zatrzymali pojazd przed pięciopiętrowym budynkiem mieszkalnym. Zabrano mnie na trzecie czy czwarte piętro, które okazało się swoistym „aresztem domowym” dla niemieckich oficerów. Nie znałem żadnego z nich, ale było ich tam około tuzina. Niektórzy byli generałami, inni wysokimi oficerami sztabowymi, a niektórzy oficerami łączności. Traktowano nas całkiem dobrze. W pokojach były łóżka, a poszczególne apartamenty były wyposażone w kuchnie. Otrzymaliśmy produkty żywnościowe do przyrządzania posiłków. Wyglądało to o wiele lepiej, niż obóz przy żwirowni, zamieszkały przez tysięc jeńców, z całym swoim pyłem, brudem, ściskiem i mizerną szansą na umycie się.

Po tylu miesięcach gorączkowej aktywności wszystkim nam z trudem przychodziło przystosowanie się do bezczynności. Opowiadaliśmy sobie historie z ostatnich miesięcy, ale poza gotowaniem posiłków i wykorzystywaniem okazji do bliższego poznania się nawzajem, nie było nic do roboty. Raz dziennie pozwalano nam na godzinny spacer wokół podwórza na tyłach budynku i wtedy pilnowali nas uzbrojeni strażnicy. Zdjąłem moje wojskowe spodnie i chodziłem w spodniach do konnej jazdy z czerwonymi lampasami sztabu generalnego. Rosyjscy strażnicy przy tylnym wejściu, gdy wchodziłem i wychodziłem z budynku, zawsze mi salutowali, najprawdopodobniej biorąc mnie za generała właśnie z powodu tych lampasów. Musieli być zdumieni, jak młodzi bywają niektórzy niemieccy generałowie!

Jednym z nas był stary generał, mający pewnie z siedemdziesięt lat, który odszedł na emeryturę całe wieki temu. Mieszkał w Berlinie i ktoś z jego sąsiadów powiedział Rosjanom, że jest generałem, więc zmusili go do założenia munduru i przywieźli tutaj. Fakt, iż człowieka w jego wieku przywieziono do tego dość wygodnego miejsca, był dla niego szczęśliwym zbiegiem okoliczności.

Z okien apartamentowca mogliśmy obserwować ulicę przed budynkiem. Tył bloku wychodził na Szprewę, zaś między rzeką a budynkiem rozciągały się ogrody. Odległość między Szprewą a budynkiem wynosiła kilkaset metrów. Rzeka w tym miejscu miała może jakieś dwieście metrów szerokości. Zdecydowałem, że spróbuję uciec i przepłynąć rzekę. Nie miałem pojęcia, co może mnie czekać po przeciwnej stronie, ale przynajmniej zawsze była jakaś nadzieja, że nie będzie tam Rosjan. Sądziłem, że poczynając od drugiego brzegu będę mógł ukrywać się za dnia i pokonywać krótkie dystanse w nocy (do Lipska miałem stąd około dwustu kilometrów). Po drugiej stronie rzeki także rozciągały się ogrody, a w każdym stała niewielka szopa na narzędzia. Myślałem, aby pierwszej nocy ukryć się w jednej z nich. Miałem też nadzieję, że od mieszkających tam ludzi dostanę jakieś cywilne ubrania. Zrządzeniem losu nasz apartamentowiec był ostatnim w szeregu i gdyby wybudowano następny blok, jego ściana przylegałaby do ściany naszego budynku. Mogliśmy swobodnie się poruszać, więc zacząłem badać okolicę, aby dowiedzieć się wszystkiego, co mogłoby być pomocne w ucieczce. Na poddaszu znalazłem gruby sznur do rozwieszania bielizny, na tyle długi, by sięgnął do ziemi. Zorientowałem się również, że z poddasza da się usunąć kilka dachówek. Mógłbym zaczepić tam linę i spuścić ją w dół po ślepej ścianie na końcu naszego budynku.

