Tytuł oryginału: Robert K. Massie
Castles of Steel. Britain, Germany, and the Winning of the Great War at Sea

Tłumaczenie: Marek Perzyński
Redakcja: Natalia Wagner
Korekta: Andrzej Ryba
Ilustracje: z oryginału oraz zbiorów własnych wydawnictwa
Ilustracja na okładce: Wojciech Smolski
Przygotowanie okładki i ilustracji: Piotr M. Rogalski

This translation published by arrangement with Random House, an imprint of The Random House Publishing Group, a division of Random House LLC.
All rights reserved / Wszelkie prawa zastrzeżone
Copyright © 2003 by Robert K. Massie
Copyright © 2025 by Fundacja historia.pl

ISBN 978-83-68435-46-7
Wydanie III
Gdańsk 2025

Fundacja historia.pl
Wały Piastowskie 1/1508
80-855 Gdańsk
e-mail: finna@finna.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Wszystkie narody pragną pokoju,
Ale pragną takiego pokoju, który je zadowala.

Admirał sir John Fisher

1. Lipiec 1914

1

Lipiec 1914

Po południu na początku 1914 roku mężczyzna w średnim wieku, o niespokojnych, jasnoniebieskich oczach i kędzierzawych, stalowosiwych włosach wszedł na pokład swego jachtu w niemieckim porcie w Kilonii, a następnego ranka wyruszył w swój coroczny letni rejs do norweskich fiordów. Dwie niezwykłe i uderzające cechy wyróżniały tego wakacyjnego podróżnika: pierwszą z nich była żądza wyróżniania się, drugą – nawet silniejszą – chęć ukrycia. Pierwszą były jego słynne sumiaste wąsy, dzieło zręcznego fryzjera, który pracował nad nimi codziennie, używając puszki wosku. Drugą, skwapliwie ukrywaną przed wzrokiem innych ludzi, ale przez to bardziej zauważalną, było jego lewe ramię, o 3 cale krótsze niż prawe. To nieszczęście było wynikiem szczególnych komplikacji podczas porodu kleszczowego jego 18-letniej matki, księżnej Anglii, Victorii, przeprowadzonego bez narkozy. Nie był w stanie podnieść swojego lewego ramienia, a palce lewej ręki były sparaliżowane. Stan zdrowia konsultowano ze wszystkimi lekarzami, próbowano wszystkich metod leczenia, nic nie pomagało. Teraz bezużyteczna ręka była osłonięta rękawiczką i chowana do kieszeni lub ułożona w spoczynku na rękojeści miecza lub sztyletu. Podczas posiłków zawsze był kładziony na stole przy jego talerzu jednoczęściowy zestaw nóż-widelec. Chcąc zrekompensować bezużyteczność swego lewego ramienia, doprowadził sprawność prawego do niespotykanego stopnia. Zawsze nosił na palcach prawej ręki drogocenne pierścienie. Czasami ściskając wyciągniętą na powitanie rękę, robił to tak mocno, że pierścienie odciskały ślad, a podający dłoń wykrzywiał z bólu twarz. Ściskający rękę mówił ze śmiechem: „Ha, ha! Ostemplowana dłoń, co?!”.

Były dwie strony zachowania się tego podróżnika. Był człowiekiem oczytanym, miał imponującą, choć płytką wiedzę, znakomitą pamięć do faktów i kiedy chciał – uprzejmość i osobisty urok. Miał silny głos i mówił niemal tak samo dobrze po niemiecku, jak i po angielsku, choć miał nieznaczną naleciałość akcentu niemieckiego, a kiedy uciekał się do angielskiego slangu, co lubił, często popełniał błędy. „Mówił z wielką pasją – powiedziała pewna Angielka, która widywała go często – miał zwyczaj wysuwania twarzy do przodu i grożenia palcem kiedy chciał być stanowczy”. „Kiedy śmiał się – powiedział mąż stanu, który go znał – co zdarzało się wiele razy, śmiał się bez zahamowań; trząsł się całym swoim ciałem i czasami tupał, by okazać rozradowanie jakimś dowcipem”. Jego nastroje zmieniały się szybko. Potrafił być towarzyski i wesoły jednego dnia, a irytujący i szorstki następnego. Jego wrażliwość była wyostrzona, a jakikolwiek sprzeciw szybko doprowadzał go do arogancji i odgrażania się. Nadzwyczajne było, że potrafił zmieniać osobowość niczym aktor. Występując publicznie, przybierał maskę o groźnym spojrzeniu i przedstawiał siebie jako osobę wyniosłą, władczą, do czego upoważniała go jego pozycja. Innym razem pozwalał swojej twarzy odpocząć i nadawał jej łagodniejszy, mniej ekspresyjny wyraz, zdradzający kurtuazję i uprzejmość, a czasem nawet delikatność.

Tą skomplikowaną, trudną i nieszczęśliwą osobą był Wilhelm II, cesarz niemiecki i naczelny wódz najsilniejszego militarnie i przemysłowo państwa w Europie.

Władcza strona charakteru Wilhelma II była dziełem Otto von Bismarcka, żelaznego kanclerza i twórcy cesarstwa niemieckiego, który obudził w młodym księciu w jego młodości poczucie kultu monarchii. Siedząc okrakiem na białym koniu, przywdziewając biały mundur huzarów gwardii cesarskiej i błyszczący mosiężny hełm ze złotym orłem Hohenzollernów, kajzer¹ uważał się za ucieleśnienie boskiej władzy królewskiej. „My, Hohenzollernowie, otrzymaliśmy nasze korony wprost z niebios i odpowiadamy tylko przed Stwórcą” – oświadczył, dodając, że „Bóg jest naszym starym sojusznikiem, który miał tyle problemów z naszą ojczyzną i dynastią”. „Ich und God² jesteśmy władcami Niemiec” – twierdził, czasami zapominając kto odpowiadał przed kim. „Przysięgaliście mi lojalność” – powiedział kiedyś grupie rekrutów armii. „To oznacza, dzieci mojej straży, że oddaliście swoje życie mnie, ciałem i duszą… Może zdarzyć się tak, że rozkażę wam strzelać do swoich krewnych, braci, tak, nawet rodziców – czego zabrania Bóg – ale nawet wówczas musicie wykonać moje rozkazy bez szemrania”. Przywołał zaskakujące historyczne analogie. W 1900 roku, wysyłając kontyngent niemieckich żołnierzy do Chin w czasie powstania bokserów, krzyczał do odchodzących żołnierzy: „Nie będzie żadnej litości, nikt nie zostanie wzięty do niewoli! Tak jak tysiąc lat temu Hunowie pod wodzą króla Attyli zyskali swoją reputację, która w tradycji i opowieściach wciąż oznacza terror, tak wy zapiszecie nazwę Niemcy w Chinach na tysiąc lat”.

Anglik i Niemiec, żeglarz i średniowieczny wojownik, nadęty parweniusz i wysłannik bogów – Wilhelm nigdy ostatecznie nie zdecydował kim jest. Zmieniał swój nastrój z oszołamiającą prędkością, ale w opinii swego byłego kanclerza, Bernharda von Bülowa, kajzer był „chorągiewką na wietrze, którego polecenia zależały od ludzi, którymi się w danym momencie otaczał”. Albert Ballin, który z Hamburg America Lines stworzył największe przedsiębiorstwo żeglugowe na świecie, zwykł zawsze mawiać: „Ilekroć musiałem przyjść i spotkać się z cesarzem, zawsze starałem się zauważyć z kim przebywał w tym momencie, co pozwalało mi wiedzieć dokładnie co wtedy myślał”.

*

Pomimo swych złotych i białych barw („lśniący biały”, jak nazwał go jeden z pasażerów), ogromnie ciężki Hohenzollern, ze swoim taranowym dziobem i lejkowatymi kominami, był najbardziej nielubianym królewskim jachtem w Europie. Jego oficer nawigacyjny, Erich Reader³, opisał jednostkę jako „niezdarną potworność… kołyszącą się w sztormowej pogodzie do tego stopnia, że stawała się uciążliwą nawet dla starych żeglarzy. Stopień niezatapialności przedziałowej okrętu nie spełniał nawet przepisów dotyczących zwykłego statku pasażerskiego”. Kajzer nie przejmował się tym wszystkim, używając tego jachtu tylko na Morzu Bałtyckim, Północnym i Śródziemnym, nigdy na trudnych wodach oceanicznych północnego Atlantyku. W każdym razie, jego podróże do Norwegii sprowadzały się do kotwiczenia jachtu w określonym fiordzie. Tam, otoczony połyskującymi, błękitnymi wodami, granitowymi klifami i ciemnozieloną roślinnością, spadającymi wodospadami pogrążonymi we mgle, plamami opadających ze wzgórz łąk usianych farmami, Wilhelm czuł się całkowicie zrelaksowany. Stale przestrzegano pewnych zasad – nikt nie odzywał się do kajzera dopóki on nie powiedział pierwszy. Teraz, mając 55 lat, był bardziej dojrzały i stateczny niż młody książę Hal ćwierć wieku wcześniej. Kiedy wchodził po raz pierwszy na pokład swego obsadzonego tylko męską załogą jachtu udającego się w podróż do Norwegii, zabierając ze sobą tuzin przyjaciół, których nazywał swoimi „braćmi-oficerami”, żona Wilhelma, cesarzowa Augusta, którą nazywał „Dona”, pozostawała w Berlinie. „Nie dbam o kobiety – powiedział. – Powinny siedzieć w domu i opiekować się swoimi dziećmi”.

Dzień kajzera na jachcie był sztywno zaplanowany: lekka gimnastyka przed śniadaniem; w czasie dobrej pogody godzina w małej żaglowej łodzi; popołudniami wycieczka na brzeg lub zawody wioślarskie między załogami Hohenzollerna i krążownika Rostock. Te zajęcia jednak nie mogły kolidować z popołudniową drzemką kajzera. Chcąc jak najlepiej wykorzystać te półtorej godziny odpoczynku, zdejmował ubranie i kładł się do łóżka. „Nie ma nic przyjemniejszego niż wejść między dwa czyste, chłodne prześcieradła” – stwierdził. O godzinie 19.00 towarzystwo zasiadało do obiadu, podczas którego kajzer popijał małymi łykami ze swego srebrnego pucharu tylko sok pomarańczowy. Każdego wieczoru po obiedzie w palarni odbywało się przyjęcie. Tego lata oprócz śpiewania piosenek i gry w karty, Wilhelm i jego goście słuchali prelekcji na temat amerykańskiej wojny domowej.

*

Zamiłowanie Wilhelma do żeglarstwa, podobnie jak jego decyzja o budowie silnej marynarki wojennej, miała swoje korzenie w angielskim dziedzictwie. Jego matką, która wyszła za mąż za pruskiego księcia z rodziny królewskiej, Fryderyka, była najstarszą córką królowej Wiktorii; Wilhelm był najstarszym wnukiem królowej. Uważał brytyjską rodzinę królewską za „swoją”. Kiedy był zły na swoich brytyjskich krewnych, określał ich jako „przeklętą rodzinę”. Zawsze budził w swojej babce strach. Wujek Bertie, książę Walii i przyszły król Edward VII, żywił do niego mieszane uczucia. Wilhelm widział w nim dalekiego krewnego i patrzył na niego z góry jak na parweniusza. Ta dwoistość życia Wilhelma – Prusy przeciw Anglii, Bismarck przeciw królowej Wiktorii – walczyła w nim nieustannie i wpływała na twarz, jaką pokazywał publicznie. Ta podzielona natura cesarstwa niemieckiego niemal idealnie odbijała się w osobowości władcy: w jednym momencie ciepły, sentymentalny i hojny, w innym samochwalczy, grożący i mściwy.

Wilhelm mierzył kulturę, doświadczenie życiowe i modę angielską miarą, „w jardach”. Jego największy podziw był zarezerwowany dla Royal Navy. W swoich pamiętnikach pisał: „Mam osobistą pasję do marynarki wojennej. Wypływa to w niemałej mierze z mojej angielskiej krwi”. Odwoływanie się Wilhelma do Osborne House, nadmorskiego pałacu królowej Wiktorii na wyspie Wight, dotyczyło tego, że Portsmouth, główna baza Royal Navy znajdowała się w odległości zaledwie 5 mil, po drugiej stronie cieśniny Solent. „Kiedy byłem małym chłopcem pozwolono mi odwiedzić Portsmouth i Plymouth ręka w rękę z uprzejmymi ciotkami i przyjacielskimi admirałami. Podziwiałem dumne brytyjskie okręty w tych dwóch wspaniałych portach. Wówczas obudziło się we mnie pragnienie zbudowania pewnego dnia okrętów takich jak te i kiedy dorosnę, posiadania tak wspaniałej marynarki wojennej jak brytyjska”. Kiedy miał 10 lat, Wilhelm zaokrętował na nowy pruski pancernik König Wilhelm.

„Na wodzie stał ciężko kadłub żelaznego kolosa, którego rząd masywnych dział wyglądał groźnie. Przyglądałem się oniemiały temu wspaniałemu okrętowi górującemu wysoko nad nami. Nagle rozległ się z niego świst gwizdków i natychmiast setki marynarzy wspięły się na strzelające w niebo maszty. Trzy okrzyki uhonorowały mego ojca [następcę tronu Fryderyka, kandydata do korony pruskiej]. Podróż okrętem otworzyła przede mną zupełnie nowy świat… masywne omasztowanie, długi szereg dział z ich solidnie wypolerowanymi lufami… herbatę i wszystkie rodzaje słodkich ciast w kabinie admiralskiej”.

Wilhelm poświęcił się żeglarstwu na długo przed zbudowaniem własnej marynarki wojennej. Każdego sierpnia pomiędzy 1889 a 1895 rokiem pojawiał się w Cowes na wyspie Wight na tydzień regatowy (Regatta Week), na który przybywały setki dużych jachtów żaglowych z całego świata. Cumując przed esplanadą eskadry królewskich jachtów, rozciągały się na dużej odległości, błyszcząc w słońcu swoimi polakierowanymi masztami. Wilhelm kochał elegancję i emocje, jakie panowały w Cowes. Kiedy jego parowy jacht wchodził do portu, okręty Royal Navy oddawały salwę z 21 dział, a prywatne jachty i inne jednostki salutowały banderami. Królowa zawsze wydawała bankiet w Osborne House, a książę Walii podejmował gości w Królewskim Klubie Jachtowym (Royal Yacht Club). Wilhelm zaczął się ścigać, wystawiając duże jachty, jeden po drugim wszystkie o nazwie Meteor. Późniejsze jego wersje zostały specjalnie zaprojektowane w ten sposób, by pokonać jacht wujka Bertiego Britannia. Kiedy zwyciężał, jako ich właściciel głośno rozgłaszał na wszystkie strony świata swoje zwycięstwa. Książę Walii wówczas porzucił ten sport. „Regaty były dla mnie przyjemną formą odpoczynku – powiedział niemieckiemu dyplomacie w Londynie – ale teraz, odkąd kajzer przejął komendę, stały się utrapieniem”. Nieszczęśliwie, wszystko co Wilhelm mówił i robił, by zyskać akceptację w Anglii, powodowało, że Brytyjczycy instynktownie nie lubili go. Wilhelm był świadomy niepochlebnej opinii jaka mu towarzyszyła. Pewnego razu, kiedy twórca imperium Afryki Południowej, Cecil Rhodes⁴, odwiedził Berlin, Wilhelm zapytał go: „Powiedz mi, jak to się dzieje, że nie jestem popularny w Anglii? Co mogę zrobić, by zyskać popularność?”. Rhodes odpowiedział: „Spróbuj nie robić niczego”. Cesarz zmarszczył brwi, wybuchnął śmiechem i klepnął Rhodesa w plecy.

Wilhelm przeżył dwóch brytyjskich monarchów: swoją babcię i swego wuja. Jego stosunek do ich następcy, jego młodszego kuzyna króla Jerzego V, był w miarę pozytywny. „[Jerzy] jest bardzo miłym chłopcem i prawdziwym Anglikiem, który nienawidzi wszystkich obcych” – powiedział Teodorowi Rooseveltowi. „Nie ma to dla mnie znaczenia, dopóki nie nienawidzi Niemców bardziej niż innych obcokrajowców”. W przypadku dalekiego kuzyna Jerzego, cara Mikołaja II, poparcie cesarza niemieckiego przyjmowało bardziej władczy ton: „Mam szczęście, że mogę pomóc ci zadbać o bezpieczeństwo tego czarującego anioła, który jest twoją żoną”. (Cesarzowa Rosji Aleksandra urodziła się w nadreńskim wielkim księstwie Hesse-Darmstadt). Kajzer zwracał się do niego w listach: „Drogi Nicky”, a kończył je: „Twój szczerze oddany Willy”. Za plecami Mikołaja Wilhelm pisał: „Car potrafi tylko mieszkać w swoim wiejskim domu i uprawiać rzepę”.

*

Przez większość swojej historii, militarne Królestwo Prus nie wykazywało żadnego zainteresowania morzem. Nie miało żadnego dużego portu handlowego, a większość jego wybrzeża stanowiły płytkie zatoki i wydmy nad Bałtykiem. Te braki zostały częściowo złagodzone w 1854 roku, kiedy Prusom udało się przekonać wielkiego księcia Oldenburga do sprzedaży liczącej 5 mil kwadratowych zatoki Jade. Tam, na Morzu Północnym, w ciągu następnych 15 lat zbudowano bazę morską Wilhelmshaven. W 1869 roku pruska marynarka wojenna zakupiła 9700-tonowy, pancernik König Wilhelm, wówczas jeden z największych okrętów wojennych na świecie. Okręt zbudowany w Anglii w stalowni nad Tamizą (Thames Iron Works), pozostawał największym okrętem w Prusach i Niemczech przez 25 lat. Podczas wojny francusko-pruskiej König Wilhelm razem z 3 innymi niemieckimi pancernikami pozostawał na kotwicy, mając zakaz walki z przeważającymi siłami francuskich eskadr blokujących wybrzeże Niemiec. Nawet w tej sytuacji przewaga Francji na morzu nie zdała się na nic i nie uratowała tego kraju ani Napoleona III przed klęską zadaną przez pruską armię. Fakt, że siły morskie nie stanowiły różnicy, potwierdził tradycyjny pogląd niemieckiego Sztabu Generalnego. W ten sposób przez 16 lat odkąd Bismarck proklamował cesarstwo Niemiec, niemiecka marynarka wojenna była dowodzona przez generałów, którzy uważali okręty za przydatne jedynie do obrony wybrzeża.

Od początku swego panowania Wilhelm II był przekonany, że ta sytuacja zmieni się i że Niemcy będą miały marynarkę wojenną współmierną do ich militarnej i przemysłowej siły. Na przełomie XIX i XX wieku populacja Niemiec i ich baza przemysłowa gwałtownie wzrosły. Między 1891 a 1914 rokiem populacja podniosła się z 49 do 67 milionów. W 1890 roku wydobycie węgla w Niemczech wynosiło połowę wydobywanego w Wielkiej Brytanii, a w 1913 roku było już równe. W 1890 roku produkcja stali w Niemczech wynosiła jedną trzecią produkcji hut brytyjskich, a w 1914 roku Niemcy produkowały ponad 2 razy więcej stali niż Wielka Brytania. Tak było niemal na każdym polu: gwałtowna urbanizacja, rozbudowa linii kolejowych, wyrastanie nowych pieców hutniczych, pracujące młyny, dymiące kominy fabryczne, rozwój przemysłu chemicznego, elektrycznego i włókienniczego, wzrost floty handlowej do drugiej co do wielkości na świecie; rozkwit handlu zagranicznego i zamorskich inwestycji. Wszystko to stworzyło państwo, które gospodarczo i militarnie dominowało na kontynencie europejskim. Wilhelm nie był zadowolony. Martwił się miernością niemieckiego małego, rozrzuconego imperium kolonialnego, chciał rozwinąć niemieckie wpływy na świecie, stworzyć światową potęgę, „Weltmacht”. W tym celu potrzebował marynarki wojennej – nie tylko kilku okrętów do obrony wybrzeża Niemiec, ale floty wojennej będącej światową potęgą. „Nasza przyszłość leży na morzach” – mówił swemu narodowi. „Musimy chwycić trójząb”. To było obsesją Wilhelma, zajęło mu 9 lat znalezienie ludzi, którzy mogli to dla niego zrobić. W tym czasie potężna sylwetka wielkiego admirała Alfreda von Tirpitza, z jego łysą, okrągłą głową i słynną rozwidloną brodą, stała się na stałe rozpoznawalna w Niemczech. Twórca niemieckiej marynarki wojennej, Tirpitz, był jej sekretarzem stanu (ministrem gabinetu) przez 20 lat, po Bismarcku był najbardziej wpływowym przedstawicielem rządu w cesarskich Niemczech. Podobnie jak Wilhelm II, podziwiał Royal Navy i zazdrościł jej. W czasie gdy był kadetem, mała flota Prus spędzała tyle samo czasu w Wielkiej Brytanii, co w domu. „Między 1864 rokiem a 1870 – napisał Tirpitz – naszą prawdziwą bazą zaopatrzeniową było Plymouth. Tam czuliśmy się niemal jak w domu, wówczas w spokojnej, idyllicznej Kilonii. W hotelu marynarki wojennej w Plymouth byliśmy traktowani jak brytyjscy aspiranci. Woleliśmy otrzymywać zaopatrzenie z Anglii i w tych dniach nie mogliśmy sobie wyobrazić, że niemieckie działa kiedykolwiek dorównają brytyjskim”. Podziw Tirpitza rozciągnął się również na angielską edukację i język angielski. Mówił po angielsku, czytał angielskie gazety i powieści, a nawet wysłał swoje dwie córki do szkoły dla dziewcząt w Cheltenham (Cheltenham Ladies’ College).

Tirpitz uważał, że potęga morska decydowała o narodowym dobrobycie i wielkości. Pod tym względem był zwolennikiem poglądów amerykańskiego oficera marynarki wojennej, Alfreda Thayera Mahana, który w książce „Wpływ siły morskiej na historię”, opublikowanej w 1880 roku, śledził wzloty i upadki morskich potęg w przeszłości i wskazał, że w każdym przypadku państwa kontrolujące morza miały los w swoich rękach, a państwa, którym brakowało siły na morzach były skazane na upadek. Wielka Brytania była wtedy światowym imperium, ponieważ była najpotężniejszą siłą morską. Tirpitz wyciągnął z tego lekcję, że jeśli Niemcy chcą wprowadzić „Weltmacht”, jedynie posiadanie silnej marynarki wojennej, z potężnymi siłami okrętów liniowych tworzącymi jej trzon, umożliwi to. Kiedy cesarz niemiecki w 1897 roku wyznaczył Tirpitza na stanowisko sekretarza stanu „niemiecka marynarka wojenna – jak admirał napisał później – była kolekcją eksperymentalnych okrętów przewyższającą swoją egzotyką tylko rosyjską marynarkę wojenną”. Działał szybko – 26 marca 1898 roku Reichstag uchwalił Pierwszy Akt Morski, przewidujący budowę 19 okrętów liniowych i 18 krążowników opancerzonych. 14 czerwca 1901 roku uchwalony został Drugi Akt Morski podwajający planowaną wielkość floty do 38 okrętów liniowych i 40 krążowników opancerzonych. To osiągnięcie tak uradowało kajzera, że nadał sekretarzowi stanu dziedziczny pruski tytuł szlachecki: Alfred Tirpitz stał się Alfredem von Tirpitz. Późniejsze poprawki do przepisów odnoszących się do marynarki wojennej zwiększyły planowane rozmiary floty do 41 okrętów liniowych.

Kiedy nowe okręty liniowe zeszły z pochylni, a jego flota stała się drugą co do wielkości na świecie, duma Wilhelma wzrosła. Zawsze kochał mundury, miał teraz garderobę wypełnioną samymi mundurami marynarki wojennej. Kiedy jego babcia uczyniła go honorowym admirałem Royal Navy, jego zachwyt nie miał granic. „Miło nosić taki sam mundur jak St. Vincent i Nelson” – trząsł się z podniecenia w rozmowie z brytyjskim ambasadorem, a do królowej napisał: „Teraz mogę poczuć i przejąć odpowiedzialność za waszą flotę, jakby była moją i z uniżoną sympatią pytam, czy mógłbym obserwować każdą fazę jej przyszłego rozwoju”. Do 1914 roku stał się nie tylko wielkim admirałem marynarki wojennej cesarstwa niemieckiego, ale również admirałem marynarki wojennej Imperium Rosyjskiego, brytyjskiej Royal Navy oraz Królewskich Marynarek Wojennych Szwecji, Norwegii i Danii. Pewnego razu podjął brytyjskiego ambasadora w mundurze angielskiego admirała floty. Innym razem przybył na przedstawienie „Latającego Holendra” w swoim mundurze admiralskim. Te powierzchowne, jak się wydaje, czy nawet nonsensowne epizody, stały się kluczem do zbudowania niemieckiej marynarki wojennej. Była zaprojektowana nie tylko do stworzenia niemieckiej potęgi i wpływów za morzami, ale również umocnienia pewności siebie Wilhelma i jego ego w obecności jego angielskich krewnych. „Nigdy nie przyszło mu nawet na myśl, że przystąpimy do wojny z Anglią” – powiedział Bernhard von Bülow, który był kanclerzem Niemiec przez 9 lat panowania Wilhelma.

„Tym, czego najbardziej pragnął Wilhelm i wyobrażał sobie w przyszłości, było ujrzeć siebie jako dowódcę wspaniałej niemieckiej floty, przybywającej z pokojową wizytą do Anglii. Angielski władca miałby spotkać cesarza Niemiec w Portsmouth. Dwie floty przeszłyby obok siebie; każdy władca noszący mundur drugiego kraju stałby na pomoście swego flagowego okrętu. Następnie po powitaniu według ustalonych zasad, odbyłby się w Cowes uroczysty obiad z miłymi przemowami”.

Nie tak jednak postrzegano niemiecką marynarkę wojenną w Wielkiej Brytanii. Dla Brytyjczyków potęga morska była kwestią życia i śmierci. Kiedy największa militarna siła na świecie zaczęła budować swoją flotę wojenną rywalizującą z największą potęgą morską, brytyjski rząd i społeczeństwo zadawały sobie pytanie o tego powody. Arthur Balfour, były premier, pisząc dla czytelników niemieckich, starał się to wyjaśnić: „Bez najsilniejszej na morzach floty Wielka Brytania nie będzie dłużej liczyła się jako potęga. Niemcy, nawet bez jakiejkolwiek floty, wciąż będą największą siłą w Europie”. Jego słowa nie miały znaczenia i z coraz większą liczbą drednotów, przybywających co roku oraz z coraz groźniejszą niemiecką flotą skoncentrowaną zaledwie kilka godzin drogi od angielskich wybrzeży Morza Północnego, brytyjski rząd zaczął odchodzić od stulecia „wspaniałej izolacji”. Kiedy powstało oczywiste zagrożenie na Morzu Północnym, dawne wrogości i rywalizacje uspokoiły się, stare tarcia złagodniały i przyjęto nowe ustalenia. Między 1904 a 1908 rokiem Wielka Brytania stała się, jeśli nie w pełni sojusznikiem, to przynajmniej partnerem swoich dotychczasowych przeciwników – Francji i Rosji. Wraz z narodzinami ententy, cesarz niemiecki i Tirpitz odkryli, że osiągnęli cel przeciwny do zamierzonego. Zamiast rozszerzyć niemieckie wpływy, powstanie nowej marynarki wojennej popchnęło Wielką Brytanie do obozu przeciwników Niemiec. Niemcy miały niepewnego partnera we Włoszech, należących do rozpadającego się Trójprzymierza (które obejmowało również Austrię), co nie powstrzymywało kajzera przed narzekaniem, że jego ojczyzna jest otoczona przez wrogów. Chcąc stawić czoła temu niebezpieczeństwu, jak wierzył, Niemcy mogły liczyć tylko na jednego lojalnego sojusznika.

*

Lojalnego, ale w trakcie rozpadu. Monarchia austrowęgierska – wielonarodowościowe imperium rządzone przez Austriaków i Węgrów, ale którego populacja w 3/5 składała się ze Słowian – rozpadało się. Cesarz Franciszek Józef był zbyt stary, by powstrzymać ten rozkład. Łysy, drobnej budowy dżentelmen o gęstych bokobrodach, w 1914 roku miał 84 lata i zasiadał na tronie Habsburgów już od 68 lat. W tym czasie jego żona, cesarzowa Elżbieta, została zamordowana w zamachu; jego brat, cesarz Meksyku, Maksymilian, został rozstrzelany przez pluton egzekucyjny; jego jedyny syn, następca tronu, Rudolf, popełnił samobójstwo, a jego bratanek, arcyksiążę Franciszek Ferdynand, nowy kandydat do tronu, również zginął w zamachu. Najbardziej złowrogą przyczyną jego ówczesnych kłopotów było małe, niezależne słowiańskie Królestwo Serbii, które działało jak magnes dla zniecierpliwionych populacji austriackich, południowosłowiańskich prowincji. Wielu przedstawicieli austriackiego rządu i armii wierzyło, że to wielojęzyczne imperium może uratować się tylko przez rozbicie „niebezpiecznej, małej serbskiej żmii”. Jednak prewencyjna wojna z ortodoksyjną słowiańską Serbią oznaczała konfrontację z jej protektorem i sojusznikiem, ortodoksyjną słowiańską Rosją. W 1914 roku Austria była zbyt słaba, by zmierzyć się z Rosją bez wsparcia ze strony Niemiec.

Na szczęście dla Wiednia, w 1914 roku rząd niemiecki uważał dalsze istnienie rozpadającego się cesarstwa Habsburgów za żywotne dla pozycji Niemiec. Nie wszyscy Niemcy byli co do tego przekonani. Jeszcze w maju 1914 roku Heinrich von Tschirschky, ambasador cesarza niemieckiego w Wiedniu, rozpaczał: „Ciągle martwię się, czy rzeczywiście opłaca się nam tak bliskie związanie się z tym chimerycznym państwem rozpadającym się we wszystkich kierunkach”. Wówczas obudziło się widmo zostania okrążonym: jeśli rozpadnie się Austria, Niemcy same będą musiały stawić czoła Francji i Rosji. Ta współzależność Austrii od Niemiec i Niemiec od Austrii była doskonale rozumiana w Wiedniu i monarchia Habsburgów była w pełni przygotowana do wykorzystania kłopotliwego położenia Niemiec. W praktyce, Wiedeń nie musiał błagać Niemiec o wsparcie. W ciągu kilku miesięcy kajzer, przy słabnących nastrojach prowojennych, zachęcał Austrię do podjęcia działań przeciwko Serbii. „Słowianie są stworzeni by służyć, a nie rządzić” – powiedział Wilhelm austriackiemu ministrowi spraw zagranicznych podczas wizyty w Wiedniu w październiku 1913 roku. „Jeśli Jego Wysokość, cesarz Franciszek Józef zażąda czegoś, rząd Serbii musi tego przestrzegać. Jeśli nie, Belgrad musi być ostrzelany i okupowany, dopóki nie wypełni swoich obowiązków. Możecie być spokojni, ponieważ stoję za wami i jestem gotowy wyciągnąć miecz”. Kiedy to mówił, kajzer położył prawą rękę na rękojeści swego miecza.

Zamach w Sarajewie na Franciszka Ferdynanda i jego żonę, dokonany przez bośniackiego Serba dostarczył pretekstu jakiego Austria potrzebowała. Zamachowiec należał do tajnej organizacji, „Czarna Ręka”, której celem było odłączenie Bośni i innych słowiańskich prowincji od imperium Habsburgów i przyłączenie ich do Wielkiejj Serbii. Rząd Serbii nie był w to zaangażowany, ale zamachowiec miał powiązania z przedstawicielami serbskiej policji, a jego rewolwer pochodził z państwowego arsenału Serbii. Sympatia dla Austrii była powszechna w Europie. „Straszny wstrząs dla kochanego, starego cesarza” – napisał w swoich pamiętnikach król Jerzy V. Wszyscy oczekiwali wyrównania porachunków. Celem Austrii było zniszczenie całej Serbii. Jednak za Serbią stała Rosja. W związku z tym austriacka decyzja o wypowiedzeniu wojny uzależniona była od niemieckiej obietnicy powstrzymania interwencji Rosji. 5 lipca austriacki ambasador w Berlinie oficjalnie zapytał cesarza, jakie stanowisko zajmą Niemcy w przypadku wojny austriacko-serbskiej. Wilhelm rozumiał ukryte w tym pytanie i odpowiedział, że nie sądzi, by Rosja przystąpiła do niej; wątpił, by car chciał znaleźć się po stronie „barbarzyńskiego, królobójczego państwa”. Oświadczył, że Niemcy staną po stronie Wiednia bez względu na to, jaką decyzję podejmie Rosja. „Wojna między Austro-Węgrami i Rosją wydaje się nieunikniona” – informował ambasador cesarza. „Możemy być przekonani, że Niemcy, nasz stary, wierny sojusznik, staną po naszej stronie”. Oświadczenie to było słynnym „czekiem in blanco”, którym naczelny wódz cesarstwa niemieckiego złożył swemu sojusznikowi. Gdyby Rosja interweniowała, Niemcy wypowiedziałyby wojnę Rosji. Jeśli to by się wydarzyło, niemiecki plan przewidywał, że będą one walczyły również z sojusznikiem Rosji – Francją. Wydawało się mało prawdopodobne, że zaangażuje się w to Wielka Brytania, było to tak niewyobrażalne, że nie było nigdy rozważane. W tym czasie, trzymając czek in blanco, austriaccy dyplomaci rozpoczęli szkicowanie ultimatum wobec Belgradu, tak twarde w swoich żądaniach, że „możliwość jego przyjęcia była w praktyce wykluczona”.

*

Wilhelm, przed udaniem się na wakacje, zastanawiał się czy w świetle kryzysu nie powinien odłożyć, a nawet odwołać swojego rejsu do fiordów Norwegii. Z tego samego powodu zaproponował, by Flota Pełnomorska być może zaniechała swoich letnich ćwiczeń na Morzu Północnym. Kanclerz, Theobald von Bethmann-Hollweg, był nieugięty; zarówno kajzer, jak i flota powinni wyruszyć; ewentualne odwołanie mogłoby zaalarmować i tak już nerwową Europę. Politycy i armia nie spodziewali się żadnych kłopotów ze strony Wielkiej Brytanii, ale sztab marynarki wojennej wierzył, że wysłanie floty poza niemieckie wody podczas napiętej sytuacji międzynarodowej było ryzykowne. W trakcie rejsu do Norwegii flota mogła czasami dzielić się i oddzielne eskadry mogły odwiedzać różne porty. To rozproszenie mogło czynić flotę nieodporną na zaskakujący brytyjski atak; niemieccy oficerowie marynarki wojennej nigdy nie zapomnieli, że nagły atak w czasie pokoju w celu zniszczenia niemieckiej floty, zanim będzie ona w pełni rozbudowana, był publicznie popierany w Anglii nie przez kogo innego, ale samego admirała sir Johna Fishera, twórcę nowoczesnej brytyjskiej marynarki wojennej. Sztab niemieckiej marynarki wojennej zauważył, że w chwili gdy flota niemiecka będzie w Norwegii, brytyjska flota, zmobilizowana i przygotowana do przeglądu przez króla, będzie nadzwyczaj dobrze przygotowana do takiego ataku. Te obawy zostały odrzucone przez kanclerza i 10 lipca, 3 dni po wyruszeniu Wilhelma, niemiecka Flota Pełnomorska wyszła w morze w celu przeprowadzenia ćwiczeń w cieśninie Skagerrak i u wybrzeży Norwegii.

Na pokładzie Hohenzollerna dwa pierwsze tygodnie podróży minęły w wakacyjnym nastroju, podczas gdy kryzys bałkański pozostawał w tle. 14 lipca Wilhelm wysłał ogólnikowe przesłanie dobrej woli do cesarza Franciszka Józefa, zapewniające starego władcę, że jest gotowy wypełnić swój „radosny obowiązek” poparcia Austrii przeciwko Serbom. Kajzer był ostrzejszy w słowach w stosunku do swego ministerstwa spraw zagranicznych doradzając, by pozostawało nieugięte, ponieważ Serbia nie była „państwem w rozumieniu europejskim, a jedynie bandą rabusiów, która musi być ukarana za swoje zbrodnie”. 23 lipca, w dniu kiedy austriackie ultimatum zostało przedstawione w Belgradzie, na jachcie pojawiło się napięcie. Sztab marynarki wojennej rozkazał admirałowi Friedrichowi von Ingenohl, naczelnemu dowódcy Floty Pełnomorskiej, przyprowadzenie swoich eskadr do fiordu Sogne, gdzie zakotwiczył Hohenzollern. Nazajutrz Ingenohl zaproponował przyprowadzenie floty z Norwegii do kraju, ale ponownie kanclerz powziął przeciwną decyzję, twierdząc, że powrót floty mógłby nasilić konflikt. Po południu, 24 lipca, Wilhelm, zgodnie ze swoim rozkładem zajęć, odbył wycieczkę na brzeg do wioski Wik, by odwiedzić znany, stary, drewniany kościół. Tego dnia na pokład Hohenzollerna nie dotarła żadna wiadomość na temat przyjęcia w Belgradzie ultimatum. Wieczorem, w palarni, cesarz otrzymał telegram, który wywołał wypieki na jego policzkach. Odłożył go na bok i kontynuował grę w karty.

Następnego dnia bezprzewodowy serwis informacyjny Norddeutsch przedstawił tekst austriackiego ultimatum. Po śniadaniu Wilhelm pojawił się na pokładzie i powiedział admirałowi Georgowi von Müllerowi, szefowi gabinetu morskiego, który trzymał w rękach wiadomość Norddeutch: „To całkiem mocna nota”. „Z pewnością tak – odpowiedział Müller – a to oznacza wojnę”. Wilhelm radził Müllerowi, by się nie martwił, mówiąc, że Serbia nigdy nie zaryzykuje wojny. Po porannym żeglowaniu kajzerowi wręczono biuletyn agencji informacyjnej donoszący o konsternacji w Belgradzie i rosyjskiej deklaracji, że kraj ten nie może pozostać obojętny. Wśród panującego podniecenia na jachcie kajzer wydał rozkazy Flocie Pełnomorskiej, ładującej teraz węgiel w norweskich portach, by przygotowała się do powrotu. O godzinie 10.00 potężny drednot Friedrich der Grosse, flagowy okręt Floty Pełnomorskiej, wszedł do fiordu Sogne i zakotwiczył blisko Hohenzollerna. Admirał Ingenohl wszedł na pokład jachtu, gdzie otrzymał „operacyjną odprawę” od naczelnego wodza. Jeśli wybuchnie wojna z Rosją, Ingenohl miał wprowadzić flotę na Bałtyk i ostrzelać bałtyckie porty rosyjskie Revel (dziś Tallin) i Lipawę. Admirał zachował spokój, wiedząc, że jeśli wybuchnie wojna, Flota Pełnomorska nie zostanie użyta na Bałtyku. „Otrzymałem ustne rozkazy od kajzera – powiedział później Ingenohl – by poprowadzić flotę na Bałtyk i przeprowadzić pierwsze uderzenie na Rosję w przypadku wybuchu wojny. Kiedy wskazałem na niebezpieczeństwo udziału Anglii w wojnie i w konsekwencji tego konieczności trzymania okrętów liniowych na Morzu Północnym, kajzer odpowiedział z naciskiem, że nie ma wątpliwości, iż Anglia nie podejmie interwencji. Zamiast powtarzać swoje poglądy, zdołałem uzyskać zgodę na wysłanie określonych jednostek do macierzystych portów, co umożliwiło większej części ciężkich okrętów i jednostek rozpoznawczych wejście na Morze Północne”.

W tym czasie Müller i generał Moritz Lyncker, generalny adiutant kajzera i szef gabinetu wojskowego, zgodzili się, że Wilhelm powinien przerwać podróż. O godzinie 15.00 Müller z własnej inicjatywy rozkazał kapitanowi jachtu podniesienie ciśnienia pary. Wilhelm miał swoją zwykłą popołudniową drzemkę i kazał zbudzić się o 16.30. ale Müller poszedł spotkać się z nim wcześniej i rozmawiał z nim, kiedy ten był w łóżku. „Poinformowałem go o ostatnich telegramach z Belgradu, wspomniałem o opinii Lynckera i doradziłem mu wyruszenie w podróż powrotną o 18.00. Zawahał się przez moment i odpowiedział: «Bardzo dobrze, zgadzam się. Czy mogę wyjść na brzeg na pół godziny?». Powiedziałem, że nie widzę żadnych przeszkód i kiedy kajzer składał pożegnalne wizyty, przygotowywałem szczegóły powrotnej podróży floty, która była zaplanowana na następny wieczór”.

O godzinie 18.00 Hohenzollern podniósł kotwicę. Był spokojny, bezchmurny letni wieczór i kiedy jacht wychodził z fiordu Sogne, kajzer stał na mostku, rozkoszując się wspaniałym widokiem gór i lasów. Müller był z nim. W pewnym momencie Wilhelm obstawał, że nie będzie wojny, że w ostatnim momencie przywódcy wszystkich państw cofną się przed tą przerażającą odpowiedzialnością. Serbia, jak powiedział, przyjmie warunki Austrii i Wiedeń będzie usatysfakcjonowany. Następnego ranka, 26 lipca, kiedy jacht znalazł się na otwartym morzu, silne fale zmusiły do zamknięcia wszystkich pokryw lukowych i zabronienia pasażerom wychodzenia na pokład. Przyszedł telegram od kanclerza, dyskretnie zarzucający kajzerowi wcześniejszy powrót i wydanie flocie rozkazu powrotu w oparciu jedynie o doniesienia agencji informacyjnej. Wilhelm zareagował ze złością: „Moja flota ma rozkaz pójścia do Kilonii – powiedział – i pójdzie do Kilonii”. Po wojnie były cesarz wspominał w swoich pamiętnikach: „Kiedy byłem na letniej wakacyjnej wycieczce, otrzymałem tylko skąpe informacje z ministerstwa spraw zagranicznych i musiałem polegać głównie na norweskich gazetach, z lektury których odniosłem wrażenie, że sytuacja pogarsza się. Natychmiast zatelegrafowałem do kanclerza i ministerstwa spraw zagranicznych, że uważam za celowy swój powrót, ale za każdym razem proszono mnie, bym nie przerywał podróży. Kiedy dowiedziałem się z norweskich gazet – nie z Berlina – o austriackim ultimatum wobec Serbii, natychmiast rozpocząłem podróż powrotną do domu bez dalszych ceregieli”.

27 lipca Hohenzollern przybył do Kilonii. Opalony Wilhelm zszedł na brzeg i wsiadł do pociągu do Poczdamu. Następnego rana przeczytał tekst serbskiej odpowiedzi na austriackie ultimatum. Serbia zgodziła się zrezygnować z każdej pozostałości narodowej suwerenności. Było to nędzne poddanie się Serbów i zgodnie z tym co deklarował kajzer, Austria dostała wszystko, czego chciała. „Doskonały sukces 48-godzinnej noty” – oświadczył. „To więcej niż ktokolwiek mógł się spodziewać. Wielkie moralne zwycięstwo Wiednia… usunęło wszystkie powody do wojny”. Tego popołudnia otrzymał od swego młodszego brata, księcia Prus Henryka, coś co wydawało się jeszcze lepszą wiadomością. Dwa dni wcześniej, 26 lipca, Henryk przybył do Londynu z regat jachtów w Cowes i odwiedził w pałacu Buckingham swego kuzyna, króla Jerzego V. „Widomość jest bardzo zła” – powiedział król. „Wygląda na wojnę w Europie. Lepiej natychmiast wróć do Niemiec”. Henryk powiedział, że chciałby wrócić tego wieczoru i zapytał: „Co zrobi Anglia?”. Zgodnie z tym, co król zanotował, odpowiedział on następująco: „Nie wiem, co powinniśmy zrobić. Nie prowadziliśmy sporu z nikim i mam nadzieję, że pozostaniemy neutralni. Jeśli jednak Niemcy wypowiedzą wojnę Rosji, a Francja przyłączy się do Rosji, obawiam się, że wówczas zostaniemy do niej wciągnięci”. Wersja Henryka odpowiedzi Jerzego była inna: „Zrobimy wszystko, co będziemy mogli, by trzymać się od tego z daleka i pozostać neutralnymi”. Obaj mężczyźni byli uczciwi. Nie ma wątpliwości, że Henryk usłyszał to, co chciał usłyszeć – że Wielka Brytania ma nadzieję pozostać neutralna – i nie słuchał już obaw Jerzego, że pomimo tych nadziei, Wielka Brytania może być uwikłana w wojnę. „Dobrze – powiedział książę Henryk, wyjeżdżając – jeśli nasze państwa będą walczyć po przeciwnych stronach, nie będzie to miało wpływu na naszą osobistą przyjaźń”. Kiedy dotarł do Berlina, Henryk streścił tę rozmowę swemu bratu, który z kolei odebrał ją jako przyrzeczenie Jerzego V pozostania neutralnym. W ciągu kilku następnych dni, kiedy ludzie wokół cesarza, najbardziej wytrwale Tirpitz, ostrzegali, że Anglia może przystąpić do wojny, kajzer, choć świadomy, że Anglia jest monarchią konstytucyjną, rządzoną przez parlament, odpowiedział dumnie: „Mam słowo króla”.

W tym czasie, 27 lipca, Flota Pełnomorska powróciła do Kilonii. 31 lipca niemieckie drednoty poruszyły się znowu, tym razem przez Kanał Kiloński do swoich morskich baz na Morzu Północnym. Sztab marynarki wojennej, mając na uwadze pozycję Anglii, zdecydował, że starsze niemieckie okręty liniowe i krążowniki opancerzone będą dostępne do walki z Rosjanami, którzy w swojej marynarce wojennej mają większość okrętów sprzed 10 lat, od wojny rosyjsko-japońskiej. 1 sierpnia Niemcy ogłosiły powszechną mobilizację, ale cesarz niemiecki i kanclerz wciąż byli pewni, że Wielka Brytania pozostanie neutralna.

*

Przez wiele lat manewry na wodach wokół Wysp Brytyjskich były stałym elementem corocznej rutyny Royal Navy. Jednak latem 1914 roku te manewry zostały odwołane i zastąpione testem mobilizacji brytyjskiej floty rezerwowej. Decyzja ta nie maiła nic wspólnego z rozwojem europejskiego kryzysu i była wynikiem październikowej rozmowy pomiędzy Winstonem Churchillem, Pierwszym Lordem Admiralicji i księciem Ludwikiem z Battenbergu, Pierwszym Lordem Morskim, w której obaj mężczyźni dyskutowali nad koniecznością wprowadzenia oszczędności. Churchill był pod stałą presją Davida Lloyda George’a, kanclerza skarbu państwa i innych kolegów z gabinetu liberałów, by obcinać ogromne sumy przeznaczane na budowę drednotów. Suma przeznaczona dla marynarki wojennej w 1914, ponad 50 milionów funtów, byłaby największym tego typu wydatkiem w brytyjskiej historii. Jednym z działań oszczędnościowych – jedynie gestem, według powszechnej opinii – było zastąpienie corocznych manewrów floty testem mobilizacji III Floty, rezerwowej. Rezygnacja z manewrów zaoszczędziłaby tylko psie pieniądze – 100 tysięcy funtów za zużyty węgiel i ropę – ale admiralicja chciała wykonać choćby gest w stronę skarbu państwa.

W marcu 1914 roku, kiedy Churchill przedstawiał Izbie Gmin roczny plan wydatków marynarki wojennej (wymagany roczny budżet admiralicji), ogłosił jego zmianę. Plan polegał na powołaniu do służby 20 000 rezerwistów i obsadzenia 2 eskadr najstarszych we flocie okrętów liniowych typu sprzed drednotów, należących do III Floty i umieszczenie każdego okrętu jako wsparcia wojennego Royal Navy. Kiedy to zrobiono, król Jerzy V mógł dokonać w Spithead przeglądu całej brytyjskiej floty, po czym okręty przeprowadziły krótkie ćwiczenia na morzu, a następnie rozśrodkowały się.

Zaangażowane w nie floty i okręty różniły się bardzo siłą i gotowością. I Flota, rdzeń brytyjskich sił morskich, została zbudowana wokół 3 eskadr liniowych nowoczesnych drednotów, obsadzonych przez stałe załogi marynarki wojennej, zawsze gotowe do akcji. II Flota, 2 eskadry względnie nowych okrętów liniowych z ery sprzed drednotów z mniejszymi jednostkami pomocniczymi, musiała zebrać tylko swój personel z różnych szkół i ośrodków szkoleniowych na lądzie. Stare okręty III Floty, których możliwości i stopień gotowości do mobilizacji były testowane, były zazwyczaj cumowane w spokojnych portach i obsadzone załogami szkieletowymi. Aby uczynić je zdolnymi do żeglugi i zmienić w maszyny do walki trzeba było powołać i zaokrętować tysiące rezerwistów marynarki wojennej.

Zbiegiem okoliczności było, że próbna mobilizacja, wynikająca z oszczędności budżetowych, została przeprowadzona w czasie kryzysu na Bałkanach. 10 lipca, kiedy austriackie ministerstwo spraw zagranicznych przygotowywało ultimatum dla Serbii, tysiące brytyjskich rezerwistów marynarki wojennej zaczęło przybywać do punktów mobilizacyjnych, gdzie otrzymywali mundury i skąd marynarze udawali się na przydzielone okręty. 16 lipca II i III Flota wyszły ze swoich macierzystych portów, by dołączyć do I Floty w celu przeprowadzenia przez króla przeglądu w Spithead, między Portsmouth a wyspą Wight. Król Jerzy przybył 17 lipca i Pierwszy Lord, tryskając dumą, przedstawiał władcy flotę, o której Churchill powiedział, że jest „bez porównania największym zgrupowaniem sił morskich, jakiego świadkiem był ktokolwiek w historii świata”.

W poniedziałkowy poranek, 20 lipca, armada wyszła w morze na ćwiczenia. Każdy okręt udekorowany był flagami, na pokładach grały orkiestry, a marynarze i żołnierze piechoty morskiej stali w rzędach wzdłuż relingów. Flocie zajęło 6 godzin przejście obok królewskiego jachtu, nawet idąc z prędkością 15 węzłów. Następne 3 dni spędzono na ćwiczeniach taktycznych w kanale La Manche. 23 lipca 3 floty rozdzieliły się. Okręty III Floty zaczęły wracać do portów macierzystych, by zwolnić załogi i znowu przejść w stan spoczynku. I i II Flota przeszły do Portland, gdzie miały pozostać aż do poniedziałku rano, 27 lipca. W południe tego dnia jednak port miał być pusty, a poszczególne eskadry liniowe rozśrodkowane, niektóre by rozpocząć ćwiczenia artyleryjskie, inne by zwolnić załogi na letni wypoczynek. II Flota miała powrócić do macierzystych portów i odesłać członków swoich załóg do szkół artylerii, torpedystów i innych ośrodków szkoleniowych na lądzie. W piątek niektóre z okrętów miały znaleźć się w dokach w celu dokonania kapitalnych remontów, inne zostać przycumowane do nabrzeża dla przeprowadzenia drobnych napraw.

Wydawało się, że nie ma powodów, by nie pozwolić powrócić flocie do statusu pokojowego. Pomimo tragedii w Sarajewie, Europa zdawała się być spokojna. Niemiecki cesarz wyruszył w swoją coroczną letnią podróż do fiordów Norwegii. Prezydent Francji udał się 13 lipca z wizytą do St. Petersburga, stolicy największego sojusznika Francji, Rosji. W związku z tym 23 lipca, na zakończenie wszystkich ćwiczeń marynarki wojennej admirał sir George Callaghan, głównodowodzący I Flotą, poinformował Admiralicję, że jest gotów wysłać flotę na wakacje. Admiralicja odpowiedziała: „Eskadry I Floty mogą być zwolnione w poniedziałek, 27 lipca, zgodnie z zatwierdzonym przez pana programem”.

Jednak w czwartek, 23 lipca 1914, Austria wręczyła swoje ultimatum Serbii. Wcześnie w piątek, 24 lipca, brytyjski sekretarz spraw zagranicznych, sir Edward Grey, otrzymał w ministerstwie spraw zagranicznych tekst, który określił jako „najstraszniejszy dokument skierowany kiedykolwiek przez jedno państwo do drugiego”. Obok żądań, które praktycznie pozbawiały Serbię suwerenności narodowej, zawierał on 24-godzinny termin na zaakceptowanie go przez Serbię. Tego popołudnia, kiedy Grey poinformował o tym brytyjski gabinet, jego członkowie wysłuchali go sumiennie, ale dla większości kryzys wydawał się czymś odległym. „Na szczęście – napisał premier H.H. Asquith wieczorem w liście do króla – wydaje się, że nie ma powodów, dla których nie powinniśmy być nikim więcej jak widzami”. Churchill zdecydował się pozwolić Royal Navy na kontynuowanie przechodzenia ze stanu gotowości wojennej do statusu pokojowego.

Pomimo tego, admirał Callaghan martwił się. Jeśli w sobotę, 25 lipca, nie zostaną podjęte żadne kroki w celu powstrzymania procesu demobilizacji, przypomni admiralicji, że jeśli nie uczyni się niczego, jego flota rozproszy się na wakacje w poniedziałek. Jednak tego sobotniego rana kryzys okazał się słabnąć, a może nawet minąć, na podstawie informacji, która dotarła do Londynu, że Serbia zaakceptowała większość austriackich warunków. Asquith i członkowie jego gabinetu szybko opuścili stolicę, udając się na sobotnio-niedzielny wypoczynek. Churchill wynajmował mały wakacyjny dom, Pear Tree Cottage⁵, w Cromer na wybrzeżu Norfolk, dla żony i dzieci, które już tam były. Pozostawiając Pierwszego Lorda Morskiego, by pilnował spraw admiralicji, Churchill dołączył do rodziny pociągiem o 9.00. Książę Ludwik nie zatwierdził powszechnego exodusu, narzekając, że „ministrowie ze swoimi weekendowymi wakacjami są niepoprawni”. Następnego ranka, w niedzielę 26 lipca, Churchill powiedział: „Byłem na plaży i bawiłem się z dziećmi. Budowaliśmy tamy na małych strumieniach idących do morza podczas odpływu. To był piękny dzień. Morze Północne świeciło i skrzyło się na horyzoncie”. Dwukrotnie tego ranka, o godzinie 9.00 i ponownie w południe, Churchill opuszczał plażę, by przejść się do sąsiada, który miał telefon. Dzwonił do księcia Ludwika i z pierwszej rozmowy dowiedział się, że powstał rumor, iż Austria może nie zaakceptować serbskiego poddania się; w południe Pierwszy Lord Morski powiedział mu, że Wiedeń oświadczył, że serbska odpowiedź jest niesatysfakcjonująca, zerwał stosunki dyplomatyczne i ogłosił mobilizację armii austriackiej. O cesarzu Wilhelmie wiedziano, że wraca do Berlina i meldowano o koncentracji Floty Pełnomorskiej u wybrzeży Norwegii. W tym kontekście rozproszenie i demobilizacja eskadr brytyjskiej marynarki wojennej były bardzo ryzykownymi decyzjami. W ciągu kilku godzin rezerwiści musieli się rozproszyć, a ich ponowna mobilizacja zajmie czas. Jednak wstrzymanie ich zwolnienia byłoby polityczną prowokacją. Churchill zapowiedział swój natychmiastowy powrót do Londynu. W tym czasie powiedział księciu Ludwikowi, że jako jedyny na stanowisku „powinien robić wszystko co należy”. Churchill pojawił się w admiralicji tego wieczoru. Książę Ludwik, z własnej inicjatywy, zawiadomił Callaghana: „Żaden okręt I Floty i flotylli nie ma prawa opuścić Portland do czasu otrzymania późniejszych rozkazów”. Okręty II Floty pozostawały w macierzystych portach z powodu członków ich załóg, którzy byli w szkołach. Churchill natychmiast zatwierdził wszystko co zrobił Pierwszy Lord Morski.

Rozkazy dla admirała Callaghana nadeszły o godzinie 11.00. Trzon jego floty, eskadry drednotów, miał być rozśrodkowany następnego dnia rano. Drednot Bellerophon z 4 Eskadry Liniowej już został wydzielony i był w drodze do Gibraltaru, gdzie miał być poddany remontowi w suchym doku. Sześć krążowników Callaghana, większość niszczycieli i wszystkie trałowce znajdowały się w portach macierzystych z połowami załóg na urlopach. Wciąż był w stanie powstrzymać rozsypkę zanim sprawy poszły dalej i zaczął natychmiast organizować ponownie swoją flotę. Z Londynu komandor Wilhelm Wienmann, niemiecki attaché morski, który bacznie obserwował te działania, wysłał telegraficznie raport do Berlina:

„Brytyjska flota przygotowuje się na wszystkie ewentualności. I Flota łączy się w Portland. Okręty II Floty są w pełni obsadzone. Szkoły na lądzie nie zostały ponownie otwarte. Okręty II i III Floty załadowały węgiel, uzupełniły amunicję i zaopatrzenie. W konsekwencji właśnie co zakończonych ćwiczeń rezerwistów ich okręty mogą być obsadzone szybciej niż normalnie. Flotylle niszczycieli i patrolowców oraz okręty podwodne są w drodze na swoje pozycje, albo wracają z nich. Nie wydano żadnych przepustek, a oficerowie i marynarze, którzy mieli wolne, zostali wezwani. W bazach morskich i stoczniach widać aktywność. Wprowadzono specjalne środki bezpieczeństwa: wszystkie stocznie, magazyny, zbiorniki paliw itp. znalazły się pod strażą. Remonty okrętów w stoczniach zostały przyspieszone. Przeprowadza się wiele prac w nocy. Zapewniono całkowitą ciszę w informacjach wychodzących na zewnątrz, aby nie powodować niepokoju alarmującymi raportami o flocie. Ruchy okrętów, które były normalnie codziennie publikowane przez Admiralicję, od wczoraj zostały utajnione”⁶.

Churchill i marynarka wojenna przygotowywali się do wojny, ale większość członków brytyjskiego gabinetu wciąż nie odczuwała potrzeby pośpiechu. Wtorek 28 lipca przyniósł niebezpieczne zaostrzenie konfliktu. Austria kategorycznie odrzuciła serbską notę, odmawiając prowadzenia negocjacji, i wypowiedziała wojnę. W St. Petersburgu rosyjski sztab generalny ponaglał cara, by ogłosił mobilizację całej rosyjskiej armii, ale Mikołaj II zgodził się zmobilizować tylko wojskowe dystrykty na granicy z Austro-Węgrami. Churchill zdecydował się nie czekać. I Flota musi zostać przeniesiona w bezpieczne miejsce. Admiralicja miała tylko mgliste pojęcie o rozmieszczeniu Floty Pełnomorskiej i obawiała się zaskakującego ataku torpedowego niemieckich niszczycieli na narażone na to wielkie zgrupowanie okrętów w Portland. Najważniejszym celem Churchilla było upewnienie się, że I Flota (która wkrótce miała zostać nazwana Wielką Flotą) wyjdzie w morze i będzie na swoich pozycjach zanim Niemcy będą wiedzieli, czy Wielka Brytania stała się ich wrogiem „i od tej pory, jeśli to możliwe, powinniśmy o tym zadecydować. O godzinie 10.00 we wtorek rano zaproponowałem ten krok Pierwszemu Lordowi Morskiemu i szefowi sztabu. Zauważyłem, że są całym sercem za tym. Zdecydowaliśmy, że flota musi opuścić Portland o tej godzinie z rana 29 lipca, aby przejść przez cieśninę Dover w ciemnościach, z pełną prędkością i z wyłączonymi światłami i skierować się do Scapa Flow”. O godzinie 17.00 tego wieczoru rozkazy popłynęły z masztów radiowych na szczycie budynku admiralicji do masztu sygnalizacyjnego Iron Duke: „Jutro, w środę [29 lipca] I Flota ma opuścić Portland, kierując się do Scapa Flow. Port docelowy ma być utrzymany w tajemnicy z wyjątkiem oficerów flagowych i dowódców okrętów”. Callaghan miał wysłać flotę na północ pod rozkazami swego zastępcy, wiceadmirała sir George’a Warrendera, tak by mógł udać się osobiście do Londynu na konsultacje w admiralicji. Kiedy sir George Callaghan wsiadł do pociągu do Londynu, jego drednoty wychodziły z Portland, by nie powrócić tam przez 4 lata. Nikt lepiej nie opisał tych wydarzeń, jak sam Churchill:

„Możemy teraz widzieć tę wielką flotę, z jej flotyllami krążowników, wychodzącą powoli z Portland, eskadra za eskadrą, dziesiątki gigantycznych stalowych fortec torujących sobie drogę przez pokryte mgiełką, lśniące morze, jak pochylający się giganci niosący grozę. Możemy zobaczyć je ponownie kiedy opadną ciemności, długi na 18 mil sznur okrętów idących całą naprzód, w absolutnych ciemnościach, przez wąskie cieśniny, ciągnących ze sobą na otwarte wody północy siły ochrony. Strategiczna koncentracja floty została zakończona z chwilą przeniesienia jej na wody Szkocji. Jesteśmy teraz w pozycji, że cokolwiek się zdarzy, będziemy kontrolowali przebieg wydarzeń i nie będzie łatwo odebrać nam tej przewagi. Zaskakujący atak torpedowy przed lub równocześnie z wypowiedzeniem wojny był najgorszą zmorą, która odeszła na zawsze. Kiedy wybuchnie wojna, nikt nie będzie wiedział, gdzie szukać brytyjskiej floty; gdzieś na rozległych wodach na północ od naszych wysp, idąca teraz w tę stronę, okryta całunem sztormów i mgieł, zatrzyma się ta potężna organizacja. Jednak z budynku admiralicji będziemy mogli rozmawiać z nią w każdym momencie, kiedy powstanie taka potrzeba. Królewskie okręty są w morzu”.

Wysłanie brytyjskiej floty na jej pozycje bojowe byłoby wysłaniem dramatycznego sygnału dyplomatycznego. Z tego powodu Churchill zdecydował się utrzymać ruchy floty w tajemnicy nie tylko przed Niemcami, ale i brytyjskim gabinetem. Wiedząc, że wielu członków rządu czuje odrazę do idei zaangażowania się Wielkiej Brytanii w coś, co określają jako wojna kontynentalna, wyjaśnił później: „Bałem się przedstawić sprawę gabinetowi, ponieważ omyłkowo mogła być potraktowana jako działanie prowokacyjne niszczące szansę na zachowanie pokoju”. Jego dalsza argumentacja była pełna obłudy: „Byłoby rzeczą niezwykłą przedstawianie gabinetowi ruchów brytyjskiej floty na jej wodach terytorialnych, z jednego brytyjskiego portu do drugiego. Dlatego poinformowałem o tym tylko premiera, który natychmiast to zatwierdził”. W innej notatce z tego spotkania Churchill napisał: „[Asquith] spojrzał na mnie wytrzeszczając oczy ze zdumienia i wydał z siebie chrząknięcie. Nie potrzebowałem niczego więcej”.

Do czwartku wszystkie działania zostały przeprowadzone i Churchill, zadowolony z siebie, mógł się podzielić swoją radością. „Spojrzeliśmy na siebie z pełną satysfakcją, kiedy w czwartek rano, 30 lipca, zameldował się okręt flagowy, a cała flota była gdzieś daleko na środku Morza Północnego”. Później tego dnia Churchill dowiedział się, że Jacky Fisher wstąpił do admiralicji. Natychmiast zaprosił starego admirała do swego biura. „Powiedziałem mu co zrobiliśmy i cudownie było widzieć jego zadowolenie” – wspominał Churchill. Ambasador Niemiec, kiedy dowiedział się o wyjściu floty, nie tracił czasu, by zaprotestować w ministerstwie spraw zagranicznych. Gray ze spokojem poinformował go, że „ruchy floty nie mają charakteru ofensywnego i flota nie dojdzie do wód niemieckich”.

Nawet teraz, nikt, włączając członków brytyjskiego gabinetu i opinię publiczną, nie wierzył, że Wielka Brytania może być uwikłana w wojnę. Czynnikiem, który najbardziej wprowadzał w błąd kontynent był niewzruszony angielski spokój. Bernhard von Bülow zauważył to pogodne odcięcie od świata kilka lat wcześniej, kiedy towarzyszył kajzerowi w jego wizycie do Anglii:

„Wielu angielskich polityków wie niewiele więcej o sytuacji na kontynencie niż my wiemy o warunkach w Peru czy Syjamie. Są również raczej naiwni w swoim otwartym egoizmie. Mają trudności w uwierzeniu w rzeczywiście złe intencje innych; są bardzo spokojni, flegmatyczni i bardzo optymistycznie nastawieni. Państwo dostarcza zamożności, komfortu, zadowolenia oraz wiary we własne siły i w przyszłość. Ludzie po prostu nie mogą uwierzyć, że sprawy mogłyby kiedyś przybrać naprawdę zły obrót, tak w kraju, jak i zagranicą. Z wyjątkiem kilku czołowych przedstawicieli, pracują mało i spędzają czas na niczym”.

Anglia rozkoszowała się najpiękniejszą sierpniową pogodą od wielu lat. Rozpoczął się sezon urlopowy. Nawet kiedy Rosja, Austria, Francja i Niemcy prowadziły mobilizacje, angielscy urlopowicze tłumnie spieszyli na stacje kolejowe i na plaże. Nie było zaskoczeniem, że zagraniczni obserwatorzy – Niemcy z nadzieją, a Francuzi z niepokojem – dochodzili do wniosku, że Wielka Brytania jest zdeterminowana pozostać na uboczu wojny o spadającą w przepaść Europę.

*

Winston Churchill był przekonany, że wysyłając Wielką Flotę na „niezwykle rozległe wody na północ od naszych wysp”, uchronił ją przed niespodziewanym atakiem; nie martwił się niczym więcej tylko jej siłą w porównaniu z Flotą Pełnomorską. Na papierze stosunek drednotów – 24 do 17 – wyglądał bezpiecznie, ale dla Pierwszego Lorda nie było to wystarczające. „Nie było tu wielkiego marginesu bezpieczeństwa – pisał później – ani na niepomyślne zbiegi okoliczności, ani na defekty techniczne, które przy tak olbrzymiej flocie są nieuniknione”. Na szczęście margines ten można było powiększyć jednym decydującym ruchem. Przez lata brytyjskie stocznie budowały okręty dla obcych marynarek wojennych; czasem, w zależności od charakterystyki technicznej wymaganej przez określone admiralicje, okręty te były silniejsze niż jednostki budowane przez te same stocznie dla Wielkiej Brytanii. Dla przykładu, w 1913 roku Vickers zbudował dla Japonii Kongo, wówczas najwspanialszy krążownik liniowy na świecie. Uzbrojony w 10 14-calowych dział, silnie opancerzony i mogący rozwijać prędkość 27 węzłów, był niemal pod każdym względem lepszy od najnowszego brytyjskiego krążownika liniowego Tiger, który w czerwcu 1914 wciąż jeszcze nie został przekazany Royal Navy. Kiedy Kongo kierował się do domu, zostawił za sobą w budowie w stoczniach brytyjskich, 4 zagraniczne superdrednoty, wszystkie równe najlepszym brytyjskim. Dwa z nich przeznaczone były dla Turcji, a 2 dla Chile. Teraz, latem 1914 roku, kiedy nasilał się kryzys europejski, tureckie okręty – Reshadieh, wzorowany na okrętach typu Iron Duke i Sultan Osman I, uzbrojony w 14 12-calowych dział, były na ukończeniu i przygotowywały się do wyjścia do cieśniny Bosfor. W tym momencie Pierwszy Lord Admiralicji upierał się, że powinno się zabronić Turkom fizycznego przejęcia ich okrętów.

Pierwszy z tureckich okrętów, 23 000-tonowy drednot Reshadieh był podobny do King George V, niosąc 10 13,5-calowych dział. Drugi, większy okręt liniowy, zyskał niezwykłe miejsce w historii budownictwa okrętowego, ponieważ w ciągu jednego roku był własnością 3 różnych rządów. Przez dekadę 3 główne siły w Ameryce Południowej, Argentyna, Brazylia i Chile, prowadziły swój własny wyścig w budowie drednotów, kosztujący każde z państw jedną czwartą dochodu narodowego. Rozpoczęła Brazylia, zamawiając w brytyjskich stoczniach parę 21 000-tonowych drednotów, z których każdy był uzbrojony w 12 12-calowych dział. Argentyna odpowiedziała zamówieniem dwóch 28 000-tonowych okrętów liniowych, każdy z 12 12-calowymi działami – pierwszy w New York Ship Building Company, a drugi w For River Shipyard w Quincy w stanie Massachusetts. Brazylia, zaalarmowana wielkimi rozmiarami nowych argentyńskich okrętów, powróciła do Wielkiej Brytanii w 1911 roku, zamawiając trzeci nowy okręt liniowy. Ten okręt miał być fenomenem: najdłuższy drednot na świecie, z nieporównywalnym uzbrojeniem w 14 12-calowych dział umieszczonych w 7 wieżach artyleryjskich. Stępkę położono w stoczni Armstrong Elswick w Newcastle nad rzeką Tyne we wrześniu 1911 roku, a okręt zwodowano w styczniu 1913 roku jako Rio de Janeiro. Jednak w październiku tania miedź z Malezji obniżyła wartość brazylijskiego eksportu miedzi, rząd Brazylii, nie mogąc zapłacić za nowy okręt, wystawił nieukończonego drednota na sprzedaż. Turcja przejęła kontrakt i Rio de Janeiro stał się Sultanem Osmanem I. W tym czasie Chile zamówiło 2 nowe 28 000-tonowe drednoty budowy brytyjskiej, każdy zaprojektowany do niesienia 10 14-calowych dział, ale w lipcu 1914 roku oba były jeszcze o rok od ukończenia budowy.

Admiralicja skupiła swoje zainteresowanie na 2 tureckich okrętach liniowych. Choć klauzula w kontrakcie na budowę zabraniała brytyjskiemu rządowi odkupienia okrętów w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa narodowego, to Turcy nieoczekiwanie „dobrowolnie” zgodzili się je odsprzedać. Te 2 okręty kosztowałyby zubożały kraj 6 milionów funtów. Część pieniędzy można było pożyczyć od bankierów w Paryżu, część pochodziła z podatków – od owiec i wełny, tytoniu i chleba. W styczniu 1914 roku wszystkie grudniowe wynagrodzenia pracowników sektora publicznego, żadne jeszcze niewypłacone, zostały skierowane na zapłatę za okręty. Wciąż jednak potrzeba było więcej pieniędzy. Każde tureckie miasto i wioska przyłączyły się do zbiórki; kobiety sprzedawały swoje włosy, by zebrać pieniądze. Skarbonki umieszczono na mostach i na promach kursujących przez Bosfor. Budowa 2 drednotów stała się sprawą jednoczącą naród.

W tym czasie w stoczni Elswick brytyjscy robotnicy przebudowywali okręt, by spełnić wymagania jego nowych właścicieli. Tablice z instrukcjami i oznakowaniami w języku portugalskim były odkręcane i zastępowane nowymi. Kabina admiralska i jadalnia były wykończone sezonowanymi mahoniowymi panelami, otomańskimi dywanami, jedwabnymi abażurami, a łaźnię wyłożono różowymi kafelkami. Pod pokładami załodze dano więcej miejsca, usuwając część grodzi wodoszczelnych. Zmieniono wyposażenie ubikacji, przyjmowane przez Europejczyków i Brazylijczyków, usuwając sedesy i zastępując je rzędami stożkowych otworów w pokładach, dostosowanych do tureckiej praktyki kucania.

Otomańska Marynarka Wojenna czekała z niecierpliwością. Z Rosją budującą nową flotę na Morze Czarne i Grecją budującą drednota w Niemczech oraz negocjującą zakup w Stanach Zjednoczonych 2 okrętów sprzed czasu drednotów, Turcja pilnie potrzebowała nowoczesnej marynarki wojennej. Jej okręty były przestarzałe; na jednym ze starych okrętów liniowych zamontowano drewniane atrapy dział, o których jego oficerowie sądzili, że obserwatorowi z brzegu będą wydawać się prawdziwymi. W lipcu 1914 roku Turcy niecierpliwili się, chcąc przyprowadzić swoje nowe okręty do kraju i przedstawić je narodowi podczas parady na wodach zatoki Złoty Róg. Rashadieh był gotowy na początku lipca, ale brytyjska admiralicja doradzała, by pozostał w Anglii dopóki oba okręty nie będą mogły razem udać się do Turcji. W tym czasie aluzje z Whitehall⁷ wobec Armstronga i Vickersa sugerowały, że nie ma pośpiechu w przekazaniu tych 2 okrętów. Presja na Admiralicję wzrosła, kiedy 27 lipca odrapany turecki statek pasażerski, przewożących 500 tureckich marynarzy stanowiących załogę okrętu Sultan Osman I, wszedł na Tyne i zakotwiczył na wąskiej rzece naprzeciwko nowego okrętu liniowego. Oficjalną datę przekazania okrętu wyznaczono na 2 sierpnia. Rano 1 sierpnia na pokład dostarczono 13 12-calowych dział i zamontowano je w wieżach. Ostatnie, 14 działo spodziewane było później tego dnia. Jednak wciąż nie dostarczono żadnej amunicji. W piątek, 31 lipca, w obliczu nadchodzącej wojny w Europie, Churchill podjął decyzję. „W obecnych warunkach – Pierwszy Lord informował budowniczych – rząd nie może pozwolić, by okręty zostały przekazane obcej sile”. Następnego dnia rano Armstrong, obawiając się, że turecki dowódca i jego marynarze, czekający po drugiej stronie rzeki, mogą próbować zająć nowy okręt liniowy i wywiesić turecką banderę, umieścił uzbrojonych strażników przy bramach stoczni. 2 sierpnia kompania brytyjskiej Sherwood Foresters z założonymi bagnetami wmaszerowała na pokład. Oszołomieni Turcy nie mogli nic zrobić.

Churchill nigdy nie przeprosił. „Tureckie okręty liniowe były ważne dla naszych żywotnych interesów – powiedział później. – Z marginesem tylko 7 drednotów nie moglibyśmy sobie poradzić bez tych 2 znakomitych okrętów”. Starał się załatać straty, oferując, że po zakończeniu wojny Turcja otrzyma albo oba „zarekwirowane” drednoty, całkowicie odremontowane, albo ich pełną wartość. Dodał, że w każdym przypadku Wielka Brytania zapłaci Turcji tysiąc funtów za każdy dzień, kiedy będzie je trzymała. Oferta była tak długo ważna, jak długo Turcja pozostanie neutralna.

Sultan Osman I, przemianowany na Agincourt, skierował się do Scapa Flow 26 sierpnia. Niektórzy oficerowie obawiali się, że pierwsza pełna salwa burtowa przełamie okręt, ale kiedy po raz pierwszy oddano salwę ze wszystkich 14 dział 12-calowych, popękały tylko naczynia i szklanki. Reshadieh, przemianowany na Erin, włączony został do brytyjskiej floty nieco tylko później. Stosunek drednotów na Morzu Północnym wzrósł teraz do 26 brytyjskich przeciwko 17 niemieckim. To jeszcze niedostatecznie uspokoiło Pierwszego Lorda Admiralicji. We wrześniu 1914 roku Almirante Latorre, pierwszy z nieukończonych 28 000-tonowych chilijskich drednotów, został „zarekwirowany” przez Admiralicję. Rok później dołączył do Wielkiej Floty jako HMS Canada. Drugi chilijski okręt liniowy został również „zarekwirowany” i został ukończony w 1918 roku jako lotniskowiec Eagle.

*

W środę, 29 lipca, kiedy brytyjska flota kierowała się w stronę Scapa Flow, rozpoczął się austriacki ostrzał Belgradu. Rosja natychmiast rozpoczęła mobilizację swoich południowych sił. Niemcy zapowiedziały, że jeśli Rosja nie wstrzyma mobilizacji przeciwko Austrii, to Niemcy ogłoszą mobilizację i wypowiedzą wojnę. Rosjanie kontynuowali swoje działania. W piątek, 31 lipca, Niemcy wysłały ultimatum do St. Petersburga, żądając od Rosji przeprowadzenia demobilizacji w ciągu 12 godzin. W południe następnego dnia, w sobotę, 1 sierpnia, wygasł termin ultimatum i Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji.

Przez następne 3 dni Wielka Brytania pozostawała neutralna. Czynnikiem, który ostatecznie zjednoczył brytyjskie myślenie była Belgia, przez terytorium której niemiecki Sztab Generalny zamierzał wysłać 700 000 ludzi, by uderzyć w słabe lewe skrzydło armii francuskiej. Brytyjski traktat z Belgią gwarantował neutralność tego kraju. W sobotę, 1 sierpnia, Wielka Brytania zapytała Niemcy i Francję, czy w przypadku wybuchu wojny terytorium Belgii nie zostanie naruszone. Francja natychmiast udzieliła pełnej gwarancji, Niemcy odmówiły odpowiedzi. Skutkiem tego niemiecki ambasador w Londynie otrzymał formalną notę, że jeśli nastąpi inwazja na Belgię, Wielka Brytania może podjąć odpowiednie kroki. Wcześniej tego popołudnia brytyjski ambasador w Berlinie donosił, że niemieckie okręty pozostają w swoich portach. Na wieść o tym admiralicja zdecydowała się zmobilizować Royal Navy. Wszystkie flotylle patrolowe i obrony wybrzeża otrzymały rozkaz pozostawania w morzu w nocy, a ci sami rezerwiści, którzy zostali zwolnieni po próbnej mobilizacji, teraz otrzymali rozkazy powrotu na swoje okręty. W niedzielę, 2 sierpnia, Niemcy przekazały Belgii ultimatum, żądając od niej zezwolenia niemieckiej armii na przejście bez oporu przez terytorium belgijskie. W poniedziałek, 3 sierpnia, Niemcy wypowiedziały wojnę Francji. Royal Navy przejęła 9 oceanicznych liniowców chcąc przekształcić je w krążowniki pomocnicze, między innymi: Lusitanię, Aquitanię, Caronię i Mauretanię. Wkrótce Lusitania, Aquitania i Mauretania zostały zwolnione, ponieważ koszt ich paliwa uznano za nieproporcjonalnie wysoki do ich wartości użytkowej. O godzinie 6.00 we wtorek, 4 sierpnia, nadeszła wiadomość, że niemiecka armia zamierza przekroczyć granicę belgijską o godzinie 16.00 tego popołudnia. O godzinie 9.30 brytyjskie ministerstwo spraw zagranicznych złożyło protest w Berlinie. W południe nadeszła niemiecka odpowiedź zapewniająca, że żadna część terytorium Belgii nie zostanie zaanektowana, ale stwierdzająca jednocześnie, że Niemcy nie mogą pozostawić belgijskiego terytorium nieokupowanym, by nie zostało użyte przez Francję jako aleja do zaatakowania Niemiec. Nie pozostał zatem cień wątpliwości, o 17.50 Admiralicja poinformowała marynarkę wojenną, że Berlin otrzymał formalne ultimatum, które wygaśnie o północy czasu berlińskiego. Jeśli do tego czasu nie nadejdzie akceptowalna odpowiedź, to wówczas wybuchnie wojna. „Z punktu widzenia naszego ultimatum – stwierdzała wiadomość – mogą oni otworzyć ogień w każdej chwili. Musimy być na to przygotowani”.

*

O godzinie 23.00 czasu londyńskiego⁸ – o północy czasu berlińskiego – we wtorek, 4 sierpnia, wygasło brytyjskie ultimatum, pozostając bez odpowiedzi. Telegram wojenny z admiralicji dotarł na wszystkie okręty i do wszystkich stacji pod biała banderą⁹ na całym świecie. „Rozpocząć działania wojenne przeciwko Niemcom”. Stary okręt liniowy Prince of Wales ładował węgiel w Portland, kiedy rozległ się dźwięk trąbki. „Windy węglowca nagle zatrzymały się – wspominał jeden z oficerów okrętu – a bosmanmat przekazał wiadomość: «działania wojenne przeciwko Niemcom rozpoczną się o północy»”. Głośne okrzyki, które po tym nastąpiły, zostały wkrótce zagłuszone przez rozlegający się ponownie łoskot wind i hałas spadających z coraz większą prędkością worków z węglem.

2. „Goeben jest waszym celem”

2

„Goeben jest waszym celem”

Podczas gdy Wielka Brytania decydowała czy przystąpić do wojny, Francja, która nie miała wyboru, przygotowywała się na niemieckie uderzenie. Generał Joseph Joffre, dowodzący armiami Francji, pilnie żądał obecności na froncie XIX Korpusu Armii, łącznie 80 000 ludzi. W wieczór wybuchu wojny, żołnierze ci byli w północnej Afryce i głównym celem francuskiej floty śródziemnomorskiej stało się przerzucenie ich przez morze do Marsylii. Do eskorty transportowców wojska dostępny był 1 francuski drednot, 6 predrednotów, 6 krążowników opancerzonych i 24 niszczyciele. Dwa pozostałe nowe francuskie drednoty znajdowały się daleko na północy z misją „narodowej chwały”, eskortując prezydenta republiki podczas wizyty państwowej w St. Petersburgu. Ich nieobecność stworzyła potencjalne niebezpieczeństwo. Gdyby utrzymało się przedwojenne Trójprzymierze Niemiec, Austrii i Włoch, połączone floty tych 3 potęg przewyższałyby siłą francuską flotę śródziemnomorską i przewóz XIX Korpusu byłby zagrożony.

Plan wojenny Trójprzymierza przewidywał połączenie 3 flot w chwili rozpoczęcia działań wojennych w porcie Mesyna na Sycylii. Stamtąd miały wyruszyć i wyrwać z rąk Francji kontrolę nad Morzem Śródziemnym. W sierpniu 1914 roku austriacka marynarka wojenna, bazująca w Pula na półwyspie Istria nad północnym Adriatykiem, miała 2 drednoty, 3 starsze okręty liniowe oraz garść krążowników i niszczycieli. Flota włoska również miała 3 nowe drednoty, ale tylko jeden był gotowy do wojny. Niemcy, bez własnej bazy na Morzu Śródziemnym, utrzymywały tam tylko 2 okręty. Jednym z nich był jednak krążownik liniowy Goeben, topornie skonstruowany okręt o wyporności 23 000 ton, którego 10 dział 11-calowych i prędkość konstrukcyjna 28 węzłów czyniły najpotężniejszym szybkim okrętem wojennym na Morzu Śródziemnym. Drugim niemieckim okrętem był Breslau, nowy lekki krążownik o wyporności 4500 ton, prędkości 27 węzłów, uzbrojony w 12 dział 4,1-calowych. Obecność Goebena niepokoiła brytyjskiego Pierwszego Lorda, który nie miał wątpliwości, że wojna nadchodzi i że Wielka Brytania zostanie w nią zaangażowana. Goeben, złowieszczo przewidywał Churchill, „z łatwością będzie w stanie ominąć francuskie… [okręty liniowe] i atakując ze skrzydła lub dystansując ich krążowniki, wedrzeć się między transportowce i zatapiać jeden po drugim statki przepełnione żołnierzami”.

Odcięcie drogi francuskim żołnierzom było jedynym z celów wysłania Goebena na Morze Śródziemne w 1912 roku. Drugą jego misją, szczególnie bliską sercu niemieckiego cesarza, było przypomnienie mieszkańcom regionu śródziemnomorskiego długich rąk cesarza Niemiec. Kiedy wielki, szary okręt wszedł na Morze Śródziemne, jego 10 11-calowych dział wystających z 5 wież artyleryjskich, 12 6-calowych dział sterczących z kazamat, surowe kabiny starszych oficerów, bez sof czy foteli, bez obrazów na ścianach – wszystko to sugerowało, że okręt jest przygotowany do wojny. W rzeczywistości jednak latem 1914 roku Goeben był poniżej szczytu swoich możliwości. Dwa lata nieustannej służby na morzu bez dokowania zebrały swoje żniwo. Dno okrętu było porośnięte glonami, jego silniki zużyte, rury kotłowe przeciekały, a wszystko to redukowało ciśnienie pary i w rezultacie zmniejszało prędkość. Pomimo tego oba niemieckie okręty tworzyły groźną siłę. Ich dowódca, kontradmirał Wilhelm Souchon, był niskim mężczyzną o ciemnych włosach, w wieku 55 lat, który czasem nosił, a czasem golił grube, czarne wąsy. Pochodzący z francuskich hugenotów i jak wielu oficerów w cesarskiej marynarce wojennej, niemający szlacheckiego tytułu „von” wydawał się na pierwszy rzut oka niezwykłym rodzajem wilka morskiego. „Z opadającą szczęką, zdeterminowany mały człowiek w niedopasowanym mundurze, wyglądał bardziej jak pleban niż admirał” – tak opisał go amerykański dyplomata w Konstantynopolu.

Goeben odwiedził Hajfę, we wschodniej części Morza Śródziemnego, kiedy dotarła wiadomość o wydarzeniach w Sarajewie. Zamach, jak domyślał się jego dowódca – admirał Souchon, wstrząśnie Europą; to szybko doprowadziło go do obaw o przeciekające rury kotłowe Goebena. Zatelegrafował do Berlina, by nowe rury zostały wysłane do austriackiej bazy w Pula, a on skieruje się z Hajfy na Adriatyk. Okręt przybył 10 lipca; przez następnych 18 dni załoga pracowała, by zlokalizować i wymienić wadliwe rury. Prace były prowadzone, kiedy słońce paliło z bezchmurnego nieba, wytwarzając wewnątrz stalowego kadłuba temperaturę niemal nie do zniesienia. Krążownik liniowy miał około 4000 rur, które trzeba było przejrzeć, usunąć wadliwe i zastąpić nowymi. Prace nie były zakończone, kiedy z Berlina nadeszła wiadomość, że wojna jest nieunikniona.

Kiedy załoga wiwatowała z powodu tej informacji, machała czapkami i tupała w rytm marszowej muzyki granej przez orkiestrę okrętową, Souchon rozważał swój następny ruch. Wydawało się, że ani Austria, ani Włochy nie są przygotowane do wojny i Souchon porzucił myśl o pozostaniu na Adriatyku, podporządkowaniu się austriackiemu admirałowi nieskłaniającemu się raczej ku walce z Brytyjczykami i Francuzami. Przyjmując, że jest osamotniony na Morzu Śródziemnym, Souchon rozważał ewentualność skierowania się na zachód, zadając takie straty, jakie będzie mógł francuskim transportowcom wojsk, następnie utorowania sobie drogi przez Cieśninę Gibraltarską i wejścia na Atlantyk w celu atakowania alianckich szlaków transportowych. Gdyby udało mu się wejść na Morze Północne, wiedział, że admirał Franz Hipper, dowódca sił krążowników liniowych Floty Pełnomorskiej, przyjmie jego silny okręt. Jednak niepewny stan techniczny kotłów Goebena uniemożliwiał osiągnięcie odpowiedniej prędkości, której wymagał ten plan. 29 lipca Souchon podjął decyzję. Opuszczając Pula, Goeben skierował się na południe Adriatyku i 1 sierpnia, w dniu, w którym Niemcy wypowiedziały wojnę Rosji, zakotwiczył na redzie Brindisi, przy „pięcie” buta, którego kształt ma Półwysep Apeniński. Tam dołączył do niego Breslau. Okręty Souchona potrzebowały węgla, ale Włosi odmówili podstawienia pod burtę węglowca, tłumacząc się, że morze jest zbyt wzburzone. Souchon prawidłowo zrozumiał te wymówki jako dowód, że Włochy są bliskie wystąpienia z Trójprzymierza. Przeszedł do Tarentu, a następnie, ponieważ jego zapotrzebowanie na węgiel było aż bolesne, do Mesyny na Sycylii, gdzie mógł spotkać się z niemieckimi statkami, z których mógł zaopatrzyć się w węgiel. Rano Goeben i Breslau przeszły wzdłuż klifów wybrzeża Kalabrii, kontrastujących z intensywnie błękitnym kolorem nieba. W południe minęły one wulkan na górze Etna, z wiecznie wydobywającym się z jej szczytu pióropuszem dymu. Po południu zakotwiczyły w porcie w Mesynie, gdzie pasażerski parowiec Linii Północnej Afryki General, będący w drodze do Dar es Salaam oraz kilka innych niemieckich statków handlowych już na nie czekało.

W dniu kiedy Souchon osiągnął Mesynę, Włochy zadeklarowały neutralność. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii 28 lipca, nie konsultując tego z Rzymem i nie zajęło Włochom wiele czasu, by przypomnieć, że zgodziły się przystąpić do Trójprzymierza jako ściśle obronnego porozumienia. Decyzja włoskiego rządu miała gorące poparcie ze strony włoskiej marynarki wojennej, której sztab nieustannie przestrzegał, że flota nie jest w stanie obronić długiej linii brzegowej i nadbrzeżnych miast przed francuską i brytyjską flotą. Wiadomość ta, uzasadniona czy nie, była ciosem dla Souchona. Neutralność Włoch oznaczała koniec Trójprzymierza i możliwości jakiegokolwiek wsparcia dla Goebena i Breslau.

Włochom w Mesynie spieszno było wprowadzić swoją neutralność. Ponownie Souchunowi odmówiono zaopatrzenia w węgiel. „Bezwstydni” i „perfidni” – brzmiały słowa Souchona. Dodał: „ Nie prosiliśmy o wiele. Po prostu sami sobie poradzimy”. Jego metoda polegała na przechodzeniu wzdłuż wszystkich niemieckich statków cumujących w porcie, a następnie w mgnieniu oka przy pomocy siekier i łomów rozbijania wszystkiego – pokładów, grodzi, kabin, korytarzy – które utrudniały przeniesienie węgla. W ten sposób udało się pozyskać 2000 ton węgla, wprawdzie kiepskiej jakości, ale lepsze to niż nic. Souchon zarekwirował również statek General, by używać go jako pomocniczego okrętu-bazy. Wiedząc, że wybuch wojny jest bliski, ale nie mając rozkazów z Berlina, Souchon postanowił ustawić swój okręt w pozycji do wykonania pierwszego uderzenia. O północy 2 sierpnia potajemnie podniósł kotwicę i opuścił Mesynę północnym wyjściem, które prowadziło do wybrzeża Algierii. Miał nadzieję schwytać na morzu francuskie transportowce wojska, jeśli nie, mógł przynajmniej zaatakować porty okrętowania XIX Korpusu i spowodować, że „przez wybrzeże Afryki przetoczy się echo huku niemieckich dział”. Port Bône wyznaczono dla Breslau, a Phillippeville dla Goebena. Idąc na zachód, Souchon dowiedział się następnego dnia za pośrednictwem radiostacji, że Niemcy były w stanie wojny z Francją.

*

W sierpniu 1914 roku 3 drednoty – Inflexible, Indomitable i Indefatigable – stanowiły trzon brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej. Te pierwsze okręty rewolucyjnego projektu Jacky Fishera szybkich drednotów, miały średnią wyporność 18 000 ton i rozwijały prędkość 25 węzłów. Były słabsze od nowocześniejszych brytyjskich krążowników liniowych wiceadmirała sir Davida Beatty’ego, operujących na Morzu Północnym; były również o 5000 ton lżejsze i o kilka węzłów wolniejsze od Goebena. Jednak ze swymi 8 12-calowymi działami każdy, w porównaniu z 10 11-calowymi niemieckiego okrętu, były silniej uzbrojone. Poza tym były 3, co dawało margines przewagi ciężkich dział krążowników liniowych na Morzu Śródziemnym – 24 brytyjskie przeciw 10 niemieckim. Chcąc rozszerzyć ten margines, 28 lipca Churchill zaproponował wysłanie czwartego, starszego krążownika liniowego, New Zealand, z Morza Północnego, ale książę Ludwik odmówił dalszego osłabiania sił Beatty’ego. W skład brytyjskiej Floty Śródziemnomorskiej wchodziły również 4 duże krążowniki opancerzone – Defence, Warrior, Black Prince i Duke of Edinburgh – wszystkie relatywnie nowe, ale już przestarzałe. Fisher twierdził, że w czasie wojny jego szybsze i silniejsze krążowniki liniowe pożrą krążowniki opancerzone, jak „mrówkojad nie schodzący z kopca termitów”. Cztery lekkie krążowniki i flotylla 16 niszczycieli uzupełniały stan Floty Śródziemnomorskiej.

Podczas kiedy brytyjski rząd borykał się w kwestii wojny i pokoju, admirał sir Archibald Berkeley Milne, naczelny dowódca Floty Śródziemnomorskiej, oczekiwał na rozkazy na Malcie w swojej głównej bazie. W dniach tuż przed wybuchem wojny nie otrzymał żadnych klarownych instrukcji. Wojna wkroczyła do Europy w spazmatycznych konwulsjach: najpierw Austria przeciwko Serbii, później Rosja przeciwko Austrii, następnie Niemcy przeciwko Rosji, później Niemcy przeciwko Francji i wreszcie Niemcy przeciwko Wielkiej Brytanii. Planowanie działań militarnych na lądzie i morzu było utrudnione faktem, iż dowolnego dnia nikt nie wiedział, które państwa uczestniczyły w wojnie, a które nie oraz które mogłyby przystąpić do niej jutro, a które nie. Było to szczególnie trudne przy rozważaniu zaangażowania się Wielkiej Brytanii, która sama nie wiedziała czy przystąpi do wojny, dopóki tego nie uczyniła. W tym zamieszaniu Winston Churchill, dzierżąc siłę wykonawczą gabinetu w Admiralicji, osobiście naszkicował treść telegramów operacyjnych do Royal Navy i jej okrętów. W czwartek, 30 lipca, poinformował admirała Milne, że jego główną misją będzie asystowanie Francuzom przy osłonie transportowców wojska z północnej Afryki. Jednak Pierwszy Lord, którego bujna wyobraźnia przepełniona była różnymi ewentualnościami, opatrzył swoją wiadomość dalszymi instrukcjami, wynikiem czego spowodował kociokwik konwencjonalnego umysłu admirała Milne. Oto jaką wiadomość Milne otrzymał:

„Pańskim pierwszym zadaniem będzie pomoc Francuzom w transporcie ich korpusów armijnych z Afryki poprzez ich osłanianie i jeśli to możliwe, wciągnięcie do walki pojedynczych niemieckich okrętów, w szczególności Goebena, który może przeszkodzić w tym transporcie… Z wyjątkiem wspólnego działania z Francuzami jako współuczestnika generalnej bitwy, na tym etapie nie wolno przystępować do akcji przeciwko przeważającym siłom. Prędkość pańskiej eskadry jest wystarczająca, by wybrał pan dogodny dla siebie moment rozpoczęcia bitwy. Musi pan początkowo oszczędzać swoje okręty. Mamy nadzieję na otrzymanie posiłków na Morzu Śródziemnym”.

Później Churchill wyjaśnił, że zwroty: „przeważające siły”, „prędkość pańskiej eskadry” i „oszczędzanie sił” były środkiem do naprowadzenia Milne na to, jak radzić sobie z flotą austriacką. Churchill nie mógł jednak oderwać oczu od Goebena i przekonał się, że zniszczenie go i inne zadania, jakie otrzymał Milne, znacznie go przerastają. Stopień w jakim niemiecki krążownik liniowy wpływał na jego myślenie najlepiej uwidacznia się w kolejnych sygnałach wysyłanych do Milne z admiralicji. W ślad za depeszą z 30 lipca Churchill wysłał 2 sierpnia kolejną wiadomość: „Goeben musi być śledzony przez 2 krążowniki liniowe”, a 3 sierpnia: „Obserwacja wyjścia z Adriatyku musi być nadal prowadzona, ale Goeben jest waszym celem. Idźcie za nim jak cień, gdziekolwiek tylko się skieruje i bądźcie gotowi do ataku, kiedy tylko wypowiedziana zostanie wojna, co okazuje się prawdopodobne i bliskie”. Ponownie, 4 sierpnia, kiedy uzyskał informację, że brytyjskie krążowniki liniowe Indomitable i Indefatigable mają Goebena w polu widzenia: „Bardzo dobrze. Trzymać go. Wojna blisko”.

Milne robił wszystko co w jego mocy, by wypełnić ten strumień rozkazów. 1 sierpnia, po otrzymaniu pierwszej depeszy Churchilla, zgrupował swoją flotę poniżej mającej kolor piasku, zbudowanej z wapienia starożytnej fortecy Valletta na Malcie. 2 sierpnia, kiedy otrzymał rozkaz admiralicji mówiący „Goeben musi być śledzony przez 2 krążowniki liniowe”, a Adriatyk „obserwowany”, Milne wysłał swego zastępcę, kontradmirała Ernesta Troubridge’a, z Indomitable i Indefatigable, 4 krążownikami opancerzonymi, lekkim krążownikiem Gloucester i 8 niszczycielami do pilnowania wyjścia z Adriatyku. Jednak admirał Souchon już opuścił ten akwen. 2 sierpnia Goeben i Breslau były widziane w Tarencie przez brytyjskiego konsula, który pilnie zameldował o tym admiralicji. Nagle pewna myśl zakłopotała Churchilla i jego kolegów w Londynie. Poinformowani, że 2 niemieckie okręty opuściły Tarent, pomyśleli, że Souchon kieruje się na Atlantyk, by atakować brytyjski handel. Chcąc zlikwidować to zagrożenie, 2 krążowniki liniowe admirała Troubridge’a otrzymały rozkaz wyjścia spod jego dowództwa i skierowania się całą naprzód na zachód, by „zapobiec opuszczeniu przez Goebena Morza Śródziemnego”. O godzinie 21.00 tej nocy Indomitable i Indefatigable opuściły pozostałe siły, kierując się z prędkością 22 węzłów w stronę Gibraltaru.

Milne miał teraz przydzielone 4 zadania: miał wspierać Francuzów w ochronie konwojów z żołnierzami w zachodniej części Morza Śródziemnego; miał też obserwować i zakorkować Austriaków na Adriatyku; miał znaleźć i zatopić Goebena, gdziekolwiek by był i miał uniemożliwić niemieckim krążownikom liniowym przejście przez Cieśninę Gibraltarską. Na nieszczęście, na pełnym morzu te zadania nie pasowały do siebie zupełnie. Przelewający się churchillowski strumień często sprzecznych instrukcji był wystarczający, by zdezorientować człowieka znacznie bardziej bystrego niż admirał Milne.

*

Sir Archibald Berkeley Milne, znany w marynarce jako Arky-Barky, był niskim, wytwornym 59-letnim kawalerem, który miał siwą brodę i czarne wąsy. Był potomkiem 2 admirałów, swego ojca i dziadka. Jego kariera była prosta – po długiej służbie na królewskich jachtach zyskał przyjaźń księcia i księżnej Walii, późniejszych króla Edwarda VII i królowej Aleksandry. Milne, zawsze uśmiechnięty, z ciężkimi złotymi galonami, cały czas gotowy pozować na pokładzie przed obiektywem królowej, która robiła zdjęcia aparatem fotograficznym Brownie. Poza tym strzelał, łowił ryby i uprawiał rzadkie odmiany orchidei. Został kontradmirałem w 1903 roku. W 1912 roku Winston Churchill, nowy Pierwszy Lord Admiralicji, sprawił przyjemność królowi Jerzemu V, rekomendując jego przyjaciela Arky-Barky’ego na stanowisko głównodowodzącego Flotą Śródziemnomorską.

Jacky Fischer, gdy dowiedział się o nominaji, wybuchnął złością. Milne służył pod rozkazami największego wroga Fishera, admirała lorda Charlesa Beresforda i pewnego razu zaoferował, że będzie zeznawał przeciwko Fisherowi w postępowaniu admiralicji. „Milne – wściekał się Fisher – jest zakłamanym chamem, donosicielem, wężem najgorszego gatunku i sir Berkeley’em Ubogim, kupującym «Timesa» z drugiej ręki za pensa. Zdobył swoje nowe stanowisko dzięki towarzyskim koneksjom! Milne poszedł pod szkocką spódniczkę i płaszczył się… Winston poświęcił kraj dworowi… Winston, (musiałem mu to powiedzieć) obawiałeś się ostracyzmu¹⁰ swojej żony na dworze królewskim i nie mogłeś się oprzeć mianowaniu Milne’a? Niegodziwe zło… Szkoda została wyrządzona. Milne, całkowicie bezużyteczny dowódca jest teraz najstarszym admirałem na pokładzie”. Wściekłość Fishera była tak wielka, że nawet chwilowo zerwał znajomość z Churchillem. „Obawiam się, że jest to mój ostatni kontakt z tobą… Przykro mi, ale uważam, że zdradziłeś marynarkę wojenną. Jaka to musiała być presja, skoro skłoniła cię do zdradzenia swego autorytetu. To dla mnie nie do pojęcia. Powinieneś wiedzieć, że sir Berkeley Milne nie nadaje się na najstarszego admirała na pokładzie, jakim go uczyniłeś… Nie mogę uwierzyć, że nie przewidziałeś wszystkich konsekwencji. Będą NIE DO NAPRAWIENIA, NIEPOWETOWANE, NA ZAWSZE!”

Milne nie był ani nikczemny, ani niekompetentny. Był zwyczajny. Był daleki od jednoosobowej odpowiedzialności za klęskę, która nadejdzie. Zasadniczym powodem jego niewłaściwej strategii i błędnych poleceń była brytyjska niechęć do całkowitego zaangażowania się we Francji. Francuska niepewność co do roli Wielkiej Brytanii w nadchodzącej wojnie kontynuowała naciski do popołudnia 4 sierpnia, kiedy po wysłaniu brytyjskiego ultimatum do Berlina, Churchill ostatecznie przyjął grupę francuskich admirałów w Admiralicji. Tam Pierwszy Lord, używając swego francuskiego z wyraźnie angielskim akcentem, zadeklarował wśród wybuchów solidarności: „Używajmy Malty jakby była Tulonem (główną francuską bazą morską na Morzu Śródziemnym)”. Dwa dni później książę Ludwik zawarł porozumienie dające Francji, w osobie wiceadmirała Augustina Boue de Lapeyrère, główne dowództwo nad wszystkimi operacjami na Morzu Śródziemnym.

Wszystkie te wydarzenia nie pomogły admirałowi Milne’owi. Obaj admirałowie mogli rozmawiać, ale nie podjęto żadnych uzgodnień odnośnie komunikacji między francuskimi i brytyjskimi dowódcami na morzu. 3 sierpnia o godzinie 4.00 admirał de Lapeyrère wyszedł w morze z całą francuską flotą śródziemnomorską, kierując się na południe w stronę Algierii, by zapewnić ochronę transportowców wojska korpusów armijnych francuskiej północnej Afryki. Jego okręty liniowe i krążowniki, zorganizowane w 3 eskadry, były w odpowiedniej sile, jak wierzył, by poradzić sobie z Goebenem i Breslau. Jednak, chcąc mieć pewność, że 2 szybkie niemieckie okręty nie „wedrą się między transportowce i będą zatapiać jeden po drugim te okręty przepełnione żołnierzami”, jak obawiał się Churchill, de Lapeyrère odłożył o kilka dni datę wyjścia transportowców wychodzących z Afryki. Admirał Milne nie wiedział o tym. Zgodnie z rozkazem Churchilla, by dać pierwszeństwo ochronie francuskich transportowców, skoncentrował się na tym zadaniu pomimo tego, że była tam francuska flota, by je ochraniać, a transportowce nie wyszły jeszcze w morze. Milne nie otrzymał zgody na komunikowanie się z Francuzami aż do 2 sierpnia. Kiedy próbował to zrobić, nie mógł skontaktować się z francuskim admirałem drogą radiową i w ostateczności był zmuszony wysłać do Bizerte lekki krążownik w „poszukiwaniu swego kolegi”, de Lapeyrère.

Brak łączności z Francuzami powodował trudności, ale sytuacja Milne’a była gorsza z tego powodu, że komunikacja między jego okrętem flagowym a Pierwszym Lordem siedzącym w gmachu Admiralicji była zbyt szybka. Była to pierwsza wojna morska, w której admiralicje mogły ingerować bezpośrednio w kontrolowanie ruchu okrętów przy pomocy środków łączności przewodowej lub radiowej. Ta nowa technologia, umożliwiająca wydawanie rozkazów z Londynu w dzień i w nocy, stwarzała ogromną pokusę dla niespokojnego Pierwszego Lorda. Często ignorując Pierwszego Lorda Morskiego, którego właściwą rolą była kontrola operacyjna nad okrętami, Churchill zaczął wysyłać rozkazy bezpośrednio do admirałów i poszczególnym okrętom na morzu. Milne był po prostu pierwszym, który musiał czuć tę obecność władzy, zaglądającej mu przez ramię.

*

Milne prawidłowo zgadywał, że po Tarencie Goeben może zawinąć do Mesyny i dlatego wysłał z Malty lekki krążownik Chatcham, by to zbadał. Chatcham przeszedł przez Cieśninę Mesyńską 3 sierpnia o godzinie 7.00, badając kotwicowisko. Nie znalazł niczego; Goeben i Breslau przeszły tędy 6 godzin wcześniej. Szły przez całą niedzielę, 3 sierpnia, unikając normalnych szlaków żeglugowych i nie zapalając świateł w nocy. O godzinie 2.35, 4 sierpnia, kiedy Souchon zbliżał się do wybrzeży Algierii, niespodziewany sygnał nadszedł ze sztabu marynarki wojennej w Berlinie: Souchon miał zmienić kurs na przeciwny i skierować się do Konstantynopola. 2 sierpnia Niemcy i Turcja podpisały obronny sojusz przeciwko Rosji. Turcy byli jednak niechętni do podjęcia ostatecznego kroku przystąpienia do wojny i niemiecka ambasada w Konstantynopolu zalecała wywarcie presji na wielkim wezyrze i jego gabinecie. Widok Goebena kotwiczącego w zatoce Złoty Róg, jak sądzono, stanowiłby element groźnej perswazji.

Souchon, dochodząc do krytycznego momentu chęci wystrzelenia załadowanej w komorach amunicji, zignorował rozkaz. „Pomysł zawrócenia tak blisko tego momentu, tak gorąco upragnionego przez nas, tuż przed otwarciem ognia – moje serce nie mogło tego znieść” – napisał później. Szedł dalej na zachód. Wkrótce w zasięgu wzroku ukazały się poszarpane kontury wybrzeża Algierii, zabarwione na czerwono przez promienie wschodzącego słońca. Souchon dotarł do portu Philippeville, początkowo idąc pod rosyjską banderą dla zmylenia nieprzyjaciela. Kiedy podszedł bliżej, wachtowy z portowej latarni morskiej machał w ich stronę, a sprzedawcy w łodziach wypełnionych bananami, ananasami i kokosami odbijali od brzegu. Nagle rosyjska bandera opadła, a w górę poszła niemiecka bandera wojenna i 5,9-calowe działa Goebena zaczęły zionąć ogniem, „siejąc śmierć i panikę”, używając słów Souchona. Po 15 minutach, w ciągu których wystrzelonych zostało zaledwie 15 pocisków, Niemcy wycofali się. Nie trafili ani żołnierzy, ani transportowców, ale zdołali zniszczyć stację kolejową, wysadzić magazyn i przewrócić gościnną latarnię morską. „Nasza sztuczka powiodła się znakomicie” – powiedział jeden z członków załogi.

To był niewielki ostrzał, ale Souchon był zadowolony. Teraz admirał zamierzał wykonać rozkaz udania się do Konstantynopola, 1200 mil na wschód. Jednak najpierw potrzebował więcej węgla, co oznaczało powrót do Mesyny. Późnym rankiem 2 niemieckie okręty szły na wschód. Wspaniały śródziemnomorski dzień, z niebem rozpiętym łukiem nad głowami niczym „wielki lazurowy dzwon i delikatnie falującym morzem połyskującym po horyzont” wprawił w zachwyt niemieckich marynarzy.

*

Dopóki niemieckie pociski nie zaczęły wybuchać w Philippeville, admirał Milne na Malcie nie miał pojęcia, gdzie znajdował się Goeben. Wcześniej, 3 sierpnia o godzinie 0.50, dokładnie kiedy Souchon opuszczał Mesynę, by przeprowadzić rajd na afrykańskie wybrzeże, wiadomość od Pierwszego Lorda udzielała Milne’owi instrukcji odnalezienia Goebena i „śledzenia go gdziekolwiek się uda”. Tego wieczoru Indomitable i Indefatigable zostały wyłączone z sił Troubridge’a i skierowane na zachód. W rezultacie, 3 sierpnia niemiecki krążownik liniowy wychodzący z Mesyny do ostrzału algierskich portów, był śledzony przez podążające za nim 2 potężne brytyjskie okręty. Rano, 4 sierpnia, po ostrzale Philippeville, znalazły go.

O godzinie 10.34 komandor Francis Kennedy z Indomitable, najstarszy rangą oficer na dwóch brytyjskich krążownikach liniowych, dostrzegł Goebena 17 000 jardów przed dziobem, nadchodzącego z zachodu w jego kierunku z prędkością 20 węzłów. Prędkość jego okrętu wynosiła 22 węzły, co oznaczało, że brytyjski i niemiecki okręt szły jeden w stronę drugiego z efektywną prędkością 50 mil na godzinę. Ponieważ jednak oba kraje nie były w stanie wojny, główne wieże Goebena, podobnie jak i okrętów angielskich, były zwrócone ku dziobowi i rufie. Kennedy zauważył, że załoga niemiecka, podobnie jak jego, była na stanowiskach bojowych. Idąc przeciwnymi kursami w odległości 8000 jardów, okręty minęły się w ciszy.

Oficerowie na pomoście Goebena zauważyli słupy dymu dokładnie przed sobą, następnie widzieli jak te rozwijały się w kształty dwóch szerokich „gigantycznych, szarych potworów” idących naprzeciwko nich z pełną prędkością. Nawet z dużej odległości Souchon zauważył, że „nie były to francuskie okręty o wielkiej wolnej burcie, ale angielskie, wyposażone w trójnożny maszt wielkie okręty typu Indomitable… „Nie odważyłem się otworzyć ognia, ponieważ nie wiedziałem, czy Anglia jest naszym wrogiem. Jestem zdumiony, że oni też nie otworzyli ognia”. Okręty brytyjskie po minięciu Goebena stawały się coraz mniejsze w kilwaterze niemieckiego krążownika liniowego. Następnie, ku przerażeniu Souchon i jego oficerowie zobaczyli, że Indomitable i Indefatigable wykonały zwrot. Z gęstymi kłębami dymu wydobywającymi się z ich kominów, okręty Kennedy’ego zaczęły podążać za ich okrętem w odległości 10 000 jardów za rufą. Pilną depeszą radiową Kennedy zawiadomił Milne’a o spotkaniu, a Milne – Admiralicję.

Souchon, ostrzeżony, że wojna może wybuchnąć w każdej chwili i obawiając się, że Brytyjczycy mogą otrzymać wiadomość wcześniej niż on, rozkazał rozwinięcie pełnej prędkości. Stopniowo ćwiczenia w śledzeniu zaczęły przekształcać się w pościg. Prędkość Goebena wzrosła do 24 węzłów. W maszynowni niemieckiego krążownika liniowego temperatura stawała się nie do zniesienia. „To przegrzane powietrze niszczyło płuca i serca” – powiedział członek załogi. „Pracowaliśmy w tłoczonym w dół przez wentylatory… upale. Odkomenderowany do tego zadania pododdział podchodził co chwilę do otwartych drzwiczek palenisk, wrzucając żarzący się węgiel, który wytwarzał dym uchodzący przez kominy parowca. W maszynowni rozbrzmiewał turkot turbin obracających się ze wzrastającą prędkością. Cały okręt trząsł się i drżał, a długi szary kadłub przecinał połyskujące, pieniące się wody”. Biała mgiełka unosiła się od dziobu, czarny dym pozostawał mile za rufą, a Goeben parł całą naprzód na wschód; powoli, ale systematycznie odległość między nim a ścigającymi rosła. Okręty typu Indimitable miały projektowaną prędkość 25 węzłów, ale 6 lat wcześniej Indomitable osiągnął podczas prób 26 węzłów; jednak po długiej służbie na morzu kadłuby obu brytyjskich krążowników liniowych były porośnięte wodorostami. Ich silniki wymagały kapitalnych remontów, a okrętom brakowało pełnych obsad, zwłaszcza palaczy szuflujących węgiel do palenisk. Bez względu na to Kennedy był zdeterminowany trzymać się za rufą w wystarczającej odległości.

W tym czasie, mimo że admiralicja wiedziała, iż Goeben został znaleziony i że 2 krążowniki liniowe śledzą go, brytyjski gabinet zdecydował się pomimo wszystko wysłać ultimatum do Berlina. Churchill podekscytowany wiadomością, że Goeben został zauważony, wysłał wiadomość: „Bardzo dobrze. Trzymać go. Wojna blisko”. Ponieważ jednak Milne zapomniał wspomnieć w jakim kierunku porusza się niemiecki okręt, Churchill mylnie przypuszczał, że Souchon kieruje się w stronę francuskich transportowców, by je zaatakować. Na tej podstawie wysłał pilne memorandum do premiera i ministra spraw zagranicznych: „Goeben wyraźnie podąża, by przeszkodzić francuskim transportowcom, które wyruszają dziś przez Morze Śródziemne”. Zapytał czy może dodać do depeszy do Milne’a i Kennedy’ego następujące zdanie: „Jeśli Goeben zaatakuje transportowce, macie natychmiast włączyć się do walki”. Asquith i Grey zgodzili się, ale premier zasugerował, że sprawę należałoby najpierw przedstawić gabinetowi, który właśnie miał się zebrać. Churchill, któremu podniosło się ciśnienie, zignorował premiera i przesłał zezwolenie na atak zanim spotkał się z kolegami ministrami. Podczas posiedzenia Asquith nabazgrał do Venetii Stanley: „Winston, pomalowany w barwy wojenne, pragnie walki na morzu, by zatopić Goebena”¹¹. Gabinet odmówił jednak zezwolenia marynarce wojennej na atakowanie okrętów zanim wybuchnie wojna. O godzinie 14.05 Churchill został zmuszony do wysłania wycofania rozkazów do Milne’a i Kennedy’ego. Ultimatum dla Niemiec zostało wysłane i wygasa o północy, powiedział i „żadne działania wojenne nie zostaną podjęte do tego momentu… To cofa zezwolenie dla Indomitable i Indefatigable do uderzenia na Goebena, gdyby zaatakował francuskie transportowce”.

Przez resztę popołudnia Churchill i jego sztab wojenny przeżywali męki tantalskie. W każdej chwili Goeben mógł wymknąć się poza zasięg (10 000 jardów) 16 12-calowych dział, wystrzeliwujących amunicję o masie niemal 3-krotnie przekraczającej ich wagę. Około godziny 17.00 książę Ludwik zauważył, że wciąż istnieje możliwość zatopienia Goebena przed zapadnięciem zmroku”. Churchill, mając ręce związane decyzją gabinetu, był cichy i posępny, niedostępny dla świata zewnętrznego. „Mieliśmy nadzieję zatopić okręt następnego dnia” – napisał. „Dokąd mógłby się udać? Pula wydawała się jedynym schronieniem. Zgodnie z prawem międzynarodowym, nic z wyjątkiem internowania nie czekało go gdzie indziej”.

Po południu na Morzu Śródziemnym zapanowała mgła, jasnoniebieskie morze zmieniło kolor na szary. O godzinie 15.00 do dwóch brytyjskich krążowników liniowych prowadzących pościg dołączył lekki krążownik Dublin, który Kennedy skierował poza zasięg dział Goebena z jego prawej burty. Kennedy spróbował wówczas zwiększyć prędkość, by utrzymać się w zasięgu Goebena. Przez kilka minut wydawało się, że może go doganiać. O godzinie 15.45 Goeben i Breslau weszły w mgłę; o godzinie 16.00 Goeben był ledwo widoczny na horyzoncie. Dublin trzymał się go jeszcze, ale o godzinie 19.37 lekki krążownik wysłał wiadomość: „Goeben poza zasięgiem wzroku, widzimy tylko dym; ciągle widno”. O 21.00 dym zniknął, a wraz z nim Goeben i Breslau. O godzinie 21.52, zgodnie z instrukcjami Milne’a Dublin zaprzestał pościgu. O godzinie 1.15 komunikat z Malty poinformował Flotę Śródziemnomorską, że wojna wybuchła.

*

Souchon, zostawiwszy z tyłu brytyjskie krążowniki liniowe, powrócił do Mesyny o świcie 5 sierpnia z wycieńczoną załogą. Jednak nawet w porcie nie było czasu na odpoczynek. Jego wrogowie, jak przypuszczał niemiecki admirał, podejdą i będą na niego czekali tuż za wodami terytorialnymi Włoch. Goeben nie mógł stać w porcie długo, nie ryzykując internowania. Rzeczywiście, pod koniec dnia ta sama grupa włoskich oficerów marynarki wojennej, o których Souchon sądził, że są jego sojusznikami, przybyła na pokład, by dać mu zgodę na załadunek węgla „po raz ostatni” i aby poinformować go, że może pozostać w ich neutralnym porcie nie dłużej niż 24 godziny, zgodnie z prawem międzynarodowym. Souchon odpowiedział, że będzie liczył czas 24 godzin od chwili, kiedy otrzymał tę wiadomość.

Ranek zastał 2 niemieckie okręty stojące w bezruchu w upale. Souchon zamówił węgiel u włoskich dostawców, ale do południa nic nie nadeszło. Wczesnym popołudniem zaczął zbierać węgiel z niemieckich statków handlowych cumujących w porcie. Wówczas, tuż przed wieczorem, przybył pierwszy węglowiec wysłany przez włoski rząd; po nim przyszły następne i wkrótce długi szary kadłub Goebena był otoczony: węglowce z jednej burty, General z drugiej. Nie tylko załogi okrętów szuflowały węgiel: Souchon otrzymał pomoc 400 niemieckich ochotników ze statków handlowych. Przez noc worki z węglem przechodziły przez burtę okrętu, były wysypywane na pokład, a ich zawartość energicznie szuflowano dalej. W upale ludzie zaczynali chwiać się na nogach. Souchon próbował wszystkiego: piwa, kawy, lemoniady, orkiestry okrętowej, przykładu oficerów, którzy rozebrani do podkoszulek pracowali na równi z załogą. W końcu nic już nie potrafiło utrzymać ludzi na nogach. W grupach byli więc wysyłani do kabin pasażerskich General, gdzie brudni i usmoleni kładli się na śnieżnobiałych prześcieradłach.

Do południa drugiego dnia pobytu w Mesynie Goeben załadował 1500 ton węgla, ale jego załoga była wycieńczona, ludzie przewracali się na pokład, wciąż trzymając w rękach szufle. „Z ciężkim sercem, choć było jeszcze wiele węgla do przeładunku”, Souchen wstrzymał załadunek. „Niezbędne było – powiedział – mieć przynajmniej trochę odpoczynku przed bitwą” i o godzinie 17.00 wydał rozkaz podniesienia ciśnienia pary, by wyjść w morze. W tym czasie wszyscy w Mesynie wiedzieli, że niemiecki krążownik liniowy przygotowywał się do spotkania z mającym druzgocącą przewagę nieprzyjacielem i nie ma środków do przetrwania starcia. „Nie miałem zamiaru wchodzić na Adriatyk i być zależnym od Austriaków” – powiedział Souchon. „W tej sytuacji twardo zdecydowałem się wejść w Dardanele, jeśli to konieczne nawet wbrew woli Turków, by przenieść działania wojenne na Morze Czarne. Miałem nadzieję wciągnąć Turków w wojnę z ich tradycyjnym nieprzyjacielem, Moskalami”.

Kiedy podjął już decyzję, Souchon wydał rozkazy: Goeben ma podnieść kotwicę o godzinie 17.00 tego popołudnia. Breslau będzie szedł 10 000 jardów z tyłu. Jeśli nie będzie bitwy u wyjścia z portu, skieruje się na północ, w stronę Adriatyku. Po zapadnięciu ciemności wykona szeroki, ukradkowy zwrot na południowy wschód, mając nadzieję na zmylenie pogoni i wówczas skieruje się na Morze Egejskie, gdzie spotka się z wyczarterowanym greckim węglowcem. Sukces nie był jednak pewny, przed wyjściem Souchon spisał swoją ostatnią wolę i wysłał ją na brzeg. Następnie, 6 sierpnia o godzinie 17.00 Goeben i Breslau skierowały się na południe, wchodząc do Cieśniny Mesyńskiej. Okręt był gotowy do akcji, ludzie byli przy działach, a na pokładzie grała orkiestra.

*

Admirał Milne nie czekał za portem. Kiedy Goeben prześcignął Indomitable i Indefatigable i szedł do Mesyny, Milne powrócił do tego, co uważał za swoją pierwszoplanową misję: ochrony francuskich transportowców. Chcąc osiągnąć ten cel, ustawił swoje siły tak, by blokowały każdą próbę przedarcia się Goebena w kierunku szlaków żeglugowych północ–południe, między Francją a północną Afryką. Teraz, wiedząc, że Goeben zdolny jest rozwijać prędkość większą niż jego najszybsze okręty, Milne uznał, że jedynym pewnym sposobem wypełnienia misji było skoncentrowanie jego krążowników liniowych na zachód od Sycylii. Tam, będąc odpowiednio wcześnie uprzedzony o zbliżaniu się nieprzyjaciela, mógł przechwycić Goebena i doprowadzić do konfrontacji ze swoją większą liczbą ciężkich dział. Stosownie do tego czekał z Inflexible i Indefatigable (Indomitable, który spalił w pościgu większość węgla, udał się do Bizerte, by uzupełnić jego zapas) na Goebena, który powinien nadejść z północnego wyjścia z Cieśniny Mesyńskiej i skierować się na zachód. Lekki krążownik Gloucester został wysłany do patrolowania południowego wyjścia, które było drogą na wschód. Admiralicja, poinformowana o tych ustaleniach, zatwierdziła je.

Milne dowiedział się 6 sierpnia rano, że Goeben i Breslau są w Mesynie. W takiej sytuacji inny admirał – Nelson w Kopenhadze lub Cunningham Mers el-Kèbir – po prostu zignorowałby neutralność Włoch i przystąpiłby do ataku na niemieckie okręty. Jednak to oznaczałoby złamanie szczegółowych rozkazów admiralicji. 4 sierpnia o godzinie 18.00, kiedy Goeben uciekał ścigającym go 2 okrętom i zanim Wielka Brytania oficjalnie przystąpiła do wojny, Milne został poinformowany, że „Włochy ogłosiły neutralność. Musi pan ściśle przestrzegać tej neutralności i nie zezwalać żadnemu okrętowi Jego Królewskiej Mości na podejście bliżej niż 6 mil od wybrzeża Włoch”. Ta polityka zrodziła się w ministerstwie spraw zagranicznych. W tym delikatnym momencie, kiedy Włochy wychodziły z Trójprzymierza, sir Edward Grey nie chciał urazić Włochów. Zatopienie pojedynczego nieprzyjacielskiego okrętu, nawet najsilniejszego na Morzu Śródziemnym, nie mogło mieć miejsca. Po wojnie Churchill żałował, że odmówił autoryzowania wejścia brytyjskich okrętów za Goebenem do Cieśniny Mesyńskiej. Nie poruszał tej kwestii w rozmowie z Greyem; powiedział raczej, że ani książę Ludwik, ani wiceadmirał Frederick Sturdee, szef sztabu wojennego Admiralicji, nie poruszali tej kwestii w rozmowie z nim. „Gdyby mi o tym powiedziano, natychmiast bym się zgodził. Nagroda była warta ryzykowania rozdrażnienia Włochów”. Skoro jednak Milne nie mógł się wedrzeć, dlaczego nie zakorkował Niemców w porcie? Mógł zająć pozycję na zachód od Sycylii, rozmieścić swoje okręty, włączając krążownik liniowy, na obu krańcach cieśniny i po prostu czekać aż Goeben wyjdzie. Byłoby to zgodne z instrukcją Churchilla z 3 sierpnia: „Goeben jest waszym celem. Idźcie za nim jak cień gdziekolwiek tylko się skieruje i bądźcie gotowi do ataku kiedy rozpocznie się wojna”. Churchill oświadczył później, że to właśnie Milne powinien zrobić: „Bez wątpienia, gdyby Milne miał zaufanie do tych odgórnych i wielokrotnie powtarzanych instrukcji, powinien ustawić po 1 krążowniku liniowym na każdym krańcu Cieśniny Mesyńskiej, zamiast wszystkie na jednym końcu. Wtedy doprowadziłby do bitwy z Goebenem, w najbardziej efektywny sposób ochraniając francuskie transportowce i nikt nie winiłby go za to, że przekroczył swoje uprawnienia”.

Kwestia Austrii stała się nowym kłopotem Milne’a. Wielka Brytania była w stanie wojny z Niemcami, ale co z ich sojusznikami? „Czy Austria jest neutralnym mocarstwem?” – zapytał admirał Admiralicję 5 sierpnia. Odpowiedź, jak niemal wszystkie depesze z Londynu, była dwuznaczna: „Austria nie wypowiedziała wojny Francji czy Anglii. Kontynuować obserwowanie Adriatyku z podwójnym zadaniem niedopuszczenia do wyjścia Austriaków niezauważonymi i powstrzymania Niemców przed wejściem”. Ta depesza spowodowała późniejsze zamieszanie. Zawiadamiając najpierw, że Goeben zaatakuje francuskie transportowce, później sugerując, że popędzi na Atlantyk, admiralicja spekulowała teraz, że Souchon może myśleć, pomimo wszystko, o powrocie na Adriatyk, by połączyć się z Austriakami. Milne, wciąż skupiając się na francuskich transportowcach, rozdzielił swoją flotę: 3 krążowniki liniowe pozostawały z nim na zachód od Sycylii, podczas kiedy admirał Troubridge i jego 4 opancerzone krążowniki nadal pilnowały Adriatyku. W tym punkcie Milne szczególnie przestrzegł Troubridge’a przed atakowaniem całej austriackiej floty: „1 Eskadra Krążowników i Gloucester… nie mogą angażować się w walkę z przeważającymi siłami nieprzyjaciela”.

*

Pod błękitnym popołudniowym niebem Goeben i Breslau wyszły 6 sierpnia z Mesyny i skierowały się na południe przez lekko falujące morze. Zwiększając prędkość do 17 węzłów, 2 okręty ledwo znalazły się poza wodami neutralnych Włoch, kiedy dostrzeżono dym i maszty czekającego na nich krążownika Gloucester. W bezpiecznej odległości brytyjski lekki krążownik ruszył za nimi, śledząc swą zdobycz wzdłuż brzegu Kalabrii przez zmrok aż do jasnej, księżycowej nocy. Ze swego pomostu Souchon obserwował jak Gloucester wypełniał swoją rolę, śledząc go, ale nie wdawał się w walkę. Zachowywał się tak, ponieważ inaczej koniec starcia nastąpiłby szybko: Gloucester miał 2 6-calowe działa, co odpowiadało uzbrojeniu Breslau, ale nie miał szans w starciu z Goebenem, który mógł go zniszczyć jedną salwą 11-calowych pocisków. Obawiając się tego, komandor Howard Kelly na Gloucester trzymał się z tyłu, mając Niemców w zasięgu wzroku i regularnie meldując o ich pozycji, kursie i prędkości. Jasne światło olbrzymiego księżyca wiszącego nad górami Kalabrii jednocześnie pomagało i przerażało Kelly’ego: mógł z łatwością widzieć przeciwnika, ale doskonała widoczność mogła go zgubić, gdyby Goeben postanowił go zaatakować. Przez noc, z wyjątkiem momentu kiedy Goeben chciał zablokować jego transmisję, radiotelegrafista Kelly’ego wystukiwał sygnały do Milne i Troubridge’a.

Początkowo Souchon był zadowolony z tej sytuacji. Następnie, po 5 godzinach zabawy w kotka i myszkę, nie chcąc tracić czasu na wykonywanie zwrotu, by pożreć przeciwnika, admirał zdecydował, że musi zakończyć udawanie, że kieruje się na Adriatyk. Obserwowany lub nie, jeśli chciał dotrzeć na Morze Egejskie z posiadanymi zapasami węgla, musiał zmienić kierunek. O godzinie 22.46 Gloucester zatelegrafował do Milne’a i Troubridge’a: „Goeben zmienia kurs na południowy”. Tuż przed północą Goeben i Breslau ponownie zmieniły kurs, tym razem na południowo-wschodni. Troubridge zasygnalizował Milne’owi: „Goeben kieruje się w stronę Matapanu”. Za przylądkiem Matapan leżą Morze Egejskie, Dardanele i Konstantynopol.

W tym czasie admirał Troubridge, patrolujący na południe od wyspy Korfu wejście na Adriatyk, dowodził jedynymi siłami brytyjskimi, które mogły przeszkodzić w podróży Goebena. Każdy z osobna, krążowniki opancerzone Defence, Warrior, Duke of Edinbourgh i Black Prince były mniejsze, wolniejsze i słabsze niż niemiecki krążownik liniowy, ale razem ich 22 działa 9,2-calowe stanowiły ogromną siłę ognia. Troubridge miał również 8 niszczycieli uzbrojonych w torpedy. Dzięki raportom Gloucester Troubridge znał kurs i prędkość Souchona. Zawiadomiony, że początkowo Souchon kieruje się na północ, na Adriatyk, Troubridge ustawił się w pozycji do stoczenia bitwy w ciemnościach i na względnie spokojnych wodach, gdzie jego słabsze okręty miały szansę zbliżyć się i zneutralizować niemiecką przewagę w zasięgu i kalibrze artylerii. Po północy, kiedy stało się jasne, że Souchon oddala się od Adriatyku, Troubridge zauważył, że jeśli skieruje się natychmiast na południe, będzie w stanie przechwycić Goebena. Nie mogąc skontaktować się z Milne, sam zdecydował się to zrobić. Przez 4 godziny w jasnym świetle księżyca kwartet brytyjskich krążowników opancerzonych kierował się na południe z maksymalną prędkością 19 węzłów, mając szansę przystąpienia do akcji o brzasku. Nikt w Royal Navy, kto znał Troubridge’a, nie miał wątpliwości, że ta decyzja doprowadzi do godnego uznania pokazu zawodowych umiejętności i odwagi.

*

Ernest C.T. Troubridge był genialnym, szorstkim, 52-letnim człowiekiem morza, któremu jego siwa grzywa przyniosła wśród marynarzy przezwisko Srebrny Król. Jego morski rodowód, podobnie jak Milne’a, był nieskazitelny: jego pradziadek, kolega Nelsona, uczestniczył w bitwie na Nilu. Sam Tourbridge był bliskim przyjacielem księcia Jerzego, późniejszego króla Jerzego V. Wtedy obaj byli młodymi porucznikami i Troubridge był znany jako najprzystojniejszy oficer w marynarce wojennej. Jako obserwator po stronie japońskiej podczas wojny rosyjsko-japońskiej, widział z pomostu okrętu admirała Togo niszczącą skuteczność wielkokalibrowych dział okrętowych dalekiego zasięgu. Fisher lubił Troubridge’a i pisząc do młodego oficera, oświadczył: „poznałem panią Troubridge i straciłem dla niej serce”. W 1911 roku został osobistym sekretarzem morskim Winstona Churchilla, w 1912 roku Pierwszy Lord wyznaczył go szefem sztabu nowo utworzonego sztabu wojennego marynarki wojennej. Kiedy Troubridge przybył na Morze Śródziemne, by objąć dowództwo krążowników opancerzonych i zostać zastępcą Milne’a, jego relacje z naczelnym dowódcą były poprawne, choć nie ciepłe. W sierpniu 1914 roku Troubridge został już wyznaczony do dowodzenia brytyjską Flotą Śródziemnomorską, kiedy admirał de Lapeyrère miał objąć naczelne dowództwo alianckich sił morskich, a Milne, po zakończeniu swojej tury, miał powrócić do Anglii.

Pomimo swej reputacji, Troubridge martwił się, kiedy jego okręty szły na południe. Zanim opuścił Maltę, Milne pokazał mu depeszę Churchilla z 30 lipca nakazującą „utrzymywanie początkowo wszystkich okrętów w zgrupowaniu” i „nieprzystępowanie do walki z przeważającymi siłami nieprzyjaciela”. Te instrukcje, jak wiedział Troubridge, były adresowane do Milne’a i dotyczyły jakiegokolwiek starcia 3 brytyjskich krążowników liniowych z 12 wolniejszymi, ale lepiej opancerzonymi austriackimi okrętami liniowymi. Fakt, że Milne pokazał depeszę Churchilla Troubridge’owi, również jego zobowiązywał do jej przestrzegania. Po tym spotkaniu i przed wyjściem w morze 2 sierpnia, Troubridge zwołał swoich dowódców i przestrzegł ich, że „nie mogą być zaskoczeni, jeśli zobaczą jego eskadrę uciekającą”. Milne ostrzegł go też przed poważnym angażowaniem się w walkę z przeważającymi siłami wroga. Wówczas ponownie Milne odnosił się do floty austriackiej, ale – ponownie – Troubridge odebrał ostrzeżenie bardziej generalnie. Nie miał wątpliwości, że za dnia Goeben, mając większą prędkość oraz większy kaliber i zasięg dział, prezentował siłę większą niż Anglicy i z tego powodu instrukcja dotycząca nieangażowania się mogła mieć tutaj zastosowanie. Musiał wziąć też pod uwagę, że jego niszczycielom brakowało węgla i zostawały z tyłu za eskadrą; za dnia tylko 3 z początkowych 8 nadal mu towarzyszyły. Tak czy inaczej, wierzył w sukces jeśli zdoła spotkać i zaatakować Goebena o świcie, kiedy słabe światło częściowo zlikwiduje przewagę większego zasięgu dział niemieckiego okrętu.

Te myśli kotłowały się w głowie Troubridge’a, kiedy o godzinie 2.45 w kabinie nawigacyjnej okrętu flagowego omawiał sytuację z dowódcą Defence, Fawcettem Wrayem.

„Ma pan zamiar walczyć, sir? – zapytał Wrey, który jako dowódca flagowy był również zastępcą Troubridge’a. – Jeśli tak, eskadra powinna wiedzieć”.

„Tak – odpowiedział Troubridge. – Wiem, ze to niewłaściwe, ale nie chcę by imię całej Eskadry Śródziemnomorskiej cuchnęło”. Troubridge wysłał wówczas sygnał do swoich okrętów: „Zamierzam przeciąć drogę przed dziobem Goebena o godzinie 6.00 i zamierzam wciągnąć go w potyczkę o ile będzie to możliwe… Jeśli nie uda mi się przeciąć mu drogi, zamierzam uniknąć walki na dużą odległość”.

Wray, ekspert w sprawach artylerii, odszedł zaniepokojony tą wiadomością. 45 minut później powrócił zdeterminowany wyrazić swoją opinię. Zastał Troubridge’a leżącego na koi w swojej kabinie. Światło było zgaszone, ale admirał nie spał. „Nie podoba mi się to, sir – powiedział Wray. – Mnie też nie, ale dlaczego?” – zapytał Troubridge.

Wray wiedział, że Troubridge ma rozkaz nieatakowania „przeważających sił nieprzyjaciela” i podzielał jego opinię, że z odległości większej niż 16 000 jardów Goeben stanowi potężną siłę. Wray wyjaśnił admirałowi jak Goeben, korzystając ze swojej większej prędkości, może okrążać eskadrę „w odległości nieco ponad 16 000 jardów, z której jego działa mają zasięg, a pańskie nie. Wygląda to na samobójstwo pańskiej eskadry”. Troubridge zapytał, czy Wray jest pewny, że krążowniki nie mogą podejść blisko zanim Goeben otworzy ogień. Wray powiedział, że jest o tym przekonany, ale poprosi o potwierdzenie przez nawigatora okrętu. Zanim Wray poszedł szukać tego oficera, Troubridge powiedział: „Nie mogę teraz zawrócić. Pomyśl o mojej dumie”. Wray odpowiedział: „Czy pańska duma ma z tym coś wspólnego, sir? To jest dobro pańskiego kraju, które wchodzi w grę”.

Kiedy pojawił się nawigator Defence, Troubridge zapytał go czy przy obecnym kursie i prędkości eskadra może zbliżyć się do Goebena w zasięg brytyjskich 9,2-calowych dział przed świtem. Nawigator odpowiedział, że nie ma takiej możliwości. Kilka minut po godzinie 4.00 Troubridge odwołał operację przechwycenia. Kiedy Wray wrócił, by spotkać się z nim, powiedział: „Panie admirale, to najodważniejsza rzecz, jaką zrobił pan w swoim życiu”. Później Wray dodał: „Myślę, że miał łzy w oczach”.

O godzinie 4.05 Troubridge zadepeszował do Milne’a: „Będąc w stanie zbliżyć się do Goebena jedynie poza zasięgiem naszych dział, a w zasięgu jego, musiałem zaniechać pościgu swoją eskadrą. Goeben ewidentnie kieruje się do wschodniej części Morza Śródziemnego. Miałem nadzieję spotkać go przed wschodem słońca”. Poprosił o instrukcje, dając Milne’owi szansę wydania mu rozkazu podjęcia walki za wszelką cenę. Przez 6 godzin, zgodnie ze słowami Troubridge’a, nie otrzymał żadnej odpowiedzi. Wówczas Milne zadepeszował: „Dlaczego nie próbował pan przeciąć drogi Goebenowi? Idzie z prędkością tylko 17 węzłów”. (Milne wiedział o tym z raportów Gloucester). Do tego czasu jednak Troubridge już zawrócił. O godzinie 10.00 zawinął do portu Zante, by uzupełnić zapas węgla swoich niszczycieli przed powrotem do zadania obserwowania Adriatyku.

Później tego dnia rano w długiej depeszy do Milne, Troubridge próbował wyjaśnić swoją decyzję: „Przy dobrej widoczności w tym czasie mogłem zostać zauważony z odległości 20 do 25 mil i nie mógłbym się nigdy zbliżyć do Goebena, gdyby on chciał wciągnąć mnie do walki w warunkach najkorzystniejszych dla siebie… Miałem nadzieję zaatakować go o godzinie 3.30 przy słabym świetle. Ryzyko porażki w tej wczesnej fazie wojny było bardzo duże. Uważałbym za wielką lekkomyślność postawienie eskadry w sytuacji, w której mogłaby zostać zatopiona, nie mając szans na skuteczną odpowiedź”.

*

W tym czasie nie wiedząc, że bitwa z 4 brytyjskimi krążownikami opancerzonymi oddaliła się i została odwołana, Souchon podążał na wschód. Kiedy nad morzem pojawiła się czerwona kula słońca – mniej więcej w tym czasie kiedy brytyjskie krążowniki mogłyby otworzyć ogień – niebieskie Morze Jońskie było puste. Wówczas za rufą ukazał się słup dymu. To był Gloucester. Souchon oczywiście nie wiedział, że 3 brytyjskie krążowniki liniowe, w tym jedyny przeciwnik dorównujący mu prędkością i siłą, były daleko na zachodzie; z tego co wiedział były one tuż za Gloucester, prężąc się do przechwycenia. Kolejny raz każdy wolny członek załogi Goebena schodził pod pokład do ładowni z węglem i kotłowni. W tych stalowych pomieszczeniach, gdzie temperatura przekraczała 125° Fahrenheita (ponad 50°C), do połowy rozebrani ludzie pochylali swe ciała, wrzucając węgiel na paleniska. Czarny pył węglowy zatykał im nosy, zapychał gardła i drażnił oczy. Co 2 godziny ludzie zmieniali się, wychodząc do względnego raju na otwartym pokładzie i leżeli tam bez czucia, dopóki nie przychodziła ich kolej zejścia na dół. W miarę upływu czasu było coraz gorzej. Rury kotłów okrętu zaczynały parzyć, a para i gotująca się woda tryskała na półnagie ciała. Czterech ludzi zostało poparzonych na śmierć.

Na pomoście Souchon chodził nerwowo. Obawiał się wykonać zwrot i zaatakować Gloucester, ponieważ z tego co wiedział, brytyjskie krążowniki liniowe mogły być tuż za horyzontem. W tym czasie nie mógł spotkać się ze swoim węglowcem, mając na widoku Gloucester. Zdecydowany pozbyć się swego cienia, zasygnalizował na Breslau, by odstraszył go udając, że stawia na jego drodze miny.

Na pomoście na Gloucester komandor Howard Kelly również niecierpliwił się, by opóźnić podróż Goebena do – jak przypuszczał bliskiego – przybycia Milne’a. Przez cały dzień Kelly ignorował rozkaz Milne „stopniowego pozostawania za rufą, by uniknąć poddania okrętu”. Kiedy Breslau zrobił zwrot i skierował się na niego, Kelly postanowił zaatakować go i zmusić również krążownik liniowy do zmiany kursu na przeciwny i wciągnąć go do walki. O godzinie 13.35 dziobowe 6-calowe działa Gloucester otworzyły ogień z odległości 11 500 jardów. Fontanny wody uniosły się za rufą Breslau. Niemiecki lekki krążownik odpowiedział natychmiast, najpierw pojedynczymi strzałami namierzającymi, a później gwałtownymi, celnymi salwami, z których jedna spadła zaledwie 30 jardów od brytyjskiego okrętu. Kelly odpowiedział zwiększeniem prędkości, zmniejszeniem dystansu do 10 000 jardów i wykonaniem zwrotu umożliwiającego oddanie pełnej salwy burtowej.

Ta bójka ostatecznie sprowokowała Souchona. Z pomostu Gloucester widziano jak Goeben, odległa, zamglona plama przed dziobem, wykonał zwrot. Jasne błyski znaczyły wystrzały z jego dział; sekundy później wysokie białe słupy wody, unoszone przez 11-calowe pociski, pojawiły się na morzu. Kelly, osiągnąwszy swój cel zmuszenia krążownika liniowego do przerwania ucieczki, wstrzymał działania i zawrócił. Souchon, który nie mógł pozwolić sobie na marnowanie cennego węgla na ściganie lekkiego krążownika, powrócił na dotychczasowy kurs. Gloucester znowu podążał za nim jak cień. O godzinie 14.45 Kelly depeszował do Milne’a: „Wciągnęliśmy w walkę na dużą odległość Breslau i wycofaliśmy się, kiedy Goeben wykonał zwrot. Znowu podążam za nimi”. Gloucester wystrzelił w kierunku Breslau 18 pocisków 6-calowych i 14 4-calowych, trafił Breslau w linię wodną, ale nie spowodował żadnych ofiar i nie zmniejszył jego prędkości. Przez następne 3 godziny Kelly śledził swoich wrogów. Po południu, o godzinie 16.30, kiedy przed dziobem z lewej ukazały się góry przylądka Matapan, południowo-środkowego cypla półwyspu Peloponez, z zapasami węgla niemal wyczerpanymi i rozkazem Milne’a zabraniającym mu wychodzenia poza Matapan, Kelly przerwał pościg. Zrobił wszystko co było w jego mocy, trzymał się wytrwale i musiał porzucić plan pościgu na wyraźny rozkaz. Wreszcie wolne od towarzystwa, Goeben i Breslau okrążyły przylądek i weszły na Morze Egejskie.

*

W ciągu tego długiego dnia, kiedy Gloucester ze swymi 2 6-calowymi działami i 10 4-calowymi, ścigał Goebena i zaatakował jego eskortę, admirał Milne trzymał swoje 3 krążowniki liniowe, dysponujące łącznie 24 działami 12-calowymi i 48 4-calowymi, na Malcie. Kiedy naczelny dowódca ostatecznie opuścił port Valetta 8 sierpnia o godzinie 1.00, obrał kurs na przylądek Matapan, gdzie niemieckie siły były widziane przez Gloucester 8 godzin wcześniej. Milne rozwijał spacerową prędkość 12 węzłów, wciąż przekonany, że kurs Souchona był tylko wybiegiem dla zmylenia przeciwnika i że ostatecznie Goeben powróci na zachodni akwen Morza Śródziemnego. Brytyjski admirał oszczędzał węgiel na czas bitwy. O godzinie 14.30 następnego popołudnia pilny sygnał z admiralicji wstrzymał te wspaniałe plany: „Natychmiast rozpocząć działania zbrojne przeciwko Austrii”. Pierwotne rozkazy wojenne Milne’a nakazywały w przypadku wojny z Austrią, by skupił swą flotę w pobliżu Malty i obserwował Adriatyk. Posłusznie skierował się na północ, by połączyć 3 swoje krążowniki liniowe z 4 krążownikami opancerzonymi Troubridge’a i przygotować się do walki z flotą austriacką. O Goebenie zapomniano.

W rzeczywistości wojna między Wielką Brytanią i Austrią nie rozpętała się przez 4 następne dni. Błędny telegram wojenny był wynikiem podjęcia niewłaściwej inicjatywy przez urzędnika admiralicji, który widząc rękopis przypadkowo położonej na biurku kolegi zakodowanej depeszy wojennej i chcąc być pomocnym, wysłał ją. Cztery godziny później błąd został naprawiony, a Milne został poinformowany przez zakłopotaną Admiralicję: „Anulować mój telegram o działaniach wojennych przeciwko Austrii”. Tak czy inaczej, przez prawie 24 godziny Milne trzymał swoje siły zgrupowane; następnie, pozostawiając Troubridge’a do pilnowania Adriatyku, sam skierował się wschód. Wciąż się nie spieszył, ciągle czekając, że Goeben wykona zwrot, zmniejszył prędkość do 10 węzłów. Goeben wszedł na Morze Egejskie. Znakomicie! Teraz przyjęto plan zakorkowania go. Jeśli wszystko będzie szło zgodnie z planem Milne’a, niemiecki krążownik liniowy nigdy nie podejdzie blisko francuskich transportowców.

*

Souchon, nareszcie wolny od nadzoru, wciąż potrzebował węgla. Zasygnalizował swemu węglowcowi, nadchodzącemu z Pireusu, by spotkał się z nim przy odległej, słabo zaludnionej wyspie Denusa na samym krańcu Morza Egejskiego. Za dnia 8 sierpnia Goeben krążył ukradkiem między wyspami greckimi, a o świcie 9 sierpnia wślizgnął się cicho do zatoki wyspy Denusa, która była opustoszała, było tam tylko kilka rybackich łodzi. Kiedy słońce wzeszło wyżej i ciepło promieniowało ze skalistych ścian otaczających klifów, Goeben i Breslau jednocześnie ładowały węgiel; każdy okręt podszedł do innej burty węglowca. Oba okręty zostały postawione w stan gotowości bojowej do akcji. Załadunek węgla trwał przez całą noc przy świetle świec. Reflektory-szperacze, normalnie używane do oświetlania pokładu, pozostawały wyłączone, aby promienie światła lub łuna nie były widoczne daleko w morzu. W dzień i w nocy posterunki obserwacyjne na szczytach klifów przeczesywały lornetkami horyzont. Pierwsze jednak niepokojące sygnały dotarły z radiostacji Goebena: od 21.00, 9 sierpnia, okrętowy radiooperator zaczął przechwytywać sygnały z brytyjskich okrętów. Stawały się one coraz silniejsze. O godzinie 3.00, 10 sierpnia, Milne i 3 krążowniki liniowe weszły na Morze Egejskie.

Kiedy jego ludzie szuflowali węgiel, Souchen zastanawiał się co powinien zrobić. Koniecznie trzeba było skontaktować się z Konstantynopolem; mimo swojej wcześniejszej zuchwałości, doszedł do przekonania, że próba wejścia do cieśniny Dardanele bez zgody Turków grozi morską i polityczną katastrofą. Nie chcąc zdradzać swojej pozycji, używając radiostacji Goebena, wysłał liniowiec General, obecnie znajdujący się na Morzu Egejskim i działający pod jego rozkazami, na wyspę Smyrna, by przesłał depeszę do niemieckiej ambasady w Konstantynopolu: „Nieodzowna militarna konieczność wymaga zaatakowania nieprzyjaciela na Morzu Czarnym. Proszę pociągnąć za wszystkie nici, by umożliwić mi przejście przez cieśniny i uzyskanie zgody tureckiego rządu, jeśli to możliwe; bez formalnej zgody jeśli to potrzebne”. Mijały godziny , a Souchon czekał na odpowiedź. Słońce zaszło i na niebie pojawił się księżyc, ale wciąż nie było odpowiedzi. 10 sierpnia o godzinie 3.00, dowiadując się, że Brytyjczycy weszli na Morze Egejskie, zdecydował się, że ze zgodą lub bez musi wyruszyć o świcie w stronę cieśniny Dardanele; tam musi do niej wejść, bez względu na to z kim będzie musiał walczyć: z Brytyjczykami czy z Turkami. Ostatecznie otrzymał dwuznaczną depeszę z Konstantynopola za pośrednictwem General: „Wchodzić. Zażądać poddania się fortów”. Souchon nie wiedział, czy kazano mu siłą utorować sobie przejście, czy proszono go, by pozwolił Turkom zachować twarz, odgrywając szaradę bitwy. Nie znając odpowiedzi, i tak musiał wyruszyć.

Przy pierwszych promieniach słońca, 10 sierpnia, kłęby czarnego dymu wydobyły się z kominów Goebena, zaklekotały łańcuchy kotwiczne i Goeben, a w ślad za nim Breslau wyszły z portu. Przez gładkie, srebrzyste morze, 2 okręty kierowały się na północ z prędkością 18 węzłów w stronę cieśniny Dardanele. W południe piekący upał rozlał się z bezchmurnego nieba, jedyna ulga pochodziła od niebieskiej wody pieniącej się do tyłu od dziobu i obmywającej szare, stalowe burty. O godzinie 17.00 tego popołudnia, kiedy słońce znalazło się niżej i niebo na zachodzie płonęło ognistym blaskiem, obserwatorzy na pomoście Goebena mogli zobaczyć wyspę Imbros i równinę starożytnej Troi. Podchodząc bliżej, obserwowali wybrzeża Azji Mniejszej wynurzające się w postaci wąskiego języka półwyspu Gallipoli z połyskujących wód Dardaneli, bajecznego Hellespontu. Goeben i Breslau zatrzymały się obok przylądka Helles, u wejścia do cieśniny Dardanele. Niemieccy oficerowie spoglądali na wodę płynącą łagodnie ze zwężenia i patrzyli na brązowe wzgórza po obu stronach wejścia. Z łatwością mogli zobaczyć zewnętrzne forty: Kum Kale po azjatyckiej stronie i ten w Sedd el Bahr – po europejskiej. Dalej, w górę za historycznym przejściem, wznosiła się potężna forteca Chanak, ze swymi ciężkimi działami. Ponad tymi wszystkimi fortyfikacjami w łagodnej wieczornej bryzie powiewała flaga z półksiężycem. W bezruchu oba okręty czekały przed wejściem. Zapach tajemniczości wypełniał powietrze. Nagle nadszedł sygnał: „Na stanowiska bojowe”. Powoli wieże Goebena zaczęły się obracać, dopóki lufy dział nie zostały zwrócone na forty. 5,9-calowe działa w kazamatach również zostały wycelowane. W fortach odpowiedziano na tę demonstrację siły i długie, groźne lufy zostały wycelowane w stronę Goebena.

Souchon musiał podjąć decyzję. Czy powinien podjąć próbę utorowania sobie drogi? Wiedział, że Brytyjczycy są za nim i nadchodzą, jego obserwatorzy już meldowali o odległych słupach dymu za nimi na horyzoncie. Z pomostu sygnałowego wysłał widomość na przylądek Helles: „Prosimy o pilota”. Dwa ciemne kształty wyruszyły z małego portu na przylądku Helles. Były to tureckie niszczyciele idące całą naprzód. Niepewny co do ich zamiarów, Goeben skierował działa mniejszego kalibru na podchodzące okręty. Wówczas prowadzący turecki niszczyciel wywiesił flagami kodu sygnałowego: „Proszę, podążajcie za mną”. Opóźnienie było spowodowane niepewnością w Konstantynopolu. Dowódca fortecy Chanak zameldował, że niemieckie okręty proszą o zgodę na wejście w cieśniny. Enver Pasza, otomański minister wojny, który sprawował nadzór nad fortami i polami minowymi, podjął ryzyko dla Turcji i samego siebie, oświadczając: „Mają pozwolić im na wejście”. Zapytany, czy brytyjskie okręty podążające za Niemcami powinny być ostrzelane, Enver zastanowił się i odpowiedział: „Tak”.

Goeben i Breslau szły powoli przez cieśniny, mijając linię brzegową raz pofałdowaną wzgórzami, raz płaską, usianą wioskami i winnicami. Wzdłuż drogi Niemcy mogli zobaczyć kolejne fortyfikacje, wiele z nich zaniedbanych. O zmierzchu przechodzili obok Chanak, starego, ufortyfikowanego zamku koloru rdzy i skierowali się do ujścia jakiejś rzeczki, gdzie spokojnie zakotwiczyli. Nadszedł czas kolacji, ale załogi wciąż pozostawały przy działach. Później tej nocy Souchon dowiedział się, że brytyjskie okręty pojawiły się u wejścia do cieśniny Dardanele, ale odmówiono im prawa wejścia.

Przez 3 dni Goeben stał cicho na kotwicy. Następnie niemiecki krążownik liniowy i jego okręt eskorty przeszły na Morze Marmara, z zieloną linią brzegową majaczącą daleko za jasnoniebieskim morzem. Kilka godzin później niemieccy marynarze zobaczyli wreszcie cesarskie miasto Konstantynopol, połyskujące w promieniach słońca. Przed ich oczami rozciągał się łańcuch wzgórz, gigantyczne budowle i strzeliste minarety, starożytne zamki, białe pałace i wille, masywne, rozsypujące się mury miasta, rzędy ciemnych cyprysów i kwiatowe ogrody wzdłuż wody. Podróż dobiegła końca.

*

Jak na ironię, przejście Goebena przez Dardanele przyniosło wielką satysfakcję Wielkiej Brytanii. Goebena, tak szybko przepędzonego z Morza Śródziemnego, tam, gdzie spotkało go haniebne internowanie, przedstawiano jako zaszczute zwierzę pędzące ku schronieniu; jego ucieczka stała się częścią chwalebnego „zamiatania mórz” przez Royal Navy. Asquith napisał do Venetii Stanley, że wiadomość ta była „interesująca i możemy przypuszczać, iż okręt zostanie obsadzony turecką zamiast niemiecką załogą, ale to nie ma znaczenia… Turcy nie potrafią nawigować, chyba że na skały lub miny”.

Turcy nie wiedzieli czy powinni się cieszyć, czy obawiać z takiego obrotu spraw. Nerwowa propozycja, by Niemcy rozbroili Goebena i Breslau, „tymczasowo i tylko powierzchownie”, została pogardliwie odrzucona przez Souchona. Nikt nie wiedział, co robić dalej, dopóki ambasador Niemiec nie zasugerował, że być może okręty powinny zostać „sprzedane” Turcji. To rozwiązałoby nie tylko chwilowy problem, ale byłoby również zemstą na Brytyjczykach za „zarekwirowanie” 2 tureckich okrętów liniowych. Pomysł został szybko zaakceptowany przez oba państwa. Uroczysta ceremonia odbyła się 16 sierpnia w zatoce Złoty Róg. Załogi zostały zebrane na pokładach i poinformowane, że ich okręty zostały kupione przez Turków. Niemiecka flaga została opuszczona, a na maszt powędrowała bandera z półksiężycem, a turecki minister spraw morskich oficjalnie przejął Jawus Sultan Selim (byłego Goebena) i Midilli (ex-Breslau) dla otomańskiej Marynarki Wojennej. Następnego ranka na okręt zostały przyniesione fezy i rozdzielone między załogę. Dzień mszy na okręcie przesunięto z niedzieli na piątek. Mniej więcej w tym czasie proaliancki minister finansów Turcji spotkał się z belgijskim dygnitarzem, by ze smutkiem poinformować go, że Niemcy zajęli Brukselę. Belg wskazał na Goebena, kotwiczącego w zatoce Złoty Róg i powiedział; „Mam dla pana gorszą wiadomość. Niemcy zajęli Turcję”.

Kiedy brytyjski ambasador zaprotestował przeciwko temu co się stało, został poinformowany, że Goeben i Breslau są teraz okrętami tureckimi. „Jeśli tak jest – spierał się ambasador – niemiecka załoga powinna natychmiast zejść i zostać wysłana do Niemiec”. „Ach! Ale oni już nie są dłużej Niemcami – powiedział mu Enver – oni są Turkami, noszą fezy i modlą się w piątki. W każdym razie – kontynuował Enver – najlepsi tureccy marynarze, urodzeni w Turcji, wciąż pozostają w Anglii, czekając na obsadzenie 2 drednotów budowy brytyjskiej; niczego nie da się zrobić, dopóki ci ludzie nie wrócą”. Churchill, który wyjaśniał konfiskatę tureckich okrętów liniowych, mówiąc: „Nie mogliśmy sobie pozwolić na wojnę bez tych 2 wspaniałych okrętów”, teraz grzmiał, że zachowanie Turków w sprawie nabycia Goebena i Breslau było „bezczelne’, „prowokacyjne” i „ otwarcie oszukańcze”.

23 września admirał Souchon został mianowany naczelnym dowódcą floty otomańskiej, ale Turcja nie przystąpiła do wojny. Nie zamknęła Dardaneli dla rosyjskiego handlu i nie podjęła żadnej akcji, która naruszałaby jej neutralność. W niemieckiej ambasadzie i w Berlinie wzrastała konsternacja; zaczynało wyglądać na to, że imperium otomańskie nigdy nie przystąpi do wojny jako sojusznik. Z punktu widzenia Turcji nie było potrzeby, by przystępowała ona do wojny: nikt jej nie zaatakował; nikt, ani Rosjanie, ani Brytyjczycy, nawet nie stworzyli pozorów zagrożenia. Rzeczywiście, niespodziewane przystąpienie do wojny Wielkiej Brytanii, której flota i dyplomacja zawsze były podporą ich potęgi, zrodziło poważne wątpliwości i niezdecydowanie w Konstantynopolu. Próbując wykrystalizować sytuację i wykalkulować, kto może wygrać wojnę, tureccy ministrowie uśmiechali się i mówili wymijająco.

Taki stan rzeczy utrzymywał się przez 10 tygodni. Odmiennie swój obowiązek widział Souchon – było nim włączenie Turcji do wojny. 27 października, we współpracy z Enverem, wprowadził swoją flotę – Goebena, Breslau, turecki krążownik i 4 tureckie niszczyciele – na Morze Czarne w celu przeprowadzenia „manewrów”. Kiedy był w morzu, podszedł do wybrzeża Rosji i rano 29 października, bez wypowiedzenia wojny czy ostrzeżenia, ostrzelał Odessę, Sewastopol i Noworosyjsk. Rosyjscy cywile zostali zabici, zbiorniki ropy stanęły w płomieniach, zatopiono rosyjską kanonierkę, stawiacz min i 6 statków handlowych. „Posadziłem Turków na beczce z prochem i rozpętałem wojnę między Rosją a Turcją”– pisał Souchon do swojej żony.

Reszta potoczyła się szybko. Wielki wezyr, twierdząc, że nie konsultowano z nim tego kroku, straszył abdykacją, a większość gabinetu chciało wyrzec się tego aktu przemocy. Ale Enver zwyciężył. Musiał tylko wskazać na Goebena z jego niemiecką załogą – fezy nie miały już znaczenia – i 11-calowymi działami, kotwiczącego w zatoce Złoty Róg. 30 października brytyjski ambasador przedstawił ultimatum wobec Turcji żądające, by niemieckie załogi zostały usunięte w ciągu 12 godzin. Nie było żadnej odpowiedzi. Brytyjczycy wciąż mieli nadzieję zagonić z powrotem Turków znad krawędzi wojny przez demonstrację swojej siły morskiej. 3 listopada Indomitable i Indefatigable z 2 francuskimi okrętami liniowymi ostrzelały forty u wejścia do cieśniny Dardanele. Brytyjskie okręty wystrzeliły 46 12-calowych pocisków w stronę fortu Sedd el Bahr na krańcu półwyspu Gallipoli, wysadziły w powietrze magazyn i wznieciły ogromne chmury kurzu. Turcy nadal nie odpowiedzieli. 4 listopada Rosja wypowiedziała wojnę imperium otomańskiemu, a następnego dnia Wielka Brytania i Francja poszły w jej ślady.

Po tym, co się stało, żelazne drzwi geografii zatrzasnęły się na Rosji. Z odciętym dostępem, najpierw na Bałtyk, a teraz na Morze Czarne, imperium carskie uzależnione zostało w eksporcie i imporcie od leżącego nad Morzem Białym portu Archangielsk, zamarzniętego przez wiele miesięcy. 90% rosyjskiego handlu zbożem przechodziło przez Bosfor i Dardanele. Zamknięcie tego przejścia wywarło efekt dławiący import; teraz armaty, karabiny, amunicja i inne podstawowe materiały wojenne nie miały wolnej drogi z zachodnich arsenałów do armii rosyjskiej. Z czasem miało to przyczynić się do upadku Rosji. Przystąpienie Turcji do wojny w krytyczny sposób wpłynęło na brytyjską strategię, doprowadzając do krwawego niepowodzenia kampanii na półwyspie Gallipoli i podziału sił ludzkich między kampanie na Bliskim Wschodzie i w Mezopotamii. Ostatecznie, Turcja zapłaciła za swój wybór rozpadem imperium otomańskiego. Po wojnie Winston Churchill osobiście napisał epitafium dotyczące tego historycznego epizodu. „Kiedy Goeben pojawił się w Dardanelach – powiedział – przyniósł ze sobą więcej rzezi, więcej cierpień i więcej ruin niż kiedykolwiek wcześniej zostało to wywołane przez kompas okrętowy”.

*

W Admiralicji wcześniejsze zadowolenie z tego, że Morze Śródziemne zostało „oczyszczone”, szybko przekształciło się w rozgoryczenie, ponieważ pozwolono Goebenowi uciec. Admirał Milne został odwołany 18 sierpnia, wrócił do domu i pozostawał w stanie spoczynku. Wrażliwy na krytykę, upierał się, że z sukcesem wykonał podstawowy rozkaz obrony francuskich transportowców wojska. Battenberg popierał Milne’a w tym punkcie; rzeczywiście, nikt nie mógł spierać się co do tego, że transportowce nie zostały zaatakowane. Jeśli chodzi o Goebena, Milne słusznie oświadczył, że Admiralicja nie dała mu żadnej wzmianki o tym, że Turcja mogła być możliwym punktem docelowym niemieckiego okrętu. Dlaczego od niego, oficera na morzu, ze swoimi wywierającymi presję problemami codziennej służby, wymagano wysondowania potajemnych dyplomatycznych ustaleń, o których nie wiedziało ani ministerstwo spraw zagranicznych, ani gabinet, ani Admiralicja? Milne winił za ucieczkę Goebena w równym stopniu Admiralicję za nienaprowadzenie go, jak i Troubridge’a za niepowodzenie w przechwyceniu. 30 sierpnia komisja dochodzeniowa ogłosiła, że po dokładnym zbadaniu zachowania się Milne’a i jego decyzji, „ich Lordowskie Mości uznały za właściwe wszystkie działania podjęte przez niego w każdym aspekcie sprawy”.

W pierwszej chwili wydawało się, że pozostanie to bez wpływu na karierę Troubridge’a. 8 września, kiedy okręty liniowe admirała de Lapeyrère przejęły odpowiedzialność za zatrzymanie Austriaków na Adriatyku, siły Troubridge’a, ponownie osłaniane przez Indomitable i Indefetigable, zostały skierowane do wejścia do Dardaneli. „Pańskim jedynym zadaniem – powiedział mu Churchill – jest zatopienie Goebena i Breslau, bez względu na to, pod jaką będą banderą, jeśli tylko wyjdą z Dardaneli”. W marynarce wojennej było jednak wiele dyskusji na temat niepowodzenia w misji zatopienia Goebena i ktoś – jeśli nie Milne, to ktoś inny – musiał ponieść za to odpowiedzialność. Wybrano Troubridge’a. Ku zdumieniu wszystkich, najbardziej zajadłym jego krytykiem był zwykle łagodny w manierach Pierwszy Lord Morski, książę Ludwik z Battenbergu. Troubridge był odpowiedzialny za „zdumiewająco złe dowodzenie” – tak Battenberg napisał do Milne’a. „Troubridge – pisał w innym miejscu książę Ludwik – najwyraźniej zawiódł w wykonaniu zadania, jakie mu przydzielono… Żadne z usprawiedliwień, jakie przedstawił admirał Troubridge nie może być zaakceptowane w żadnym momencie… Ucieczka Goebena musi na zawsze pozostać wstydliwym epizodem w tej wojnie. Oficer flagowy nie powinien otrzymać w przyszłości żadnego dowództwa na morzu, a pozostawienie go na dowódczym stanowisku stanowi zagrożenie dla kraju”.

Troubridge wrócił do Anglii, by stanąć przed komisją dochodzeniową. Sąd uznał, że „miał spore szanse opóźnić ruchy Goebena, poważnie uszkadzając go” i skierował sprawę do sądu wojennego, który zebrał się 5 listopada w Portland na pokładzie okrętu liniowego Bulwark. Admiralicja nie złożyła oskarżenia o tchórzostwo, ponieważ reputacja Troubridge’a w kwestii odwagi na polu walki była zbyt dobra. W tej sytuacji oskarżenie dotyczyło tego, że Troubridge „z powodu zaniedbania lub z innych przyczyn zaniechał ścigania okrętu Jego Niemieckiej Cesarskiej Mości Goeben, który był jednostką nieprzyjacielską, która uciekała”. Troubridge oparł swoją obronę na instrukcjach z admiralicji i od Milne’a, zabraniających angażowania się w walkę z przeważającymi siłami wroga. Został przedstawiony telegram Churchilla do Milne’a z 30 lipca, pokazany Troubridge’owi na Malcie: „Nie przystępować do akcji przeciwko przeważającym siłom nieprzyjaciela”. Troubridge zacytował również sygnał, który otrzymał od Milne’a 5 sierpnia: „1 Eskadra Krążowników i Gloucester… nie mogą poważnie zaangażować się w walkę z przeważającymi siłami”. Prokurator admiralicji odpowiedział, że określenie „przeważające siły” w sposób oczywisty odnosiły się do floty austriackiej; Troubridge spierał się, że w określonych warunkach zwrot „przeważające siły” odnosił się do Goebena. „Przez wiele lat – oświadczył sądowi – jego stałą i niepodważalną opinią było, że pojawienie się krążowników liniowych zabiło krążowniki opancerzone. Milne dobrze znał jego opinię; w 1913 roku naczelny dowódca poprosił go o wykład na ten temat dla oficerów Floty Śródziemnomorskiej. Rzeczywiście, zgodnie ze słowami Troubridge’a ostatnia dyskusja na ten temat miała miejsce podczas rozmowy z Milne’em na Malcie, 2 sierpnia.

Troubridge: „Wie pan, sir, że uważam krążownik liniowy za większą siłę niż eskadra krążowników, o ile nie uda im się podejść odpowiednio blisko, by znalazł się on w zasięgu jej dział”.

Milne: „Ta kwestia nie miałaby miejsca, gdyby miał pan ze sobą Indomitable i Indefatigable”.

Kiedy Troubridge wychodził w morze tego wieczoru, oczywiście, Indomitable i Indefatigable wyszły z nim, ale następnego dnia na rozkaz admiralicji Milne musiał zabrać mu 2 krążowniki liniowe i wysłać je w stronę Gibraltaru. Komisja dochodzeniowa wyraziła żal, że Troubridge nie wyjaśnił Milne’owi, że „nie ma zamiaru się zaangażować w bitwę z Goebenem za dnia na otwartym morzu, jeśli nie będzie miał wsparcia krążowników liniowych”. W rzeczywistości Troubridge robił to wielokrotnie.

Troubridge twierdził, że podczas tej samej rozmowy na Malcie, Milne przyznał, że człowiek, który jest na miejscu musi ostatecznie zdecydować co stanowi „przeważające siły” (w sądzie Milne niechętnie przyznał, że powiedział to). Choć bitwa krążowników nie doszła do skutku, Troubridge oświadczył, że jego eskadra była bez wątpienia słabsza po względem siły ognia i prędkości, jego krążowniki opancerzone nigdy nie zanotowały trafienia z większej odległości niż 8000 jardów, a ich maksymalna prędkość w grupie wynosiła 17 węzłów. Te czynniki doprowadziły go do wniosku – jako człowieka, który był na miejscu – że bez wątpienia Goeben prezentuje przeważającą siłę, której zabroniono mu atakować. „Wszystko co mogłem zrobić [angażując się do walki z przeciwnikiem] – powiedział – to stworzyć reputację, że próbowałem czegoś, co choć z góry skazane było na nieskuteczność, udowodniłoby jednak nasz duch walki. Czułem, że tego oczekiwano bardziej niż tego, czego oczekiwano od admirała, na którego barki Ich Lordowskiej Mości zrzuciły wielką odpowiedzialność”.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. Cesarza Niemiec Wilhelma II [przyp. tłumacza]. [wróć]

2. Z jęz. niemieckiego: „ja i Bóg”. [wróć]

3. Erich Reader został Wielkim Admirałem i naczelnym dowódcą niemieckiej floty podczas II wojny światowej. [wróć]

4. Od jego nazwiska pochodziła nazwa południowoafrykańskiego państwa Rodezja, dziś Zimbabwe [przyp. tłumacza]. [wróć]

5. W wolnym tłumaczeniu: „chata pod gruszą” [przyp. tłumacza]. [wróć]

6. Obszerne informacje Widenmanna pochodziły od sieci mniejszych szpiegów, w większości Brytyjczyków opłacanych przez Niemców, pracujących w i wokół brytyjskich baz morskich. Ich obecność została wykryta 3 lata wcześniej, ale zgodnie z klasyczną procedurą kontrwywiadowczą, pozwolono im nadal działać, ponieważ jak realistycznie zauważył Churchill „inni, których możemy nie znać, zajmą ich miejsce. Zostawmy ich na wolności – kontynuował Churchill – będziemy czytali ich raporty, które będziemy regularnie wysyłać dalej ich płatnikom w Berlinie. Nie mamy nic przeciwko temu, by niemiecki rząd wiedział, że zostały przez marynarkę wojenną podjęte szczególne środki bezpieczeństwa. Teraz nadszedł jednak moment, by opuścić kurtynę… na moje polecenie, służba bezpieczeństwa wewnętrznego depcze po piętach tym wszystkim mało znaczącym zdrajcom, którzy za kilka funtów miesięcznie chcieli sprzedać swoją ojczyznę”. [wróć]

7. Whitehall to nazwa zabudowań w Londynie, w których mieści się większość ministerstw; w przenośni oznacza rząd brytyjski [przyp. tłumacza]. [wróć]

8. Czasu Greenwich [przyp. tłumacza]. [wróć]

9. Bandera wojenna Wielkiej Brytanii [przyp. tłumacza]. [wróć]

10. Ostracyzm to w starożytnej Grecji sąd skorupkowy czyli głosowanie za pomocą glinianych skorupek z wypisanym nazwiskiem obywatela, którego należało wydalić z kraju jako niebezpiecznego dla demokracji; dziś oznacza wykluczenie osoby przez otoczenie, bojkot towarzyski [przyp. tłumacza]. [wróć]

11. Między 1912 a 1915 rokiem H.H. Asquith, premier Wielkiej Brytanii, był szaleńczo zakochany w młodej kobiecie, Venetii Stanley. W sierpniu 1914 roku, kiedy Asquith miał 62 lata, a Venetia 27, zawładnęła jego myślami. Pisywał do niej 2, 3 razy dziennie, często podczas posiedzeń gabinetu. Venetii pisał nie tylko o tym, że uwielbia jej towarzystwo i akceptację, ale zdradzał największe brytyjskie tajemnice państwowe i wojskowe. Kuriozalnie, te relacje zawsze były platoniczne. [wróć]