Tytuł oryginału:
The resilience recipe: A parent’s guide to raising fearless kids in the age of anxiety

Copyright © 2021 by Muniya S. Khanna, Philip C. Kendall and
New Harbinger Publications, 5674 Shattuck Avenue,
Oakland, CA 94609

Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o., Sopot 2021

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim 2023 rok

Przekład: Agnieszka Pałynyczko-Ćwiklińska

Redaktorka prowadząca: Patrycja Pacyniak

Redakcja merytoryczna: dr Artur Kołakowski

Redakcja i korekta: zespół

Opracowanie graficzne i skład: Tojza

Projekt okładki: Monika Pollak

Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-8258-014-3

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.
ul. J. Bema 4/1a
81-753 Sopot
gwp@gwp.pl
www.gwp.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Dla Vijaya, Ishani i Sammy’ego. Wystarczy, że o Was pomyślę, i od razu sobie przypominam, że mam w życiu coś... nadzwyczajnego. Dziękuję, że jesteście moim światłem.

M. S. K.

Dla Sue, Marka, Reeda, Vanessy i Quinn. Szczęście to kuchnia, w której cała rodzina tańczy kuchenny taniec.

P. C. K.

Przedmowa
do wydania polskiego

W 2013 roku Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne wydało polskie wersje niezwykle popularnych na całym świecie programów leczenia zaburzeń lękowych u dzieci i nastolatków. Tak oto narzędzia psychoterapeutów wzbogaciły się o programy: przeznaczony do pracy z dziećmi „Zaradny Kot” i przystosowany do leczenia młodszych nastolatków „Projekt Lęk”. Są one powszechnie wykorzystywane do dziś. 

Polska wersja tych programów została opracowana przez psychoterapeutki Annę Ćwiklińską, Joannę de Flassilier-Popławską i Monikę Kiełtykę--Czech, które na co dzień pracują z młodymi osobami. Dzięki ich wiedzy i doświadczeniu w adaptacjach dokonano kilku zmian, aby dostosować je do pracy z polskimi dziećmi i nastolatkami. Oryginalne programy opracowane przez Philipa C. Kendalla i jego współpracowników opierają się na angielskim akronimie FEAR („lęk”):

• Feeling frightened? (Czy czuję lęk?)

• Expecting bad things to happen? (Przewidywanie katastrofy)

• Attitudes and actions that can help (Postawy i działania, które mogą pomóc)

• Results and rewards (Rezultaty i nagrody)

Akronim wykorzystywany w terapii musi być dla dziecka łatwy zarówno do zapamiętania, jak i do stosowania w pracy nad lękiem. Łączenie ze sobą angielskich nazw i polskiego tłumaczenia nie za bardzo w tym pomagało. Dlatego w polskich wersjach obu programów wykorzystano akronim STOP:

• Strach mnie bierze?

• Teraz wydarzy się coś złego!

• Odrzucam bierność.

• Poradziłam/Poradziłem sobie!

Jednym z autorów niniejszej książki jest wspomniany już Philip C. Kendall, a opisane w niej strategie opierają się na technikach wykorzystanych w programach „Zaradny Kot” i „Projekt Lęk”. I oczywiście na akronimie FEAR. Również treść tej książki mocno się łączy z tamtymi programami. Zapewne wielu czytelników tego poradnika sięgnie po „Zaradnego Kota” czy „Projekt Lęk”, choćby po to, by lepiej poznać praktyczne sposoby uczenia dziecka korzystania z akronimu... STOP.

No właśnie. Przygotowując polskie wydanie niniejszego poradnika, uznaliśmy za ważne ujednolicenie terminologii. Dlatego też pojawia się w nim stosowany w polskiej praktyce psychoterapeutycznej akronim STOP.

Uważam, że istnieje przynajmniej kilka powodów, dla których warto sięgnąć po tę książkę. Po pierwsze, problem lęku dotyczy wszystkich dzieci. Lęk może dopaść dziecko w szkole, w parku linowym czy w czasie towarzyskiego spotkania. I niestety może sprawić, że ono zacznie unikać trudności, a z jego życia zniknie wiele magicznych chwil. Że przestanie doświadczać sukcesów. Dla mnie jako rodzica ważne jest, by w takich momentach nie być bezradnym i wiedzieć, co rozsądnego mogę zrobić, żeby pomóc swojemu dziecku. Niniejszy poradnik pokazuje rodzicom, jak uczyć dzieci lepiej sobie radzić z lękiem. Krok po kroku. Autorzy wyjaśniają, jak na co dzień stosować sposoby radzenia sobie z tą emocją wykorzystywane w programach „Zaradny Kot” i „Projekt Lęk”.

Po drugie, także rodzice potrzebują czasu, by nauczyć się nowych rzeczy, w tym wspierania dziecka w radzeniu sobie z lękiem. W programie „Zaradny Kot” zaplanowano jedynie dwa godzinne spotkania psychoterapeuty z rodzicami, co często okazuje się niewystarczające. Tutaj nauka nowych umiejętności jest rozłożona na wiele tygodni. Autorzy podają konkretne przykłady i wskazówki, jak rozmawiać z dzieckiem o kolejnych elementach planu radzenia sobie z lękiem. Jestem przekonany, że wielu rodzicom takie tempo będzie zdecydowanie bardziej odpowiadało. A niniejszy poradnik stanie się źródłem, do którego będą wracać.

Po trzecie, coś może nie do końca oczywistego. Dla mnie jednym z ważniejszych przesłań tej książki jest to, że lęk jest ważny i potrzebny. Co więcej, jeśli dziecko może czasami trochę się bać i uczy się pokonywać lęk w bezpiecznych warunkach, przy wsparciu akceptującego rodzica, to staje się silniejsze i odporniejsze na stres. Lepiej sobie radzi w obliczu trudności, rzadziej się poddaje, staje się wytrwalsze w dążeniu do celu. Wiedza, że choć nie mogę się pozbyć lęku, to jestem od niego silniejsza/silniejszy, naprawdę jest nam w życiu potrzebna.

dr Artur Kołakowski

specjalista psychiatrii dzieci i młodzieży, psychoterapeuta poznawczo-behawioralny, redaktor merytoryczny

Przedmowa

Nigdy wcześniej w historii wskazówki co do skutecznego wspierania zdrowia psychicznego i dobrostanu dzieci nie były potrzebne tak bardzo jak dziś.

W ostatnich dziesięciu latach, w porównaniu do poprzednich dekad, obserwujemy stały i znaczny wzrost zachorowań na depresję i zaburzenia lękowe wśród dzieci i nastolatków. W 2020 roku rozpoczęła się pandemia, która bardzo pogorszyła funkcjonowanie młodych osób. Stała się też jedną z przyczyn dalszego wzrostu liczby przypadków depresji i zaburzeń lękowych wśród nich.

Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne opublikowało niedawno raport pt. Stress in America 2020: A national mental health crisis. Dotyczy on badania, które objęło między innymi 1026 młodych osób w wieku 13–17 lat, a wynika z niego, że nastolatki te oraz młodzi dorośli z pokolenia Z (osoby w wieku 18–23 lat) zmagają się z poczuciem niepewności, silnym stresem i objawami depresji. Pandemia obnażyła nie tylko słabości w sferze gospodarczej, politycznej i społecznej, lecz również nasze indywidualne słabe punkty. Mieliśmy okazję doświadczyć na własnej skórze, że wobec izolacji i niepewności, przy braku umiejętności radzenia sobie z nimi, cierpi i umysł, i ciało.

Być może stanie się to impulsem do zmiany sposobu postrzegania kryzysu zdrowia psychicznego wśród młodych ludzi i do szukania nowych rozwiązań. Może pozwoli nam bardziej otworzyć się na pogląd, że zdrowie psychiczne nie jest zasobem, z którym jedni się rodzą, a inni nie – że trzeba je codziennie budować, dbać o nie i je wspierać. Oraz że osoby bardziej wrażliwe potrzebują wczesnego i dobrze ukierunkowanego wsparcia.

Może teraz chętniej zwrócimy się w stronę nauki po podpowiedzi, jak zaradzić rozmaitym trudnościom. Dobra wiadomość jest taka, że dzieci są w stanie nauczyć się radzenia sobie z emocjami i zbudować odporność psychiczną, która pozwala nie załamać się pod ciężarem strachu, osamotnienia i poczucia niepewności. Metody interwencji psychologicznej opracowane w tym celu są skuteczne i trwałe, jak również cechuje je mniejsze ryzyko nawrotu problemów w porównaniu do farmakoterapii.

Jedną z takich metod, których skuteczność potwierdziły badania naukowe, jest program terapeutyczny „Zaradny Kot”, służący nauce radzenia sobie z lękiem. Obejmuje on plan radzenia sobie z tą emocją STOP i eksperymenty behawioralne, a stanowi najlepiej przebadaną i najskuteczniejszą interwencję behawioralną dla dzieci zmagających się z lękiem (Kendall i Hedtke, 2022a, 2022b).

W niniejszej książce Muniya S. Khanna i Philip C. Kendall zapoznają rodziców z elementami programu „Zaradny Kot”, prezentując nowoczesne podejście oparte na danych pochodzących z badań naukowych. Po co czekać, aż u młodego dorosłego pojawią się zaburzenia lękowe albo depresyjne? Dlaczego nie postawić na prewencję i nie pomóc dziecku zdrowo rozwijać się w sferze emocjonalnej? Właśnie temu służy ten przystępny poradnik. Dowiesz się z niego, jak pomóc swojemu dziecku osiągać realistyczne cele. Autorzy są światowej sławy badaczami i ekspertami w dziedzinie lęku i zaburzeń nastroju u młodych ludzi. W tej książce wykorzystali swoje doświadczenie i specjalistyczną wiedzę, aby wyposażyć rodziców w łatwe do wdrożenia, skuteczne strategie budowania odporności psychicznej u dziecka. Pokazują, jak zagaić rozmowę z dzieckiem, by rozpocząć ten proces. Wyjaśniają zasady stojące za poszczególnymi strategiami, aby pomóc rodzicom zrozumieć, co i dlaczego powinni robić. Zasady te mają charakter transdiagnostyczny, co oznacza, że są skuteczne w pracy nad wieloma różnymi trudnościami emocjonalnymi, a nie tylko w przypadku jednego konkretnego problemu czy objawu (Barlow i in., 2017).

Z tej przystępnie napisanej książki dowiesz się, jak prowadzić z dzieckiem rozmowy, które pomogą mu budować odporność psychiczną pozwalającą radzić sobie z wszelkiego typu wyzwaniami emocjonalnymi, a także wypracować narzędzia do wykorzystania przez całe życie. Każdy rodzic powinien poznać zasady opisane przez jej autorów.

dr David H. Barlow

emerytowany profesor psychologii i psychiatrii na Boston University, założyciel Center for Anxiety and Related Disorders

Wstęp

Pisaliśmy tę książkę z poczuciem, że jest ona niezwykle potrzebna. Nasze dzieci zmagają się z trudnościami, więc na nas spoczywa odpowiedzialność, by coś z tym zrobić. Odsetek dzieci i nastolatków w Stanach Zjednoczonych, u których w pewnym momencie życia wystąpiły problemy lękowe, sięga obecnie aż 32%. Niedawne badanie epidemiologiczne wykazało, że więcej niż jedno na dwadzieścioro amerykańskich dzieci zmaga się z zaburzeniami lękowymi lub depresją. Ośmioro na dziesięcioro na co dzień doświadcza nadmiernego stresu. W okresie między rokiem 2003 a latami 2011–2012 odsetek dzieci w wieku od 6 do 17 lat zmagających się z problemami lękowymi wzrósł z 5,4% do 8,4%. Według danych Centers for Disease Control and Prevention liczba samobójstw wśród młodych ludzi w wieku od 10 do 24 lat podwoiła się między rokiem 2007 a 2017, a samobójstwo stanowi obecnie drugą najczęstszą przyczynę zgonów w grupie wiekowej 15–20 lat. Skoro czytasz tę książkę, to zapewne takie statystyki nie są ci obce i także cię niepokoją. Pragniemy wyrazić swoje uznanie dla ciebie w związku z tym, że chcesz się dowiedzieć, jak zaradzić tego rodzaju problemom. Wierzymy, że nasza książka wyposaży cię w narzędzia potrzebne do tego, by przekazać dziecku dar odporności psychicznej. Przy czym nie chodzi tu tylko o umiejętność skutecznego reagowania w obliczu przeciwności losu, lecz także o podstawowe poczucie pewności siebie i kompetencji towarzyszące dziecku, zanim w ogóle pojawią się jakiekolwiek trudności.

Jesteśmy psychologami klinicznymi i badaczami, którzy poświęcili swoje życie zawodowe zrozumieniu zaburzeń lękowych i depresyjnych dzieci i nastolatków oraz ich leczeniu. Nasza praca opiera się na dekadach prowadzonych na całym świecie badań klinicznych z udziałem dzieci i ich rodziców. Choć wielu rzeczy jeszcze nie wiemy, to jednak mamy sporą wiedzę o tym, co pomaga radzić sobie z trudnościami, a co jest nieskuteczne. Wiemy również, że rodzice mogą opanować odpowiednie strategie i tak dostosować styl życia, by wspierać u dziecka rozwój umiejętności radzenia sobie ze stresem i wyzwaniami. Godzinne spotkanie raz w tygodniu z terapeutą może wpłynąć – i wpływa – pozytywnie na dziecko. Psycholog szkolny i nauczyciele, choć obarczeni licznymi zadaniami i zaspokajający potrzeby wielu uczniów, są dla dziecka źródłem wielkiego wsparcia. Niezaprzeczalnie jednak największy wpływ na nie mają rodzice. Niedawne badanie wykazało, że zmieniając swoje podejście do stresu i lęku dziecka, rodzice mogą pomóc mu tak samo skutecznie jak terapeuta.

Z naszego punktu widzenia, czyli z perspektywy pracowników uczelni badawczych i specjalistycznych klinik, to frustrujące, że obecnie – pomimo ogromnego zapotrzebowania na takie wsparcie – ani w książkach, ani w serwisach informacyjnych, ani na blogach poświęconych wychowaniu dzieci rodzice nie znajdą prostego planu działań możliwych do podjęcia w domu. Zdrowie psychiczne i leczenie problemów z nim związanych omawia się w mediach jako zjawisko w najgorszym razie anormalne i przerażające, w najlepszym zaś – tajemnicze. Zawsze cieszy nas widok bohaterów popularnych seriali i filmów korzystających z psychoterapii czy farmakoterapii z powodu problemów zdrowia psychicznego (np. Rodzina Soprano, Detektyw Monk, Glee, Poradnik pozytywnego myślenia, Wielkie kłamstewka, Billions, Tacy jesteśmy), ponieważ jest to potężne narzędzie normalizacji korzystania z pomocy specjalisty w takim przypadku i zmniejszania związanej z tym stygmatyzacji. Przy czym tego rodzaju obrazy często przypisują terapeutom i lekom moc niemal magiczną – w prawdziwym życiu wygląda to inaczej. Grana przez aktorkę terapeutka dokonuje kluczowego wglądu i zadaje klientowi jedno pytanie, które wszystko wyjaśnia. Jak znaleźć taką psycholożkę jak Wendy Rhoades (i jak na nią zarobić)? Filmy i seriale podtrzymują aurę tajemniczości, jaka otacza interwencje i strategie z obszaru zdrowia psychicznego. Publikowane są liczne listy w stylu „dziesięć najlepszych sposobów na” czy „co należy robić, a czego unikać, gdy”, jak również historie osobiste, brakuje jednak formalnego, przejrzystego przewodnika. Najbardziej frustrujące są artykuły i inne teksty, których autorzy podają różne zalecenia i podsuwają strategie postępowania, nie przedstawiając żadnych danych potwierdzających długofalową skuteczność proponowanych metod. Nawet jeśli współcześni rodzice są bardziej otwarci na szukanie pomocy psychologicznej dla siebie i dzieci, to nadal nie za bardzo wiedzą, jak taka pomoc powinna wyglądać i gdzie jej szukać.

I jest to nasza wina. Tak bardzo skupiliśmy się na pisaniu wniosków o granty badawcze i publikowaniu artykułów w czasopismach naukowych, że zaniedbaliśmy potrzebę popularyzowania zgromadzonej wiedzy wśród ogółu społeczeństwa. Sądziliśmy, że nasze odkrycia opisywane w specjalistycznych czasopismach branżowych same przebiją się do prasy popularnej. Mieliśmy nadzieję, że to z kolei zrodzi potrzebę opracowania nowych wytycznych i systemów skutecznej opieki oraz kształcenia rodziców i opiekunów. Niestety wiedza ta nigdy nie trafiła do szerszego grona odbiorców.

Dobrze wyszkoleni terapeuci nie oferują cudownych rozwiązań. Oni wykorzystują w swojej pracy dobrze poznane i przebadane metody, czyli prowadzą tak zwaną terapię opartą na dowodach naukowych. Od przeszło dwudziestu lat terapeuci i psycholodzy, korzystając z technik terapii poznawczo-behawioralnej i planu radzenia sobie z lękiem STOP, pomagają tysiącom dzieci i nastolatków w szkołach i placówkach terapeutycznych na całym świecie – ale ty najpewniej nie słyszałaś/słyszałeś o tych rozwiązaniach. Aż do dziś. Postawiliśmy sobie za cel podzielenie się z rodzicami, a także z osobami, które zawodowo zajmują się wspieraniem dzieci i nastolatków, wszystkim, czego udało się nam dowiedzieć przez lata pracy klinicznej i badań naukowych. Pragniemy odczarować temat radzenia sobie ze stresem i lękiem, aby pomóc ci przekazać twojemu dziecku dar panowania nad własnymi emocjami. W tej książce dzielimy się z tobą skutecznymi, naukowo zweryfikowanymi strategiami wspierania dziecka w budowaniu odporności psychicznej. Mamy nadzieję, że wkrótce wielu rodziców zacznie przygotowywać grunt pod solidne umiejętności radzenia sobie ze stresem i z lękiem, dzięki czemu dzieci będą mogły wieść życie pełne pasji oraz cieszyć się dobrym samopoczuciem i pewnością siebie.

Dlaczego nasze dzieci są bardziej zestresowane?

Istnieje wiele możliwych przyczyn nasilenia stresu, problemów lękowych i depresji czy wzrostu liczby samobójstw wśród dzieci i młodzieży, trudno jednak zbadać przeszłość, by odkryć te najistotniejsze. Wielu badaczy próbowało to ustalić, ale zebrane przez nich dane niełatwo zinterpretować, ponieważ liczne badania miały charakter retrospektywny i nie były należycie kontrolowane. Z pewnością lepiej rozumiemy czynniki ryzyka oraz czynniki powiązane z lękiem i depresją (co omówimy w dalszej części książki), lecz niezmiernie trudno znaleźć zależności przyczynowe. Na pewno obecnie młodzi ludzie mierzą się z nowymi wyzwaniami. Osoby urodzone po zamachach terrorystycznych z 11 września 2001 roku wychowały się w erze internetu i smartfonów, przeżyły globalny kryzys gospodarczy i jedną z największych pandemii w historii nowożytnej. Mają stały dostęp do najświeższych wiadomości o klęskach żywiołowych wynikających ze zmiany klimatu, atakach terrorystycznych, masowych strzelaninach, dyskryminacji ze względu na rasę i płeć czy niepewnej sytuacji gospodarczej, jak również doświadczają presji nierozerwalnie związanej z korzystaniem z mediów społecznościowych oraz z kulturą konsumpcyjną.

Do tego dochodzi stale rosnąca presja osiągnięć edukacyjnych i sportowych. Za bardzo oswoiliśmy się z porównaniem naszego systemu edukacyjnego do szybkowaru; można wręcz powiedzieć, że się na tę metaforę znieczuliliśmy. Eksperci przewidują, że będzie tylko gorzej, w miarę jak w kolejnej dekadzie będzie rósł popyt na miejsca na uczelniach i na stypendia.

Jako rodzice wiemy, że sami stanowimy część problemu. Pozwalamy na to, by lęk o przyszłość dzieci kształtował nasze rodzicielskie zachowania. Ze zdwojoną mocą dążymy do perfekcjonizmu, zawieszamy poprzeczkę na niebotycznym poziomie i oczekujemy od dzieci szczytowych osiągnięć od momentu, gdy tylko nauczą się chodzić – pozwalając, by kierował nami lęk przed porażką i przed stratą.

Zamiast być bardziej akceptujący, spokojni i życzliwi, zamiast dzielić się wiedzą, propagować równość i rozwój my wspieramy poprzez wykluczanie i rywalizację (celowo lub nieumyślnie) coraz silniejsze podziały na „swoich” i „obcych”, pogłębiając nierówności społeczno-ekonomiczne, rasowe i kulturowe, sprawiając, że instytucje szkolnictwa wyższego stają się strażnikami szans na karierę i sukces, w nadziei, że nasze dzieci znajdą się w grupie tych, którym się powiedzie.

Wszystko to stresuje także nas, rodziców. A gdy rośnie stres rodziców, wówczas rośnie także stres dzieci. I tak zaczyna się toczyć błędne koło niepokoju. Wszyscy żyjemy w epoce lęku.

Co możemy z tym zrobić?

Na szczęście istnieje kilka bardzo konkretnych sposobów na poprawę sytuacji. W obszernej, imponującej literaturze badawczej opisano, jak pomóc dzieciom w budowaniu odporności psychicznej, w osłabieniu nawracającego, niechcianego lęku i w rozwinięciu umiejętności, które pozwalają przystosowywać się do zmian życiowych bez popadania w emocjonalną rozsypkę. Dysponując odpowiednimi wskazówkami, rodzice mogą przekazać tę wiedzę dzieciom i stworzyć im okazje do ćwiczenia nowych umiejętności. Istnieją także strategie, które dorośli mogą przyswoić, by unikać podtrzymujących lęk pułapek strachu i nastawienia na porażkę.

Doktor Kendall jest autorem programu „Zaradny Kot” – najdokładniej przebadanego, cieszącego się powszechnym uznaniem programu psychoterapii lęku u dzieci. Wniósł on ogromny wkład w pogłębienie wiedzy na temat tegoż lęku. Doktor Khanna należy do grona najlepszych amerykańskich psychologów klinicznych i badaczy zajmujących się lękiem i zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym u dzieci. Jest także pionierką internetowych interwencji i narzędzi edukacyjnych dla lękowych dzieci i rodziców. To dla nas zaszczyt i przywilej, iż możemy powiedzieć, że wnieśliśmy swój wkład w najważniejsze badania i publikacje dotyczące lęku u dzieci, które powstały w ciągu ostatnich trzydziestu lat, przyczyniając się do wypracowania złotego standardu opieki nad dziećmi i nastolatkami zmagającymi się z lękiem, stosowanego w ośrodkach zdrowia psychicznego, szkołach i szpitalach na całym świecie.

Program „Zaradny Kot” opiera się na zasadach terapii poznawczo-behawioralnej, które zostały dokładnie przebadane w odniesieniu zarówno do dzieci, jak i do dorosłych. Badania wykazały ich niezwykłą skuteczność w przypadku zaburzeń nastroju i problemów lękowych. W kolejnych rozdziałach omówimy szczegółowo owe zasady, a także główne elementy umiejętności radzenia sobie z emocjami. W ramach programu „Zaradny Kot” dzieci poznają plan radzenia sobie z lękiem STOP. Akronim STOP ułatwia zapamiętanie kroków służących stawieniu czoła strachowi, trudnym sytuacjom i zwątpieniu w siebie. Wykonanie działań składających się na kolejne kroki – bazujących na kluczowych komponentach terapii poznawczo-behawioralnej – pomaga dzieciom osłabić lęk i zamartwianie się oraz opracować plan mierzenia się z niepewnością zamiast jej unikania.

W kolejnych rozdziałach poradnika omówimy podstawowe zasady budowania trwałej odporności psychicznej. Następnie pokażemy, jak je stosować w praktyce, przeprowadzając cię przez wszystkie kroki planu STOP. Podane w ramkach przykładowe wypowiedzi rodzica pomogą ci nawiązać rozmowę z dzieckiem na temat tych zasad i przedstawić je zrozumiałym językiem. W tym poradniku dzielimy się z tobą wszystkim, czego dowiedzieliśmy się i nauczyliśmy przez kilka dekad badań i praktyki klinicznej. Pragniemy zaznaczyć, że choć używamy w nim słów „rodzic” i „rodzice”, to zwracamy się do wszystkich osób, które wychowują dzieci, opiekują się nimi, wspierają je i bronią ich praw.

Czytaj dalej, żeby się dowiedzieć, co możesz zrobić dla dziecka już dziś.

Autorzy

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki