Tytuł oryginału: Acceptance and Commitment Therapy for Behavior Analysts: A Practice Guide from Theory to Treatment

Translation from the English language edition: Acceptance and Commitment Therapy for Behavior Analysts: A Practice Guide from Theory to Treatment by Mark R. Dixon, Steven C. Hayes, and Jordan Belisle.
Copyright © Association for Behavior Analysis International, 2023. All Rights Reserved.
Copyright © for the Polish edition by Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Sopot 2024

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w żaden sposób reprodukowana lub odczytywana w środkach masowego przekazu bez pisemnej zgody Gdańskiego Wydawnictwa Psychologicznego.

Wydanie pierwsze w języku polskim 2024 rok

Przekład: Maja Zawierzeniec
Redaktorka prowadząca: Patrycja Pacyniak
Redakcja merytoryczna: dr Joanna Dudek, prof. Paweł Ostaszewski
Redakcja: Katarzyna Rojek, Patrycja Pacyniak
Korekta: zespół
Projekt okładki: Monika Pollak
Zdjęcie na okładce: © Getty Images

ISBN 978-83-8258-029-7

Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne sp. z o.o.
ul. J. Bema 4/1a, 81–753 Sopot
e-mail: gwp@gwp.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Przedmowa do wydania polskiego

Przedmowa
do wydania polskiego

Droga Czytelniczko!

Drogi Czytelniku!

Droga Osobo Zainteresowana!

Przed tobą książka, jakiej jeszcze w języku polskim nie było.

Być może trzymasz ją w rękach, ponieważ interesujesz się stosowaną analizą zachowania (SAZ), terapią behawioralną lub efektywnymi, opartymi na dowodach naukowych sposobami pracy z osobami ze spektrum autyzmu, a dotarły do ciebie informacje o rosnącej popularności terapii akceptacji i zaangażowania (ACT) i pragniesz więcej się o niej dowiedzieć. A może czytasz tę książkę, ponieważ fascynuje cię ACT albo teoria ram relacyjnych (RFT), więc chcesz sięgnąć do ich behawioralnych korzeni i pogłębić swoją wiedzę na ich temat. Jeśli pracujesz klinicznie, w obszarze psychoterapii (w nurcie poznawczo-behawioralnym lub trzeciej fali, ale nie tylko) albo doradztwa psychologicznego czy coachingu, być może pragniesz poprawić swoją skuteczność bądź lepiej zrozumieć, jak i dlaczego stosuje się określone interwencje.

Niezależnie od tego, która ścieżka przywiodła cię do tej książki, jej lektura jest krokiem w bardzo dobrą stronę. Autorzy są autorytetami w obszarze badań, rozwoju i stosowania wszystkich wymienionych podejść terapeutycznych, a także teorii ram relacyjnych jako koncepcji wyjaśniającej specyficznie ludzkie kompetencje werbalne. Uczenie się od najlepszych w swojej dziedzinie, słuchanie ich i czerpanie z ich doświadczenia stanowi wyraz odpowiedzialności i dojrzałości. Cieszy nas niezwykle, że są to także twoje wartości.

Na czym polega merytoryczna wyjątkowość niniejszej książki? Osoby zainteresowane SAZ i behawioryzmem mogą dzięki niej pogłębić swoją wiedzę na temat ACT, zrozumieć, w jaki sposób nieelastyczność psychologiczna utrudnia funkcjonowanie i jak na to reagować z wykorzystaniem sześciu procesów heksafleksu, kształtujących elastyczność psychologiczną. Dowiedzą się również, wobec kogo i w jakich okolicznościach mogą stosować ACT w swojej praktyce – etycznie, zgodnie z dowodami naukowymi i podstawowymi zasadami rządzącymi zachowaniem. Z kolei osoby zainteresowane ACT i RFT oraz ich behawioralnymi korzeniami będą mogły pogłębić swoje rozumienie elastyczności i nieelastyczności w kontekście podstawowych zasad rządzących ludzkim zachowaniem, z uwzględnieniem pojęć takich jak „kontrola bodźcowa”, „operacje motywacyjne”, „wzmacnianie pozytywne” i „wzmacnianie negatywne” czy „dyskontowanie w odroczeniu”. Dzięki temu lepiej pojmą, kiedy i dlaczego stosuje się poszczególne interwencje. Choć ACT można skutecznie wdrażać bez tej specjalistycznej wiedzy, to zrozumienie leżących u jej podłoża zasad rządzących zachowaniem i filozofii funkcjonalnego kontekstualizmu umożliwia świadome i bardziej umiejętne dopasowywanie interwencji do potrzeb klienta oraz radzenie sobie w nieprzewidzianych czy nietypowych sytuacjach.

Książka świetnie pokazuje rozwój i ekspansję podejścia behawioralnego w terapii i psychoterapii. Po początkowych sukcesach i eksplozji zainteresowania terapią behawioralną w połowie XX wieku stosowana analiza zachowania powoli zawężała swoje pole działania do wspomagania osób z całościowymi zaburzeniami rozwoju, w szczególności ze spektrum autyzmu – i to tych, które potrzebują szczególnie intensywnego wsparcia dla rozwinięcia kompetencji komunikacyjnych, werbalnych. Dopiero pojawienie się pod koniec XX wieku teorii ram relacyjnych oraz terapii akceptacji i zaangażowania otworzyło ponownie możliwość behawioralnej pracy z problemami i oczekiwaniami szerokiego grona klientów, od osób cierpiących na poważne zaburzenia psychiczne po osoby szukające drogi rozwoju osobistego. Obecnie ACT jest powszechnie znana w środowisku psychoterapii i treningów rozwoju osobistego, ale nie wszyscy zdają sobie sprawę, że jej korzenie mocno tkwią w Skinnerowskiej wizji psychologii. Niniejsza książka pozwala dostrzec i zrozumieć, jak procesy i kompetencje składające się na heksafleks mają się do podstawowych praw zachowania dotyczących rzeczywistych zależności sprawczych działających w środowisku, wzbogaconych o odkrycia, które ujawniły specyficzny charakter ludzkich zachowań werbalnych, czyli rozwijania poprzez uczenie się sprawcze klasy zgeneralizowanych zachowań polegających na wywodzeniu pod wpływem odpowiednich wskazówek dowolnych relacji między bodźcami, co z kolei prowadzi do zmiany ich funkcji. Reakcje pojawiające się w obecności takich bodźców nie odnoszą się już do obiektywnej charakterystyki tych sygnałów, ale do ich indywidualnie wywiedzionego znaczenia funkcjonalnego. Jest to źródłem zarówno postępu cywilizacyjnego, jak i niesłabnącej fali cierpienia. Niniejsza książka pokazuje, którędy podążać, aby wspierać rozwój i zmniejszać cierpienie, zachowując wierność ideom opisanym przez Burrhusa Frederica Skinnera, a potem kolejnych badaczy praktyków związanych ze stosowaną analizą zachowania, w szczególności przez Donalda M. Baera, Montrose’a M. Wolfa i Todda R. Risleya.

Książka dobitnie przekonuje, że psychologia behawioralna (osadzona na gruncie filozofii behawioryzmu i jego bardziej aktualnej formy określanej jako „funkcjonalny kontekstualizm”) nie umarła wraz z eksplozją zainteresowania psychologią poznawczą, psychologią ewolucyjną czy neuronauką, lecz rozwija się i zazębia z tymi dziedzinami. Nie stanowi dla nich alternatywy, ale jest partnerką w tworzeniu interdyscyplinarnego obrazu człowieka. Jako ludzkość dostrzegamy już wartość łączenia wiedzy z różnych obszarów w spójną całość, dzięki czemu możemy precyzyjniej i efektywniej nieść wsparcie w coraz szerszym zakresie problemów i wyzwań, z jakimi przychodzi nam się mierzyć: od działań na rzecz klimatu i zrównoważonego rozwoju przez działalność dotyczącą edukacji po bliskie relacje międzyludzkie. We wszystkich tych obszarach – i wielu innych – tym, co się prawdziwie liczy, jest to, co ludzie robią – jest ich zachowanie. Właśnie dlatego psychologia behawioralna żyje i jest niezbędna. Lektura niniejszej książki pokazuje to niezwykle przekonująco. Podobnie jak przekonująco wskazuje, jak istotne jest poszerzanie swoich kompetencji, a co najważniejsze – efektywnie w tym pomaga.

dr Joanna Dudek i prof. dr hab. Paweł Ostaszewski
Uniwersytet SWPS

Część 1. Podstawy historyczne i teoretyczne ACT

Część 1

Podstawy historyczne i teoretyczne ACT

Rozdział 1. Analiza zachowania i funkcjonalne podejście do interwencji

Rozdział 1

Analiza zachowania i funkcjonalne podejście do interwencji

Analiza zachowania znalazła się w punkcie wyboru, do którego sama doprowadziła. Wyniki naszych badań wyraźnie pokazują, że kiedy ludzie zaczynają mówić, słuchać i rozumować w sposób bardziej zaawansowany, zależności związane ze wzmacnianiem przestają być jedynymi przyczynami zachowania.

Zastanów się nad własnym sposobem myślenia i nad tym, jak dominujący on bywa. Gdy zbliża się ważne spotkanie, myślisz o tym, jak się do niego przygotować. Kiedy odczuwasz lęk, osamotnienie, smutek albo kiedy się zastanawiasz, dlaczego czujesz to, co czujesz, co w związku z tym robisz? Gdy współpracownicy cię nie doceniają lub przyjaciele zawodzą, myśli o tym, kim jesteś, czy ruminacje na temat dawnych ran bądź zdrad bywają tak dominujące, że odciągają twoją uwagę od tego, co dzieje się tu i teraz.

Tak już – jako ludzie – mamy.

I to jest punkt wyjścia większości podejść psychologicznych. Gdy próbują one naukowo analizować funkcjonowanie człowieka, szybko ulegają silnej tendencji do stosowania pojęć z języka codziennego i ich pozornych rozszerzeń do kwestii praktycznych z użyciem narzędzi i metod odgórnej, normatywnej, nomotetycznej nauki. Typy osobowości. Style poznawcze. Etapy. Zaburzenia psychiczne. Syndromy. Psychiczne, ale przede wszystkim normatywne przyczyny wszelkiego rodzaju.

Punkt wyjścia analizy zachowania jest zupełnie inny. Są nim badania nad pojedynczymi zwierzętami, stanowiące swego rodzaju przygotowanie do zidentyfikowania precyzyjnych i obszernych zasad, które pozwoliłyby odnieść się do funkcjonowania człowieka i poprawić jego dobrostan. Analiza zachowania nie powstała po to, by zatrzymać się na granicy złożoności ani zajmować zachowaniem szczura per se (Skinner, 1995). Chodziło o opracowanie dobitnych zasad funkcjonalnych, aby dało się wyobrazić sobie, powiedzmy, społeczność Walden II (Skinner, 1948), a następnie spróbować krok po kroku ją stworzyć.

Zasady te zostały opracowane i zweryfikowane przy użyciu metod idiograficznych, wiernych analizie na poziomie psychologicznym – interakcji całego organizmu w szerszym kontekście oraz z szerszym kontekstem opisanym historycznie i sytuacyjnie. Podejście miało być oddolne, a nie odgórne: indukcyjne, empiryczne i eksperymentalne. Koncepcje miały mieć charakter funkcjonalny, a nie topograficzny. Były one stopniowo uogólniane do poziomu nomotetycznego, zgodnie z danymi, poprzez replikację, systematyczne poszerzanie zakresu i zastosowania.

Wszyscy rozwijający w ten sposób naszą dziedzinę (a w szczególności Burrhus Frederic Skinner) wiedzieli, że wiąże się z tym ryzyko strategiczne, i brali pod uwagę istnienie takich form aktywności, które wymagają wyjaśnień wykraczających poza to, co da się zaobserwować w zachowaniu zwierząt, ze względu na jakiś czynnik poza samą złożonością. Skinner (1995) pisał, że różnice, które spodziewa się dostrzec między zachowaniem szczura a zachowaniem człowieka (oprócz różnic w złożoności), leżą w dziedzinie zachowań werbalnych. W podejściu oddolnym zostałyby one ujawnione tylko wówczas, gdyby rzeczywiście zaistniały. Tymczasem dziedzina posuwała się naprzód, doskonaląc swoje koncepcje i poszukując dowodów wyraźnych różnic funkcjonalnych. Podczas tych wczesnych eksperymentów chyba żadne zwierzę nie zostało nauczone zupełnie nowego zachowania. Gołębie dziobią. Szczury poszukują pożywienia i popychają przedmioty w swoim otoczeniu. Takie już są. Behawioryści zdołali poddać te zachowania kontroli bodźcowej. Reakcja dziobania była kontrolowana za pomocą wzorców przestrzennych. W badaniach dotyczących poszukiwania pożywienia i popychania przedmiotów przez szczury wykorzystywano dźwignię oraz bodźce świetlne i inne gadżety. Jednakże owe reakcje są w pewnym sensie czymś, co wspomniane zwierzęta po prostu robią, aby przetrwać. Co zatem należy do sfery zachowań wyłącznie ludzkich?

Do 1957 roku Skinner opisał teorię zachowań werbalnych, która nie zmuszała analizy zachowania do wyboru, przed jakim nasza dziedzina stoi obecnie. Chociaż uważano, że zachowanie werbalne jest zapośredniczone przez wzmacnianie społeczne wymagające specjalnego treningu publiczności, to jednak implikacje tego poglądu nie kłóciły się z istniejącą strategią badań analizy zachowania. Zgodnie z ówczesną definicją interakcje między eksperymentatorem a zwierzęciem laboratoryjnym stanowiły „małą, ale rzeczywistą społeczność werbalną” (Skinner, 1957, s. 108, przypis 11), więc nic się zasadniczo nie zmieniło w podejściu analitycznym.

Kilka lat później Skinner (1966) rozróżnił zachowanie kształtowane zależnościami i zachowanie kierowane regułami, ale to również nie zmieniło zasadniczo ścieżki rozwoju analizy zachowania. Niektórzy twierdzili, że tak by się stało, gdyby udało się powiedzieć, co oznacza „określenie” w definicji reguł jako „bodźca określającego zależność” (Hayes i Hayes, 1989). Nie miało to jednak miejsca.

W drugiej połowie ubiegłego stulecia pojawiło się wiele sygnałów świadczących o zmianie, ale zmiany zachodzące w profesji stosowanej analizy zachowania osłabiły ich wpływ. Badania nad zachowaniem kierowanym regułami przyniosły wyniki trudne do wyjaśnienia przy użyciu wyłącznie bezpośrednio zaprogramowanych zależności (Hayes, 1989). Ekwiwalencja bodźców pokazała, jak wczesne i głębokie relacje wywiedzione między bodźcami mogą zmienić ludzkie zachowanie przy braku bezpośredniego wzmacniania (Sidman, 1994). Badania relacji wielu bodźców i ram relacyjnych zaś pokazały szerokie zastosowanie koncepcji wywiedzionych relacji między bodźcami (Hayes, Barnes-Holmes i Roche, 2001).

Żadne z tych osiągnięć nie uderzyło z pełną mocą w główny nurt stosowanej analizy zachowania, ponieważ w centrum uwagi znajdowała się wówczas jeszcze silniejsza jej profesjonalizacja. Wiele było do zrobienia w celu określenia, jak pracować z populacjami z zakresu kompetencji certyfikowanych analityków zachowania, przy czym zdecydowanie najistotniejsze pozostawały osoby z zaburzeniami rozwojowymi. Rozpowszechniło się kształcenie na poziomie studiów magisterskich; zawód wyraźnie się rozwinął, a dziedzina znacznie zawęziła swoje zainteresowanie do wspomnianych populacji (Axelrod, McElrath i Wine, 2012). Badania, które mogły poszerzyć jej zakres, zwłaszcza w obszarze zachowań werbalnych, skoncentrowały się na osobach z zaburzeniami ze spektrum autyzmu i innymi zaburzeniami rozwojowymi, z których część nie wykazywała ekwiwalencji bodźców (Dixon, Small i Rosales, 2007). Nacisk położono na naukę podstawowych werbalnych zachowań sprawczych, takich jak takty i mandy, oraz na rozszerzanie opartych na nich relacji, nawet jeśli były one wyłącznie konceptualne.

W ciągu ostatniej dekady proces profesjonalizacji okrzepł na dobre, a młodzi certyfikowani analitycy zachowania – mniej zainteresowani dysputami teoretycznymi i świadomi tego, że aby stawić czoła wyzwaniom, przed którymi stają zarówno oni, jak i ich klienci, potrzeba czegoś więcej – szukają pomocy. Obecność choćby najprostszych wywiedzionych relacji między bodźcami znacznie zmniejsza klarowność odpowiedzi dostarczanych przez tradycyjną analizę funkcjonalną (Belisle, Stanley i Dixon, 2017). Każdy praktykujący certyfikowany analityk zachowania doskonale zdaje sobie z tego sprawę, ale nie wie, jak sobie z tym radzić. Zarazem analitycy zachowania wiedzą, że zarówno rodzice, jak i personel potrzebują dodatkowego wsparcia w radzeniu sobie z własnymi zdarzeniami psychicznymi, by wdrażać tradycyjne programy behawioralne. Samo naleganie, aby postępowali zgodnie z tymi programami, nic tu nie pomoże.

Jaka więc jest alternatywa?

Nawet w wąskim zakresie obecnej praktyki certyfikowanych analityków zachowania dane potwierdzają, że teoria ram relacyjnych (ang. relational frame theory, RFT; Hayes i in., 2001) oraz terapia lub trening akceptacji i zaangażowania (ang. acceptance and commitment therapy/training, ACT; Hayes, Strosahl i Wilson, 1999, 2013) mogą okazać się użyteczne. Stanowią rzeczywistą alternatywę. Dotyczy to takich obszarów, jak zarządzanie personelem (Bethay, Wilson, Schnetzer, Nassar i Bordieri, 2013; Little, Tarbox i Alzaabi, 2020) czy treningi rodzicielskie (Hahs, Dixon i Paliliunas, 2019). Być może jeszcze bardziej wymowne jest to, że wspomniane metody znacznie poprawiają wyniki w obszarach rozwoju werbalnego (np. Dixon i in., 2017) oraz zarządzania zachowaniem (np. Eilers i Hayes, 2015), które pozostają głównym przedmiotem zainteresowania naszej dziedziny.

W 2018 roku do dorocznej konferencji Association for Behavior Analysis International dodano dzień poświęcony ACT i RFT, co z perspektywy czasu można uznać za kamień milowy oznaczający pewną zmianę kursu – ogłoszenie, że analiza zachowania znalazła się we wspomnianym na początku tego rozdziału punkcie wyboru. Jeśli rzeczywiście jest tak, że gdy ludzie zaczynają mówić, słuchać i rozumować w bardziej zaawansowany sposób, wówczas bezpośrednie zależności związane ze wzmacnianiem przestają być jedynymi przyczynami zachowania – a my uważamy, że tak właśnie jest – to analiza zachowania musi zasadniczo się zmienić, aby móc służyć ludzkości. Nie będzie to proste, lecz potrzebujemy rozwijać taką analizę zachowania, która odnosi się do zdarzeń prywatnych wpływających na kontrolę zachowania przez zależności. Potrzebujemy rozwinąć to, co tradycyjnie definiowaliśmy w ramach naszej dziedziny jako analizę funkcjonalną. Jednocześnie, w trosce o spójność w tejże dziedzinie i o jej dalszy rozwój, powinniśmy dokonać tych zmian w sposób zgodny z jej najbardziej podstawową właściwością, podkreślając i wzmacniając jej podejście funkcjonalne, idiograficzny charakter, spójność ewolucyjną i solidność badawczą.

W pierwszej części niniejszej książki prezentujemy ACT w szerszym kontekście. Mamy zamiar przedstawić znaczenie funkcjonalizmu i przygotować się do trudnego zadania, jakim jest zajmowanie się zdarzeniami prywatnymi bez ulegania przy tym pokusie mentalizmu. Naszym celem jest położyć solidne fundamenty pod zrozumienie ACT i badanie procesów zmiany, które się z nią wiążą. W części drugiej pokażemy, jak terapia ta odnosi się do takich wymiarów zachowania, jak afekt, poznanie, uwaga, poczucie Ja, motywacja i jawne nawyki działania opartego na wartościach. Bazując na zasadach behawioralnych rozszerzonych przez RFT i naukę o ewolucji, uważamy, że procesami tymi można się zajmować bez opuszczania obszaru analizy zachowania i bez rezygnowania z jej najlepszych tradycji filozoficznych, teoretycznych, metodologicznych czy empirycznych. Wreszcie, w trzeciej części książki skupimy się na działaniach, jakie należy podjąć, aby włączyć ACT do praktyki analizy zachowania.

Rozpoczniemy zatem od omówienia funkcjonalizmu i wyjaśnienia, dlaczego stanowi on podstawowy rys naszej dziedziny.

Funkcjonalizm i naukowiec praktyk

U podstaw analizy zachowania leży funkcjonalizm. Jest on jedną z kluczowych właściwości stosowanej analizy zachowania.

W różnych dyscyplinach naukowych, takich jak antropologia, socjologia, fizjologia czy anatomia, a także psychologia i biologia behawioralna, rozróżnia się funkcjonalizm i strukturalizm. Z jednej strony strukturalizm stara się ujmować przyczynowość wyłącznie w kategoriach podstawowych struktur proksymalnych lub układów mechanistycznych, których istnienie się zakłada i które wyjaśniają działania systemów. Na przykład czym „jest” zegar? Z perspektywy strukturalistycznej zegar to urządzenie z dwiema wskazówkami, cyframi i kołami zębatymi, które – wykorzystując energię z baterii lub innego źródła – porusza wskazówkami w określonym tempie i w określony sposób. To wszystko prawda – a informacje te pozwolą nam w razie potrzeby naprawić zepsuty zegar. Zainteresowanie strukturą ma fundamentalne znaczenie dla całej nauki. Kiedy jednak struktura staje się „izmem” w opisie zachowania, trudno wyjść poza cechy topograficzne i mechanistyczne, by zgłębić historię, kontekst, cel i wpływ – co dotyczy zarówno behawiorystów, jak i badanych przez nich organizmów. Strukturalizm może rodzić wątpliwości, czy badanie historii, rozwoju i funkcji ma w ogóle sens, ponieważ odwołuje się do zdroworozsądkowego realizmu opartego na prostym języku; mówiąc metaforycznie, badania strukturalistyczne mają odpowiadać na pytanie, czym w rzeczywistości jest zegar (lub cokolwiek innego). Może to prowadzić do błędnego poczucia, że niewiele więcej jesteśmy w stanie poznać. Taki pogląd, zwłaszcza w naukach behawioralnych, bywa niebezpieczny. Zachowanie ma charakter czasownikowy, więc przedmiot zainteresowania może się rozmyć, gdy historia, rozwój i funkcja nie znajdują się na pierwszym planie. Z drugiej strony funkcjonalizm dąży do zidentyfikowania związków między oddziałującymi w czasie zmiennymi, które doprowadziły do rozwoju i selekcji pewnych cech behawioralnych. Oznacza to, że z perspektywy funkcjonalnej analizuje się powstawanie i oddziaływanie różnych form zachowań na przestrzeni czasu, sposób, w jaki wpływają one na zmiany rozwoju, ich obecne funkcjonowanie i znaczenie. Gdy tego rodzaju podejście funkcjonalne jest rozciągnięte w czasie, wtapia się w powiązane kontekstualnie historie zmienności oraz selektywnego utrzymania, które są cechami definiującymi ujęcie ewolucyjne i które można odnieść do rozwoju genetycznego, epigenetycznego czy kulturowego. Kiedy ogranicza się ono do życia jednostki, staje się cechą definiującą funkcjonalne i kontekstualne podejście psychologiczne.

Wracając do przykładu z zegarem: z funkcjonalnego punktu widzenia zegar jest urządzeniem używanym przez ludzi do określania godziny. Kiedy wskazówka zegara dochodzi do określonej cyfry, na przykład 6, prowadzi to do powiązanych z konkretną godziną wzorców zachowań, takich jak przygotowanie kolacji lub wyjście na spacer. Zegar może być analogowy, cyfrowy, słoneczny. Często wiele różnych form może pełnić dowolną funkcję. Zarazem konkretna struktura może służyć różnym celom. Gdyby ktoś użył zegara ściennego jako talerza, fizyczna struktura tegoż zegara pozostałaby niezmienna, ale jego funkcja byłaby zupełnie inna. Gdyby następnie ta funkcja zaczęła z czasem dominować, struktura mogłaby zostać zmodyfikowana w celu lepszego wypełniania nowej funkcji, na przykład można by zmienić szkło wypukłe na wklęsłe, dzięki czemu jedzenie lepiej by się utrzymywało na „talerzu”.

Dwustronna strzałka (zob. rycina 1.1) pomaga wyjaśnić jeden z powodów, dla których jesteśmy bardziej zainteresowani funkcjonalną niż wyłącznie strukturalną perspektywą analityczną. Struktura jest istotna, ale ewolucja pokazuje, że w dłuższej perspektywie jest ona raczej napędzana przez funkcję, a opisy funkcjonalne mówią więcej o tym, jak zmienić warunki tak, by wpłynąć na strukturę (tj. wygląd zachowania). Mówiąc praktycznie, analitycy zachowania są bardziej zainteresowani tym, co dana rzecz robi, niż tym, jak wygląda. Aby zmienić jej wygląd, musimy zmienić to, co ona robi lub jak funkcjonuje w danym środowisku; musimy zrozumieć, dlaczego pojawia się w środowisku jako adaptacja, i zmienić środowisko w odpowiedni sposób.

Rycina 1.1. Funkcja a struktura

Źródło: opracowanie własne.

Ponieważ język i poznanie stanowią istotę tego, co staramy się przewidywać i na co chcemy oddziaływać poprzez interwencje oparte ACT, warto przypomnieć, w jaki sposób owe dwie różne perspektywy – strukturalna i funkcjonalna – mogą się odnosić do języka i poznania. Rozważmy klasyczne podejście strukturalne do psycholingwistyki. Przyjmuje się, że wypowiadane słowa odzwierciedlają podstawowe struktury często uważane za uniwersalne, takie jak głębokie struktury gramatyczne. Zgodnie z wczesnymi i obecnie już klasycznymi teoriami Noama Chomsky’ego (1972), słynnego językoznawcy znanego w analizie zachowania z tego, że nie zgadzał się z podejściem Skinnera do języka, gramatyka uniwersalna bierze się z podstawowych struktur, które istnieją w „umyśle/mózgu” jednostki. Konsekwencją tego jest hipotetyczny mechanizm, zwany mechanizmem przyswajania języka, który uważa się za ukrytą czy też utajoną strukturę wytwarzającą język – podobnie jak wyidealizowany okrąg w systemie Platona wytwarza inne okręgi. To, czy taki mechanizm istnieje, nie ma znaczenia; chodzi o wskazanie, jak głęboko osadzone i jak liczne są struktury neurologiczne, które uczestniczą w tworzeniu ogólnie jednolitych wzorców gramatycznych istniejących u ludzi – a nie u innych zwierząt. Jest to o wiele bardziej wyrafinowany sposób na powiedzenie „gołębie dziobią”. Ludzie „używają języka”. Wyzwaniem staje się tu przyczynowość. Czy te wydedukowane podstawowe struktury powodują rozwój gramatyki i składni w takim stopniu, w jakim dziób, mózg i mięśnie szyi ptaka powodują dziobanie? Brak jasności w tym względzie sprawia, że trudno przełożyć podejście strukturalne na skuteczne programy interwencyjne.

Skinner (2022) uważał, że podejście formistyczne czy też mechanistyczne może prowadzić do wielu nieprawdziwych wyjaśnień, w których przypisujemy przyczynę hipotetycznym formom i strukturom wewnątrz jednostki, nie uwzględniając kontekstu, który spowodował powstanie tych struktur i wynikających z nich zachowań. W 1957 roku przedstawił on pierwszą kompleksową analizę funkcjonalną języka jako zachowania werbalnego, czyli teorię zachowań werbalnych. Zamiast skupiać się wyłącznie na strukturalnych cechach języka zaproponował, by podejście funkcjonalne uwzględniało kontekst, z którego język się wyłania. Zważywszy na jego prace nad warunkowaniem sprawczym, nie dziwi, że Skinner położył nacisk na wzorce wzmacniania wspierające rozwój języka. Na przykład mand może przybierać wiele form gramatycznych; może też zawierać rzeczowniki, czasowniki i przymiotniki. Ważne, że występuje w kontekście konsekwentnych operacji ustanawiających i skutkuje pozyskaniem od słuchacza określonego wzmocnienia. Ten sam zestaw dźwięków może pełnić w różnych kontekstach różne funkcje. Na przykład słowo „kot” w zależności od kontekstu może funkcjonować jako mand (tj. prośba o kota) lub takt (tj. identyfikacja kota). Wyjaśnienie Skinnera rozciąga się na zdarzenia prywatne takie jak rozwiązywanie problemów, myślenie i rozumowanie, które są częściej uwzględniane w strukturalistycznych modelach poznawczych. Ponad pół wieku później szczegóły krytyki Chomsky’ego (1959) dotyczącej stanowiska Skinnera nie mają dla nas większego znaczenia, jednakże ową krytykę samą w sobie można rozumieć jako różnicę między strukturalnym a funkcjonalnym podejściem do badań naukowych. Z perspektywy czasu widać, że niektóre z krytycznych uwag Chomsky’ego obnażały luki w funkcjonalnej analizie języka i poznania człowieka. Na przykład z wykorzystaniem teorii Skinnera trudno w pełni odnieść się do pozornej samoorganizacji i złożoności widocznej w strukturze ludzkiego języka i poznania. Nowsze osiągnięcia, które omawiamy w niniejszej książce, czynią wyjaśnienie funkcjonalne bardziej wiarygodnym niż wczesne teorie Skinnera. Co więcej, Chomsky zdawał się słusznie dostrzegać pominięcie przez Skinnera analizy słuchacza – a rozumienie języka jest być może nawet ważniejsze niż samo mówienie. Jednocześnie pozostawił bez odpowiedzi pytanie, w jaki sposób tak złożone struktury przejawiają się tak unikalnie dla każdej osoby na kuli ziemskiej. Równie wyjątkowe jest dawne i bieżące środowisko osoby. To właśnie dzięki zrozumieniu środowiska możemy zacząć rozumieć złożone zachowanie.

Funkcjonalne podejście do relacji typu zachowanie–zachowanie. Od czasu pierwotnej koncepcji Skinnera analiza zachowania bardzo się rozwinęła. W następnym rozdziale omówimy zagadnienie ekwiwalencji bodźców i pokażemy, w jaki sposób doszło do sformułowania właściwego teorii ram relacyjnych wyjaśnienia wielu relacji wywiedzionych między bodźcami i nowszych teorii. Na razie pominiemy szczegóły, ponieważ chcemy skupić się na tym, czym jest podejście funkcjonalne i czym się ono różni od bardziej tradycyjnych ujęć – oraz dlaczego ACT i RFT wymagają zrozumienia, jak jedno działanie może odnosić się do drugiego.

Weźmy neurotypowo rozwijające się dziecko mówiące po angielsku, które na ogół reaguje na pochwałę i krytykę społeczną jak na – odpowiednio – wzmocnienie społeczne i karę społeczną. Jeśli takie dziecko nauczy się, że „mal” jest przeciwieństwem „bon”, a „bon” oznacza to samo co „good” (dobry), prawdopodobnie będzie można trenować zachowania, używając słowa „mal” w charakterze konsekwencji negatywnej. Na tę chwilę załóżmy, że właśnie tak się stało. Teoria ram relacyjnych ostatecznie wyjaśni, jak i dlaczego tak się dzieje, ale na razie to pomijamy i na potrzeby naszego przykładu pozostajemy przy uproszczonym opisie.

Teraz wyobraźmy sobie, że dwaj analitycy nieznający historii dziecka – strukturalista poznawczy i analityk zachowania – zastanawiają się, dlaczego dziecko unika powtarzania działań, po których słychać słowo „mal”. Strukturalista poznawczy może tłumaczyć to tym, że słowo „mal” znajduje się w sieci semantycznej, która nadaje mu awersyjne znaczenie. Z kolei analityk zachowania sugeruje, że jest to kara warunkowa, ponieważ słowo to prawdopodobnie zostało powiązane ze słowem „bad” (zły). W rzeczywistości nie może to być kara warunkowa, ponieważ to słowo nigdy nie zostało skojarzone z karą pierwotną ani warunkową – nigdy nie było słyszane ani widziane w tym samym kontekście, co coś złego. Nie ma też żadnych formalnych właściwości istniejących kar warunkowych – nie może wynikać z generalizacji bodźca. W rezultacie, gdyby taka analiza „karania warunkowego” została odniesiona do innych dzieci, wkrótce stosowalibyśmy warunki dalekie od tych, które w rzeczywistości doprowadziły do danego zachowania.

Strukturalista poznawczy ma zupełnie inny problem. Pojęcie sieci semantycznej nie mówi mu, co ma zrobić, aby w ogóle spróbować ustanowić zachowanie. Sieci semantyczne opisują rezultat, ale nie sposób doprowadzenia do niego.

Opis funkcjonalny mówi analitykom, co należy zrobić, aby ustanowić lub podtrzymać dane zachowanie… ale tylko wtedy, gdy jest adekwatny. Aby zrozumieć relacje funkcjonalne, które doprowadziły do zachowania dziecka, trzeba wiedzieć, jak jedno zachowanie odnosi się do drugiego.

W omawianym przypadku musielibyśmy zrozumieć, w jaki sposób „mal” zostało w pewien szczególny sposób odniesione do „good” oraz jak i dlaczego użycie słowa

„mal” zadziałało jako konsekwencja innego zachowania. Opisujemy tu relację zachowanie–zachowanie. Jeśli chcemy wykorzystać pojęcia behawioralne do przewidywania zachowań i wpływania na nie, gdy mamy do czynienia z relacjami zachowanie–zachowanie, ważne jest zrozumienie kontekstów, w których występuje każde z dwóch powiązanych działań, a także kontekstu wystąpienia relacji między tymiż działaniami. Pojęcia muszą być funkcjonalne i kontekstualne (Hayes i Brownstein, 1986), przy czym wzajemnie na siebie oddziałują.

Rycina 1.2. Konteksty dwóch zachowań a kontekst relacji między tymiż zachowaniami

Źródło: opracowanie własne.

Aby móc zastosować rozumienie funkcjonalne i kontekstualne, musielibyśmy znać historię i okoliczności (kontekst), które doprowadziły do każdego ze zdarzeń behawioralnych, oraz ich wzajemną relację. Należy podkreślić zwłaszcza ten ostatni element, ponieważ jest on bardzo często pomijany. Zrozumienie tych trzech cech kontekstualnych jest dokładnie tym, co RFT i ACT proponują idiograficznie. Jednakże, jeszcze zanim do tego dojdziemy, warto zauważyć, że kiedy analitycy zachowania pytają, dlaczego określone zdarzenia pełnią daną funkcję, niekiedy trzeba zrozumieć relacje zachowanie–zachowanie, nim będzie można udzielić odpowiedzi użytecznej praktycznie i zasadnej naukowo.

Tego rodzaju wiedza okazuje się kluczowa, gdyż analitycy zachowania wykorzystują metody naukowe w sposób funkcjonalny – do izolowania idiograficznie sensowych interakcji funkcjonalnych między zmiennymi środowiskowymi a zachowaniem. Interakcje funkcjonalne są odkrywane w procesie zwanym analizą funkcjonalną, czyli poprzez obserwację czy też analizę interakcji zachowanie–środowisko na poziomie zachowującego się w jakiś sposób organizmu. Następnie opracowywane są odpowiednie interwencje w celu oddziałania na zmienne środowiskowe, aby spowodować zmianę zachowania.

Większość koncepcji w innych tradycjach psychologii stosowanej jest weryfikowana na podstawie normatywnych spójności między ludźmi. Klasyczny przykład stanowi psychometria. Analiza psychometryczna nie dotyczy funkcjonalno-kontekstualnej rzeczywistości ludzi – to jest historii jednostek i odnoszących się do nich okoliczności – lecz strukturalnych spójności w posługiwaniu się językiem między ludźmi. Problem w tym, że zmienność między jednostkami oraz zmienność wewnątrz jednostek to nie to samo. W fizyce statystycznej wiadomo od ponad wieku, że nie da się wiarygodnie przejść od zachowania zbioru elementów do przewidywania zachowania pojedynczego elementu, który znajduje się w tym zbiorze – z wyjątkiem kilku bardzo nadzwyczajnych okoliczności opisanych przez twierdzenie ergodyczne (Birkhoff, 1931; von Neumann, 1932). Żadna z tych okoliczności (a mianowicie stacjonarność i fakt, że wszystkie elementy wykazują te same właściwości dynamiczne) nie dotyczy ludzi. Ujmując rzecz prościej: z naukowego punktu widzenia konieczne jest przeprowadzenie analizy funkcjonalnej idiograficznie, a następnie stopniowe uogólnienie jej do stwierdzeń nomotetycznych. W dalszej części książki omówimy tę kwestię bardziej szczegółowo.

Niepewna relacja między zmiennością jednostki a zmiennością wewnątrz jednostki częściowo wyjaśnia, dlaczego trudno jest przełożyć podejście normatywne na wiarygodne interwencje. Łatwo na przykład użyć psychometrii do oceny emocji, myśli i zachowań jawnych bez wnikania w historię tych zdarzeń ani w konteksty, w których one występują. To oznacza, że możemy pozostać z utajonymi konstruktami, które „wyjaśniają” działanie, ale nie wskazują, co mamy zrobić, aby owo działanie zmienić. A to poważny problem.

Gdyby pojawiła się nowa strategia analizy funkcjonalnej, zakres naszej dziedziny mógłby się znacznie poszerzyć, a głębia naszych interwencji – wyraźnie poprawić. Widzieliśmy to na przykładzie powszechnie wykorzystywanej techniki stosowanej analizy zachowania, jaką jest eksperymentalna analiza funkcjonalna (Iwata, Dorsey, Slifer, Bauman i Richman, 1994). Technika ta okazała się ewolucyjnym punktem zwrotnym w naszej dziedzinie (podobnym do behawioralnego punktu zwrotnego, ale doświadczanym przez wszystkich członków społeczności poprzez zbiorową zmianę zachowania). Wcześniej często zakładano, że zachowanie pozostaje pod wpływem wzmacniania i karania – co stanowi stosunkowo prosty model w kontekście opracowywania interwencji behawioralnej. Jeśli analityk chce, aby zachowanie występowało częściej, musi je wzmacniać. Wzmocnienia wysokiej jakości, które są dostarczane natychmiast i w sposób zależny od zachowania, przyniosą największe zmiany. W większości przypadków jednak klienci nie są kierowani do analityka zachowania ani nie szukają jego pomocy w celu nasilenia jakichś zachowań, lecz raczej zależy im na ograniczeniu tych, które są uważane za destrukcyjne lub szkodliwe, jak choćby stereotypie wokalne czy samookaleczenia. I znów rozwiązanie jest dość proste: poważne kary, które są dostarczane natychmiast i zależne od zachowania, przyczynią się do największej redukcji takich zachowań.

Zważywszy na bieżący stan wiedzy, można stwierdzić, że ten prosty model może być niebezpieczny. Nadużywanie karania może prowadzić do długoterminowych negatywnych skutków społecznych, emocjonalnych i behawioralnych. Jest mało prawdopodobne, by pozytywne zachowania utrzymały się po wycofaniu niefunkcjonalnych wzmocnień. Analitycy zachowania wciąż próbują wyswobodzić się z tej epoki nauki o zachowaniu, ale niektórzy nadal stosują wiele dawnych praktyk wobec osób z autyzmem, tyle że pod bardziej akceptowalnymi nazwami (np. „obszar refleksji” zamiast „time out” czy „miejsce wykluczenia społecznego”, „wycofanie wzmacniania” błędnie nazywane „wygaszaniem”).

Eksperymentalna analiza funkcjonalna zapewniła metodę owej analizy pozwalającą wyjść poza bardzo ograniczony model zmiany zachowania. Zachowanie pełni określoną funkcję. Aby zmienić zachowanie, musimy zacząć od określenia, jaką funkcję ono pełni dla danej osoby – co należy zrobić w szerokim zakresie i empirycznie, a nie tylko koncepcyjnie. Początkowo praca z wykorzystaniem eksperymentalnej analizy funkcjonalnej skupiała się na zachowaniach samookaleczających dzieci z autyzmem. „Zachowanie samookaleczające” to opis struktury (tj. tego, jak zachowanie wygląda), a nie funkcji. W przypadku eksperymentalnej analizy funkcjonalnej manipuluje się warunkami funkcjonalnymi i ustala ich wpływ na względne tempo zachowania. Jeśli na przykład samookaleczanie występuje najczęściej w warunku, w którym umożliwia ucieczkę od wymagań, to możemy założyć, że funkcją tego zachowania jest właśnie ucieczka. Interwencja funkcjonalna mająca na celu ograniczenie samookaleczeń wymaga zatem ustanowienia nowego zachowania, takiego jak funkcjonalna reakcja komunikacyjna, które pełni tę samą funkcję, lecz jest bardziej efektywne. Przestaje być potrzebne jakiekolwiek karanie, a zachowanie, które chcemy wspierać, jest podtrzymywane przez wzmocnienia funkcjonalne.

Eksperymentalna analiza funkcjonalna stanowi również dobry przykład tego, jak ważne jest rozwijanie naukowych modeli zmiany zachowania. Model, który zakłada wyłącznie wzmacnianie i karanie jako funkcje, z konieczności zaowocuje strategiami analitycznymi mającymi na celu ustalenie względnego tempa wzmacniania i karania. Co więcej, interwencje będą próbowały wpłynąć na zachowanie z wykorzystaniem jedynie tych procesów. Dodanie do naszego modelu naukowego operacji ustanawiających (np. wymagań, deprywacji uwagi) otworzyło drzwi do bardziej funkcjonalnego podejścia do interwencji, które miało na celu ustanowienie nowych zachowań odnoszących się do tych funkcji operacji ustanawiających / operacji znoszących. Prawdą jest również, że to obecnie „tradycyjne” podejście do eksperymentalnej analizy funkcjonalnej natrafiło na barierę w postaci relacji wywiedzionych między bodźcami, ale i tak powinniśmy traktować to jako znaczny postęp.

Teraz pora zrobić kolejny krok – odkryć następny ewolucyjny punkt przełomowy – który pozwoli zająć się wywiedzionymi relacjami dzięki dalszemu rozwojowi metod analizy funkcjonalnej związanych bezpośrednio z wyzwaniami typowymi dla ludzi. Naszym zdaniem ACT i RFT – jako nowa strategia funkcjonalna w ramach analizy zachowania – trwale zmienią zakres problemów praktycznych, które będziemy w stanie rozwiązać, i zwiększą zróżnicowanie populacji klinicznych, którym będziemy mogli pomóc. Zmienią również istotnie sposób, w jaki pomagamy osobom, które zwykle odnosiły korzyść z interwencji behawioralnej. Aby zobaczyć, jak to się stanie, musimy przejść od kwestii badania i zmiany relacji zachowanie–zachowanie do nauki dotyczącej zdarzeń prywatnych.

Funkcjonalne podejście do zdarzeń prywatnych. Analitycy zachowania zwykle skupiają się na zachowaniach jawnych, ale dość szeroko rozumieją pojęcie „zachowanie”. Początkowo Skinner definiował zachowanie na dwa różne sposoby. Topograficznie ujmował je jako ruch organizmu lub jego części w układzie odniesienia ustanowionym przez sam organizm lub przez różne zewnętrzne obiekty czy pola siłowe (Skinner, 1995). Nie jest to jeszcze definicja funkcjonalna, ponieważ zgodnie z nią podniesienie ręki w celu zwrócenia czyjejś uwagi i podniesienie ręki w celu rozciągnięcia mięśni to jedno i to samo zachowanie. Zaledwie kilka zdań dalej Skinner (1995) zdefiniował zachowanie jako funkcjonowanie organizmu, który jest zaangażowany w działanie lub obcuje ze światem zewnętrznym. Z tej perspektywy zachowanie i okoliczności, które na nie oddziałują, to dwa aspekty jednego zdarzenia, a wszystko, co wiąże się z obcowaniem ze światem, jest częścią analizy zachowania. Skinner nigdy nie powrócił do tych definicji, ale z upływem czasu drugie rozumienie zachowania coraz wyraźniej dominowało. Mówił on o myśleniu jako zachowaniu, przypominaniu sobie jako zachowaniu, uczuciach jako zachowaniach i tak dalej. Każdy sposób naszej interakcji ze światem, w kontekście publicznym lub prywatnym, był dla niego zachowaniem.

Za „radykalne” w behawioryzmie Skinnera (1945) można uznać to, że zastosował on myślenie związane z zależnościami do zachowania samych naukowców. W ten sposób postawił na głowie tradycyjny behawioryzm metodologiczny i skierował myślenie behawioralne w nowym kierunku.

W przypadku analizy zachowania ten sam funkcjonalno-kontekstualny model zachowania, który jest używany do wywołania pożądanej zmiany w zachowaniu, odnosi się również do naukowca. Z perspektywy stricte funkcjonalno-analitycznej i kontekstualnej „nauka” jest po prostu pojęciem, które reprezentuje zachowanie naukowców w kontekście – jako przedsięwzięcie społeczne, którego pożądaną funkcją jest rozwijanie coraz bardziej ustrukturyzowanych stwierdzeń dotyczących relacji między zdarzeniami, tak aby umożliwić osiągnięcie celów analitycznych w sposób precyzyjny, szeroki i pogłębiony. Innymi słowy, rozwijanie i wykorzystywanie modeli zmiany zachowania jest po prostu wzorcem wspólnych zachowań werbalnych naukowców i praktyków, które mogą się okazać skuteczne w przypadku ważnych społecznie wyzwań behawioralnych (Belisle, 2020). W wyjątkowym przypadku analizy zachowania naukowiec i praktyk są nierozłączni w tak zwanym modelu naukowca praktyka (Belisle, Stanley i Dixon, 2021) i traktuje się ich podobnie jak klientów, których analizujemy.

Omawiane podejście zasadniczo oddziela rozróżnienie „publiczne – prywatne” od rozróżnienia „obiektywne – subiektywne”. Skinner (1945) argumentował, że zachowanie musi być obserwowane w sposób bezpośredni, ale może to dotyczyć również zdarzeń prywatnych takich jak myślenie i odczuwanie. Jak twierdził, obserwacja ma wartość naukową nie dlatego, że jest publiczna, lecz dlatego, że zależności kontrolujące obserwację prowadzoną przez naukowca zapewniają ścisłą kontrolę bodźców ze strony obiektu obserwowanego. Zgodnie z tym poglądem sama liczba potencjalnych obserwatorów nie powinna być głównym czynnikiem rozstrzygającym o tym, co uznamy za zachowanie, a więc i o tym, co jest dostępne dla analizy zachowania.

Weźmy na przykład ćwiczenie przemówienia w myślach. Osoba może mówić i słuchać bez zewnętrznych sygnałów wykonywania tych czynności: zauważać momenty, gdy słowa nie przychodzą łatwo, więc muszą być dalej ćwiczone, „słuchać” efektownych pauz czy zastanawiać się, jak zaakcentować wybrane słowo. Tego rodzaju przemawianie prywatne jest zachowaniem – a przynajmniej tak twierdził Skinner. Jest ono bezpośrednio obserwowalne.

Jeśli zależności sterujące obserwacją są luźne, błędy pojawią się niezależnie od tego, czy obserwacja dotyczy zdarzenia publicznego, czy prywatnego. Na przykład dziecko może twierdzić, że boli je brzuch, aby uniknąć sprawdzianu z matematyki. Jednakże ten sam proces z łatwością zachodzi również publicznie. Załóżmy, że studentom pokazano przez jedną trzecią sekundy następujący slajd:

Paryż na
na wiosnę

Jeśli studenci zostaną poproszeni o zapisanie wyświetlonych słów, powiedzą, że widzieli słowa „Paryż na wiosnę”. Zgodność między obserwacjami będzie bardzo wysoka. Gdy jednak pokażemy ten sam slajd przez minutę, studenci zauważą ze śmiechem, że dłuższa obserwacja dowodzi, iż tamta „obserwacja” wynikła ze znajomości frazy i miejsca podziału wersów, a nie wyłącznie z rzeczywistych słów i stymulacji, jaką zapewniają. Dlatego, jak twierdził Skinner, racja większości nie jest rzetelnym wskaźnikiem naukowego obiektywizmu.

Analitycy zachowania słusznie chcą się skupiać na zachowaniach jawnych, co nie powinno się zmieniać. Jednakże ważnym aspektem funkcjonalnej i kontekstualnej tradycji behawioralnej jest chęć zajęcia się różnymi właściwościami działania człowieka, także prywatnymi, jeśli istnieją ku temu powody koncepcyjne lub praktyczne. Krótko mówiąc, analiza zachowania „nie upiera się przy dochodzeniu do prawdy drogą uzgodnienia faktów, dzięki czemu może rozważać zdarzenia mające miejsce w »podskórnym«, osobistym świecie” (Skinner, 2013, s. 36). Odpowiedni podział działań prywatnych na jednostki to wyzwanie, lecz nie jest to nic wyjątkowego, ponieważ „każda jednostka zachowania sprawczego jest do pewnego stopnia sztuczna. Zachowanie jest spójną, ciągłą aktywnością integralnego organizmu, chociaż dla celów teoretycznych lub praktycznych można analizować jego części” (Skinner, 1953, s. 116).

To radykalnie funkcjonalne idee. Analiza funkcjonalna naukowca otwiera drzwi do zdarzeń prywatnych. Możemy podzielić strumień działań osoby, jeśli to pomoże nam zrozumieć, co zrobić, by jej pomóc. Rozróżnienia są postrzegane jako zaledwie użyteczne narzędzia, a nie twierdzenia ontologiczne. Za każdym razem, gdy osoba jest pytana: „Co myślisz?” albo „Co czujesz?”, strumień zachowań w pewnym stopniu jest dzielony, a jedynym problemem pozostaje to, jak najlepiej w sposób funkcjonalny analizować ludzką złożoność.

Aby zobaczyć, jak ten sposób myślenia prowadzi nas ponownie do relacji zachowanie–zachowanie, rozważmy pytanie: „Dlaczego to zrobiłeś?”. Kiedy zapytany w odpowiedzi formułuje pewną regułę, ten społeczny „kontekst podawania powodu” stanowi przykład, jak można zmienić relacje zachowanie–zachowanie. Osoba, która ma „dobry powód”, aby – powiedzmy – nie iść na umówione spotkanie, jest bardziej skłonna je opuścić nie tylko ze względu na sytuację zewnętrzną, ale także dlatego, że wie, iż jedno zachowanie (umiejętność wytłumaczenia niedotrzymania obietnicy) zmienia kontekst drugiego zachowania (negatywne konsekwencje niepójścia na spotkanie będą mniej prawdopodobne, jeśli zostanie przedstawiony powód).

Rycina 1.3. „Dobry powód” pozwala przewidywać mniejsze prawdopodobieństwo kary społecznej

Źródło: opracowanie własne.

W tym przypadku społeczny/werbalny kontekst podania powodu jest historyczną i sytuacyjną wskazówką, w której konkretna sieć werbalna może służyć jako bodziec różnicujący (SD) dla innego zachowania. Zwróć jednak uwagę, że osoba, która nie weźmie udziału w spotkaniu, będzie musiała sformułować regułę (wymówkę lub powód) i samodzielnie przeanalizować jej wiarygodność. Małe dziecko na pytanie: „Dlaczego to zrobiłeś?” może odpowiedzieć: „Bo tak”, ale kompetentny werbalnie dorosły już tego nie zrobi. Umiejętność samodzielnego wykrywania dobrych powodów to skomplikowane zachowanie. Wyjaśnienie: „Pies zjadł mój kalendarz” nie jest topograficznie słabsze od: „Zepsuł mi się samochód”, ale wiąże się z dużo mniejszym prawdopodobieństwem zmiany konsekwencji społecznych. W niektórych środowiskach (np. obóz wojskowy dla rekrutów) żadna wymówka nie zostanie uznana za wiarygodną, niezależnie od jej rzeczywistych podstaw. Przy czym próby dookreślenia takich kontekstów są zwykle uważane za niegrzeczne. Kiedy następnym razem ktoś ci powie, że nie stawił się na spotkanie z tobą, ponieważ o nim zapomniał, spróbuj dopytać: „Dlaczego zapomniałeś?”, a poczujesz, że wkraczasz na nowe i niebezpieczne terytorium kontaktów społecznych.

Właśnie tego rodzaju relacje sprawiają, że analiza funkcjonalna istot werbalnych jest trudna, ale zarazem pomagają opisać działanie ACT. Terapia akceptacji i zaangażowania zmienia konteksty społeczne/werbalne, które wiążą zachowania ze sobą, w tym zachowania publiczne i prywatne – osłabia owe konteksty, gdy prowadzą do autodestrukcyjnych relacji zachowanie–zachowanie, a umacnia je, gdy pomaga to osobie zrezygnować z mniejszych wcześniejszych wzmocnień na rzecz wzmocnień większych, ale późniejszych.

Nawiasem mówiąc, takie podejście pozwala uniknąć funkcjonalnego błędu mentalistycznego, który polega na przypisywaniu właściwości przyczynowych działaniom w odniesieniu do innych działań z pominięciem kontekstów, które prowadzą do funkcjonalnych relacji między zachowaniami. Mentalizm pojawia się częściej, gdy prywatne zachowanie jest uważane za przyczynę zachowania publicznego (stąd jego potoczna nazwa), lecz błąd bierze się z analizy, a nie z kwestii prywatności. Podczas gdy kontekstem można bezpośrednio manipulować, zachowania są z natury „zmiennymi zależnymi” – zależą od kontekstu. Traktowanie relacji zachowanie–zachowanie jako przyczynowo-skutkowych bez określenia kontekstu stanowi sedno mentalizmu. Taki błąd w przypadku całkowicie jawnego zachowania byłby dziwny, ale jest możliwy. Podobnym błędem byłoby stwierdzenie: „Jan dobrze rzuca piłką baseballową, ponieważ świetnie trafia do kosza” – po prostu jest to rzadkie, gdyż każdy zdaje sobie sprawę, że ma do czynienia z dwoma różnymi zachowaniami. Jest to jeden z powodów, dla których behawioryści obstają przy nazywaniu wszystkich form ludzkiego działania zachowaniem. Sztywne stanowisko w tej kwestii wiąże się ze zbyt wysokimi kosztami w kulturze ogólnej, ale pomocne jest to, że niemal wszyscy analitycy zachowania mieli kontakt ze środowiskiem edukacyjnym, w którym kładzie się nacisk na określanie wszelkich zdarzeń psychicznych za pomocą jednej właściwej nazwy, jaką jest właśnie „zachowanie”.

Analiza funkcjonalna a stosowana analiza zachowania

Chyba każda dziedzina ma swój charakterystyczny język i właściwe sobie podejście. W naszym przypadku jest to coś więcej niż „nazywanie wszystkiego zachowaniem”. Stosowana analiza zachowania (SAZ) to dziedzina definiowana przez idiograficzną analizę funkcjonalną. Termin ten nie odnosi się do żadnej pojedynczej procedury, techniki ani zestawu technik. Analitycy zachowania zbyt często używają wymiennie pojęć „analiza funkcjonalna” i „eksperymentalna analiza funkcjonalna” autorstwa Briana A. Iwaty, co jest problematyczne z wielu powodów, a przegląd historii analizy zachowania pokazuje dlaczego.

Wspomnianego terminu użył pierwotnie Skinner w odniesieniu do własnych eksperymentalnych analiz organizmów innych niż ludzkie (Dixon, Vogel i Tarbox, 2012; Schlinger, 2017). Analizy te nie obejmowały „czterech funkcji” Iwaty, a wiele wczesnych eksperymentów nie zawierało nawet warunku kontrolnego. Przez długi czas funkcjonalna analiza zachowania w ogóle nie dotyczyła ludzi.

Jedno z pierwszych badań naukowych mających na celu zastosowanie metod analizy funkcjonalnej w odniesieniu do człowieka zostało przeprowadzone przez Paula R. Fullera – czterdzieści lat przed tym, jak Iwata z zespołem opracował eksperymentalną analizę funkcjonalną (Sturmey, 2020). Według dzisiejszych standardów interwencja i zachowanie docelowe wydają się dość łagodne. Otóż zastosowano wzmacnianie pozytywne, aby nauczyć osiemnastoletniego chłopaka z głęboką niepełnosprawnością intelektualną podnoszenia ręki. Pamiętajmy, że przed tym eksperymentem typu N = 1 powszechnie uważano, iż osoby z głęboką niepełnosprawnością są niezdolne do nauczenia się czegokolwiek. Ta strategia analizy funkcjonalnej – koncentrująca się wówczas wyłącznie na nieco arbitralnym wzmocnieniu (posłodzonej wodzie) – przygotowała grunt pod rozwój obszaru analizy funkcjonalnej.

Pierwsze solidne prace z udziałem ludzi również nie były prowadzone w dziedzinie terapii autyzmu. Ogden R. Lindsley i jego współpracownicy (w tym Skinner) rozszerzyli je w latach pięćdziesiątych XX wieku na hospitalizowanych pacjentów psychiatrycznych, aby zaradzić różnorodnym trudnościom behawioralnym doświadczanym przez tę populację (Sturmey, 2020). Wiązało się to z systematycznym gromadzeniem danych behawioralnych i rozwojem technik wykorzystujących zależności wzmacniające w celu oddziałania na zachowanie.

Najwcześniejsze użycie terminu „analiza funkcjonalna” kładło zatem nacisk na eksperymentalną analizę zachowania na poziomie idiograficznym. Niezwykle ważne dla szerzej rozumianej psychologii było to, że Skinner i jego współpracownicy byli w stanie skutecznie „włączać” i „wyłączać” zachowanie poprzez manipulowanie zmiennymi w wysoce kontrolowanym środowisku (tzw. klatka Skinnera). Od początku celem było zastosowanie tego podejścia na potrzeby rozwiązywania poważnych problemów osobistych i społecznych doświadczanych przez ludzi (Skinner, 2022), a wczesne prace Paula R. Fullera i Ogdena R. Lindsleya, jak również badaczy takich jak Sidney W. Bijou i Charles B. Ferster, przygotowały grunt pod metodę analizy funkcjonalnej, która kładła nacisk na eksperymentalną kontrolę zachowania.

Termin „analiza funkcjonalna” zaczął funkcjonować jako bardzo pojemne określenie, obejmujące znacznie szerszą strategię rozumienia interakcji funkcjonalnych między środowiskiem a zachowaniem na poziomie jednostki, która to strategia następnie była uogólniana nomotetycznie przez zasady zachowania. Obejmowała ona eksperymenty, ale również próby przekształcenia spójnych wyników eksperymentalnych w ustalone zasady uczenia się i zachowania, a potem teoretycznego rozszerzenia owych wyników w taki sposób, abyśmy mogli wyciągać przedeksperymentalne wnioski na temat złożonych form zachowania człowieka (tj. formułować teorie i prawa). Ciekawym przykładem tego ostatniego etapu było opisanie przez Skinnera (1957) teorii zachowania werbalnego jako „funkcjonalnej analizy języka” praktycznie bez żadnego poparcia empirycznego.

Stosowana analiza zachowania wyłoniła się w ramach owego szerszego zastosowania analizy funkcjonalnej. W przełomowym artykule na temat SAZ, zawierającym opis siedmiu definiujących ją wymiarów, analiza funkcjonalna jest wszechobecna w każdym wymiarze (Baer, Wolf i Risley, 1968). Określenie „stosowana” odnosi się do stosowania strategii analizy funkcjonalnej w celu rozwiązywania problemów związanych z zachowaniem człowieka. „Analiza” opisuje strategię, która wymaga funkcjonalnej analizy ciągłej interakcji między środowiskiem a zachowaniem. W trosce o to, aby wykorzystywane przez nas techniki były koncepcyjnie systematyczne, stosujemy zasady wykraczające poza opis analizy funkcjonalnej. Musimy się upewnić, że interwencje są techniczne, byśmy mogli wyizolować interakcje między środowiskiem a zachowaniem oraz by manipulowanie środowiskiem efektywnie zmieniało zachowanie (tj. było funkcjonalne). Ostatni wymiar – generalność – odnosi się do tego, że bierzemy pod uwagę pełen strumień interakcji funkcjonalnych między środowiskiem a zachowaniem i że zmiany w zachowaniu zachodzą w różnych kontekstach. Model ten zasadniczo sprowadza się do idei, że analiza zachowania stanowi wykorzystanie analizy funkcjonalnej (szeroko rozumianej) w celu zbadania zachowań ważnych dla ludzi.

Oznacza to, że analizy zachowania nie można zdefiniować za pomocą zestawu technik – nawet tak rewolucyjnych, jak eksperymentalna analiza funkcjonalna. I chociaż do tej pory skutecznie stosowaliśmy strategie analizy funkcjonalnej w pracy z dziećmi z autyzmem, to jednak SAZ nie odnosi się do pojedynczej populacji czy niewielkiego podzbioru zachowań. Niezrozumienie tej kwestii nie tylko nie pozwala docenić historii terminu „analiza funkcjonalna”, którą pokrótce opisaliśmy, ale także uniemożliwia naszej dziedzinie, praktykom analizy zachowania i klientom na pełną realizację naszego potencjału.

Stosowana analiza zachowania wyłania się z idiograficzno-funkcjonalnego – a nie strukturalnego – ujęcia zachowania. Przy czym nie dotyczy to jedynie SAZ, ale także służy do rozróżnienia podejść w ramach kilku dyscyplin naukowych. Filozofia leżąca u podstaw SAZ jest behawiorystyczna, ale nie w tradycyjny sposób; „radykalne” w radykalnym behawioryzmie jest to, że koncepcje analizy funkcjonalnej odnoszą się również do badacza (Moore, 2007). Ten krok otwiera możliwość analizy zdarzeń prywatnych, ale zawsze w ramach podejścia funkcjonalnego i kontekstualnego (Zettle, Hayes, Barnes-Holmes i Biglan, 2016; Ivancic i Belisle, 2019). Wszystkie formy zachowania mogą wchodzić w relacje zachowanie–zachowanie, ale kiedy tak się dzieje, analiza zawsze jest funkcjonalna i kontekstualna. W ten sposób unika się błędu mentalistycznego. Terapia akceptacji i zaangażowania skupia się szczególnie na tych funkcjonalno-kontekstualnych właściwościach, które określają, jak działają relacje zachowanie–zachowanie, zwłaszcza w odniesieniu do rozwiązywania problemów związanych z ludzkim zachowaniem.

Czym jest ACT dla analityków zachowania?

Terapia akceptacji i zaangażowania jako podejście stosowane przez analityków zachowania musi nie tylko uwzględniać analizę funkcjonalną, ale wręcz być przez nią definiowana. Mark R. Dixon i jego współpracownicy wyjaśniają, w jaki sposób każdy z siedmiu wymiarów tego, co według wspomnianego wcześniej artykułu definiuje stosowaną analizę zachowania, pojawia się w interwencjach opartych na ACT (Dixon, Hayes, Stanley, Law i Al-Nasser, 2020). Terapia akceptacji i zaangażowania spełnia w każdym wymiarze wymagania podejścia behawioralnego, co sugeruje, że może, a nawet powinna być praktykowana przez analityków zachowania. Zakres jej zastosowań wykracza poza granice analizy zachowania, zatem analitycy zachowania praktykujący ACT muszą pamiętać o kilku warunkach.

Po pierwsze, należy wziąć pod uwagę dopasowanie między klientem a ACT. Jeśli klient nie demonstruje repertuaru relacyjnego, w którym słowa lub symbole mają funkcje, a te są częściowo wywiedzione, podejście to może być dla niego zbyt trudne do zrozumienia. Biorąc pod uwagę, że ACT jest w dużej mierze terapią opartą na rozmowie, jej uczestnikt musi rozumieć wypowiadane słowa. Ponadto, ponieważ spora część ACT jest zakorzeniona w metaforze i doświadczeniu, potrzebna mu będzie pewna zdolność do pracy doświadczeniowej i do zrozumienia związku metafor z jego życiem.

Po drugie, mierzony wskaźnik głównej zmiennej zależnej będącej przedmiotem zainteresowania powinien pozostać niezmienny przed interwencją ACT i w jej trakcie. Dla analityków zachowania taki pomiar zwykle pociąga za sobą mierzalną i policzalną, weryfikowalną manifestację zachowania. Należy zachować ostrożność, dryfując w kierunku bardziej subiektywnych wskaźników skuteczności terapii. Na przykład zmiany wyników testów psychometrycznych, choć ważne w niektórych obszarach praktyki, powinny być postrzegane jako miary uzupełniające, a nie podstawowe. Oczywiście samoocena subiektywnego doświadczenia klienta jest w rzeczywistości zachowaniem i może dostarczyć ważnych informacji na temat ukrytych zdarzeń prywatnych, lecz dla większości praktykujących analityków zachowania będą one wtórne w stosunku do obiektywnych rezultatów behawioralnych, które doprowadziły do podjęcia terapii.

Po trzecie, klienci, zachowania docelowe i otoczenie muszą pasować do zdefiniowanego zakresu praktyki analityków zachowania. Różni się to w zależności od regionu, ale błędem jest myślenie, że tylko dlatego, iż postępowanie jest spójne z ACT, wszystko staje się jasne. Należy zauważyć, że ACT nie jest interwencją samą w sobie. Nie istnieje jeden formalny protokół ACT, który stosuje się w odniesieniu do każdej trudności. Terapia akceptacji i zaangażowania stanowi raczej pewien model terapeutyczny o szerokim zakresie i dużej zmienności. Gdy zrozumiemy zasady leżące u podstaw interwencji opartych na ACT, wówczas będziemy mogli znacznie precyzyjniej określić, co obejmuje terapia, i pozostać w zakresie interwencji behawioralnej. W rzeczywistości znajdzie tu zastosowanie wiele narzędzi już używanych przez analityków zachowania i będzie można poszerzyć ich zakres, biorąc pod uwagę podstawowe procesy modelu ACT.

Po czwarte, jeśli przyjmiemy, że ACT mieści się w zakresie praktyki stosowanej analizy zachowania, analitycy zachowania powinni przejść odpowiednie przeszkolenie w jej stosowaniu. Przeczytanie niniejszej książki to jeden krok. Kolejnym jest ciągłe poszukiwanie możliwości szkoleniowych i superwizji ze strony bardziej doświadczonych analityków zachowania. Nie różni się to niczym od innych interwencji z obszaru analizy zachowania, a opcji jest coraz więcej. To bardzo ciekawy czas na bycie analitykiem zachowania i warto się zagłębić w ten temat.

Czym jest analiza zachowania dla ACT?

Współcześni analitycy zachowania dorastali w świecie, w którym analiza zachowania stanowiła dziedzinę zawodową w dużej mierze koncentrującą się na osobach z niepełnosprawnościami rozwojowymi. Terapia akceptacji i zaangażowania budzi zainteresowanie tej grupy specjalistów częściowo ze względu na swoją użyteczność dla poszerzenia zakresu ich praktyki, zwłaszcza w połączeniu z RFT. Ów poszerzony zakres dotyczy pracy z osobami z niepełnosprawnościami rozwojowymi, ale także wielu innych obszarów zachowania człowieka.

Warto jednak zastanowić się również nad tym, co analiza zachowania – jako dyscyplina i jako obszar praktyki – może wnieść do ACT. Jak już wspomnieliśmy, terapia akceptacji i zaangażowania należy do sfery analizy zachowania, ale jej rozwój jako programu w ramach tejże analizy zachowania wymaga dodatkowych działań. Część z nich rozpoczęto w programie badawczym dotyczącym ACT/RFT, ale nie zostały one ukończone; pozostałe to działania, których podjęcie jest możliwe dzisiaj, lecz nie było możliwe czterdzieści lat temu.

Zarówno ACT, jak i RFT jako program badań i praktyki zrodziła się na początku lat osiemdziesiątych XX wieku w laboratorium prowadzonym przez młodego psychologa klinicznego o orientacji behawioralnej i profesora realizującego badania podstawowe w analizie zachowania. Wspomniany psycholog kliniczny to jeden z autorów niniejszej książki – Steven C. Hayes. W okresie, kiedy powstawały ACT i RFT, był on (w latach 1980–1983) zastępcą redaktora naczelnego „Journal of Applied Behavior Analysis” i regularnie publikował w „Journal of the Experimental Analysis of Behavior”. Według każdej ówczesnej poprawnej definicji Hayes był analitykiem zachowania.

Z kolei wspomniany profesor, który prowadził badania podstawowe w analizie zachowania, nie zaznaczył swojej obecności na liście autorów ważniejszych publikacji poświęconych ACT i RFT, ponieważ zmarł nagle na atak serca w 1986 roku w wieku pięćdziesięciu trzech lat, gdy owe artykuły dopiero nabierały kształtu. W chwili śmierci Aaron J. Brownstein był członkiem rady redakcyjnej „Journal of the Experimental Analysis of Behavior”, prezesem Southeastern Association for Behavior Analysis oraz świeżo wybranym redaktorem naczelnym „Behavior Analyst”. I oczywiście analitykiem zachowania. Brownstein odegrał kluczową rolę w analizie tego, jak odnieść się do relacji zachowanie–zachowanie w sposób niementalistyczny (Hayes i Brownstein, 1986) – kwestii, którą obszernie omówiliśmy w tym rozdziale, a która zyskała na znaczeniu, gdy implikacje RFT stały się jasne.

Wkrótce po śmierci Brownsteina Hayes został dyrektorem ds. szkolenia klinicznego na University of Nevada, co przyspieszyło wykorzystanie ACT w praktyce klinicznej, lecz spowolniło jej rozwój jako formy analizy zachowania w węższym rozumieniu, zwłaszcza że sama analiza zachowania zaczęła się zawężać. We wczesnych publikacjach z zakresu ACT nadal jednak widać wyraźnie rys analizy zachowania. Na przykład – zgodnie z tym, co piszemy w niniejszym rozdziale – Steven C. Hayes i Linda J. Hayes (1992) podkreślali, że istnieją konteksty społeczno-werbalne, które ustanawiają związek między zdarzeniami prywatnymi a innymi zachowaniami, i że to właśnie te konteksty są modyfikowane przez ACT:

Załóżmy, że osoba z agorafobią myśli: „Tylko się ośmieszę w tym centrum handlowym”, po czym wpada w panikę i wraca do domu. Behawiorysta kontekstualny nie wyjaśniałby paniki lub ucieczki na podstawie formy myśli jako takiej, ale na podstawie kontekstów powodujących powstanie relacji myśl–emocja lub myśl–zachowanie jawne. Konteksty te obejmują: (a) takie, które nadają sens treści myśli, czy też kontekst znaczenia dosłownego; (b) takie, które ustalają walencję ośmieszenia, czy też kontekst oceny; (c) takie, które pozwalają osobie „wyjaśnić” i „usprawiedliwić” zachowanie na podstawie zdarzeń prywatnych, czy też kontekst powodu; oraz (d) takie, które ustanawiają cel uniknięcia „niepożądanych” zdarzeń prywatnych, czy też kontekst kontroli emocjonalnej i poznawczej. Zamiast próbować zmienić myśl lub emocję terapeuta może zmieniać te konteksty, aby zmienić relację zachowanie–zachowanie (Hayes i Hayes, 1992, s. 242).

Rycina 1.4 przedstawia podejście kontekstualne na tle innych modeli.

Rycina 1.4. Myśli a zachowanie jawne w różnych modelach

Źródło: opracowanie własne.

W przeciwieństwie do modelu poznawczego, zgodnie z którym myśli bezpośrednio wpływają na zachowanie (lub do tradycyjnych modeli behawioralnych, w których myśli są postrzegane jako epifenomen bądź w których twierdzi się, że myśli nie istnieją), według kontekstualnego modelu behawioralnego opartego na RFT zdarzenia prywatne mogą mieć funkcjonalny wpływ na inne zachowania, lecz ów wpływ sam w sobie jest regulowany przez kontekst. Hayes i Hayes (1992) wymienili kilka takich kontekstów w przytoczonym wcześniej cytacie.

Tylko niektóre z tych kontekstów zostały od tego czasu dogłębnie zbadane, a szerszym implikacjom tego ogólnego podejścia poświęcono w badaniach ograniczoną uwagę. Analitycy zachowania mierzą się współcześnie z tymi wyzwaniami, a ich analityczne podejście okazuje się bardzo potrzebne.

Rozważmy przykładowo podawanie powodu. Istnieje bogata literatura behawioralna na temat relacji typu mówienie–działanie i wiemy, że kiedy społeczność werbalna może monitorować tę relację, ma to wpływ na prawdopodobieństwo wystąpienia zachowania. Kiedy spytamy: „Dlaczego to zrobiłeś?”, zapytana osoba prawdopodobnie poda wyjaśnienie swojego zachowania. Gdy coś zostaje powiedziane publicznie i możemy monitorować, co się dzieje potem, jesteśmy w stanie stwierdzić, czy osoba jest konsekwentna, a jeśli nie jest – dostarczyć odpowiednie konsekwencje. To dlatego wiedza publiczna na temat interwencji „poznawczych” ma tak duże znaczenie. Jeśli dziecko, które boi się ciemności, nauczy się mówić: „Jestem odważny i mogę przebywać w ciemności!”, ma to na nie ogromy wpływ – chyba że skłoni się je do myślenia, iż nikt nie może się dowiedzieć, że ono się tego nauczyło. Wówczas taka sama interwencja nie wywiera absolutnie żadnego wpływu (Rosenfarb i Hayes, 1984). To samo dotyczy „powodów” – werbalnych sformułowań odnoszących się do przyczyny i skutku, których wszyscy używamy do regulowania wpływu społecznego na nasze zachowanie.

Podawanie powodów było przedmiotem najwcześniejszych badań w duchu ACT (np. Zettle i Hayes, 1986). Powstały metody pomiaru powodów (np. autorstwa nieżyjącego już Neila S. Jacobsona i jego uczniów – zob. Addis, Truax i Jacobson, 1995). Przeprowadzono badania w celu sprawdzenia, czy liczba bądź rodzaje podawanych powodów wiążą się z problemami psychicznymi i ich leczeniem. Związek ten został udowodniony – i okazał się bardzo silny. Na przykład Michael E. Addis i Neil S. Jacobson (1996) stwierdzili, że podawanie powodów wiązało się z gorszymi wynikami aktywizacji behawioralnej w depresji.

Kiedy jednak terapia akceptacji i zaangażowania zyskała większe poparcie ze strony tradycyjnej psychologii klinicznej, jej rozwój – tak obiecujący na początku – uległ spowolnieniu. Nieco więcej uwagi poświęcono technice ACT jako formy psychoterapii i znanym klinicystom procesom psychologicznym, które podtrzymują jej oddziaływanie, a nieco mniej kontekstom społeczno-kulturowym, które od początku były równie ważne czy nawet istotniejsze. Być może było to konieczne w ówczesnym kontekście (np. nacisk na randomizowane badania z grupą kontrolną, ponieważ to jedyny sposób, aby stosowane metody zostały potraktowane poważnie w głównym nurcie opieki zdrowotnej), lecz pewne zadania analityczne pozostały niedokończone. W miarę, jak analitycy zachowania wracają do walki, podejmowane są wcześniejsze niedokończone wątki. Skąd się biorą reguły dotyczące Ja i jak działają? Jakie konteksty społeczno-werbalne pozwalają przewidzieć, czy zdarzenia prywatne wpływają na zachowanie jawne? Dlaczego powody mają tak duże znaczenie? Potrzebujemy poznać odpowiedzi na te pytania, a dostarczyć ich może analiza zachowania.

Do tego zadania wnosimy nasze rozległe doświadczenie. Mark R. Dixon studiował na University of Nevada, gdy profesorem był tam Steven C. Hayes, i ma za sobą ponad dwadzieścia lat pracy w głównym nurcie analizy zachowania jako certyfikowany analityk zachowania, propagujący stosowanie ACT na szerszą skalę. Jordan Belisle studiował na Southern Illinois University, gdzie ukończył pierwsze na świecie studia magisterskie z zakresu SAZ. Następnie pracował pod kierunkiem Dixona i nadal zajmuje się kwestią definiowania języka. Nasza trójka reprezentuje zatem trzy pokolenia naukowców zajmujących się głównymi zagadnieniami w dziedzinie analizy zachowania i związanych z jej najważniejszymi ośrodkami.

Należy także wspomnieć o bardziej proceduralnym wkładzie. Współcześni analitycy zachowania potrafią doskonale przekształcać zasady w konkretne procedury. Programowanie behawioralne może mieć znaczenie i warto zauważyć, jak proceduralnie przejrzysta staje się praca oparta na ACT w wykonaniu analityków zachowania. Książka ACT for children with autism and emotional challenges autorstwa Marka R. Dixona (2014) zawiera znacznie więcej konkretnych procedur niż klasyczne książki dotyczące ACT pisane z myślą o psychologach klinicznych (np. Hayes, Strosahl i Wilson, 1999). Autorzy AIM: Accept. Indetify. Move (Dixon i Paliliunas, 2018) idą jeszcze dalej – rozszerzają to na wielopoziomowe planowanie lekcji i oparte na wartościach systemy kierowania zależnościami, które łączą to, czego nauczyliśmy się o podejściach w duchu ACT, z tym, co już wiemy o systemach kierowania zależnościami skoncentrowanych na kliencie. W części 3 niniejszej książki przedstawimy przykłady ilustrujące obie te strategie.

Trzeci obszar stanowi ocena behawioralna. Ze względu na koncentrację na zachowaniu jawnym jest bardziej prawdopodobne, że metody pomiaru procesów elastyczności psychologicznej pojawią się na skutek działań analityków zachowania niż laboratoriów psychologicznych głównego nurtu. Nieskażone nieuzasadnionymi założeniami psychometrycznymi miary idiograficzne okazują się znacznie bardziej rutynowe w analizie zachowania, a kroki potrzebne do zmierzenia kontekstu i jawnego zachowania – lepiej znane jej przedstawicielom. W miarę, jak analizy idiograficzne stają się idionomiczne (tzn. uogólniają się do stwierdzeń nomotetycznych pomagających zwiększyć przejrzystość idiograficzną), analitycy zachowania czują się jak u siebie. Będzie jeszcze wiele do odkrycia i zbadania, gdy zaczniemy stosować zasady rozwinięte w SAZ do procedur i procesów spójnych z ACT i już potwierdzonych empirycznie.

Nasza teza jest prosta: owszem, ACT i RFT mają wiele do zaoferowania współczesnej stosowanej analizie zachowania, ale zależność ta jest obustronna. Jest to właśnie główny powód napisania przez nas tej książki. Pragniemy, aby analitycy zachowania czerpali korzyści z ACT i RFT, lecz jednocześnie chcemy podkreślić ich rolę w rozwijaniu jednej i drugiej.

Rozdział 2. Krótka historia teorii leżącej u podstaw ACT

Rozdział 2

Krótka historia teorii leżącej u podstaw ACT

Na całym świecie tysiące analityków zachowania mierzą się z faktem, że ich przygotowanie praktyczne i prostota podejścia behawioralnego czasami okazują się niewystarczające do radzenia sobie ze złożonymi przypadkami. Cóż złożonego jest jednak w „złożonym” przypadku?

W pracy z analitykami zachowania z całego świata odkryliśmy, że najczęściej chodzi o zrozumienie, jak łączyć bezpośrednio zaprogramowane zależności i werbalnie skonstruowane zależności związane z prywatnymi zdarzeniami behawioralnymi w analizę funkcjonalną, która doprowadzi do spójnej interwencji. Łączenie czynników funkcjonalnych w ten sposób rzeczywiście jest bardziej złożone, ale wykraczamy tutaj poza samą złożoność.

Większość analityków zachowania dobrze wie, że zdarzenia prywatne, przynajmniej od czasów Burrhusa Frederica Skinnera, powinny być ważnymi celami interwencji, szybko jednak odkrywa pewien brudny sekret. Otóż podejście oparte na bezpośrednich zależnościach nie zapewnia do tego wystarczających narzędzi analitycznych. Większość analityków zachowania także dobrze wie, że należy się wystrzegać mentalizmu i dualizmu, a zarazem przeczuwa, iż zajmowanie się zdarzeniami prywatnymi w jakikolwiek inny sposób niż bezpośrednie zależności oznacza grzech mentalizmu. Właśnie taki dylemat ich blokuje. Obecnie analitycy zachowania często są proszeni o zajęcie się zjawiskami behawioralnymi bez narzędzi analizy zachowania, które mogłyby zapewnić bardziej adekwatne wyjaśnienie owych zjawisk.

Wygląda na to, że żadne z czterech „rozwiązań” tego dylematu nie jest satysfakcjonujące. Zastosowane na dużą skalę, każde oznacza porażkę naszej dziedziny w obliczu wyzwań, które sobie stawiamy od początku jej istnienia.

Rozwiązanie 1. Wymuszenie analizy bezpośrednich zależności niekoniecznie dobrze dobranej do sytuacji, a następnie udawanie, że nie widzimy, iż nie działa.

Rozwiązanie 2. Odmowa zaspokojenia potrzeb klientów, gdy w grę wchodzą prywatne zdarzenia behawioralne, i realizacja tradycyjnego planu zarządzania zachowaniem.

Rozwiązanie 3. Odesłanie klientów do pracowników socjalnych, specjalistów bazujących na farmakoterapii czy innych profesjonalistów twierdzących, że wiedzą, jak pomóc, nawet jeśli wdrażane przez nich interwencje nie mają jakiegokolwiek rysu behawioralnego.

Rozwiązanie 4. Prawdopodobnie najgorsze ze wszystkich: powrót do języka laickiego i improwizacja, co niemal na pewno doprowadzi do błędu mentalistycznego, którego analitycy zachowania uczeni są unikać.

Wszystkie powyższe „rozwiązania” są powszechne w praktyce stosowanej analizy zachowania, ale żadne z nich tak naprawdę nie jest rozwiązaniem.

Nie dotyczy to tylko klientów, ale ma miejsce również wtedy, gdy pomocy potrzebują inni specjaliści lub sami analitycy zachowania. Kiedy ci ostatni czują się zestresowani, gdy się martwią, ruminują lub zmagają z emocjami, wówczas często próbują radzić sobie wyłącznie za pomocą metod związanych z bezpośrednimi zależnościami, nie robią nic, szukają specjalistycznej pomocy u kogokolwiek, tylko nie u analityka zachowania, albo stosują na własną rękę rozwiązania mentalistyczne, próbując ukryć to przed współpracownikami. Jak łatwo przewidzieć, przynosi to marne rezultaty. Czy można jednak poradzić sobie ze złożonością bez popełniania błędu mentalistycznego i wychodzenia poza zakres praktyki stosowanej analizy zachowania?

Zdarzenia prywatne – zmartwienia, ruminacje, pobudzenie emocjonalne – to działania bezpośrednio obserwowalne, lecz dla pojedynczego widza. Błąd mentalistyczny polega nie na zajmowaniu się nimi, ale na traktowaniu ich jako przyczyn i ignorowaniu zdarzeń kontekstowych, które nadały im nieprzydatne funkcje w ramach ogólnego systemu behawioralnego. W rozdziale 1 omówiliśmy błędy w myśleniu o relacjach zachowanie–zachowanie właśnie dlatego, że są one wszechobecne. Nie chodzi o to, że cele interwencji są prywatne – ten sam błąd można popełnić w odniesieniu do zachowania jawnego! Niekiedy nam się to zdarza, na przykład gdy łączymy zdolności przywódcze z wysokim poziomem osiągnięć akademickich bez zastanowienia się, czy, jak i dlaczego mogą one być ze sobą powiązane. Zdarzenia prywatne sprawiają, że ten błąd jest tak łatwy do popełnienia, iż otrzymał etykietkę „mentalistyczny”. Skinner nazywał je „mentalnymi przystankami” i – wbrew opowieściom krążącym wśród analityków zachowania – wcale nie żalił się na to, że nie istnieją! Nie chciał o to kruszyć kopii. Jego zastrzeżenie dotyczyło tego, że są to „przyczyny” niefunkcjonalne, którymi – tak jak wszystkimi zachowaniami – nie da się bezpośrednio manipulować. Tylko zdarzeniami kontekstowymi można manipulować w taki sposób, a analiza eksperymentalna jest jedyną metodą testowania przypuszczeń i oddziaływania. Dlatego Skinner nazywał analizę zachowania „eksperymentalną analizą zachowania”.

Oddajmy głos samemu Skinnerowi: „Zarzut pod adresem koncepcji wewnętrznych procesów umysłowych nie polega na tym, że nie można ich badać, ale że stoją one na drodze badania zjawisk znacznie ważniejszych”, a „mentalizm przesłonił poprzedzające zachowanie czynniki środowiskowe, dzięki którym można było dokonać skuteczniejszej analizy” (Skinner, 2013, s. 201; podkreśl. nasze). Innymi słowy, mentalizm jest błędem pragmatycznym, a nie dotyczącym tego, co „naprawdę istnieje”.

W rozdziale 1 mówiliśmy o tym, jak relacje zachowanie–zachowanie mogą prosto wchodzić w interakcje, lecz ostatecznie one muszą nawiązywać kontakt z otoczeniem w sposób, który je wywołuje oraz który wzmacnia ich przyszłe występowanie. Na dalszych stronach książki przyjrzymy się temu zagadnieniu nieco bliżej, na ten moment zaś wystarczy pewne uproszczenie. Zachowanie 1 i zachowanie 2 wchodzą ze sobą w interakcje i zapewniają sobie nawzajem warunek kontekstowy, na co wskazują dwukierunkowe strzałki na rycinie 2.1. Zachowanie 1 reprezentuje zachowanie relacyjne (może być ono prywatne, ale nie musi), z kolei zachowanie 2 reprezentuje zachowanie jawne, które ostatecznie kontaktuje się ze środowiskiem zewnętrznym. Łączenie zachowań to nic nowego. Analitycy zachowania korzystają z niego podczas pracy nad nowymi umiejętnościami, łącząc różne elementy dobrze skonstruowanej analizy zadań. Dlaczego więc nie mielibyśmy założyć, że podobne „powiązania” działają w ten sam sposób?

Nie oznacza to porzucenia modelu ABC. Wręcz przeciwnie. Oddziałujące na siebie wiązki zachowań prywatnych i publicznych występują w kontekście bodźców poprzedzających, które wywołują te działania i mogą wyzwolić reakcje fizjologiczne lub odruchowe. Co więcej, konsekwencje, które pojawiają się w zależności od zachowania jawnego, mogą umacniać lub osłabiać nie tylko działanie zewnętrzne, ale także zachowania publiczne i prywatne, które z nim współwystępują. Przypomnij sobie, kiedy ostatnio zdarzyło ci się rozwiązać jakiś problem dzięki jego „przemyśleniu”. Sprawdziło się, prawda? W takim wypadku prawdopodobnie spróbujesz rozwiązać podobny problem w podobny sposób (wzmacnianie). Jeżeli zaś metoda ewidentnie się nie sprawdziła, to w przyszłości zastosujesz nowe strategie (zmienność wywołana wygaszaniem). Terapia akceptacji i zaangażowania zachęca klientów do zauważania tych zdarzeń (zachowanie)! To również nie jest błędem mentalistycznym, ponieważ także akt zauważania zawsze jest powiązany z dynamicznym i ciągle zmieniającym się kontekstem warunków poprzedzających oraz wynikających z nich konsekwencji rozciągniętych w czasie (por. rycina 2.1).

Kiedy w grę wchodzą zdarzenia prywatne, przeprowadzenie w pełni adekwatnej analizy funkcjonalnej i kontekstualnej okazuje się jednak pewnym wyzwaniem. W tej książce pokażemy, że sam Skinner się pomylił, jeśli chodzi o szczegóły, ponieważ nie miał pojęcia o istnieniu niektórych zjawisk behawioralnych. Nie zmienia to faktu, że nasza dziedzina znacznie się rozwinęła i obecnie te same złożone przypadki stanowią dobrą okazję do wykorzystania treningu behawioralnego i umiejętności obserwacyjnych w odniesieniu do tak zwanego świata wewnętrznego, a także do przetestowania nowych koncepcji behawioralnych dotyczących tego, jak procesy relacyjnego uczenia się jednocześnie wspierają nas i stanowią dla nas wyzwanie.

Rycina 2.1. Kontekst bodźców poprzedzających a kontekst konsekwencji

Źródło: opracowanie własne.

Właśnie takie podejście będziemy ćwiczyć w niniejszej książce. W tym celu wcale nie musimy odkładać na bok żadnych narzędzi behawioralnych. Przeciwnie, potrzebujemy ich wszystkich, ale na wyższym poziomie zaawansowania. Omówmy je zatem, zaczynając od tych najbardziej oczywistych.

Zasady behawioralne i podejście konserwatywne

Być może najbardziej znaczącym aspektem przewagi analityków zachowania nad innymi specjalistami, którzy starają się wpływać na zachowanie, jest to, że wszystkie procedury analizy zachowania bazują na ograniczonym i precyzyjnie zdefiniowanym zestawie zasad. Na przykład wszystkie interwencje mające na celu redukcję samookaleczania u dzieci z autyzmem, chociaż różnią się formą, to jednak opierają się na założeniu, że zachowanie to jest podtrzymywane przez wzmacnianie pozytywne lub negatywne. Procedury sprawczego wygaszania w przypadku samookaleczania polegają na pilnowaniu, by to, co wzmacnia owo niepożądane zachowanie, nie było dostarczane w sposób zależny od wystąpienia tegoż zachowania. Z kolei wzmacnianie różnicujące obejmuje zapewnienie funkcjonalnego wzmocnienia dla innego zachowania lub pominięcia samookaleczenia. Trening komunikacji funkcjonalnej ma na celu wypracowanie nowej reakcji komunikacyjnej (najczęściej z wykorzystaniem wzmacniania pozytywnego), która ma stanowić zachowanie alternatywne dla samookaleczania. We wszystkich tych sytuacjach analityk zachowania kreuje pozytywną zmianę poprzez rozszerzenie podstawowych zasad na konkretne zjawisko behawioralne.

Wychodzenie od podstawowych zasad to strategia wspólna dla wszystkich nauk przyrodniczych (np. biologii, chemii). Stanowi ona jedno z wielu podobieństw między analizą zachowania a innymi dyscyplinami naukowymi. We wszystkich rozwiniętych naukach przyrodniczych celem jest stosowanie zasad w sposób bardzo precyzyjny, który nie zniekształca ich znaczenia, w odniesieniu do wielu pozornie różnych sytuacji (co ukazuje zakres tychże zasad). Ponadto podstawowe zasady powinny pasować do siebie na różnych poziomach analizy naukowej, tak aby na przykład chemia nigdy nie naruszała zasad fizyki (co pokazuje ich głębokość). Te trzy właściwości – precyzja, zakres i głębia – są niezbędne dla rozwoju solidnego i nowoczesnego programu naukowego.

W analizie zachowania interesują nas właśnie zasady, które powiedzą nam, jak zarządzać zmianą zachowania oraz robić to precyzyjnie, w szerokim zakresie i w sposób pogłębiony. Gdy pojawiają się opcje interwencji, które zdają się otwierać nowe możliwości zmiany zachowania, należy dążyć do koncepcyjnego zrozumienia tych metod, a także się upewnić, że podstawowe zasady są stosowane bez zniekształceń oraz znajdują zastosowanie w różnych sytuacjach i na różnych poziomach analizy. Takie konserwatywne stanowisko naukowe identyfikuje korzyści płynące ze spójności analitycznej i buduje na nich, stopniowo uprawomocniając zakres i głębię precyzyjnie stosowanych zasad. Rzadko się o tym wspomina, ale właściwie wykorzystywane podejście konserwatywne ma jeszcze jedną zaletę. Otóż jest bardziej oczywiste, kiedy potrzebne są nowe zasady. Zniekształcanie zasad w celu zachowania pozornej spójności między sytuacjami nie jest pomocne i znacznie spowalnia postęp naukowy.

Każda obszerna i w pełni rozwinięta nowa technologia wiąże się z nową terminologią, ale ważne, by nie łączyć tego z naprawdę nowymi procesami behawioralnymi. Najnowszy smartfon na pierwszy rzut oka znacznie się różni od starych telefonów z klapką – i ma więcej funkcji, niż wydawało się to możliwe jeszcze dziesięć lat temu. Nie zmienia to faktu, że u podstaw jego działania leżą te same fundamentalne zasady projektowania obwodów elektrycznych i programowania obliczeniowego. To samo odnosi się do technik zmiany zachowania.

Nasza książka dotyczy terapii akceptacji i zaangażowania czy też treningu akceptacji i zaangażowania. Owa terapia bazuje na tych samych fundamentalnych zasadach zachowania, co techniki dobrze znane analitykom zachowania – z jednym ważnym wyjątkiem. W ACT relacyjne zachowania sprawcze stanowią podstawę wyjaśniania zachowań werbalnych. Ten kluczowy wniosek z RFT znajduje odzwierciedlenie w programach treningu werbalnego stosowanej analizy zachowania, czego główną przyczyną jest system PEAK (Dixon, 2015, 2019). Obecnie wiadomo, że dodanie treningu relacyjnych zachowań sprawczych do treningu werbalnych zachowań sprawczych Skinnera znacznie przyspiesza przyswajanie języka i poprawia posługiwanie się nim, co ma ogromne znaczenie dla pracy analityków zachowania na całym świecie (Dixon i in., 2017).

Relacyjne zachowania sprawcze, jak wierzymy, stanowią dobrze ugruntowany fakt empiryczny w podstawowej i stosowanej analizie zachowania. Nie trzeba żadnych nowych zasad, by je wyjaśnić, ponieważ koncepcja czysto funkcjonalnych zachowań sprawczych jest tak stara, jak sama psychologia zachowań sprawczych, i wywodzi się bezpośrednio z koncepcji warunkowania sprawczego Skinnera oraz z poglądów funkcjonalnych wielu innych teoretyków zachowania, choćby takich jak Charles Catania, Alan Neuringer czy Don Baer.

Wnikliwe prace prowadzone w ramach RFT wyjaśniły wiele nowych kwestii dotyczących zachowania werbalnego człowieka. Jako fakt empiryczny relacyjne zachowania sprawcze zmieniają sposób działania bezpośrednich zależności i parowania bodźców. Na przykład jeśli osoba nauczy się w ramach dopasowywania do wzorca, że „A jest mniejsze niż B, a B jest mniejsze niż C”, po czym B zostanie sparowane z rażeniem prądem, to A wywoła mniejsze pobudzenie, a C wywoła większe pobudzenie niż B (np. Dougher, Hamilton, Fink i Harrington, 2007). Relacyjne zachowania sprawcze działają w obie strony, zmieniając sprawczo i klasycznie uwarunkowane funkcje bodźcowe zdarzeń na podstawie ich udziału w relacjach wywiedzionych między bodźcami. Taki efekt nie ma żadnej nazwy. Oddziaływanie relacyjnych zachowań sprawczych wymaga nowych zasad opisujących ich skutki, a nie ich istnienie jako takie.

Gdy potrzebne okazują się nowe zasady, powinniśmy dodać jedynie to, co jest niezbędne do wyjaśnienia zachowania, bez zniekształcania zasad już istniejących. Tak właśnie zrobiono w przypadku ACT i RFT. Niewielka korekta uwzględniająca wpływ relacyjnych zachowań sprawczych pozwala analitykom zachowania otworzyć dziedzinę – i własną praktykę – na rozwiązywanie problemów behawioralnych, które wcześniej były pomijane.

Weźmy na przykład bierność czy letarg związane z depresją. Nie potrzebujemy etykiety syndromu, aby myśleć o tych zachowaniach jawnych – i wielu behawiorystów rzeczywiście się nimi zajmowało, choćby Charles B. Ferster (1973) czy Peter M. Lewinsohn (1974). To samo dotyczy unikania bliskich i przyjaciół w fobii społecznej – nie musimy leczyć zaburzenia psychicznego, aby przyjrzeć się unikaniu społecznemu. Nie ma powodu, dla którego analitycy zachowania mieliby się nie zajmować takimi kwestiami, jak przejadanie się powodujące otyłość i zły stan zdrowia, ćwiczenia zapobiegające chorobom serca, rzucanie palenia czy poprawa relacji społecznych.

Wszystkie wymienione kwestie to problemy behawioralne wymagające rozwiązań behawioralnych. Wszystkie reprezentują ważne społecznie cele zmiany zachowania. Jednakże w ich przypadku rzadko szuka się pomocy analityków zachowania. Terapia akceptacji i zaangażowania pokazała, jak radzić sobie z tymi problemami z wykorzystaniem zasad behawioralnych rozbudowanych dzięki RFT i zakorzenionych w nauce o ewolucji.

Rosnąca liczba badań poświęconych ACT, publikowanych zarówno w czasopismach behawioralnych, jak i w innych źródłach, potwierdza jej skuteczność w oddziaływaniu na wspomniane zachowania i na wiele innych zachowań, a także utrzymywanie się rezultatów po zakończeniu interwencji. Obecnie mamy już ponad trzysta metaanaliz, które dotyczą praktycznie wszystkich obszarów zmiany zachowania (zob. bit.ly/ACTmetas). Ponadto przeprowadzono ponad dziewięćset randomizowanych badań z grupą kontrolną (zob. bit.ly/ACTRCTs) oraz tysiące badań otwartych, badań pojedynczych przypadków i badań procesów zmiany (Hayes, 2022). Wyniki są osiągane w sposób w dużej mierze zgodny z modelem (Ren i in., 2019; Stockton i in., 2019), co umożliwia opracowywanie metod zmiany o szerokim zastosowaniu wywodzących się z zasad zmiany zachowania. Terapia akceptacji i zaangażowania ma cechy definiujące stosowaną analizę zachowania, w związku z czym należy ją traktować jako metodę behawioralną należącą do zestawu narzędzi analizy zachowania (Dixon, Hayes, Stanley, Law i Al-Nasser, 2020).

Zmiany jednak zachodzą dość wolno. Analitykom zachowania często brakuje narzędzi i odpowiedniego przygotowania, by wdrażać interwencje dotyczące ważnych obszarów funkcjonowania człowieka, zwłaszcza gdy w grę wchodzą zdarzenia prywatne. W rezultacie mamy do czynienia z dziedziną zawężoną do terapii zachowań bezpośrednio obserwowalnych u dzieci poważnie dotkniętych autyzmem lub innymi niepełnosprawnościami związanymi z posługiwaniem się językiem.

Wykorzystywanie ACT oznacza nie tylko wyjście poza niesienie pomocy osobom z autyzmem. Potrzeby tradycyjnych populacji w zakresie analizy zachowania również wymagają szerszego zestawu narzędzi. U osób z autyzmem i typowymi wynikami testów inteligencji poziomy lęku, depresyjnego nastroju oraz myśli i zachowań samobójczych znacznie przewyższają te obserwowane u ich neurotypowych rówieśników (Dell’Osso i in., 2019; Segers i Rawana, 2014). Wąsko ukierunkowane techniki dotyczące bezpośrednich zależności okazały się również mniej skuteczne, niż jest to potrzebne, w radzeniu sobie z przewlekłym stresem, zamartwianiem się i zwątpieniem w siebie towarzyszącymi byciu rodzicem, niezależnie od tego, czy dziecko jest dotknięte niepełnosprawnością, czy nie. Wczesne badania wykazały skuteczność ACT, gdy się ją włączy do treningów dla rodziców w celu zmiany w zakresie takich kwestii, których analitycy zachowania tradycyjnie unikali (Chua i Shorey, 2022; Juvin, Sadeg, Julien-Sweerts i Zebdi, 2021). Korzystanie z ACT nie wymaga radykalnej zmiany naszej dziedziny ani jej postrzegania, lecz gotowości do badania nowych sposobów wdrażania procedur i zasad analizy zachowania oraz do rozważenia, jak uczenie się relacyjne i wywiedzione relacje między bodźcami oddziałują z procesami uczenia się bezpośrednich zależności, które są ewolucyjnie znacznie starsze.

Naszym celem w tej książce jest zatem powiązanie ACT z ugruntowanymi zasadami i procesami analizy zachowania oraz pokazanie analitykom zachowania, jak włączać to podejście do swojej praktyki. Może w tym pomóc ponowne przyjrzenie się podstawowym założeniom radykalnego behawioryzmu oraz uwzględnienie ewolucyjnego punktu widzenia. To pozwoli zaś ujrzeć zmianę zachowania jawnego w szerszym kontekście.

Co ciekawe, nie musimy w tym celu odcinać się od korzeni. Przeciwnie: takie podejście do zachowania znacznie przybliża nas do radykalnych założeń behawioralnych i biologicznych/ewolucyjnych, które funkcjonowały jako warunki wyjściowe naszej dziedziny.

Radykalny behawioryzm i poszerzanie ujęcia ewolucyjnego

Radykalny behawioryzm to zbiór założeń filozoficznych, które leżą u podstaw zarówno eksperymentalnej, jak i stosowanej analizy zachowania. Społeczność ACT nieco zmodyfikowała owe założenia pod sztandarem funkcjonalnego kontekstualizmu. Niewielkie zmiany obejmują uwzględnienie potrzeby precyzji, zakresu i głębi, na co już zwróciliśmy uwagę. Określenie „przewidywanie i kontrola” zamieniono na jaśniejsze „przewidywanie i wywieranie wpływu”, opisywane jako cele naszej nauki, a nie cele nauki jako takiej, co pozwala uniknąć niepotrzebnych scysji z badaczami niepodzielającymi naszych celów naukowych. Zgodnie z ujęciem funkcjonalnego kontekstualizmu czy też radykalnego behawioryzmu zachowanie może być rozumiane funkcjonalnie jako ciągła interakcja między zachowaniem a środowiskiem. Zdarzenia psychiczne są zawsze „działaniami w kontekście” całych organizmów. Kontekst odnosi się do historii i do bieżącej sytuacji jednostki. Stanowisko to jest z natury monistyczne: chociaż istnieją zdarzenia prywatne, to jednak poza światem przyrody i zasięgiem dociekań naukowych „świat mentalny” nie istnieje.

Radykalna (czy też funkcjonalno-kontekstualna) gałąź behawioryzmu reprezentuje w istocie rozszerzenie pragmatyzmu jako nadrzędnego podejścia do nauki. Ma swoje korzenie w filozofii nauki sięgającej Williama Jamesa, Johna Deweya i innych, w tym Johna B. Watsona. Pragmatyczne podejście do nauki poszukuje skutecznych rozwiązań prostych i złożonych problemów. Teorii nie uznaje się za adekwatną na podstawie jej złożoności, elegancji czy struktury – dobra teoria to taka, która się sprawdza w praktyce.

W omawianym podejściu stosuje się ewolucyjne wyjaśnienie w odniesieniu do zachowań samych naukowców – i to jest w nim „radykalne”. Podejście to jest radykalne, ponieważ sięga do korzeni, a nie dlatego, że jest skrajne. Teorie pragmatyczne są więc zawsze tylko tymczasowo „dobre”; oczekuje się, że z czasem zostaną zastąpione nowszymi i lepszymi, które albo rozwiążą nowe problemy, albo rozwiążą stare problemy w sposób bardziej efektywny.

Jednym z ojców zachodniego pragmatyzmu był John Dewey. Z kolei John B. Watson był jego uczniem na wczesnym etapie edukacji i jest uważany za ojca behawioryzmu jako podejścia psychologicznego. Watson był behawiorystą w sensie metafizycznym (odrzucał ideę życia psychicznego poza działaniami organizmów) i metodologicznym, ponieważ uważał, że nauka o zachowaniu musi koncentrować się na zachowaniu bezpośrednio obserwowalnym. Stanowiło to wyraźne odejście od psychologii introspektywnej, wówczas bardzo popularnej, która skupiała się na świadomości i racjonalności, a nie na obserwacji reakcji ludzi na świat.

Watson koncentrował się w dużej mierze na relacjach odruchowych i kładł nacisk na warunkowanie reaktywne czy też klasyczne jako podstawowy proces zmiany zachowania. O ile warunkowanie reaktywne nadal odgrywa istotną rolę w eksperymentalnej analizie zachowania i częściowo wyjaśnia nasz sposób reagowania na określone sytuacje, o tyle Skinner skierował tradycję behawioralną bardziej ku warunkowaniu sprawczemu. To ostatnie stanowi bezpośrednie rozwinięcie teorii doboru naturalnego Karola Darwina. Podczas gdy selekcja fenotypów następuje dzięki przetrwaniu, czego konsekwencją jest specjacja, zachowanie jest wybierane ze względu na jego konsekwencje, co skutkuje nawykami behawioralnymi i repertuarami zachowań. Wzmacnianie i karanie funkcjonują jako mechanizmy selekcji, a operacje ustanawiające – jako presja selekcyjna, będąc procesami ewolucyjnymi w krótszej skali czasowej. Wiemy już, że nie jest to jedynie metafora, ponieważ środowisko i zmienne zachowania regulują ekspresję genów poprzez mechanizmy epigenetyczne. Skinner nie zdawał sobie z tego sprawy, a ówcześni ewolucjoniści często wyśmiewali jego pomysły, lecz z perspektywy czasu wiemy, że częściej miał rację, niż był w błędzie.

Ewolucja a funkcja zachowania

Analiza zachowania to dziedzina, która jedną nogą stoi w psychologii, a drugą w biologii. Analitycy zachowania mierzą i analizują wzorce zachowania człowieka w kontekście historycznym i sytuacyjnym, ale w przeciwieństwie do wielu psychologów nie badają tak usytuowanych działań jako wewnętrznych manifestacji struktur psychicznych. Postrzegają oni ludzi jako organizmy biofizyczne, które wyewoluowały z wcześniejszych gatunków, lecz w przeciwieństwie do wielu biologów uznają ewolucję ontogenetyczną za równie ważną jak ewolucja filogenetyczna, a zatem są „odporni” na wyjaśnienia strukturalne, o czym wspomnieliśmy w poprzednim rozdziale.

Skinner szczególnie dobitnie walczył o uznanie roli ewolucji ontogenetycznej w naukach ewolucyjnych, jako ich pełnoprawnej części. Streszczenie jego artykułu na temat selekcji przez konsekwencje, opublikowanego w „Science” w 1981 roku, brzmi następująco:

Selekcja przez konsekwencje jest trybem przyczynowym, który występuje tylko u żywych istot lub w maszynach stworzonych przez żywe istoty. Po raz pierwszy została rozpoznana w kontekście doboru naturalnego, ale odpowiada również za kształtowanie i utrzymanie zachowania jednostki oraz ewolucję kultur. We wszystkich tych obszarach zastępuje wyjaśnienia oparte na trybach przyczynowych mechaniki klasycznej. Zmiana ta spotyka się z silnym oporem. Dobór naturalny został już zaakceptowany, ale podobne opóźnienia w uznaniu roli selekcji w innych dziedzinach mogą pozbawić nas cennej pomocy w rozwiązywaniu problemów, przed którymi stajemy (Skinner, 1981, s. 501).

Skinner twierdził, że ewolucja genetyczna, indywidualne uczenie się i zmiana kulturowa to działania, które należy wyjaśniać, bazując nie tyle na fizycznej budowie organizmu („tryby przyczynowe mechaniki klasycznej”), ile raczej na roli zmienności i doboru w rozłożonej w czasie interakcji między organizmem a środowiskiem. W ostatnim zdaniu swojego ostatniego artykułu, ukończonego w przeddzień śmierci, odniósł się do głębokich implikacji nauki o ewolucji dla analizy zachowania: „Lepsze zrozumienie zmienności i selekcji będzie oznaczać bardziej udaną pracę, ale to, czy analiza zachowania znajdzie się w domenie psychologii, okaże się w przyszłości” (Skinner, 1990, s. 1210).

Ostatnie zdanie traktujemy poważnie i warto je podkreślić, aby ACT i RFT mogły być postrzegane jako próba opracowania związku między nauką o zachowaniu a ewolucją. Zrozumienie, że ewolucja w ujęciu Darwina zasadza się na sześciu podstawowych cechach, pomaga odnieść zasady behawioralne do ACT. Cechy te można podsumować za pomocą akronimu VRSCDL (brzmiącego podobnie do ang. słowa versatile – „wszechstronny”), utworzonego z pierwszych liter następujących angielskich wyrazów: variation and retention of what is selected in context at the right dimension and level (zmienność i utrzymanie tego, co zostało wyselekcjonowane w kontekście w odpowiednim wymiarze i na odpowiednim poziomie).

Zmienność i selektywne utrzymanie (retencja). U podstaw wszystkich wyjaśnień ewolucyjnych leży troska o zmienność i selektywne utrzymanie. Darwin nie był specjalistą w dziedzinie genetyki, ale zdawał sobie sprawę z tego, że potomstwo różni się między sobą cechami, które mogą przełożyć się w konkretnych kontekstach na różne wskaźniki przeżywalności, a jeżeli pewne cechy są przekazywane dziedzicznie, ten prosty mechanizm może odpowiadać za powstawanie gatunków. Na przykład jeśli z powodu dotkliwej suszy tylko ptaki z mocnymi dziobami są w stanie rozłupać dostępne w ograniczonym zakresie pożywienie, choćby wysuszone nasiona, to właśnie takie warianty dzioba będą podlegać selekcji w związku z różnymi wskaźnikami przeżywalności i staną się powszechniejsze w kolejnych pokoleniach tej populacji. Mutacje mogą zwiększyć zakres dostępnych wariantów. Większość z nich jest drobna, liczne okazują się niekorzystne, lecz niektóre zwiększają szanse na przetrwanie czy reprodukcję. Kiedy osobniki danego gatunku z konkretną mutacją mają większe szanse na przeżycie i reprodukcję, rośnie prawdopodobieństwo, że przekażą ową mutację kolejnym osobnikom, które z kolei z większym prawdopodobieństwem przekażą tę informację genetyczną następnym pokoleniom. Na skutek kombinacji migracji, presji środowiskowej i przypadku mogą pojawić się warianty fizyczne i behawioralne (które biolodzy nazywają fenotypami), a nawet nowe gatunki, co wyjaśnia w sposób naturalistyczny rozwój życia na Ziemi oraz jego ogromną różnorodność i złożoność. Zmienność początkowo jest ślepa, ale regulacja zmienności może ewoluować. Na przykład bakterie pozbawione kluczowej substancji odżywczej natychmiast ulegają większej zmienności w procesie reprodukcji (Hersh, Ponder, Hastings i Rosenberg, 2004).

W analizie zachowania zmienność jest również oczywista, ponieważ stanowi zaczyn selekcji. Jak mawiają niektórzy, jeśli wciąż robimy to, co robiliśmy zawsze, to będziemy wciąż osiągać ten sam efekt, co zawsze. Podobnie jak w ewolucji biologicznej zmienność może początkowo być ślepa, ale może również stanowić efekt uboczny praw rządzących zachowaniem, tak jak przy wybuchu zmienności spowodowanym wygaszaniem lub gdy wzmacnia się samą zmienność behawioralną (np. Neuringer, 2002) bądź gdy podważa się zasady ograniczające potrzebną zmienność. Selekcja ma miejsce, kiedy przetrwanie lub sukces są osiągane w interakcji między organizmem a środowiskiem i zmieniają prawdopodobieństwo ponownego wystąpienia wariantów. W analizie zachowania przykład stanowi wzmacnianie. Utrzymanie zachodzi dzięki takim elementom, jak fizyczne zmiany w organizmie (np. w ewolucji genetycznej, gdy DNA jest przekazywane poprzez rozmnażanie i replikację), co w analizie zachowania może oznaczać utrzymanie poprzez nawyki behawioralne oraz siłę klas zachowań sprawczych. Cały ten proces jest programowany przez kontekst, w którym występuje dane zachowanie. W przypadku doboru naturalnego

„presja selekcyjna” jest sprawą życia i śmierci; w analizie zachowania środowisko wewnętrzne i środowisko zewnętrzne stanowią zależności, które prowadzą do selektywnego utrzymywania działania.

Kontekst. Kontekst pozostaje dorozumiany w zmienności i selektywnym utrzymaniu, ale należy go bezpośrednio uwzględnić, jeśli zasady ewolucyjne mają ukierunkować interwencję. W biologii kontekst określa presję selekcyjną, która działa na warianty. Kiedy wyraźnie widoczna na pewnym tle ćma zostaje zjedzona przez ptaka, stanowi to kontekst dla stopniowych zmian w ubarwieniu ciem. To samo dotyczy ewolucji zachowania na przestrzeni całego życia. Specjalista musi pomyśleć o tym, czy na przykład zmiany zachowania będące wynikiem zastosowanego programu będą podtrzymywane przez naturalne zależności w środowisku społecznym klienta. Stosowana nauka o ewolucji to wąska i stosunkowo nowa dziedzina, dlatego analitykom zachowania jest znacznie łatwiej myśleć o zmianie zdarzeń kontekstowych niż biologom ewolucjonistom. Jesteśmy przedstawicielami dziedziny, w której podjęto próby modyfikacji zmienności i selekcji poprzez manipulowanie ich kontekstem. W niektórych przypadkach nam się to udało i nie ma co na to kręcić nosem. W historii gatunku ludzkiego zdolność zmiany kontekstu w celu selekcji i utrzymania zachowań, które są korzystniejsze zarówno dla nas samych, jak i dla całego gatunku, stanowi ważny krok naprzód – i zawdzięczamy to właśnie naszej dziedzinie. Dlaczego jednak poprzestawać na prostocie? Wciąż jest wiele wyzwań, którym trzeba stawić czoła.

Wymiary i poziomy. Na różnych poziomach złożoności organizacyjnej zmienność może oznaczać sukces lub porażkę. Komórka rakowa, której uda się obejść układ odpornościowy i rozrosnąć w niekontrolowany sposób, może zniszczyć wielokomórkowy organizm. Chciwy i obłudny pracownik może się wzbogacić kosztem swojej firmy i doprowadzić ją do bankructwa. Selekcja wielopoziomowa oznacza selekcję zachodzącą jednocześnie na wielu poziomach organizacji, zatem od analityka zachowania można oczekiwać jednoczesnej analizy na poziomie zachowania sprawczego, repertuaru i praktyki kulturowej.

Ponadto na każdym poziomie organizacji istnieje wiele konkretnych wymiarów, które mogą być zaangażowane w dany proces. Na poziomie organizmu mogą to być układy narządów, obwody neuronalne i geny; na poziomie psychologicznym konieczne może być rozróżnienie zachowania kształtowanego zależnościami i zachowania kierowanego regułami.

Karol Darwin zdawał sobie sprawę, że zmienne i selektywne utrzymanie cech zachodzi jednocześnie w wielu wymiarach i na wielu poziomach, takich jak biologia i kultura. Skinner wskazywał trzy obszary selekcji: geny, zachowanie i kulturę. Inni (np. Jablonka i Lamb, 2014) twierdzili, z czym się zgadzamy, że uczenie się relacyjne ustanawia nowy strumień zależności, który wchodzi w interakcje z trzema wspomnianymi obszarami. Należy pamiętać, że wszystkie poziomy i wymiary oddziałują na siebie. Na przykład procesy uczenia się sprawczego istotnie wpłynęły na ewolucję genetyczną. Do okresu kambryjskiego (ponad pół miliarda lat temu) warunkowanie sprawcze i klasyczne pozwalało zwierzętom poszukiwać określonych nisz lub tworzyć je na podstawie wzmacniania (np. zwierzę wybierało środowisko z preferowanymi zasobami pokarmowymi). Proces ten był prawdopodobnie źródłem tak zwanej eksplozji kambryjskiej, ponieważ zachowanie sprawcze doprowadziło do wyraźnej presji selekcyjnej, która z kolei skutkowała ewolucją charakterystycznych fenotypów (Ginsburg i Jablonka, 2010). Na przykład gdy pokolenia określonego gatunku ptaków poszukiwały skorupiaków w błocie rzecznym, dzięki zmienności i selekcji dziób flaminga ewoluował, aby przyjąć obecny kształt czerpaka (Schneider, 2012). Uczenie się sprawcze było zatem swego rodzaju „drabiną ewolucyjną” (Bateson, 2014); zachowanie i uczenie się stanowiły nie tyle pasywny wynik ewolucji biologicznej, ile jej siłę napędową.

Pod wieloma względami jest to również podstawowa kwestia w analizie zachowania: jak wykorzystywać prawa rządzące zachowaniem na potrzeby celowej ewolucji, przynajmniej w aspekcie kulturowym, a może także biologicznym. Zagadnienie to rozpoczyna książkę Skinnera Poza wolnością i godnością oraz stanowi sedno jego artykułu Why are we not acting to save the world?.

Jeśli zrozumiemy, w jaki sposób oddziałują na siebie zależności związane ze wzmacnianiem i karaniem oraz uczenie się relacyjne, będziemy w stanie pomóc klientom „ewoluować w sposób celowy” poprzez opracowywanie repertuarów zachowań służących ich długoterminowym potrzebom, które uwzględniają złożoność ludzkiego funkcjonowania. Jednakże ewolucja jest procesem ciągłym – i tutaj właśnie docieramy do tego, czym z perspektywy behawioralnej wyróżnia się ACT.

Teoria ram relacyjnych i przekształcanie funkcji bodźca

Trudność związana ze strategią poszukiwania zasad zmiany zachowania u zwierząt w celu wywnioskowania zasad zmiany zachowania u ludzi polega na tym, że można pominąć specyficzne dla gatunku różnice filogenetyczne. Rozważmy następujący przykład. Osoba uczestniczy w badaniu różnicowania z wykorzystaniem magnetyzacji, w którym wymagana jest reakcja, gdy magnes zostanie włączony, oraz brak reakcji, kiedy magnes zostanie wyłączony. Wiemy, że w takich sytuacjach rekiny mogą wykazywać reakcje różnicujące (Klimley, 1993), ponieważ korzystają z magnetyzacji przy nawigacji. Tymczasem nam, ludziom, po prostu brakuje odpowiedniego „sprzętu” – w toku ewolucji nie wykształciły się u nas magnetoreceptory. Ze względu na naszą filogenezę żaden schemat wzmacniania nie doprowadzi u nas do różnicowania magnetycznego.

Ciągłość ewolucyjna ma charakter czasowy i organizacyjny: to, co nowe, najczęściej zawiera to, co stare, a to, co złożone, zawiera to, co proste. Gdyby tak nie było, nie byłoby ewolucji. Ponieważ ewolucja biologiczna przypomina raczej drzewo niż drabinę, to kiedy patrzymy na wierzchołki ewolucyjnych gałęzi, spoglądamy zarówno wstecz w czasie, jak i do przodu – w kierunku wspólnego przodka i dnia dzisiejszego. Nie wiemy, czy jest coś nowego, co wpływa na porównywanie dwóch gatunków, a jeśli jest, to prawdopodobnie nie znajdziemy tego w stosunkowo jałowych środowiskach, z dala od nisz ewolucyjnych poszczególnych gatunków. Między innymi z tego powodu psycholodzy biologiczni i etolodzy zwykle postrzegali Skinnera jako ewolucyjnie naiwnego.

On jednak taki nie był. Jedno z jego pierwszych opublikowanych badań dotyczyło tropizmu u mrówek (Barnes i Skinner, 1930). Skinnera nie interesowały zwierzęta same w sobie. Badał on szczury i gołębie z myślą o odkryciu zasad, które można by odnieść do złożoności człowieka. Doskonale zdawał sobie sprawę z tego, że jego strategia poszukiwania ogólnych zasad w odniesieniu do prostych reakcji w stosunkowo jałowym środowisku wśród różnych gatunków może się okazać nieskuteczna. Było to jednak ryzyko strategiczne; Skinner uważał, że groźniejsze byłoby zdroworozsądkowe spojrzenie na złożoność człowieka. Postanowił zaryzykować, wierzył bowiem, że jeśli rzeczywiście istnieją przekazywane przez miliony lat procesy uczenia się, to je znajdzie. Nigdy nie twierdził, że one muszą istnieć, tylko że mogą istnieć, a w miarę rozwoju swoich prac – że rzeczywiście istnieją.

Okazuje się, że Skinner miał rację. Zasady warunkowania sprawczego i klasycznego dotyczą wszystkich organizmów, które ewoluowały od około pięciuset czterdziestu pięciu milionów lat (Ginsburg i Jablonka, 2010). Istniały jeszcze wcześniejsze procesy uczenia się (np. habituacja i uwrażliwianie), ale to warunkowanie sprawcze i klasyczne prawdziwie zmieniły ścieżkę ewolucji, ponieważ dzięki nim organizmy mogą poszukiwać określonych nisz na podstawie uczenia się, a tym samym istotnie zmieniać presję selekcyjną.

Kiedy zauważy się szczególne zdolności, często zaczyna się od fenotypu fizycznego, a następnie wyjaśnia zachowanie. Na przykład prędkość biegu geparda zostaje wykorzystana do wyjaśnienia jego strategii polowania, a osobliwy dziób flaminga do wyjaśnienia jego wzorców żerowania – lecz takie podejście zwykle jest błędne. Owe cechy fizyczne ewoluowały wspólnie ze środowiskiem i zachowaniem, co lepiej postrzegać jako siłę napędową ewolucji. Wzmacniający efekt małych skorupiaków sprawił, że wiele pokoleń flamingów zostało poddanych procesom selekcji, dzięki czemu wyewoluowały specyficzny kształt i struktura ich dzioba (Schneider, 2012). Pojawienie się tych form fizycznych umożliwiło kolejne etapy ewolucji. Skrzydła małych dinozaurów, które obecnie nazywamy ptakami, prawdopodobnie wyewoluowały na potrzeby regulacji temperatury, a nie na potrzeby latania.

Szczególne przypadki warunkowania sprawczego i klasycznego, podlegające ewolucji od ponad pół miliarda lat istnienia tych procesów, wskazują na to samo. Awersja do smaku – uczenie się unikania jedzenia, które powoduje stan chorobowy, nawet jeśli ten pojawia się kilka godzin później – jest obecnie prawie powszechnie traktowana jako szczególny przypadek warunkowania klasycznego (Welzl, D’Adamo i Lipp, 2001). Jest to oczywiście forma zniekształcona czasowo, ale łatwo sobie wyobrazić, jak owo zniekształcenie ewoluowało. Załóżmy, że jakiś rodzaj pożywienia obecnego w środowisku życia zwierzęcia jest trujący i że średnio dwadzieścia pięć minut po zjedzeniu tegoż pożywienia zwierzę wymiotuje, a połowa osobników, które zjadły trujący pokarm, umiera. Przedstawiciele gatunku, którzy skojarzą smak pokarmu z pojawiającym się dwadzieścia pięć minut później stanem chorobowym i będą unikać dalszego kontaktu z owym pokarmem, będą mieli większe szanse na przetrwanie w tym środowisku niż osobniki, które kojarzą ze sobą smak i chorobę tylko przez, powiedzmy, kwadrans, a zatem mogą ponownie zjeść ten sam trujący pokarm. Ponieważ owo dwudziestopięciominutowe okno przypomina bardziej krzywą rozkładu niż włącznik i wyłącznik, coraz dłuższe opóźnienia czasowe ewoluują naturalnie, utrwalając, poprzez warunkowanie klasyczne, względny stopień bezpieczeństwa pożywienia. Istnieją struktury neurobiologiczne niezbędne do tego typu specjalistycznego uczenia się, lecz struktury nie ewoluują po to, by robić coś, czego organizmy nie robią. Długa szyja żyrafy nie wyewoluowała po to, by żyrafa mogła jeść liście wysokich drzew. Raczej mające nieco dłuższe szyje osobniki gatunku, który żywił się liśćmi drzew, miały większe szanse na przeżycie i reprodukcję, dlatego przekazały tę cechę potomstwu.

Rozważmy systemy, które wspierają to, co właśnie robisz, czyli czytanie książki. Są to mająca sporą powierzchnię kora mózgowa oraz wyjątkowo złożone kora czołowa i kora przedczołowa. Nie wiemy dokładnie, dlaczego właśnie takie cechy neurobiologiczne wyewoluowały u ludzi, ale wiemy, że kora czołowa i kora przedczołowa (czyli obszary odpowiedzialne za funkcje wykonawcze) są neurologicznie powiązane z rozwiązywaniem problemów i innymi działaniami opartymi na języku. Pewne obszary kory mózgowej uczestniczą także w złożonych kooperatywnych zachowaniach społecznych, które obserwujemy u ludzi. Szczury, gołębie i rekiny raczej nie stworzą tak złożonej sieci społecznej – po prostu brakuje im odpowiedniego wyposażenia. Ale prawdą jest również to, że wcześniejsze poziomy złożonych zachowań społecznych i rozwiązywania problemów mogły być wystarczająco ważne dla społecznych naczelnych zwanych homininami (tzn. ludzi i wymarłych gatunków człowieka), aby zapewnić presję selekcyjną w celu wykształcenia struktur neurobiologicznych potrzebnych do tychże zachowań, jakie obserwujemy obecnie. Można rozważyć tę kwestię w bardziej wyrafinowany sposób, jeśli zgłębi się nieco dokładniej ludzki język jako taki.

Ontogeneza opisuje zmiany zachodzące na przestrzeni życia organizmu, a niezależnie od afordancji filogenetycznych zachowanie może nadal wymagać kształtowania. Historie tak zwanych wilczych dzieci, takich jak żyjący w XVII wieku w Anglii John Liège, który zgubił się rodzicom w lesie, potwierdzają ważną rolę kontekstu w kierowaniu zachowaniami poznawczymi i społecznymi. Donoszono o dziwacznych zwierzęcych zachowaniach, takich jak chodzenie na czworakach i zbieractwo czy brak umiejętności posługiwania się językiem i wszelkich zdolności komunikacyjnych. Zainteresowanie naukowców „wilczymi dziećmi” wzrosło w XVIII i XIX wieku. Przykładem jest Peter the Wild Boy (Dziki Piotruś), który również został znaleziony w dziczy, a następnie wychowany przez króla Jerzego I. Petera, podobnie jak wspomnianego wcześniej Johna Liège, cechowały nieprzeciętne umiejętności przetrwania, takie jak poszukiwanie pokarmu i zbieractwo, a jednocześnie znaczne deficyty w przyswajaniu języka. Tego rodzaju przypadki sugerują, że złożony mózg nie wystarcza do wyjaśnienia rozwoju językowego i poznawczego – wykształcenie wielu umiejętności, które uważamy za oczywiste, wymaga zanurzonego w języku kontekstu społecznego.

W rozdziale 1 zaczęliśmy tłumaczyć, jak powstał pierwszy behawioralny model wyjaśniający rozwój języka, przedstawiony przez Skinnera w książce Verbal behavior (1957). To wyjaśnienie teoretyczne zostało sformułowane bez bezpośredniej pracy eksperymentalnej z ludźmi i stanowiło rozszerzenie teorii zachowań sprawczych na potrzeby opisania procesu nabywania języka. Podkreśla ono rolę bezpośredniego wzmacniania w tym procesie. Na przykład mandowanie pojawia się wtedy, gdy mówca angażuje się w reakcję określającą wzmocnienie, a nasila wówczas, gdy wzmocnienie jest dostarczane przez słuchacza. Taktowanie pojawia się wtedy, gdy mówca oznacza obiekt w otoczeniu i otrzymał zgeneralizowane wzmocnienie od słuchacza. Wywodzące się z tego badania stosowane były ukierunkowane na podstawowe, dość proste werbalne zachowania sprawcze (takie jak taktowanie, mandowanie, zachowania echowe i intrawerbalne) oraz w dużej mierze koncentrowały się na interwencjach dla osób z niepełnosprawnościami takimi jak autyzm, które wpływają na naukę języka.

Nie oznacza to, że Skinner twierdził, iż wszystkie zachowania werbalne są wzmacniane bezpośrednio. Jego model nie zapewniał jednak odpowiednio konkretnych informacji, które można by przełożyć na techniki użyteczne dla analityków zachowania. Badania nad tradycyjnymi Skinnerowskimi zachowaniami sprawczymi nie obejmowały złożonych form zachowań werbalnych, to jest związanych z rozumowaniem, myśleniem, używaniem humoru, opowiadaniem historii, przyjmowaniem perspektywy i tak dalej, przez co analitycy zachowania znaleźli się w trudnej sytuacji. Murray Sidman (1971; Sidman i Tailby, 1982) rozszyfrował podstawową cechę funkcjonowania człowieka – fakt, że wywiedzione relacje mogą pojawiać się bez wzmacniania bezpośredniego. Owo zjawisko nazwał ekwiwalencją bodźców.

Wyobraźmy sobie kogoś, kto się uczy, że słowo „pies” pisze się P-I-E-S, a następnie dowiaduje, że P-I-E-S odnosi się do fizycznego psa (cztery łapy, sierść, szczekanie). Taka osoba najpewniej także wypowie słowo „pies”, gdy zostanie jej pokazany tekst P-I-E-S, i napisze P-I-E-S, gdy zostanie jej pokazane zdjęcie psa. Proces ten jest określany jako symetryczność i stanowi najprostszą formę relacji wywiedzionej.

Większość ludzi nie potrzebuje bezpośredniego wzmacniania za pomocą konkretnego słowa lub obiektu, aby taką relację stworzyć – można to łatwo sprawdzić, wykorzystując nieznane obiekty takie jak metronom. Większość ludzi wywiedzie również, że słowo „pies” odnosi się do fizycznego psa, i odpowie „pies”, gdy pokaże się zdjęcie psa i spyta: „Co to jest?”. Sidman nazwał to – odpowiednio – relacją przechodnią i relacją ekwiwalentną; wywiedziona relacja i zachowanie werbalne wyłaniają się na podstawie wspólnej relacji tych bodźców ze wspólnym bodźcem (tj. P-I-E-S). W tym samym podstawowym układzie moglibyśmy zastąpić dowolne bodźce werbalne, tekstowe czy obrazowe i uzyskać taki sam rezultat, co zostało wykazane w setkach badań. Prostą trzyelementową klasę ekwiwalentną można łatwo rozszerzyć o kilka kolejnych elementów, przy czym każdy dodatkowy element zwiększa liczbę wywodzonych relacji.

Analitykom zachowania prawdopodobnie nie jest obca koncepcja bezpośrednio wzmocnionych relacji, które na rycinie 2.2 zostały oznaczone za pomocą strzałek ciągłych. W naszym przykładzie „pies” (A) do P-I-E-S (B) (A–B) i P-I-E-S (B) do fizycznego psa (C) (B–C). Strzałki przerywane symbolizują relacje wywiedzione (wyłaniające się bez potrzeby bezpośredniego wzmacniania); w tym przypadku są to relacje symetryczne B–A i C–B, jak również relacja przechodnia A–C wykazująca ekwiwalencję z dwukierunkową relacją C–A. Wspólnie te relacje tworzą klasę ekwiwalentną i stanowią pierwszy przykład zachowania relacyjnego obejmującego relacje ekwiwalentne jako punkt wyjścia.

Rycina 2.2. Prosta – trzyelementowa – klasa ekwiwalentna

Źródło: opracowanie własne.

Ekwiwalencja bodźców stanowiła duży postęp na drodze do zrozumienia języka i poznania – i wygląda na to, że Sidman mógł dojść do funkcjonalnego wzorca zachowania, który jest wyjątkowy, a przynajmniej w szczególny sposób ludzki. Pomimo wielokrotnych prób modelowania relacji przechodnich i ekwiwalentnych u zwierząt nie wykazano, aby zwierzęta angażowały się w ten wzorzec zachowania na tym samym poziomie złożoności co ludzie. Pół wieku od czasu opisania tej kwestii po raz pierwszy brak powszechnie akceptowanych dowodów empirycznych ekwiwalencji bodźców u zwierząt. Mamy za to mocne dowody potwierdzające ekwiwalencję bodźców u niemowląt (Lipkens, Hayes i Hayes, 1993; Luciano, Gómez-Becerra i Rodríguez-Valverde, 2007).

Instrukcje oparte na ekwiwalencji są obecnie uznanym elementem zestawu umiejętności analityków zachowania. To dobra wiadomość, a ekwiwalencja bodźców stanowi świetny punkt wyjścia. Jeśli jednak na niej poprzestaniemy, napotkamy dwie nierozwiązane kwestie.

Po pierwsze, ekwiwalencja bodźców to odkrycie, nie wyjaśnienie. Jak wyewoluowała ta umiejętność? Jakie warunki kontekstowe są niezbędne do pojawienia się reakcji na wywiedzione relacje? Jeśli nie odpowiemy na te pytania, pozostaniemy bez metody umocnienia owej reakcji, gdy ona nie występuje, jak u niektórych osób z poważnymi niepełnosprawnościami. Metaforycznie rzecz ujmując, znajdujemy się w podobnej sytuacji, co badacze awersji do smaku, zanim zrozumieli, że ta ostatnia stanowi po prostu szczególny przypadek warunkowania klasycznego. Kiedy już to zrozumiano, łatwiej było o modyfikacje w razie potrzeby (np. by uniknąć niepożądanych skutków ubocznych leczenia nowotworowego dla spożywania posiłków przez wystrzeganie się parowania z nowymi smakami).

Po drugie, nie wszystkie relacje są „takie same”. Bodźce mogą na przykład być słabsze lub silniejsze, szybsze lub wolniejsze, mogą powstrzymywać inne bodźce albo być przez nie powstrzymywane. Trudno sobie wyobrazić, jak ludzie mieliby radzić sobie z coraz bardziej złożonymi sytuacjami – wymagającymi umiejętności rozumowania, myślenia, humoru, opowiadania historii, przyjmowania perspektywy i tak dalej – wyłącznie z wykorzystaniem bezpośrednich zależności i ekwiwalencji. Spróbuj poprosić przyjaciela, by doglądał twojego domu, kiedy wyjedziesz na urlop, przy użyciu jedynie ekwiwalencji bodźców, a zrozumiesz, na czym polega problem. Skoro relacje wywiedzione są ważne w ludzkim zachowaniu, to jak możemy się zająć pozostałymi? Te dwa ograniczenia pozostawiają analityków zachowania bez metody zmiany wzorców wywiedzionych relacji, gdy owe wzorce prowadzą do cierpienia. Teoria ram relacyjnych i jej rozszerzenie w postaci ACT prawdopodobnie rozwiązują problem obu teoretycznych mankamentów.

W jaki sposób reakcje na wywiedzione relacje wyłaniają się z ujęcia kontekstualnego? Odpowiedź, jakiej udziela RFT, okazuje się w dużej mierze zgodna z wczesnym modelem zachowań werbalnych Skinnera oraz z historią analizy zachowania. Wywodzimy relacje ze względu na historię wzmacniania wywiedzionych relacji jako powielanego zgeneralizowanego zachowania sprawczego. Koncepcja „X jest zachowaniem sprawczym” stanowi najkrótszą i najprostszą ze wszystkich możliwych teorię behawioralną oraz odnosi się do RFT. Sedno RFT stanowi stwierdzenie, że odnoszenie jest zachowaniem sprawczym. Takie ogólne stwierdzenie przekłada się w przypadku ekwiwalencji bodźców na ekwiwalencja jest zachowaniem sprawczym, w przypadku porównań – na porównywanie jest zachowaniem sprawczym i tak dalej.

Rozważmy zgeneralizowaną umiejętność naśladowania lub prosty pomysł teoretyczny, że naśladowanie jest zachowaniem sprawczym. Na początku każdy przypadek naśladowania prawdopodobnie będzie wymagał bezpośredniego wzmacniania, jednakże po wzmacnianiu wielu przykładów osoba może naśladować zasadniczo każdy ruch lub działanie, które jest w stanie wykonać. Zachowanie staje się topograficznie nieograniczone.

Schemat przedstawiony na rycinie 2.3 pokazuje, jak to może wyglądać w kontekście rozwijania relacyjnych klas werbalnych jako zgeneralizowanego zachowania sprawczego. Nie wywodzimy relacji po prostu dlatego, że jest to „racjonalne”; to raczej relacje werbalne wpływają na zmiany w zachowaniu zewnętrznym, które łączy się z zależnościami wzmacniającymi. Kiedy możemy uzyskać informacje o otoczeniu bez bezpośredniego uczenia się, najczęściej pozwala nam to na kontakt ze wzmacnianiem i na uniknięcie karania. Na wczesnym etapie rozwoju początkowe przypadki wywiedzionych relacji są najpewniej wzmacniane w sposób bezpośredni poprzez rozwiązanie prostych problemów albo pochwały ze strony rodziny. Ponieważ przykłady wywiedzionych relacji się sumują, może to następować dość łatwo i prowadzić do przewidywalnych zmian w zachowaniu jawnym oraz do zgeneralizowanego wzorca kontaktu ze wzmacnianiem i unikania karania poprzez wywodzenie relacji.

Rycina 2.3. Rozwijanie relacyjnych klas werbalnych

Źródło: opracowanie własne.

Skoro ta strategia jest tak efektywna, to dlaczego ludzie zdają się jedynymi zwierzętami zdolnymi do wywodzenia niezwykle złożonych relacji werbalnych? Powód jest ten sam, dla którego adaptacje u ludzi rzadko obejmują dziobanie przedmiotów – przypadkowa zmienność i selekcja na poziomie filogenetycznym nie doprowadziły do wykształcenia się u nas twardej trójkątnej kości na końcu twarzy (zwanej potocznie dziobem), którą moglibyśmy uderzać w różne obiekty i poruszać w elegancki, wyrafinowany sposób. Ewolucyjna przypadkowość doprowadziła nasz gatunek do wykształcenia głęboko usieciowionej struktury czołowej i ciemieniowej mózgu, w której prawdopodobnie zachodzi wywodzenie relacji (np. Dickins i in., 2001; Schlund, Hoehn-Saric i Cataldo, 2007). Nie oznacza to, że musimy odwoływać się do struktur neuronalnych jako wyjaśnienia, bo to tak samo wystarczające wyjaśnienie, jak „posiadanie dzioba, a dziób dziobie”. Szukamy wytłumaczenia funkcjonalnego, a to z konieczności zakłada, że reakcje sprawcze są topograficznie nieograniczone.

Pomysł topograficznie nieograniczonych zachowań sprawczych może początkowo wydać się analitykowi zachowania dziwny, choć nie powinien, ponieważ zachowanie sprawcze jest jednostką funkcjonalną, nie topograficzną. Zachowania sprawcze mogą mieć dowolny rozmiar i kształt oraz przechodzić z jednego stanu rzeczy do drugiego. Skinner opisywał jako zachowanie zarówno widzenie, jak i jechanie samochodem na plażę. Analitycy zachowania nauczyli morświny wykonywania nowych sztuczek jako zachowania sprawczego (Pryor, Haag i O’Reilly, 1969) i reagowania w sposób losowy na klawiaturze jako zachowania sprawczego (Neuringer, 1986). Z definicji nowe zachowanie czy losowa sekwencja nie mogą być scharakteryzowane topograficznie.

Nie ma żadnego apriorycznego powodu, który w podobny sposób zapobiegałby pojawieniu się reakcji na wywiedzione relacje, lecz obecnie, kilka dekad po zaprezentowaniu tej prostej koncepcji na corocznej konwencji Association for Behavior Analysis International (Hayes i Brownstein, 1985), istnieje kilkaset badań empirycznych, które ją potwierdzają, a nie istnieje żadne, które by jej zaprzeczało. O ile na początku wzmacnia się stosunkowo proste przypadki wywodzenia relacji czy wnioskowania, o tyle po wielu przykładach wywodzenie relacji zachodzi łatwo w szerokim zakresie układów bodźców – staje się automatyczne. To prawdopodobne wyjaśnienie wczesnego tworzenia się reakcji na wywiedzione relacje zgadza się na przykład z tym, dlaczego „wilcze dzieci” raczej tych reakcji nie wykazują. Otóż do rozwinięcia się reakcji na wywiedzione relacje konieczne jest wsparcie środowiska.

Teoria ram relacyjnych jest uważana za niełatwą do zrozumienia, co ma związek z tym, że (1) mówienie o języku jest trudne i zdaje się z natury abstrakcyjne; (2) do opisania, czym jest wywiedziona relacja i jak ją zastosować do określonych typów relacji, potrzeba specjalistycznej terminologii; (3) relacyjne zachowania sprawcze oddziałują na inne procesy behawioralne. Wzgląd na sedno teorii – odnoszenie jest zachowaniem sprawczym – pozwala zakotwiczyć te dyskusje, szczególnie w przypadku analityków zachowania, którzy są przyzwyczajeni do myślenia o zjawiskach behawioralnych takich jak naśladowanie w sposób czysto funkcjonalny i behawioralny. Teoria ram relacyjnych radzi sobie z kwestią „identyczności” przez wprowadzenie wskazówek kontekstowych, które określają rodzaj relacji między dwoma bodźcami. A może być „równe” B, ale także „większe niż” B. Jeśli A jest „większe niż” B i B jest „większe niż” C, to możemy również wywieść, że A jest „większe niż” C, a C jest „mniejsze niż” A. Relacyjne wskazówki kontekstowe mogą określać różne relacje, które były modelowane w podstawowych badaniach eksperymentalnych, takie jak: ramy oparte na koordynacji (identyczność), rozróżnieniu (różnica), porównaniu (własność względna), opozycji (przeciwieństwo), przestrzeni (przestrzeń względna), czasowości (czas względny), hierarchiczności (kategorie) i deiktyce (przyjmowanie perspektywy). Po wyjaśnieniu tych kwestii dotyczące ekwiwalencji bodźców koncepcje symetryczności i przechodniości muszą zostać zmodyfikowane, tak aby mogły mieć zastosowanie do wszystkich takich relacji. Symetryczność – szczególny przypadek powiązania odnoszącego i przechodniość/ekwiwalencja – szczególny przypadek powiązania kombinatoryjnego. Mówi się, że są to cechy reakcji na wywiedzione relacje.

Rycina 2.4 przedstawia zestaw relacji bardziej rozbudowany niż klasa ekwiwalentna zaprezentowana wcześniej. Przede wszystkim wypowiedziane słowo „pies” i zapisane słowo „pies” stanowią przykład powiązania odnoszącego. One odnoszą się do tego samego. Nie chodzi tu jednak o pojedynczy wizerunek psa ani nawet tylko o psy, które wyglądają tak jak pies ze zdjęcia, jak można by wywnioskować z wcześniejszej ryciny.

„Pies” to termin hierarchiczny, obejmujący niezliczone różne rasy psów, które mają mniej lub bardziej podobne cechy (cztery łapy, długi nos, merdający ogon). Zarazem tylko dlatego, że wszystkie te zwierzęta można określić jako „psy”, nie możemy po prostu założyć, że wszystkie są takie same. Niektóre psy są większe niż inne, a „większy” stanowi wskazówkę kontekstową, która określa relację. Możemy zatem wywieść, że niektóre psy są „mniejsze” niż inne. Biorąc pod uwagę wiedzę na temat relacji dwóch psów względem trzeciego psa, możemy sformułować pewne założenia dotyczące relacji między dwoma psami, nawet gdyby nie zostały one nigdy bezpośrednio porównane (powiązanie kombinatoryjne). Daje nam to znacznie bardziej rozbudowane i pełniejsze rozumienie tego, czym jest pies, oraz ilustruje istotność rozszerzenia tradycyjnego rozumienia ekwiwalencji na szerszy i dokładniejszy opis zachowania relacyjnego.

Rycina 2.4. Bardziej rozbudowany zestaw relacji

Źródło: opracowanie własne.

Oczywiście rycina zawiera zdjęcia psów, a ich względną wielkość da się wywnioskować bez potrzeby używania języka. Można to jednak łatwo zilustrować, używając nazw ras psów, takich jak „chihuahua” czy „mastif ”. Nazwy te formalnie nie są podobne do bodźców fizycznych, do których się odnoszą. Jednakże wiedząc, że chihuahua jest mniejszy niż husky, a mastif jest większy niż husky, większość ludzi wywiedzie, że chihuahua jest również mniejszy niż mastif i że mastif jest większy niż chihuahua, nawet jeśli nigdy nie widziała tych psów. A gdy w grę wchodzi język, relacje werbalne mogą być całkowicie arbitralne.

Czasami relacyjne wskazówki kontekstowe mogą opierać się na mniej lub bardziej formalnych konwencjach społecznych. Możemy powiedzieć, że „mal” jest przeciwieństwem „dobry” w języku hiszpańskim albo że „żmerż” jest przeciwieństwem „dobry” w języku, który sami wymyśliliśmy. Kiedy relacyjne zachowania sprawcze mogą być wykorzystywane na podstawie powiązanych zdarzeń opartych na konwencji społecznej, reakcja na wywiedzione relacje staje się „arbitralnie aplikowalnym reagowaniem relacyjnym”. Ponieważ brzmi to bardzo skomplikowanie, większość badaczy RFT mówi po prostu o AARR (od ang. arbitrarily applicable derived relational responding). Jako klasa AARR może obejmować niearbitralne przykłady (mysz „jest mniejsza niż” słoń), ale test arbitralnej aplikowalności polega na tym, że te same relacyjne wskazówki kontekstowe można zastosować do dowolnego zestawu bodźców (np. „5 groszy jest mniejsze niż 10 groszy”, co nie jest prawdą w sensie formalnym ani topograficznym).

Zanim przejdziemy dalej, musimy jeszcze omówić pojęcie przekształcania funkcji bodźca. Jest ono kluczowe dla zrozumienia, w jaki sposób ramy relacyjne mogą wpływać na zachowanie, na które chcemy oddziałać za pomocą interwencji behawioralnej. Pozostając przy przykładzie z psem: wyobraźmy sobie, że osoba została pogryziona przez psa. Ponieważ funkcje mogą być przekształcane na podstawie relacji werbalnych, możemy przewidywać, że osoba ta będzie odczuwać niepokój, gdy usłyszy słowo „pies” (np. gdy znajomy powie: „Mam psa i chciałbym, żebyś go poznała”) lub przeczyta słowo P-I-E-S w książce czy gazecie. W interakcje ze słowami i symbolami wchodzimy w taki sam sposób, jak w interakcje z bodźcami fizycznymi. Słowa i symbole mogą być obecne zewnętrznie lub – w przypadku myślenia – wewnętrznie, co jeszcze bardziej zwiększa złożoność naszych interakcji z własnym zachowaniem relacyjnym.

Mówimy tu o przekształcaniu, ponieważ funkcje, które są zmieniane przez ramowanie relacyjne, zależą od konkretnej podstawowej ramy relacyjnej. Gdyby ktoś cię spytał, jak smakują lody, mogłabyś/mógłbyś się uśmiechnąć i wskazać na miskę z budyniem. Z kolei gdyby ktoś spytał, jak smakuje przeciwieństwo lodów, mogłabyś/mógłbyś się skrzywić, wyobrażając sobie smak błota w ustach, i wskazać na miskę z błotem. Słowo „smakować” jest kontekstem, który skupia się na funkcjach smakowych lodów (a nie ich wyglądzie), lecz pozytywny smak lodów można przekształcić w negatywny poprzez relację werbalną. (Możesz się uznać za szczęściarę/szczęściarza, jeśli na myśl przyszło ci błoto, a nie psia kupa!).

Przekształcanie funkcji bodźca pozwala nam dostrzec wzajemne oddziaływanie między zachowaniem relacyjnym a zachowaniem obserwowalnym. W ścisłym modelu ABC możemy założyć, że ludzie reagują wyłącznie na bodźce poprzedzające reakcje. Jednakże RFT zakłada, że zdarzenia poprzedzające wchodzą w interakcje z relacjami werbalnymi, które odnoszą się do danego zdarzenia, i właśnie ten połączony proces wywołuje czy też wyzwala obserwowalne zachowanie ostatecznie łączące się z zależnościami wzmacniającymi lub karzącymi.

Przykład tego zjawiska podaliśmy wcześniej, kiedy odesłaliśmy do klasycznego badania przeprowadzonego przez nieżyjącego już prezesa Association for Behavior Analysis International Michaela J. Doughera (Dougher, Hamilton, Fink i Harrington, 2007). W badaniu tym wykazano, że jeśli bodziec B wywołał pobudzenie w wyniku sparowania z rażeniem prądem, uczestnicy – dowiedziawszy się, że A < B < C – przejawiali większe pobudzenie w przypadku C niż B, chociaż C nigdy nie zostało sparowane z rażeniem prądem, w przypadku A przejawiali zaś mniejsze pobudzenie niż w przypadku B. Efekt ten nie może być generalizacją bodźca – bodźce nie były formalnie podobne do B. Nie może również chodzić o parowanie bodźców – A i C zostały sparowane z B taką samą liczbę razy. O co zatem chodzi? Potrzebne nam jest nowe pojęcie: „przekształcanie funkcji bodźca poprzez wywiedzione relacje”.

Pięć omówionych elementów – powiązanie odnoszące, powiązanie kombinatoryjne, relacyjna kontrola kontekstowa, przekształcanie funkcji bodźca i funkcjonalna kontrola kontekstowa – definiuje ramowanie relacyjne. Najprostsza z teorii behawioralnych, w której odnoszenie jest zachowaniem sprawczym, staje się nieco bardziej skomplikowana, ponieważ do jej badania i stosowania potrzeba precyzyjnej behawioralnej definicji wywiedzionych relacji. Praktyków analizy zachowania zwykle to nie dziwi, ponieważ wiedzą, że radzenie sobie w precyzyjny sposób w programie behawioralnym z wieloma celami interwencji bywa skomplikowane, niezależnie od tego, czy chodzi o naśladowanie, agresję, czy współpracę. Teoria ram relacyjnych nie jest pod tym względem wyjątkiem. Przytoczone powyżej przykłady reprezentują stosunkowo proste klasy relacyjne, ale łatwo wyobrazić sobie bardzo skomplikowane zachowania relacyjne. Owe przykłady służyły jedynie zilustrowaniu podstawowego modelu postępowania, który pozwala zacząć badać zachowanie i opracować interwencje mające na celu oddziałanie na nie.

Nie wiemy jeszcze, czy ramowanie relacyjne można wytrenować u zwierząt. Jak dotąd odpowiedź zdaje się brzmieć: tylko w ograniczonym stopniu i z dużym trudem. Lew morski o imieniu Rio zdawał się wykazywać ekwiwalencję, gdy trenowano ją jako zachowanie sprawcze (Schusterman i Kastak, 1993), ale pojawiły się pewne problemy metodologiczne; udało się to zaobserwować u jednego z trzech osobników, a trening był bardzo żmudny i czasochłonny. Ronald J. Schusterman w kolejnych badaniach zmienił procedury i przesunął test bardziej w kierunku zwykłej klasy funkcjonalnej (która, jakkolwiek interesująca, nie jest kontrowersyjna ani nie jest tym samym co AARR). Eksperyment nie został w pełni i bezpośrednio zreplikowany, a zarówno Rio, jak i doktor Schusterman już nie żyją. Niedawny przegląd dotyczący symetryczności u zwierząt (Lionello-DeNolf, 2021) potwierdził, że w wielu próbach wykazania tego zjawiska około 30% zwierząt mogło je wykazać, a zgodnie z RFT „w badaniach, które dostarczyły najmocniejszych dowodów na symetryczność, wykorzystywano kolejne procedury dopasowywania do wzorca obejmujące trening w zakresie relacji symbolicznych i relacji identyczności” (Lionello-DeNolf, 2021, s. 309). Dokonano jednak znacznych modyfikacji proceduralnych, a takie zmiany metodologiczne powodują, że zwierzęta wykazują zachowania, które wyglądają tak samo jak ludzkie, lecz funkcjonalnie różnią się od tego, co jest znane z badań prowadzonych na ludziach. Gdy wychodzimy poza ekwiwalencję, żadne rygorystyczne metody eksperymentalne nie pozwalają nam znaleźć ramowania relacyjnego w wielu formach relacji bodźców u zwierząt.

Pełne omówienie każdej z tych ram oraz jej powiązań z ACT wykracza poza zakres naszej książki, więc tylko pokrótce odniesiemy się do bardziej zaawansowanych modeli zachowań relacyjnych. Nie chcemy jednak kończyć tego podrozdziału bez wspomnienia o tym, że – podobnie jak w przypadku awersji do smaku – kiedy zasady behawioralne mają zastosowania specyficzne dla gatunku, ważne jest wyjaśnienie, dlaczego tak jest, i to w kontekście ewolucyjnej historii gatunku, a nie tylko fizjologii organizmu. Zrobiono to w odniesieniu do relacyjnych zachowań sprawczych (Hayes i Sanford, 2014).

Sedno argumentacji stanowi to, że wielopoziomowa selekcja zapewniała ewolucyjną przewagę homininom jako plemiennym naczelnym, kiedy współpracowały w swoich grupach. Być może dlatego normalnie rozwijające się niemowlęta cechuje pewien stopień umiejętności niewerbalnego przyjmowania perspektywy oraz zarówno rozpoznają one, jak i nagradzają współpracę (zob. przegląd w: Hayes i Sanford, 2014). Wiele zwierząt wykonuje charakterystyczne gesty lub wydaje charakterystyczne dźwięki w reakcji na określone obiekty oraz przejawia charakterystyczne reakcje na owe gesty lub dźwięki jako słuchacze. Brakuje zaś koordynacji między tymi dwoma repertuarami zachowań, która mogłaby prowadzić do solidnych form powiązania odnoszącego, a tym samym do wspólnoty werbalnej.

Niemowlę sięgnie po zabawkę i poda ją nieznajomemu, który na nią wskaże, ale także sięgnie po nią i będzie próbowało ją odłożyć na miejsce w czasie sprzątania, gdy dorosły, który pomaga mu sprzątać zabawki, wskaże na nią (Liebal, Behne, Carpenter i Tomasello, 2009). Jeśli pierwsi ludzie potrafili dostarczyć określony przedmiot, gdy mówca emitował mand, to takie wspólne działanie prowadziło do społecznych form „powiązania odnoszącego”, które dawało przewagę grupom ludzkim. W miarę, jak ta forma społeczna była uwewnętrzniana, stopniowy proces kulturowego, psychicznego i neurofizjologicznego rozwoju zwiększał prawdopodobieństwo wystąpienia takich użytecznych działań, przyczyniając się do powstania społeczności werbalnej (kluczowy element ujęcia Skinnera, który sam w sobie nigdy nie został w pełni wyjaśniony) i presji selekcyjnej na zmiany neurobiologiczne, które dalej wspierały te formy zachowań relacyjnych. Mówiąc prościej, zamiast kultury prowadzącej do poznania na pierwszym miejscu znalazła się współpraca.

Rola zdarzeń prywatnych a motywacja

Zdarzenia prywatne obejmują stymulację prywatną (środowisko „podskórne”) i zachowania prywatne (np. myśli), które są natychmiast dostępne jedynie dla osoby doświadczającej danego zdarzenia. Prawdopodobnie także zwierzęta doświadczają zdarzeń prywatnych. Możemy na przykład założyć, że psy doświadczają głodu, zimna i podobnych zdarzeń – nawet jeśli te nie mają dokładnie takiej formy jak u ludzi.

W przypadku ludzi zdarzenia prywatne są niezwykle skomplikowane. Ludzie angażują się w złożone zachowania werbalne, które przekształcają w sieci relacyjne o ogromnej złożoności. To komplikuje funkcjonalną analizę zachowania, jeszcze zanim dojdziemy do dominacji ludzkich zdarzeń prywatnych z powodu reakcji na wywiedzione relacje. Skinner zgadzał się co do tego, że ukryte zachowanie werbalne jest częścią całego zachowania, które analitycy zachowania starają się wyjaśnić, ale nie zdawał sobie sprawy, że relacyjne zachowania sprawcze oddziałują na inne zdarzenia behawioralne.

Weźmy na przykład próbę wykorzystania bezpośrednich zależności do przewidzenia, czy osoba przyjdzie na swoją pierwszą w życiu randkę w ciemno. Jest to pierwsza randka, brak więc historii wzmacniania i karania. Osoba może mieć zgeneralizowaną historię wzmacniania lub karania interakcji z nieznajomymi, która wpływa na jej decyzję. Jednakże prawdopodobnie zaangażuje się również w złożoną sekwencję myślenia wspierającą podjęcie decyzji: „Czy on mnie polubi?”, „Czy dobrze dziś wyglądam?”, „Czy jestem gotowa na związek?”.

„Beata powiedziała, że on jest miły, a Piotr powiedział, że wcale taki nie jest, ja zaś wierzę Beacie bardziej niż Piotrowi”. Osoba obserwuje zdarzenie, kiedy się nad nim zastanawia, lecz analityk zachowania nie ma dostępu do takich danych. Wykorzystując tradycyjne strategie analizy danych, analityk zachowania może jedynie zarejestrować, czy randka doszła do skutku. Potencjalnie jeszcze bardziej kłopotliwe jest to, że nieskuteczne sposoby rozwiązywania problemów, takie jak nadmiernie negatywne ocenianie siebie, mogą odgrywać rolę w wielu innych wzorcach unikania behawioralnego, które należą do tej samej klasy funkcjonalnej, choć wydają się całkowicie niepowiązane, gdy możemy badać wyłącznie zachowania jawne.

Potrzebujemy zestawu procesów zmiany zachowania pozwalających odnieść się do roli zdarzeń w miarę ich występowania, a to wymaga technik, które skutecznie zmieniają funkcję tych zdarzeń prywatnych, kiedy klienci nie żyją zgodnie ze swoimi wartościami. Te procesy i procedury muszą odnosić się do ugruntowanych zasad behawioralnych, w tym do ramowania relacyjnego i procesów ewolucyjnych VRSCDL, do których należy selekcja behawioralna. Potrzebujemy metod oceny i metod interwencji, które umożliwiają taką szerzej zakrojoną analizę zachowania opartą na procesach.

Terapia akceptacji i zaangażowania, teoria ram relacyjnych i model elastyczności psychologicznej składają się na najlepiej rozwinięte podejście w analizie zachowania, które może w tym pomóc. Wyjaśnienie, dlaczego tak jest, i przedstawienie sposobów wykorzystania owego podejścia to cele przyświecające nam w niniejszej książce. Wiele technik zaprezentowanych w kolejnych rozdziałach będzie dobrze znanych analitykom zachowania, a część okaże się dla nich nowa. Procedury i procesy, które zdają się odbiegać od zwyczajowych interwencji, spróbujemy zdefiniować i osadzić w ścisłych ramach analizy zachowania opartych na prawidłowościach bezpośrednich zależności sprawczych, rozszerzonych przez RFT i zasady ewolucyjne. Czytelniczki i czytelników prosimy jedynie o gotowość do krytycznego zbadania istniejących modeli i rozważenia, że owe procedury i procesy mogą otworzyć nową drogę naprzód.

Przy czym nie musi się to odbywać kosztem starej ścieżki – ta wciąż istnieje.

Pierwszym krokiem w naszej podróży będzie rozważenie elastyczności behawioralnej z poziomu modelu uczenia się sprawczego. Przyjrzymy się reakcjom adaptacyjnym, jak również temu, jak uczenie się relacyjne może pomóc wyjaśnić to, co według literatury przedmiotu jest skutecznym i psychologicznie elastycznym sposobem radzenia sobie ze zdarzeniami prywatnymi.

Przejdźmy zatem do tego zagadnienia.

Rozdział 3. Elastyczność psychologiczna i podejście ACT

Rozdział 3

Elastyczność psychologiczna i podejście ACT

Każdy z nas pamięta pewne chwile w swoim życiu, które wymagały większej elastyczności. Być może po okresie wytrwałych zabiegów o coś musieliśmy z tego zrezygnować. Może był to czas, w którym w kółko robiliśmy to samo i tylko dreptaliśmy w miejscu – aż w końcu wypróbowaliśmy nowy sposób zachowania, nowy styl bycia. Być może to właśnie elastyczność doprowadziła cię do miejsca, w którym się znajdujesz obecnie. Może musiałaś/musiałeś podjąć odważne decyzje, by ukończyć studia i zdobyć zawód. Zakończyć toksyczny związek i pójść swoją drogą. Zacząć realizować nowy plan treningowy.

Wszystkim nam zdarzają się w życiu sytuacje, w których możemy kontynuować stary sposób bycia lub działania – albo badać nowe sposoby. Rozeznanie, kiedy warto się czegoś trzymać i wytrwać w obliczu trudności, a kiedy zwrócić się ku nowym wzorcom zachowania, stanowi podstawę elastyczności psychologicznej. A ta właściwość działania jest celem wszystkich interwencji w duchu ACT.

Skąd wzięło się ponad trzysta metaanaliz dotyczących ACT w niemal każdym możliwym obszarze funkcjonowania człowieka? Dlaczego model ACT i związane z nim podejście okazały się tak skuteczne w przypadku niezliczonych problemów behawioralnych i psychicznych, takich jak depresja (np. Bohlmeijer, Lamers i Fledderus, 2015), lęk (np. Arch i in., 2012), uzależnienia (np. Bricker, Watson, Mull, Sullivan i Heffner, 2020) czy przewlekły ból (np. Wicksell i in., 2013)? Jak to możliwe, że ten sam model wspiera budowanie zdrowych związków (Daks i Rogge, 2020) czy wysoką wydajność w pracy (Hayes, Bond, Barnes-Holmes i Austin, 2006)?

Według nas ma to związek z faktem, że ACT bazuje na funkcjonalnym i kontekstualnym rozumieniu zachowania człowieka, które rozszerza zasady behawioralne na reakcje na wywiedzione relacje i na zdarzenia prywatne oraz łączy się z ogólniejszym podejściem nauki o ewolucji. Analiza zachowania od zawsze była rozwijana z myślą o jak najszerszym zakresie oddziaływań, ale do realizacji tego celu potrzebowała bardziej adekwatnego modelu ludzkiego języka. Teoria ram relacyjnych pozwoliła przejść od modeli zachowania mających zastosowanie do wszystkich zwierząt do modeli odnoszących się do wzorców zachowania, które występują jedynie u ludzi. Z tym też wiąże się model elastyczności psychologicznej. Teoria ram relacyjnych to nie cudowne panaceum ani nieśmiertelna koncepcja. Prawdopodobnie – jak wszystkie teorie naukowe – jest ona niewłaściwa w nieznanych nam jeszcze obszarach. Jednakże przyczynia się do niezaprzeczalnego postępu zarówno w naszej, jak i w innych dziedzinach, które przyjęły i dostosowały do swoich potrzeb strategie oparte na ACT.

W terapii akceptacji i zaangażowania nie zakłada się, że zmagania osoby są objawem ukrytej „choroby” duszy, umysłu czy mózgu. Praktycy ACT starają się raczej zmienić funkcję cierpienia psychicznego, tak aby je wykorzystać jako narzędzie ukierunkowujące skuteczne działanie, a następnie zaprząc te same umiejętności na szerszą skalę – do budowania życia wartego przeżycia. Samozarządzanie, czyli to, co Skinner nazywał samokontrolą, ma w ACT kluczowe znaczenie, przy czym strategie projektowane są w taki sposób, aby ludzie mogli je wdrożyć w odniesieniu do własnego zachowania. Chodzi o tworzenie świata wokół zachowania spójnego z ACT, aby wspierać elastyczność psychologiczną.

W tym celu należy przyjąć następujące radykalne założenie, które może wydać się dziwne analitykom zachowania, a tym bardziej innym ludziom: zdarzenia awersyjne są absolutnie normalną częścią życia. Jak wyglądałoby nasze życie, gdybyśmy nie byli w stanie odczuwać bólu ani cierpienia? Poświęć chwilę na zastanowienie się nad tym. Pomyśl, ile aspektów życia byłoby radykalnie innych. Nie unikalibyśmy wypadków ani ciosów, które uszkadzają nasze tkanki. Nie unikalibyśmy toksycznych substancji, które wpływają na funkcjonowanie naszych narządów. Znacznie trudniej byłoby nam poruszać się po świecie bez wbudowanego w nasz organizm systemu, który wyewoluował u wszystkich gatunków zwierząt i dzięki któremu jesteśmy w stanie się nauczyć, do czego możemy się zbliżać, a czego powinniśmy unikać. To samo odnosi się do bólu psychicznego. Uczymy się opatrywać różne odczuwane zdarzenia (stany wzmacnialności¹, tendencje do reagowania, doznania cielesne, kontekst zewnętrzny itd.) wspólnymi etykietami emocjonalnymi lub dyspozycyjnymi. Umiejętność tę wykorzystujemy również do udzielania wskazówek społecznych. Bez zdolności odczuwania lęku wchodzilibyśmy raz po raz w groźne sytuacje mniej przygotowani do skutecznego reagowania. Bez smutku bylibyśmy mniej czujni na możliwe straty i moglibyśmy nie mieć świadomości, jak ważna jest w naszym życiu miłość, na przykład w obliczu nieuniknionych strat takich jak śmierć ukochanej

Bez zdolności odczuwania fizycznego i psychicznego cierpienia znajdowalibyśmy się w znacznie gorszej sytuacji i szybciej byśmy umierali. Mimo to celem wielu modeli interwencji psychiatrycznych, psychologicznych czy socjologicznych jest zminimalizowanie lub złagodzenie cierpienia psychicznego do tego stopnia, że traci ono swoją zdrową, konstruktywną funkcję (Andrews, Maslej, Thomson i Hollon, 2020). Można to porównać do próby naprawienia samochodu przez odłączenie lampek kontrolnych. Nie powinno więc dziwić, że podczas gdy populacja Stanów Zjednoczonych jest najbardziej zmedykalizowaną populacją na świecie, jej przedstawiciele zmagają się z lękiem, depresją i skłonnościami samobójczymi na poziomie nieporównywalnym z żadnym innym rozwiniętym krajem (Tikkanen, Fields, Williams i Abrams, 2020). Uciekanie od trudnych zdarzeń prywatnych i tłumienie ich nic nie dadzą. Naszą automatyczną strategią rozwiązywania problemów, wspieraną przez kulturę głównego nurtu, jest sięganie po mniejsze wzmocnienia dostępne od ręki kosztem wzmocnień większych, ale późniejszych.

Ból czy też cierpienie psychiczne odgrywa rolę w trójelementowej zależności, która jest kluczowym komponentem większości modeli interwencji analizy zachowania. Rozważmy choćby proces wzmacniania negatywnego. Kiedy zdarzenie bodźcowe jest awersyjne, a dane zachowanie skutecznie je eliminuje, prawdopodobieństwo wystąpienia tego zachowania w przyszłości czy też jego częstotliwość najpewniej wzrośnie. Podobnie można interpretować także funkcje wzmacniania pozytywnego, na przykład gdy zdobycie pożywienia eliminuje napady głodu czy zdobycie koca zmniejsza uczucie zimna. Te dwa procesy różnią odmienne implikacje dla analityka zachowania. Jeśli mocno się w to zagłębimy, trudno nam będzie stwierdzić, czy okrycie się kocem jest wzmacniane negatywnie przez wyeliminowanie poczucia zimna, czy też wzmacniane pozytywnie przez pojawienie się odczucia ciepła.

Wszystko to oznacza, że zdarzenia awersyjne często odgrywają pewną rolę w naszym działaniu. Gdybyśmy nie odczuwali zimna, wówczas to, czy sięgniemy po koc, byłoby bez znaczenia, tak jak spożywanie jedzenia miałoby mniej oczywisty cel, gdybyśmy nie odczuwali głodu. Życie to niekończący się cykl bolesnych zdarzeń i doświadczania ulgi od nich. Cykl ten sprzyja uczeniu się i adaptacji. Większość analityków zachowania postrzega zachowanie właśnie w taki sposób.

Będziemy jednak musieli rozszerzyć to tradycyjne spojrzenie na co najmniej dwa sposoby. Po pierwsze, zdarzenia związane z bodźcami awersyjnymi nie zawsze mają charakter zewnętrzny – mogą być prywatne i mogą na nie oddziaływać reakcje na wywiedzione relacje. Po drugie, reguły werbalne mogą skutkować dość zablokowanymi wzorcami zachowania, które paradoksalnie przyczyniają się do niezdolności do ucieczki przed bólem z powodu zderzenia bezpośrednich zależności z zależnościami ustanowionymi przez rozwinięty sposób regulacji zachowania, który może być od stu do tysiąca razy nowszy. To sprawia, że bolesne zdarzenia i próby ich łagodzenia tylko pogłębiają cierpienie – nasilają bezustanne i zarazem skazane na niepowodzenie zmagania prowadzące do niepotrzebnego bólu, gdy bieżące rozwiązania nieustannie zawodzą.

Zdarzenia związane z bodźcami awersyjnymi są często prywatne i werbalne

Stymulacja awersyjna jest nierzadko uważana za zewnętrzną i związaną z takimi zdarzeniami, jak porażenie prądem, kara fizyczna, odebranie lubianych przedmiotów czy narażenie na inne fizycznie stresujące stymulacje. W toku historii analizy zachowania w wielu interwencjach behawioralnych wykorzystywano kontrolę awersyjną do zmiany zachowania, przy czym niepokoi fakt, że większość tych interwencji przeprowadzano z udziałem osób o minimalnym repertuarze werbalnym, co od dawna jest krytykowane przez czołowych przedstawicieli naszej dziedziny (Sidman, 1989). Z kolei większość działań w obszarze psychoterapii zdaje się koncentrować na wykorzystaniu interwencji werbalnych w celu zmniejszenia kontroli awersyjnej. Przyczyn takiego stanu rzeczy jest wiele, ale warto podkreślić jedną z nich. Otóż gdy główne źródło cierpienia psychicznego staje się coraz bardziej abstrakcyjne, wówczas oddalamy się od rzeczywistych bodźców fizycznych istniejących w naszym najbliższym otoczeniu. I może być w tym jakiś sens.

Wcześniej zwróciliśmy uwagę, że model zachowań sprawczych Skinnera z 1938 roku może nie odnosić się w pełni do ludzi, ze względu na naszą wyjątkową zdolność posługiwania się językiem. Później, w 1957 roku w książce Verbal behavior, Skinner podjął próbę uaktualnienia tego stwierdzenia, przedstawiając czysto instrumentalny opis języka i poznania. My, ludzie, mówimy, ponieważ mówienie było wzmacniane przez społeczność werbalną, która słucha tego, co mówimy, i została nauczona działać odpowiednio do tego. Myślimy i rozwiązujemy problemy, ponieważ takie działanie pozwala nam doświadczać silniejszego wzmacniania. W miarę dorastania umiejętności te – mówienie, myślenie, rozwiązywanie problemów – umacniają się i rozwijają. Rezultat stanowi mówiąca, myśląca i rozwiązująca problemy osoba. Wszyscy mówimy, myślimy i rozwiązujemy problemy na różne sposoby, ale konkretne wzorce tego typu zachowań stanowią zachowania sprawcze. Możemy również przeprowadzić analizę funkcjonalną tych ogromnie ważnych dla naszego sposobu życia i adaptacji zachowań. Co jednak się dzieje wtedy, gdy to, jak mówimy, myślimy i rozwiązujemy problemy, sprawia, że bardziej cierpimy? A jeżeli sposób, w jaki zwykle używamy tych zachowań sprawczych, powoduje, że ból staje się trwały? A co, jeśli nasze cierpienie samo w sobie wiąże się z tym, jak się komunikujemy, myślimy i rozwiązujemy problemy?

Język symboliczny pojawia się wtedy, gdy osoba reaguje na słowa, a nie tylko na obiekty będące bodźcami, i to we wzajemny lub dwukierunkowy sposób. Jest on z założenia referencyjny. To oznacza, że symbole odnoszą się do bodźców i „przenoszą z powrotem” niektóre z ich funkcji. Gdyby taka relacja nie istniała, nie moglibyśmy reagować na symbole, słowa czy myśli w sposób funkcjonalny. Zachowanie kierowane regułami występuje wtedy, gdy reagujemy na podstawie symboli werbalnych, których nauczyliśmy się przez ciągłą interakcję ze swoją werbalną społecznością, a nie przez bezpośrednią interakcję z zewnętrznymi zależnościami. Zdanie:

„Nie dotykaj gorącego piekarnika, bo się oparzysz” określa pewną zależność. Ale nie musimy dotknąć piekarnika ani poczuć bólu, by unikać tego rodzaju sytuacji. „Piekarnik” odnosi się do konkretnego przedmiotu, „dotykać” – do konkretnego rodzaju działania czy ruchu, „oparzyć się” – do awersyjnego zdarzenia prywatnego. A „nie rób…, bo…” opisuje wzmocnienie negatywne, w którym unikanie wiąże się z pominięciem pewnego zachowania w relacji do obiektu.

W rozdziale 2 pisaliśmy o ekwiwalencji bodźców i teorii ram relacyjnych. Wraz z Verbal behavior Skinnera pozwalają nam one zrozumieć, jak wiele naszych działań ma w rzeczywistości bardzo niewiele wspólnego z bezpośrednimi zależnościami – jest to raczej nasza reakcja na dotyczące ich własne zachowania werbalne. Potrzebę uwzględnienia tej zależności przez RFT widać na przytoczonym powyżej przykładzie. „Nie rób…, bo…” nie jest prostą klasą ekwiwalentną – opisuje relację czasową i zależną. Zobaczenie → dotknięcie → oparzenie nie są symetryczne w taki sam sposób, jak elementy klasy ekwiwalencji fizyczny piekarnik → „piekarnik”. Fizyczny piekarnik → „piekarnik” implikuje „piekarnik” → fizyczny piekarnik, ale zobaczenie → dotknięcie → oparzenie nie implikuje oparzenie → dotknięcie → zobaczenie. Dodając jeszcze jeden mały krok, można to zrobić w inny sposób, i to właśnie stanowi sedno RFT: zobaczenie przed dotknięciem przed oparzeniem nie musi implikować oparzenia po dotknięciu po zobaczeniu. Dodanie tego, czyli dostarczenie klasycznego wyjaśnienia zachowania (tj. że reagowanie relacyjne jest zachowaniem sprawczym), to właśnie dzieło RFT.

Widzimy tu prostą jednostkę rozwiązywania problemów, którą można wykorzystać w odniesieniu do zachowania jawnego w relacji zachowanie–zachowanie. Jeśli ktoś zobaczy włączony piekarnik i wywnioskuje, że dotknięcie owego piekarnika będzie skutkowało oparzeniem, a następnie wywnioskuje, że wyłączenie piekarnika pozwoli uniknąć oparzenia, to związek z ewentualnym zachowaniem jawnym w postaci wyłączenia piekarnika stanie się jasny. W tym przypadku celem interwencji będzie zrobienie kroku w tył, by się zastanowić nad konsekwencjami pozostawienia piekarnika włączonego i dokonać wyboru zachowania, a nie wypracowanie automatycznej reakcji unikania piekarników. Obie strategie przynoszą ten sam efekt i piekarnik jest unikany, ale pierwszą z nich prawdopodobnie można uogólnić na dowolną liczbę sytuacji i problemów życiowych bez potrzeby bezpośredniego trenowania każdej formy reakcji.

Wszyscy trzej jesteśmy żywo zainteresowani zgłębianiem teorii ram relacyjnych i prowadziliśmy badania dotyczące tego modelu języka i poznania. Kolejnych kilkaset badań to efekt działalności przedstawicieli społeczności RFT. Teoria ram relacyjnych stanowi komponent behawioralny, który należy dodać do tradycyjnych zasad behawioralnych, aby zrozumieć podejście ACT do interwencji. Potrzebujemy zrozumieć, jak osoba wchodzi relacyjnie w interakcje ze swoim światem poprzez własne zachowania werbalne – w sposób spontaniczny, a czasami nawet nieprzewidywalny. Oto trzy dodatkowe kwestie, które należy tu uwzględnić: (1) wyuczone relacje pociągają za sobą powiązania odnoszące i powiązania kombinatoryjne wykraczające poza relacje ekwiwalencji czy identyczności; (2) relacje werbalne mogą przekształcać funkcję bodźców środowiskowych, wywierając nadzwyczajny wpływ na zachowanie, na które staramy się oddziałać; (3) odnoszenie jest zachowaniem sprawczym i samoorganizującym.

Rozważmy je po kolei.

Prawie wszystkie zdania złożone, jeśli mają zostać zrozumiane, wymagają czegoś więcej niż ekwiwalencja, ponieważ nie wszystkie relacje są takie same lub ekwiwalentne. Załóżmy, że dziecko zostało pogryzione przez psa o imieniu Maks i czuje strach za każdym razem, gdy widzi psa, słyszy psa, słyszy słowo „pies”, a nawet imię Maks. Wyjaśnia to sama ekwiwalencja bodźców (przynajmniej na poziomie rezultatu), gdyż awersyjne doświadczenia kontaktu z psem i pogryzienia przez psa przenoszą się na inne relacje. A co, jeśli to samo dziecko usłyszy, że jego nauczycielka o imieniu Zofia jest wredniejsza niż jakikolwiek pies, z którym miało kontakt? Nie chodzi jedynie o to, że strach zostanie przeniesiony na nauczycielkę Zofię, lecz że funkcja zostanie przekształcona w coś znacznie większego. Ponieważ Zofia zawiera się w szkole, a inne osoby takie jak Zofia uczą w szkole, uczęszczanie do szkoły może stać się przytłaczającym, budzącym lęk doświadczeniem prywatnym, u którego podstaw nie leży jednak żadne doświadczenie mające miejsce w szkole – całe zdarzenie jest zarówno prywatne, jak i werbalne. To prowadzi nas do przekształcenia funkcji bodźca jako drugiej dodatkowej kwestii.

Rozważmy inny scenariusz: dziecku mówi się, że jego nowy kolega jest zupełnie inny od wrednych dzieci, które mu dokuczały w szkole czy na placu zabaw, a nawet jest ich całkowitym przeciwieństwem. Mogłoby to odwrócić funkcje unikania i ustanowić nowego kolegę jako wzmocnienie. W jaki sposób coś, co było karą (przebywanie wśród ludzi), zmienia się we wzmocnienie (przebywanie wśród ludzi) po prostu z powodu wprowadzenia nowej relacji werbalnej? Podane przykłady są stosunkowo proste, ale wiodą nas do trzeciego elementu. Wzorce zachowania relacyjnego można postrzegać jako samoorganizujący się wzorzec zachowania wyższego rzędu. Wyobraźmy sobie nastolatka, u którego zdiagnozowano większe zaburzenie depresyjne i który ma bogatą historię wzmacniania werbalnego odnoszenia się do świata w negatywny i unikowy sposób („To nic nie da”, „Jestem do niczego”, „Ale nuda”). Psycholodzy określają taki wzorzec jako „negatywne skanowanie”. Ponieważ jest on bardzo silny, możemy przewidywać, że nastolatek będzie odnosił się do większości nowych zdarzeń w podobny sposób, to jest wykorzystując zablokowany, nieelastyczny wzorzec, który prowadzi do jeszcze większego cierpienia.

Dlaczego jednak stanowiące problem i przytłaczające zależności nie zredukują takich wzorców relacji? Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że stracone szanse młodego człowieka unikającego szkoły i nauki będą negatywnie karać trudne relacje unikania. Nastolatek, którego omijają życie, przyjaźnie, randki i inne możliwości, powinien móc zmienić te ramy relacyjne.

Jest to tradycyjne pytanie zamknięte w pojęciu paradoksu neurotycznego, nad którym dziesiątki lat temu zastanawiali się behawioryści zainteresowani pracą kliniczną. Dekady badań nad tego typu wyzwaniami pokazują, że takie wzorce często się nie zmieniają. Blokują się i wydają niemal oderwane od zewnętrznych zależności – czy też świata – w których się pojawiają.

W zwierzęcych modelach kontroli awersyjnej „poruszanie się wewnątrz” nie przynosi korzyści, jeśli celem jest przewidywanie i oddziaływanie w sposób precyzyjny i pogłębiony oraz w szerokim zakresie. Lepiej powiedzieć, że zwierzę je, ponieważ jest pozbawione jedzenia, a nie dlatego, że jest głodne; albo że unika porażenia prądem, a nie bólu. Trzymamy się tego, czym można manipulować bezpośrednio, nie dlatego, że zdarzenia prywatne nie istnieją u zwierząt, lecz raczej dlatego, iż analizie eksperymentalnej w niczym nie pomaga zauważenie, że niedobór pożywienia jest operacją ustanawiającą, która zmienia wzmacniającą funkcję jedzenia, ORAZ że prawdopodobnie odczuwane są prywatne dodatkowe elementy towarzyszące temu efektowi.

W przypadku ludzi sytuacja jest bardziej złożona ze względu na przekształcanie funkcji bodźców, które zachodzi w związku z ramowaniem relacyjnym. Relacje zachowanie–zachowanie można ustanowić w pewnych kontekstach, które wymagają zwrócenia uwagi na zdarzenia prywatne lub w których nie jest możliwa pełna analiza funkcjonalna. Ramowanie relacyjne pozwala osobie obserwować i opisywać zdarzenia prywatne, a także warunki, które zdają się do nich przyczyniać. Gdy zdarzenia te stają się elementem sieci relacyjnych, mogą uczestniczyć w regulacji zachowań jawnych i stają się częścią umiejętności służących do regulowania środowiska społecznego. Gospodyni częstująca gości ciastem prawdopodobnie będzie w stanie lepiej zapewnić im wzmocnienie, jeśli będzie pytać: „Jesteś głodny?”, a nie: „Czy jesteś w stanie deprywacji pokarmowej?”. Nawet po obfitym obiedzie propozycja sernika własnej roboty może się spotkać z pozytywną odpowiedzią, podczas gdy propozycja tarty z kaszanką mogłaby wywołać odpowiedź negatywną także w sytuacji deprywacji pokarmowej. By odejść jeszcze dalej od bezpośrednich zależności: uprzejmy gość doceni wysiłek gospodyni, odpowie twierdząco i zje całą porcję, nawet jeśli nie jest szczególnie głodny, ponieważ pozytywna odpowiedź pozwoli mu uniknąć późniejszego poczucia winy.

Tym, co powoduje relacje między zdarzeniami prywatnymi a zachowaniem jawnym, są wskazówki kontekstowe regulujące ramy relacyjne i przekształcanie funkcji bodźca. Zależności zewnętrzne mogą być zmieniane przez zdarzenia prywatne, ponieważ zdarzenia te mogą uczestniczyć w tworzeniu i przestrzeganiu reguł. W analizie zachowania żadne zdarzenie behawioralne nie jest „przyczyną” innych zachowań tej samej jednostki, ale w przeciwieństwie do zwierząt analiza bezpośrednich zależności musi zostać uzupełniona analizą pośrednich zależności ustanowionych przez relacyjne zachowania sprawcze. Te zależności znaczeniowe są tak samo rzeczywiste, podatne na manipulowanie i ważne, jak każdy strumień zależności, ale wcześniej były pomijane w analizie zachowania.

Zachowanie kierowane regułami może przedłużać cierpienie

Podstawową niedoskonałość ogólnej teorii zachowania zaobserwowano po raz pierwszy w kontekście rozkładów wzmacniania. Była ona znana od początku analizy zachowania, gdyż wysoce przewidywalny wpływ rozkładów wzmacniania na reakcje wykazywany w przypadku zwierząt często nie był obserwowany u ludzi (np. Lippman i Meyer, 1967). Mniejsze różnice uzyskano, gdy unikano instrukcji (Weiner, 1970), minimalne zaś stwierdzono, gdy badano dzieci w fazie przedwerbalnej (Lowe, Beasty i Bentall, 1983) lub dzieci ze znaczną niepełnosprawnością w posługiwaniu się językiem (Orlando i Bijou, 1960).

Reguły werbalne mogą wpływać na wrażliwość na zmieniające się zależności zewnętrzne – lub na prawdopodobieństwo, że osoba zmieni swoje zachowanie, gdy zmienią się zależności, które je kiedyś utrzymywały. W podstawowym eksperymencie mającym na celu sprawdzenie wrażliwości na zmieniające się zależności badacz ustala pewien rodzaj reakcji w ramach określonego rozkładu wzmacniania. Na przykład Eliot Shimoff, A. Charles Catania i Byron A. Matthews (1981) porównali aktywność ukształtowaną i wynikającą z instruowania z wykorzystaniem interwałowych i proporcjonalnych rozkładów wzmacniania, z których każdy miał dodatkowo nałożoną zależność różnicującego wzmacniania niskiego tempa reagowania (DRL). W przypadku obu rozkładów, gdy wspomniana zależność została złagodzona, wskaźnik reakcji wzrósł u większości tych badanych, których pierwotne zachowanie zostało ukształtowane, ale nie u tych, u których zachowanie wynikało z instruowania.

Do dziś w analizie zachowania przeprowadza się wiele eksperymentów dotyczących zachowania kierowanego regułami. Od czasu do czasu będziemy do tego wracać; tutaj wystarczy wspomnieć, że w kolejnych badaniach porównywano zachowania pozostające pod kontrolą reguł werbalnych, a nie ustanowionych przez zależności zewnętrzne. Rozróżnienia tego dokonał po raz pierwszy Skinner (1969). Badania nad zachowaniami kierowanymi regułami rozkwitły w ramach tak zwanej hipotezy językowej (Lowe, 1979), zgodnie z którą większość różnic między działaniem ludzi a działaniem zwierząt można przypisać wpływowi zdarzeń werbalnych na działanie ludzkie (obszernie pisał o tym Hayes – zob. 1989). Wiele się nauczono, lecz okazało się, że aby w pełni zrozumieć dane, konieczne jest bardziej zaawansowane rozumienie kierowania regułami.

Wykazano, że wrażliwość na rozkład wzmacniania można w dużym stopniu przewidzieć na podstawie zasad przekazywanych uczestnikom na początku eksperymentu, gdy wchodzą oni w interakcje z zaprogramowanymi zależnościami. Na podstawie setek badań można stwierdzić, że uczestnicy, którym nigdy nie przedstawiono reguły i którzy poznali ją przez bezpośrednie doświadczenie, zwykle wykazywali się większą elastycznością reakcji, kiedy zależności się zmieniały. Wzorzec osób, które poznawały zależności za pośrednictwem reguł, był bardziej złożony. Zależał przede wszystkim od tego, dlaczego i jak dobrze badani przestrzegali danej reguły, czego się nauczyli podczas jej przestrzegania, czy osoba wyznaczająca regułę mogła monitorować jej przestrzeganie, czy reguła pozostawała w mocy – i wielu innych tego rodzaju zmiennych (Hayes, 1989).

Eksperymenty te dobitnie pokazują, że elastyczność behawioralna może być odwrotnie proporcjonalna do określonych typów zachowań kierowanych regułami. Kiedy klient doświadcza w życiu cierpienia (tj. nie udaje mu się uzyskać wartościowych dla niego wzmocnień), niezdolność do adaptacji może być wynikiem niedokładnych lub niesprawdzonych reguł dotyczących zewnętrznych zależności i licznych sposobów, na jakie reguły zmieniają wpływ środowiska. Reguły werbalne ustanawiają nowe rodzaje zależności, które można by nazwać znaczeniowymi. Kiedy sztywność behawioralna i utrata wartościowych dla jednostki wzmocnień wynikają raczej z reguł werbalnych niż z bezpośredniego doświadczania zewnętrznych zależności, mówimy o sztywności psychologicznej. Terapia akceptacji i zaangażowania została opracowana jako proces interwencyjny w celu ustanowienia elastyczności psychologicznej jako alternatywy dla zablokowania się w nieadaptacyjnych wzorcach zachowania.

W terapii akceptacji i zaangażowania dąży się do zwiększenia elastyczności reagowania poprzez zmianę funkcji ramowania relacyjnego w sposób adaptacyjny i wrażliwy na kontekst. Często oznacza to ograniczenie wpływu reguł, gdy przestają się one łączyć z wybranymi wzmocnieniami. Może to jednak oznaczać też przestrzeganie reguł werbalnych, gdy skutkuje to kontaktem ze wzmocnieniami. Zacznijmy od sformułowania operacyjnej definicji elastyczności behawioralnej i elastyczności psychologicznej z uwagi na ich rolę w cierpieniu człowieka, a także w znajdowaniu przez niego rozwiązań.

Charakterystyka elastyczności psychologicznej

W języku potocznym „elastyczność” oznacza zdolność odkształcania się – bez łamania. Definicja ta uwypukla zbieżne wymiary zachowania wyższego rzędu – oporność i brak oporności. Żeby fizyczny obiekt był elastyczny, musi się zmieniać lub dostosowywać pod wpływem nacisku, a zarazem być wystarczająco trwały, by nie zostały naruszone wiązania fizyczne i nie doszło do pęknięcia. Z zachowaniem może być podobnie. Chcemy, aby zmieniało się ono czy też adaptowało w odpowiedzi na nowe wymagania środowiskowe. Nie chcemy, aby było nadmiernie stereotypowe – częściowo ze względu na brak wystarczającej zdrowej zmienności umożliwiającej adaptację do zmieniających się kontekstów. Zarazem nie chcemy, aby zachowanie dostosowało się do tego stopnia, że stanie się niestabilne i nieprzewidywalne z chwili na chwilę. Nie chcemy, by ludzie „się złamali”. Definicja elastyczności psychologicznej musi również uwzględniać wpływ zdarzeń prywatnych i zachowań kierowanych regułami na sztywność behawioralną ludzi jako niezwykle złożonych zwierząt poznawczych. Elastyczność w kontekście zewnętrznych zależności może wymagać zajmowania się zdarzeniami prywatnymi w bieżącej chwili oraz ograniczenia funkcji reguł werbalnych, które prowadzą do nieelastyczności.

Najwcześniejsze prace nad ACT dotyczyły wszystkich tych kwestii, w tym niepomocnej dominacji reguł werbalnych w regulacji zachowania w niektórych kontekstach (tzw. fuzji poznawczej) czy nie zawsze użytecznych funkcji unikania zdarzeń prywatnych (tj. unikania doświadczania). Jednakże do początków XXI wieku, kiedy to pojawiło się pojęcie elastyczności psychologicznej, nie istniał termin odnoszący się do całego modelu.

Najwcześniejsza definicja elastyczności psychologicznej została przedstawiona przez Stevena C. Hayesa z zespołem w formie pytania, które odnosiło się do sześciu cech tejże elastyczności (Hayes, Strosahl, Bunting, Twohig i Wilson, 2004, s. 12–13). Celowo nie użyto terminów fachowych, ponieważ chodziło o pytanie, które jedna osoba może zadać drugiej, zmagającej się z problemem psychicznym. Wspomniana definicja brzmi następująco:

Biorąc pod uwagę rozróżnienie ciebie jako świadomej istoty ludzkiej oraz treści psychicznych, z którymi się zmagasz (Ja jako kontekst),

czy jesteś gotowa/gotowy doświadczyć tych treści w pełni i bez niepotrzebnego bronienia się przed nimi (akceptacja),

takimi, jakie one są, a nie jakie mówią, że są (defuzja), ORAZ

robić to, co prowadzi cię w kierunku (zaangażowane działanie)

wybranych przez ciebie wartości (wartości)

w tym czasie i w bieżącej sytuacji (świadomość chwili obecnej)?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Ang. reinforcability – rzadko spotykane w analizie zachowania określenie, użyte przez Skinnera do opisania stanu organizmu cechującego się występowaniem podatności na wzmocnienie zachowań, po których pojawi się odpowiednie wzmocnienie. Teraz mówimy, że w takiej sytuacji działają operacje ustanawiające, ale wtedy nie było jeszcze w słowniku SAZ tego pojęcia i prawdopodobnie stąd ta propozycja Skinnera (przyp. red. meryt.). osoby. Badania neurologiczne nad empatią pokazują, że potrafimy dosłownie odczuwać ból innych ludzi, a wspiera nas w tym układ nerwowy, który właśnie w taki sposób wyewoluował (Iacoboni, 2009). Zdolność odczuwania bólu własnego i cudzego nie tylko jest potrzebna nam do przetrwania, ale pod wieloma względami przetrwanie naszego gatunku – istot współpracujących i posługujących się językiem – prawdopodobnie wprost od niej zależało i nadal zależy. [wróć]