Zacząłem obserwować strażników, aby ustalić schemat ich zachowania. Zauważyłem, że co pewien czas dwaj strażnicy dochodzą do końca budynku w tym samym czasie, co sprawia, że przeciwległy koniec nie jest wtedy obserwowany. Ustaliłem, że zmiana warty przed budynkiem i na jego tyłach odbywa się o jednej porze i wartownicy z reguły spędzają tam razem kilka minut na pogawędkach. Straże patrolowały front i tył apartamentowca, ale nie pilnowały jego boku. Pilnie obserwowałem więc wartowników i obliczałem czas ich przejścia. Wyliczyłem, że jeśli rozegram wszystko dokładnie, będę w stanie zejść po linie na dół i ukryć się w wysokich zaroślach na końcu budynku do czasu, aż obaj strażnicy znajdą się na drugim końcu bloku, lub do czasu, aż zostaną zamienieni. Wtedy dotrę do rzeki, przepłynę na drugą stronę i ukryję się w jednej z szop na narzędzia. Będę musiał zrobić to nocą i będzie to musiała być bezksiężycowa noc. Niestety, w tym okresie księżyc świecił dość jasno, więc mogłem tylko czekać cierpliwie na jakąś ciemną noc. Wszystko inne było gotowe.

W końcu nadszedł czas, kiedy poczułem, iż kolejna noc będzie dostatecznie ciemna. Tego ranka jednak, w czasie gdy jedliśmy śniadanie, nadszedł rosyjski oficer odpowiadający za budynek. Na jego twarzy gościł szeroki uśmiech. Gdy mnie ujrzał, rozpromienił się jeszcze bardziej.

– Majorze Knappe, szczęściarz z pana! – powiedział. – Jedzie pan do Moskwy!

Dla Rosjanina podróż do Moskwy była czymś wspaniałym; dla mnie jednak nie była to równie fantastyczna perspektywa. Tej nocy, zamiast przepływać Szprewę w drodze ku możliwej wolności, będę lądować w Moskwie. Rosjanin poprosił mnie, abym był gotów na godzinę dziesiątą. W pośpiechu napisałem list do Lilo i dałem go staremu generałowi, który udawał się do domu, i który zaproponował, że zabierze list.

Na lotnisku Tempelhof wsadzono mnie na pokład amerykańskiego samolotu transportowego DC-3 po brzegi wypełnionego łupami, które Rosjanie zabierali do Moskwy. Pasażerowie – około tuzina rosyjskich oficerów i żołnierzy – siedzieli na zrolowanych, drogich dywanach. Zastanawiałem się, czy mogły to być te same dywany, po których stąpałem wraz z generałem Weidlingiem w podziemiach kwatery Hitlera. W momencie wsiadania na pokład rosyjscy żołnierze gapili się na mnie, ale potem zupełnie mnie zignorowali.

Samolot oderwał się od ziemi, zatoczył łuk w oślepiającym czerwcowym słońcu i skierował się na wschód, w stronę ogromnego Związku Radzieckiego. Serce ściskało mi się na myśl, że oto przepadła ostatnia szansa na łatwą ucieczkę. Miałem wrażenie, że im wyżej wznosi się samolot, tym szybciej ulatniają się moje nadzieje na wolność. Moim następnym przystankiem miała być Moskwa i los, który pozostawał wielką niewiadomą.

Lecieliśmy nad tymi samymi terenami, po których maszerowałem jako młody porucznik i dowódca baterii artylerii, gdy zaatakowaliśmy Rosję w 1941 roku – było to dokładnie cztery lata wcześniej. W 1941 roku pokonanie tej samej odległości, którą dzisiaj możemy przelecieć w kilka godzin, zajęło nam sześć miesięcy – konno i na własnych nogach. Oczywiście po drodze musieliśmy toczyć boje, ale walki nie były wtedy zbyt zacięte, przynajmniej dopóki w drodze do Moskwy nie minęliśmy Smoleńska.

Nie mogłem przestać myśleć o tym, czy kiedykolwiek dane mi będzie odbyć podróż w przeciwną stronę, choć jednocześnie byłem pewien, że Rosjanie zastrzelą mnie, gdy już wydobędą ze mnie wszystko, co będzie im potrzebne.

A przecież wszystko zaczęło się tak obiecująco.

Moje myśli uleciały do początku 1936 roku, kiedy to ukończyłem gimnazjum Petri i wraz z czterema przyjaciółmi wybrałem się w Sudety na narty, aby świętować odebranie naszych dyplomów.

Cześć II. Słoneczne czasy (1936–1939)

Cześć II
Słoneczne czasy
(1936–1939)

Rozdział 8

Droga zaczynała piąć się w górę coraz bardziej stromo i stawała się coraz bardziej kręta, zaś widoki za każdym kolejnym zakrętem były wspanialsze, niż za poprzednim. W samochodzie było nas pięciu: Friedrich Werner, Hans Liebelt, Siegfried Ebert, Ernst Michaelis i ja. Tydzień wcześniej, 6 marca 1936 roku, wszyscy ukończyliśmy naukę w naszym gimnazjum. Dziewięć lat wcześniej, w wieku dziesięciu lat, poszliśmy razem do szkoły, a od dwóch lat planowaliśmy wspólną wyprawę na narty, aby uczcić jej zakończenie.

Friedrich jak zwykle był pełen energii, wzywając wszystkich do współzawodnictwa, gdy tylko dotrzemy na stok narciarski. Utrzymywał przy tym, że nie mamy z nim najmniejszych szans. Wszyscy jak jeden mąż czekaliśmy na tę wyprawę podekscytowani.

W końcu pokonaliśmy ostatni, ciasny zakręt i oto przed nami, położona lekko w dole, otulona śląskimi Sudetami, leżała nasza narciarska wioska. Znaleźliśmy miejsce, w którym można było pozostawić samochód – sedan, należący do ojca Liebelta – i kierując się znakami informacyjnymi oraz obrzucając się po drodze śnieżkami, pospieszyliśmy do recepcji, aby odebrać klucze do naszej chaty z drewnianych bali. Nasze czerwone z zimna i biegu twarze musiały trochę wystraszyć starszego człowieka, na którego wpadliśmy za drzwiami.

– Witam wszystkich – powiedział. – Czym mogę służyć?

Patrzył na nas przy tym badawczym okiem zza swoich drucianych okularów.

– Rezerwowaliśmy jedną z pana drewnianych chat – powiedział Ebert. – Rezerwacja na nazwisko Siegfried Ebert.

– Popatrzmy… – pogrzebał w stosie czegoś, co wyglądało na ścinki gazet. – Jest tutaj! – powiedział. – Nazywam się Hoffer.

Wyciągnął rękę, aby się przywitać, a my po kolei ją ściskaliśmy. Pomimo swojego zaawansowanego wieku i kruchej budowy, miał silne dłonie. Każdy z nas położył na kontuarze swoją część należnej opłaty. Hoffer powoli przeliczył pieniądze i starannie ułożył je w starym, drewnianym pudełku zamykanym na kluczyk. Następnie przejrzał stos kluczy i wydobył z niego ten, którego szukał.

– Oto wasz klucz – powiedział. Uśmiechał się, a jego stare oczy skrzyły się zza okularów, gdy machał kluczem przed nosem Eberta. – Bawcie się dobrze, chłopcy.

Przepychając się w drzwiach, wyskoczyliśmy na zewnątrz, nie mogąc się doczekać rozpoczęcia naszej przygody. Zaczęliśmy wypakowywać z samochodu nasze bagaże, co sprowadzało się do rzucania ich na jedną stertę.

– Masz, nieś te graty – rozległa się komenda, po której coś z łomotem trafiło mnie w plecy.

Nie musiałem oglądać się za siebie, żeby wiedzieć, że to robota Friedricha. Jak zwykle obejmował dowództwo i rozdzielał bagaże, które trzeba było przenieść do chaty. Gdy ku satysfakcji Friedricha wszyscy byliśmy już równo objuczeni, rozpoczęliśmy mozolny marsz pod górę w kierunku naszej chaty z bali. Chociaż temperatura wynosiła około -17°C, to wspinaczka sprawiła, że oblaliśmy się potem.

Chata składała się z jednego wielkiego pokoju w kształcie prostokąta, z jednym oknem wychodzącym na wschód, lub front, i drugim, z którego rozpościerał się widok na stoki po stronie zachodniej. Północną ścianę zajmował wielki kominek, wyposażony w zestaw akcesoriów do pieczenia mięs, uchwyty z zawieszonymi czajnikami i metalowy kojec z patelniami, garnkami, rondlami i innymi naczyniami, z których część dodatkowo rozwieszona była na gzymsie kominka. Na południowej ścianie znajdowały się dwa piętrowe łóżka. Zawczasu poinstruowano nas, abyśmy zabrali ze sobą śpiwory i poduszki.

– A teraz na narty! – wykrzyknął Friedrich.

Pędem wydobyliśmy nasze narty spod sterty bagażu. Wystarczyło przejść dosłownie kilka kroków i już byliśmy na stoku. Zjeżdżaliśmy w dół, by następnie z trudem gramolić się pod górę tylko po to, by nie móc się oprzeć pokusie ponownego zjazdu.

Zabawę powtarzaliśmy do momentu, gdy nawet czołganie się przychodziło nam z trudem. W końcu mieliśmy dosyć i wróciliśmy do chaty. Postanowiliśmy zjeść coś we wsi, gdyż byliśmy zbyt zmęczeni, aby gotować samemu.

Aromaty unoszące się w restauracji wywołały głośne burczenie w naszych pustych żołądkach. W środku nie było klientów i wydawało się, że nie ma też obsługi. Nas natomiast po prostu trzęsło z głodu. Friedrich i ja przechyliliśmy się do tyłu na naszych krzesłach.

– Uważajcie na meble! – rozległ się znajomy głos pana Hoffera, który pojawił się dosłownie znikąd. Krzesła błyskawicznie powróciły do właściwej pozycji na czterech nogach.

– Czołem chłopaki! Nie chce wam się gotować, co? Nie ma problemu, moja małżonka was nakarmi.

Chwilę później do sali wpadła pani Hoffer i poinformowała nas, co możemy zjeść.

Wiedząc, że za chwilę pojawi się kolacja, rozsiedliśmy się wygodnie. Spojrzałem przez okno. Zza naszego stołu z ledwością można było dostrzec podnóża gór, otulone miękką poświatą nielicznych latarń. Za oknem leniwie zaczął prószyć śnieg i wielkie białe śnieżynki, kołysząc się bez celu, powoli osiadały na ziemi. Ciepłe wnętrze kafejki oraz świadomość, że właśnie szykuje się dla nas posiłek, sprawiały, że czuliśmy radosną swobodę, mając jednocześnie świadomość, że ktoś o nas dba. Na zewnątrz wiejski chłopak w naszym wieku powoli prowadził konia zaprzężonego do sań, załadowanych sianem. Staruszek Hoffer wraz z innym mężczyzną w podobnym wieku rozpoczynali właśnie partię szachów przy stoliku obok nas. Grze towarzyszyła niekończąca się dyskusja na tematy związane z polityką.

Pani Hoffer wynurzyła się z kuchni, popychając stolik na kółkach załadowany potrawami. Zręcznie ustawiła misy z jedzeniem przed każdym z nas i wręczyła nam dodatkowe talerze i niezbędne sztućce. Nie tracąc czasu na zbędne rozmowy, sprawnie uporaliśmy się z każdym kęskiem. Miało się wrażenie, że wszyscy zakończyliśmy jedzenie w tym samym momencie, biorąc jednocześnie głęboki, pełen satysfakcji oddech. Pani Hoffer musiała nas obserwować z kuchni, ponieważ pojawiła się ponownie z pustym stoliczkiem. Szybko uprzątnęła naczynia i pozostawiła nas samym sobie, abyśmy mogli pogrążyć się w poobiedniej dyskusji. I wtedy nagle dotarło do nas, że głos pana Hoffera staje się coraz bardziej donośny.

– Hitler wplącze nas w kolejną wojnę! – mówił dobitnie.

– Dlaczego tak sądzisz? – pytał jego partner od szachów.

– Ponieważ Hitler to hazardzista, a hazardziści nigdy nie mają dosyć, dopóki się nie zgrają.

– Nie rozumiem, jak możesz tak mówić – upierał się jego kolega. – Hitler zapewnił ludziom miejsca pracy, ożywił ekonomię, ukrócił polityczne przepychanki, pobudował autostrady, wyrzucił na śmietnik Traktat Wersalski i odrodził narodową dumę. I nawet Nadrenię odzyskał – starszy człowiek wyliczał, aż zabrakło mu oddechu.

– I jakim niby sposobem osiągnął to wszystko? – zagrzmiał pan Hoffer. – Zapewnił miejsca pracy rozbudowując przemysł zbrojeniowy. Jak sądzisz, do czego ma zamiar użyć tych wszystkich armat? Będzie je podziwiał? A spokój na ulicach zagwarantował wysyłając swych przeciwników politycznych – i przy okazji mnóstwo Żydów – do obozów koncentracyjnych.

Wszyscy ukradkiem spojrzeliśmy na Michaelisa, który był Żydem.

– No, więc dlaczego sądzisz, że Hitler jest hazardzistą? – nie ustępował drugi mężczyzna.

– Jak myślisz, co by się stało, gdyby Francuzi stawili opór w momencie, kiedy nasze oddziały wkraczały do Nadrenii? – zapytał pan Hoffer. – Powiem ci: nasze nędzne siły zostałyby wyrżnięte w pień. Ale Hitler grał w pokera i założył, że jego przeciwnik nie zorientuje się, że wszystko jest blefem. Wygrał partię i niewykluczone, że wygra jeszcze kolejne. Ale w końcu go poniesie, ponieważ hazardziści nigdy nie przestają grać, gdy wygrywają. Zawsze obstawiają dalej, aż do zupełnej przegranej.

– Ale on przecież tylko przywraca nam to, co zabrał nam Traktat Wersalski! – protestował jego kolega.

Pan Hoffer wstał, podszedł do kominka i wystukał tam popiół ze swojej fajki.

– Nie zatrzyma się – powiedział. – Będzie naciskał dalej, aż wciągnie nas w kolejną wojnę. I jakim kosztem? – odwrócił się i zamachał ręką w naszym kierunku. – Zapewne kosztem życia tych młodych chłopaków, jak również kosztem życia milionów innych ludzi.

– Co za stary zrzęda! – zwrócił się do nas szeptem Friedrich.

– Nie jestem pewien, czy aby nie ma racji – cicho odezwał się Michaelis.

Nikt więcej nie powiedział ani słowa. Fakt, że Michaelis był Żydem sprawiał, że rozmowa dwóch staruszków napawała nas niepokojem.

Wróciliśmy do naszej chaty i rozpaliliśmy ogień w kominku, gdyż szybko robiło się zimno.

O świcie następnego dnia, po wypiciu herbaty i zjedzeniu śniadania, w czasie krótszym niż godzina wspinaliśmy się na zbocze, niosąc na ramionach narty. Gdy stanęliśmy na szczycie, widok w stronę Czechosłowacji zapierał dech w piersiach – podobnie zresztą, jak widok w stronę Niemiec. Cały dzień jeździliśmy na nartach, pędząc w dół po nieskazitelnie czystym, skrzącym się stoku i pnąc się z powrotem pod górę z nartami na ramionach. Na koniec urządziliśmy bieg przełajowy na nartach po trasie, którą wyznaczyliśmy sobie poprzedniego wieczoru.

Późnym popołudniem mieliśmy w końcu dosyć i zjechaliśmy na niemiecką stronę do naszej chaty. Po rozpaleniu ognia, wsypaliśmy fasolę do garnka, zalaliśmy ją wodą i powiesiliśmy gar nad ogniem. Obraliśmy ziemniaki i zawiesiliśmy je w garnku obok. Wkrótce w obu kociołkach bulgotała woda, a my cierpliwie czekaliśmy, aż ich zawartość się ugotuje. Pół godziny później szturchane widelcem ziemniaki wydawały się być gotowe, ale fasola była wciąż tak samo twarda, jak na początku. Zdjęliśmy ziemniaki z ognia i ustawiliśmy garnek w pobliżu kominka, aby nie wystygły, podczas gdy fasola dalej się gotowała. Po godzinie fasolki kotłowały się w garnku – wciąż niezmiennie twarde, niczym kamienie.

– Co za fasolę kupiłeś, Knappe? – zapytał w końcu zniecierpliwiony Friedrich.

– Po prostu fasolę. Niby dlaczego? Są różne fasole? – odpowiedziałem pytaniem, czując się zażenowany.

– Nie mam pojęcia. Ale jesteś pewien, że akurat ta nadaje się do gotowania? Wisi nad ogniem od półtorej godziny!

– Zjedzmy ziemniaki – zasugerował Ebert. – Fasolą zajmiemy się, jak będzie miękka.

Podzieliliśmy ziemniaki na pięć równych porcji i pożarliśmy je, dopychając się chlebem z masłem i kubkiem świeżo zaparzonej herbaty. Po jedzeniu poczuliśmy się lepiej, chociaż same ziemniaki nie do końca zaspokoiły nasz głód. Wspólnie i bez pośpiechu posprzątaliśmy bałagan oraz zalaliśmy wciąż gotujące się fasolki świeżą wodą.

– Chcecie trochę amerykańskiego popcornu? – zapytał Liebelt, podnosząc się, aby wygrzebać go ze swojego plecaka.

– A co to jest? – zapytałem.

– Pokażę ci – odpowiedział Liebelt, wracając z torebką małych ziaren kukurydzy i rondlem. – Przysłał nam to mój wuj z Chicago. Ziarna podgrzewa się w rondlu, a one skaczą, otwierając się. Są niezłe. Zdejmijcie tą głupią fasolę z ognia, i tak nigdy nie będzie nadawała się do jedzenia.

Liebelt włożył do rondla odrobinę masła, rozpuścił je, po czym napełnił rondel do połowy żółtymi ziarnami kukurydzy. Następnie rozgarnął płonące drewno, położył na nim żelazną kratkę i ostrożnie ustawił na niej rondel. Popcorn zaczął strzelać – najpierw powoli, a potem coraz szybciej.

– Dawajcie pokrywkę! – krzyknął Liebelt, gdy ziarna zaczęły wyskakiwać z rondla i wpadać do ognia.

Sytuacja wymknęła się spod kontroli, albowiem popcorn strzelał tak szybko, że jego poziom podniósł się znacznie ponad brzeg garnka i wszystko wysypywało się do ognia. Liebelt najwidoczniej nasypał za dużo ziaren. Teraz, gdy kukurydza paliła się w kominku, cały pokój wypełnił się zapachem spalenizny.

– Otwórzcie drzwi – padła czyjaś komenda.

Liebelt wyciągnął rondel z kominka, ale rozgrzana kratka wciąż utrzymywała swoją temperaturę i popcorn w dalszym ciągu strzelał i rozsypywał się po podłodze. Mimo to, część wciąż nadawała się do jedzenia, więc grzebiąc w rondlu zaczęliśmy wyciągać z niego pełne garście popcornu.

– Miałeś racje. To jest naprawdę dobre – pochwalił Friedrich.

Rozległo się pukanie do drzwi. To był pan Hoffer.

– Pani Hoffer pomyślała, że będą wam smakować te ciasteczka – powiedział.

Kiedy spojrzał na gar wypełniony fasolą, na jego twarzy zagościł szeroki uśmiech.

– Widzę, że próbowaliście ugotować fasolę bez namoczenia? – zapytał.

Odpowiedziały mu tylko nasze puste spojrzenia.

– Bez namoczenia? – spytałem łamiącym się głosem.

– Fasolę trzeba moczyć w wodzie przez całą noc – odpowiedział. – To bardzo powszechny błąd.

Spojrzeliśmy po sobie, a w duchu aż jęknęliśmy.

Następnego ranka już od wczesnych godzin zameldowaliśmy się po niemieckiej stronie stoku. Ten dzień był jednym wielkim współzawodnictwem. Urządzaliśmy wyścigi, zawody w skokach i rywalizowaliśmy, kto pierwszy wdrapie się z powrotem na szczyt. Do zachodu słońca byliśmy wykończeni i zachwyceni. Na kolację uraczyliśmy się wędliną i herbatą, a potem leniuchowaliśmy przy cieple kominka.

– Wiecie, że jutro jest ostatni dzień? – zapytał Ebert ze smutkiem w głosie.

Przez chwilę wszyscy w milczeniu wpatrywaliśmy się w ogień. Jeszcze jeden dzień i trzeba będzie rozpocząć nowe, dorosłe życie. Ja dołączę do Służby Pracy Rzeszy, Friedrich wstąpi do wojska (zgadzając się po pierwszym roku służby na zostanie kandydatem na oficera, uniknął Służby Pracy), Michaelis pójdzie na uniwersytet ( nie musiał dołączać do Służby Pracy Rzeszy ani iść do wojska, gdyż był Żydem), zaś Ebert i Liebelt rozpoczną studia medyczne, które także zwalniały ich z obowiązku półrocznego stażu w Służbie Pracy. Nagle, przejście z dziecka do dorosłości nabierało realnego znaczenia – będziemy musieli się rozstać.

Ostatniego dnia nie było już zawodów. Każdy z nas ostatnie chwile spędzał w samotności. Jeździłem na nartach, zaliczając szerokie, strome zjazdy i próbując rozkoszować się tymi pożegnalnymi momentami. W pewnej chwili zatrzymałem się, by posłuchać śpiewu drozdów pośród sosen, na których pracowicie budowały swoje gniazda. Niemcy były naprawdę pięknym krajem. Mając na uwadze te wszystkie wspaniałości, jakim cudem pan Hoffer mógłby mieć rację w swoich osądach? Jakim sposobem coś mogłoby pójść nie tak? Wziąłem głęboki oddech i nabierając prędkości ruszyłem w dół zbocza.

Rozdział 9

Rankiem 6 kwietnia 1936 roku obudziłem się wcześnie, pełen niecierpliwego wyczekiwania. O godzinie dziewiątej miałem zameldować się na Placu Augusta, skąd autobus miał mnie przewieźć gdzieś do Bawarii, do miejsca, w którym przez następne sześć miesięcy będę służyć w strukturach Służby Pracy Rzeszy.

Śniadanie było rodzinne. Mój czternastoletni brat Fritz był bardzo podekscytowany moją zbliżającą się przygodą i cieszył się nią za mnie. Moja najstarsza siostra, Ingeborga – wysoka, szczupła blondynka o racjonalnym spojrzeniu na świat – była przekonana, że robię wielki błąd nie idąc od razu na uniwersytet, zamiast tego chcąc uporać się najpierw ze Służbą Pracy i armią. Mówiła o tym głośno. Moja mama krążyła wokół mnie z matczyną troską, pełna energii i od czasu do czasu popłakująca. Podczas śniadania wyrzucała Indze, że wygłasza pod moim adresem niestosowne uwagi. Siostra przybrała nadąsany wyraz twarzy i nie odezwała się już ani słowem. Gdy wstawałem od stołu, wszyscy czuliśmy się trochę niezręcznie.

– No, chyba pora – powiedział mój ojciec, nie patrząc na mnie bezpośrednio.

– Tak – odpowiedziałem, zauważając jego zakłopotanie i brak słów.

Poczułem suchość w gardle. Przełknąłem ślinę w nadziei, że znajdę sposób na odpowiednie zachowanie w takiej chwili.

Nie znalazłem żadnego, więc po prostu wyciągnąłem rękę. Ojciec powoli się podniósł, uchwycił moją dłoń i oburącz mocno ją ścisnął. Z tyłu dobiegało chlipanie mojej matki, która po chwili objęła mnie za szyję. Padło tylko kilka słów; nie było potrzeby mówić nic więcej. Rozejrzałem się za Ingą, ale nie było jej już w pokoju. Fritz klepnął mnie po ramieniu. Dźwignąłem walizkę i skierowałem się ku drzwiom. Gdy znalazłem się na ulicy, od razu ruszyłem przed siebie szybkim krokiem, podczas gdy rodzina wołała w ślad za mną na pożegnanie.

Na Placu Augusta, w tłumie kręcących się wokół młodych mężczyzn w moim wieku, próbowałem wypatrzeć znajome twarze, ale nikogo nie zauważyłem. Dostrzegłem za to postać w mundurze Służby Pracy, stojącą obok trzech zaparkowanych tam autobusów.

Chwilę przed godzina dziewiątą osobnik ów zaryczał niewiarygodnie donośnym głosem:

– No dobra! Teraz zapełnimy te trzy autobusy od przodu do tyłu! Chcę, żeby wszystkie miejsca w pierwszym autobusie były zajęte, zanim ktokolwiek postawi nogę na stopniu kolejnego! Gdy wyczytam wasze nazwiska, macie biegiem udać się do pojazdu!

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki