Projekt okładki: Monika Zając, Michał Piekarski
Opracowanie graficzne: Monika Zając, TYPO Marek Ugorowski
Redaktor prowadzący dział literatury faktu: Michał Zarzycki; mzarzycki@grupazpr.pl
Redaktor nadzorująca: Anna Sperling
Redakcja: Katarzyna Litwinczuk
Korekta: Joanna Misztal, Małgorzata Ablewska
Fotoedycja: Izabela Drozd
Zdjęcie na okładce: Bohdan Paczowski/FOTONOVA/EAST NEWS

Copyright © for the Polish edition by TIME SA, 2024
Copyright © by Sławomir Koper, 2015, 2022, 2024

Wydanie trzecie, poprawione i uzupełnione.
ISBN: 978-83-8343-461-2

Wydawca:
TIME SA
ul. Jubilerska 10
04-190 Warszawa
facebook.com/hardewydawnictwo
instagram.com/hardewydawnictwo
tiktok.com/@harde.wydawnictwo

Dział sprzedaży i kontakt z czytelnikami: harde@grupazpr.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Od autora

Od autora

Gdy kilkanaście lat temu pisałem książkę Kobiety w życiu Mickiewicza, wiele myślałem o partnerkach i żonach naszych najwybitniejszych pisarzy. Małżeństwo z geniuszem nigdy nie jest łatwym zadaniem, nie bez powodu ludzie obdarzeni niezwykłym talentem często tworzą toksyczne związki. Cierpią na tym ich partnerki i dzieci, a ognisko rodzinne często przypomina domowe piekło. Przykładów jest wiele – udane związki należą do rzadkości, a znacznie częściej mamy do czynienia z tymi kompletnie chybionymi.

My, Polacy, cierpimy na dziwną przypadłość. Pozbawiamy naszych bohaterów życia prywatnego i ograniczamy się co najwyżej do odnotowania faktu zawarcia małżeństwa i wyliczenia ewentualnego potomstwa. Niechętnie wspominamy o rozwodach i ponownych ślubach, wyrzucamy z pamięci zdrady małżeńskie i nieformalne związki. Nieślubne dzieci również są pomijane milczeniem, tak samo zresztą jak skłonności homoseksualne albo uzależnienie od alkoholu, narkotyków czy hazardu. W naszych podręcznikach tworzymy pomniki herosów albo raczej galerię papierowych postaci. Tymczasem ludzie „dotknięci palcem Boga”, twórcy o nieprawdopodobnych umysłach, byli i są szczególnie narażeni na pokusy tego świata. I często ulegają im ze szkodą dla siebie i swoich najbliższych.

Wielu gigantów naszej kultury założyło rodziny, jednak ich losy nie zawsze były godne pozazdroszczenia. Podczas gdy oni zdobywali sławę i na zawsze zapisywali się na kartach naszej historii, ich żony i dzieci pozostawały w cieniu, często przeklinając los, który związał ich z geniuszem.

Szczególna uwaga należy się ich partnerkom życiowym, tym mało znanym żonom bogów. To one musiały zapewnić codzienne funkcjonowanie rodziny i zadbać o jej najważniejsze potrzeby życiowe. Często też cierpiały niedostatek, nie zawsze bowiem sława partnera szła w parze z powodzeniem finansowym. Były żonami, muzami, kochankami, kucharkami, a często też pielęgniarkami troszczącymi się o swoich mężczyzn do ostatnich chwil ich życia.

Witold Gombrowicz, Sławomir Mrożek, Czesław Miłosz, Stanisław Ignacy Witkiewicz, Jarosław Iwaszkiewicz. Pięciu gigantów naszej literatury, jedni z najwybitniejszych polskich pisarzy XX stulecia. Pierwsza trójka w pewnym momencie życia znalazła się na emigracji. Tworzyli z dala od kraju, a na swój triumf musieli czekać latami. Ich nazwiska są znane każdemu Polakowi, ale czy wiele osób wie, jak nazywały się ich partnerki życiowe i jak potoczyły się ich losy? Jaki wpływ wywarły na życie i twórczość swoich mężów?

A w opozycji do nich Jarosław Iwaszkiewicz, który pozostał w kraju, a po zawarciu konsensusu z komunistami stał się najbardziej wpływowym literatem epoki PRL. Twórczość jego zresztą też przetrwała, prawdziwy talent bowiem zawsze się obroni. Ale nawet on nigdy nie osiągnąłby swojej pozycji literackiej, gdyby nie żona, która zawsze pozostawała w jego cieniu.

I o tym właśnie jest ta książka – o losach kobiet, które miały szczęście (lub pecha) związać się z najwybitniejszymi postaciami naszej kultury i towarzyszyć im na dobre i na złe; o paniach, które, pozostając w cieniu, nie tylko wypełniały domowe obowiązki, ale też inspirowały swoich bogów, wspinających się przy ich pomocy na literacki olimp.

Sławomir Koper

Rozdział I. Rita, żona Witolda

fot. Bohdan Paczowski/FOTONOVA/EN

Rita i Witold Gombrowiczowie w swoim francuskim mieszkaniu w Vence, 21 sierpnia 1968 roku.

Rozdział I

Rita, żona
Witolda

Homoseksualizm Witolda Gombrowicza nie był w środowisku literackim tajemnicą. Dlatego dużym zaskoczeniem było to, że w 1968 roku ożenił się on ze swoją asystentką, Marie–Ritą Labrosse. Kilka miesięcy później zmarł, a wdowa została wykonawczynią jego testamentu literackiego. Po latach zdecydowała się też opublikować intymny dziennik męża, uważając, że wszyscy mają prawo znać prawdę o Gombrowiczu.

Pierwsze spotkanie

Marie-Rita była młodsza od Gombrowicza o 31 lat. Urodziła się w Pierrefonds pod Montrealem i pochodziła z francuskojęzycznej rodziny rolników. Jej pasją była literatura francuska, którą studiowała na uniwersytecie w Montrealu, a następnie na paryskiej Sorbonie. Na uniwersytecie w Aix-en-Provence rozpoczęła przygotowywanie doktoratu o twórczości Colette, jednak praca ta szła bardzo powoli. Wówczas promotor zaproponował jej pobyt w dawnym klasztorze cystersów w Royaumont pod Paryżem. Od lat działało tam Międzynarodowe Centrum Kulturalne słynące ze znakomitych warunków do pracy twórczej.

I rzeczywiście – trudno wyobrazić sobie miejsce, które bardziej sprzyjałoby twórczości literackiej. Pochodzące z XIII wieku opactwo zachowało się w idealnym stanie. Surowe, przepiękne średniowieczne wnętrza, urokliwy park ze stawami. W takim miejscu nie trzeba szukać koncentracji i natchnienia, bo zdolność pisania przychodzi sama.

Założyciel Międzynarodowego Centrum Kulturalnego, zamożny przemysłowiec Henry Goüin, doskonale wiedział, czego potrzeba ludziom kultury. Royaumont było miejscem spotkań ludzi nauki i sztuki z całego świata, organizowano tam również koncerty muzyczne, które szybko zdobyły powszechne uznanie. Dla zawodowych literatów powstało tutaj coś w rodzaju domu pracy twórczej, który odwiedzali także studenci i doktoranci, a jednym z takich gości była Marie–Rita. Właśnie tutaj poznała Witolda Gombrowicza, co całkowicie odmieniło jej życie.

60-letni pisarz znajdował się wówczas w fatalnym stanie psychicznym i fizycznym. Zdruzgotany atakami polskiej prasy zarzucającej mu zdradę interesów narodowych powrócił z rocznego stypendium w Berlinie Zachodnim i w Royaumont usiłował odzyskać formę. Zawsze był słabego zdrowia, chorował na astmę, miał problemy z sercem, ale w Berlinie dopadła go jeszcze depresja, z którą nie potrafił się uporać.

„Cierpiał na astmę i rozedmę płuc – wspominał leczący go doktor Otto Mertens – co w zestawieniu z jego zmęczonym już sercem sprawiało, że miał trudności z oddychaniem. (…) Miał lekką grypę, co w przypadku jego astmy i dużej nerwowości było nieprzyjemne. Bardzo szybko grypa przerodziła się w depresję nerwową”¹.

Gombrowicz lubił życie towarzyskie, a przede wszystkim kawiarniane dyskusje, ale w głębi duszy był samotnikiem. Właściwie nigdy nie odkrywał swojego wnętrza przed otoczeniem, była to sfera zarezerwowana wyłącznie dla niego. I właśnie dlatego żaden z jego znajomych nie potrafił mu pomóc.

Przez Paryż trafił do Royaumont, gdyż jego przyjaciele, z Konstantym Jeleńskim na czele, uznali, że będzie to odpowiednie dla niego miejsce. Spokój, cisza, atmosfera pracy literackiej, piękne otoczenie – to wszystko miało wydobyć Witolda z depresji. Pozytywne efekty przyszły dość szybko, a Gombrowicz, nawet chory i w depresji, zawsze pozostawał sobą.

„Opactwo z XIII wieku – notował w swoim Dzienniku – gdzie święty Ludwik sługiwał mnichom, skąd podobno jakiś czas rządzono Francją, gotyk potężny, czworoboczny, czteropiętrowy, mury, krużganki, rozety, kolumny, w parku spokojnym z wodą kanałów i stawów zmurszałą, zieloną. (…)

Royaumont dobrze mi robi na nerwy – zwierzyłem się po paru dniach panu Crespelle, zarządzającemu. – Royaumont dobrze robi panu na nerwy, bo pan psuje nerwy innym”².

Rita nie mogła nie zwrócić na niego uwagi. Wprawdzie wtedy nie znała jeszcze jego utworów, ale Gombrowicza nie sposób było nie zauważyć. Zgodnie z miejscowym obyczajem wszyscy przebywający w opactwie jedli wspólne posiłki, co dla Witolda było znakomitą okazją do prowokacji, które zawsze uwielbiał.

„(…) uderzyło mnie w nim naigrywanie się, czasami ironiczne, a czasami nawet bardzo ostre, z kobiet – wspominał eseista Guy de Bosschère. – Chodziło głównie o kobiety-profesorów czy wykładowców na uniwersytetach. Gdy tylko zabrały głos, z miejsca bezlitośnie je tępił. Młodsze nie przejmowały się tym tak bardzo, ale starsze panie często się obrażały albo pytały, nic nie rozumiejąc: »O co chodzi temu człowiekowi?«. Zdarzało mu się bronić jakiejś racji, a chwilę później argumentować błyskotliwie opinie całkowicie przeciwstawne. (…) Rozmowy Witolda z tymi kobietami (…) przypominały skecze. One nie zdawały sobie sprawy, że jest to gra, traktowały jego słowa poważnie, przyjmowały je, prawie zawsze, jako osobistą zniewagę”³.

Pierwszą wzmianką o Ricie w intymnym notatniku Gombrowicza była informacja o pewnej Kanadyjce. Występuje tam ona jeszcze bez imienia, ale z pewnością zrobiła na pisarzu duże wrażenie. Panna Labrosse była wyjątkowo urodziwą dziewczyną, o nieco „chłopięcym uroku”, co dla człowieka o homoseksualnych skłonnościach musiało mieć pewne znaczenie.

„W Royaumont Gombrowicz wydawał się raczej »człowiekiem z zewnątrz« – wspominała Rita po latach – znanym nie tyle z racji swej twórczości, ile agresywności. Ta jego agresywność spodobała mi się od pierwszego dnia. (…) Lubiłam, kiedy bezlitośnie i po dziecinnemu atakował uszczypliwie paryskich intelektualistów. Bojaźliwa i z kompleksami, sama nie śmiałabym się odezwać, ale kiedy Gombrowicz prowokował ich, mówiąc przez nos z obcym akcentem, byłam zachwycona i po cichu brałam jego stronę”⁴.

Na kartach Kronosa Rita pojawiała się coraz częściej, a po opuszczeniu Royaumont pisarz wspominał o „flirtach z Ritą”. W istocie do nawiązania między nimi pewnej więzi duchowej doszło podczas wspólnego pobytu w opactwie.

„(…) poznałam go z innej strony i to ujęło mnie ostatecznie. Popołudnia spędzał zwykle w parku na ławce przy stawie. Wracając ze spaceru, widziałam go siedzącego samotnie i przysiadałam się. Opowiadał głównie o Berlinie, który był dla niego jak śmierć. Ale choć mówił o śmierci, wydawał się niesłychanie żywy, najbardziej żywy ze wszystkich w Royaumont. Mówił bez patosu. Nie poddawał się nieszczęściu, jakie na niego spadło, tylko walczył, żeby je pokonać”⁵.

Gombrowicz zainteresował się atrakcyjną doktorantką i szybko dostrzegł, że jest ona bardzo inteligentna, co w połączeniu z niekonwencjonalną urodą stanowiło intrygującą mieszankę. Od pewnego czasu myślał o prywatnej asystentce i Rita wydała mu się odpowiednią kandydatką do tej roli.

„Pewnego dnia, przy śniadaniu, w obecności czterech czy pięciu osób, Gombrowicz spytał mnie, czy chciałabym z nim wyjechać. Do Hiszpanii, do Włoch, albo na południe Francji, nie bardzo jeszcze wiedział. Szukał ze względu na zdrowie lepszego klimatu”⁶.

Wkrótce sprecyzował swoją ofertę i zaczął zadawać konkretne pytania. Pytał, czy jest „punktualna, porządna, zorganizowana”. Interesowało go też, czy zabiera z sobą w podróż dużo bagażu.

„Powiedziałam więc, że chciałabym nadal mieszkać we Francji, najchętniej przy jakimś uniwersyteckim mieście, żeby móc skończyć tezę doktorską. »Niech pani zmieni temat – poradził. – Niech pani zrobi doktorat o mnie, a napisze go pani gdzie bądź w dwa tygodnie«. Zgodziłam się. Prawdę mówiąc, doktorat niewiele mnie obchodził. Miałam natomiast ogromną ochotę rzucić się z nim w przygodę”⁷.

Wspólny azyl w Vence

We wrześniu 1964 roku wyjechali do La Messuguière w Prowansji, „czegoś w rodzaju małego Royaumont na południu”. Pobyt w tym miasteczku zrobił na Gombrowiczu bardzo dobre wrażenie.

„(…) byłem [tam] prawie półtora miesiąca – pisał w liście do brata. – Gdyby nie pobolewania nerwowo-żołądkowe, czułbym się lepiej, choć astma niezbyt sfolgowała. Nerwy też nieco lepiej. Rita jak dotąd znakomicie się sprawia, jest zabawna, sprawna, zaradna, uczuciowa itd. Ale dopiero teraz wykaże swoje talenty, bo dotąd siedziała ze mną tutaj – teraz gospodarstwo na jej głowie. Kocha mnie czule (odkąd zdziadziałem, mam wściekłe powodzenie u kobiet). To był, zdaje się, dobry pomysł, gdyż jej obecność zmienia mi samopoczucie, a koszta, przypuszczam, nie będą większe, niż gdybym sam mieszkał”⁸.

Poszukiwali mieszkania do wynajęcia na dłużej, ostatecznie znalazła je Rita w pobliskim mieście Vence. Był to czteropokojowy lokal na drugim piętrze secesyjnej willi Alexandrine. Okna wychodziły na wszystkie strony, mieszkanie miało kilka balkonów, było jednak nie najlepiej umeblowane. Mimo to Gombrowicz uznał, że nowe lokum jak najbardziej mu odpowiada.

„Obejrzeliśmy mieszkanie – wspominała Rita – a potem usiedliśmy na ławce pod platanami na placu Grand-Jardin. Słychać było szmer wód Foux w fontannach. Ludzie siedzieli w ogródkach kawiarni. Było spokojnie i miło. Vence i mieszkanie obojgu nam się spodobały. »Bierzemy je. Los tak chce!« – powiedział Witold. To mieszkanie zaspokoiło wszystkie jego potrzeby i marzenia”⁹.

Przeprowadzka do Vence zmieniła relacje pomiędzy pisarzem a jego asystentką. Wcześniej był to rodzaj flirtu, natomiast po przenosinach Witold zdawał się zapominać, że od lat preferował przelotne homoseksualne związki bez zobowiązań.

„Zaczynam podszczypywać Ritę – zanotował w swoim intymnym dzienniku. – 26-go [października – S.K.] włazi mi do łóżka. Erotyzm. Coraz lepiej się czuję. Bóle żołądka folgują”¹⁰.

Seks z młodą, atrakcyjną kobietą uzdrowił na pewien czas pisarza, a jego partnerka również była zadowolona. Zbliżenia były tak intensywne, że niebawem Gombrowicz zapisał, iż zaczął się obawiać o stan swojego serca. Ostatecznie miał już 60 lat i był człowiekiem schorowanym, natomiast znacznie młodsza partnerka miała nieco większe potrzeby. W praktyce ustalił się harmonogram ich współżycia „raz na trzy dni”, co w zupełności Gombrowicza satysfakcjonowało. Wkrótce powróciły jednak bóle żołądka (chociaż słabsze), ale w zamian zmniejszył się katar, dzięki czemu pisarz znacznie lepiej oddychał. Niebawem stan jego zdrowia jednak się pogorszył: „katar, ból żołądka – znowu, katar opadł na oskrzela, kaszel”, w związku z czym Gombrowicz prawie nie opuszczał domu. W wigilię świąt Bożego Narodzenia podsumował, że od końca października współżył z asystentką „więcej niż piętnaście razy”, miał „cztery orgazmy – ale od dwóch tygodni nic”. Stan zdrowia uniemożliwiał mu aktywność erotyczną, co spowodowało rozluźnienie relacji pomiędzy partnerami. Panna Labrosse traktowała Gombrowicza dość chłodno, a on „wobec awantur o byle co nie wtajemniczał jej więcej w swoje listy i sprawy”. Po latach Rita przyznała, że z powodu złego stanu zdrowia pisarza musiała z konieczności prowadzić życie jak mniszka.

Witold chyba specjalnie się tym nie przejmował, bo bardziej intrygował go fakt, że po tylu latach uprawiania pederastii zaszła w nim „dziwna przemiana, nawrócenie”.

W cieniu mistrza

„Pierwsze, co mnie zdumiało w naszym wspólnym życiu – opowiadała Rita – to, że Witold interesował się najdrobniejszymi szczegółami umeblowania i wystroju wnętrza. Od samego początku aż do przeprowadzki w marcu 1969 roku on był wielkim mistrzem owego wystroju, który zresztą bezustannie zmieniał. Gdyśmy się tylko wprowadzili, oświadczył, że mieszkanie stawia przed nim zadania natury formalnej. Podobały mu się pewne detale, na przykład pożółkłe firanki w oknach i lampy zwisające z sufitu na długim sznurku jak w kawiarni. »To bardzo dystyngowane, choć trochę ubogie« – komentował. Trzeba było natomiast wyrzucić lub wymienić taki czy inny mebel, żeby to nie wyglądało drobnomieszczańsko i żeby zarazem nie popaść w styl artystyczny. Miało być »tak sobie«”¹¹.

Jeszcze większym zaskoczeniem był fakt, że Gombrowicz zapragnął obrazów na ścianach. Człowiek, który zawsze krytykował malarzy i malarstwo, teraz zażyczył sobie płócien znajomych artystów. I z właściwą sobie przekorą twierdził, że „chce żyć wśród wrogów”, chociaż dodawał, że może spróbuje „nauczyć się kochać malarstwo”.

Walcząc równocześnie z mieszczańskimi przyzwyczajeniami i artystyczną swobodą, wypracował wówczas bardzo specyficzny styl ubioru. Zaraz po obudzeniu zakładał jedną z „mnóstwa marynarek na każdą pogodę”. Nigdy nie używał szlafroka ani kapci, nie cierpiał też odzieży zbyt dopasowanej. Tłumaczył Ricie, że prawdziwy „dżentelmen zawsze nosi rzeczy za duże”, natomiast artysta „nigdy nie powinien okazywać swoim ubiorem, że jest artystą”. Musi więc zakładać ubrania „mniej więcej” i „takie sobie”. Dodawał również, że „kobieta prawdziwie dystyngowana zawsze jest źle ubrana”.

„Miał swoje rytualne zdania, które w odpowiedniej chwili recytował, akcentując sylaby – kontynuowała panna Labrosse. – Przy każdej okazji: »Spokój przede wszystkim!« (…). Kiedy spotkała mnie jakaś przykrość: »Sam tego chciałeś, Grzegorzu Dyndało!«. Kiedy zaczynałam opowiadać jakiś film, książkę czy sen: »Oszczędź mnie, moja droga!«. Kiedy pytałam go o radę: »Rób, co ci serce dyktuje!«”¹².

Gombrowicz zawsze z wielką powagą traktował swoją twórczość, toteż w Vence pisał codziennie, zawsze od rana do południa. Nie używał maszyny do pisania, przelewał myśli na papier za pomocą wiecznego pióra. Miał zwykły, drewniany stół, na którym leżały przedmioty potrzebne do pracy: lornetka, inhalator, termometr, wilgotnościomierz i przybory do fajki. Gdy kończył pracę, razem udawali się na przejażdżkę należącym do niego citroenem 2CV, którego prowadziła Rita. Krążyli po okolicach miasteczka, a Gombrowicz w międzyczasie dla zdrowia spacerował przez godzinę. Resztę dnia poświęcał na pisanie listów, słuchanie muzyki, lekturę i telewizję. Wieczorami raczej rzadko opuszczali mieszkanie, bo częste wchodzenie na drugie piętro było dla Witolda zbyt dużym wysiłkiem, tym bardziej że jego zdrowie wciąż szwankowało. Ciągłe bóle żołądka zdiagnozowano jako bardzo duży wrzód, ale pisarz obawiał się, że to choroba nowotworowa, i dlatego poważnie zastanawiał się nad samobójstwem.

„Sądzę, że mówiłem Wam już, jak dobrze mieć jakąś furtkę, na wszelki wypadek – pisał w lutym 1965 roku do swoich argentyńskich przyjaciół. – Jestem trochę tchórzliwy i nie umiem wpakować sobie kuli w głowę; a mimo wszystko wydaje mi się, że zabiłbym się, gdybym wszystko dobrze przygotował. Niestety, nie jest to z pewnością proste. Środki nasenne, gaz itd. nie wzbudzają we mnie zaufania.

Najlepszy, jak mi się wydaje, byłby cyjanek. Jeżeli się nie mylę, śmierć następuje w ciągu sześciu, ośmiu minut, ale natychmiast traci się świadomość. Tyle że nie mam tutaj przyjaciół, którzy mogliby w tym pomóc. Pomyślałem więc o Was. Sądzę, że w Waszych kręgach moglibyście zdobyć ten środek albo przynajmniej wskazać osobę, która mogłaby mi dostarczyć cyjanek. Jestem gotów zapłacić 100 dolarów lub więcej”¹³.

Czy Rita znała zamiary partnera? Tak, ale nie traktowała ich poważnie, wiedziała bowiem, że Witold przywiązany jest do życia. Pomimo wszelkiego rodzaju problemów ich wzajemna zażyłość z dnia na dzień się umacniała. Przestali się kłócić, a ona mogła w każdej chwili wchodzić do jego pokoju. Witold pokazał jej nawet swój intymny dziennik, mówiąc, że gdyby wybuchł pożar, to przede wszystkim powinna ratować właśnie ten rękopis. Nie ukrywał też przed nią swojej przeszłości i – jak twierdzi sama Rita – w ciągu 1966 roku opowiedział jej całą prawdę o sobie. Podobno nie pomijał niczego, więc musiało to trwać wiele dni i być dla niej nie lada przeżyciem.

Panicz z Małoszyc

Witold pochodził z zamożnej ziemiańskiej rodziny, był najmłodszym z czworga dzieci Jana Onufrego i Antoniny Gombrowiczów. Dorastał w dostatku, a pierwsze lata życia spędził w majątku rodziców w Małoszycach na Kielecczyźnie. Nigdy jednak nie przepadał za warstwą ziemiańską, ubolewał również nad tym, że jego przodkowie właściwie niczego ważnego nie dokonali. Wraz ze starszym bratem prześledził genealogię rodziny aż do XVI wieku i był bardzo rozczarowany wynikami tych poszukiwań.

„Nieraz o nich mówił – wspominał jego przyjaciel, Tadeusz Kępiński. – Jest tych kilkanaście pokoleń udokumentowanej ciągłości Gombrowiczów, ale wszystko (…) jest typowe, przeciętne. »Sieją hreczkę, procesują się, pojedynkują, czasem stają w potrzebie, najwyżej jakieś zabójstwo po sąsiedzku«”¹⁴.

Uważał również, że każdy stary ród powinien „legitymować się pewną ilością dziwaków, a jeszcze lepiej – nienormalnych”, a pod tym względem Gombrowiczowie również go rozczarowywali. Znacznie lepiej było po stronie matki pochodzącej z rodziny Kotkowskich, gdzie od pokoleń zawierano małżeństwa pomiędzy bliskimi krewnymi. Tam osób niezrównoważonych psychicznie nie brakowało, ale dewianci po kądzieli nie w pełni pisarza zadowalali.

W 1911 roku, kiedy Witold miał siedem lat, rodzina przeniosła się do Warszawy i odtąd w Małoszycach spędzała już tylko wakacje. Chłopak nie przepadał za tym, narzekając, że styl życia kieleckich znajomych i powinowatych wzbudza w nim odrazę:

„(…) siedzą bezmyślnie na wsi, prymitywni, nieporządni, ograniczeni. (…) Wszystko tam dokonuje się z nudów. A ponieważ styl i możliwości tych ludzi są żadne – powoduje to z kolei nowe nudy i jeszcze je wzmaga. Więc cóż robić? Przede wszystkim się je”¹⁵.

Poza jedzeniem ceniono tu również sen i starano się spać jak najdłużej, aby „dzień nie był zbyt długi”. Dnie zaś spędzano na sąsiedzkich wizytach, polowaniach i grze w karty, a także na rozmowach o pieniądzach i swataniu córek.

„Zaraz by cię żenili – skarżył się Gombrowicz przyjaciołom. – Tylko to w tobie widzą: kandydat do ręki albo nie istniejesz. Naturalnie to drugie – lepsze. Panny »lecą« na każdego. Każda koniecznie chce się wydać. A na razie – co innego. Ile chcesz. Przy tym się nie kąpią. Bo gdzie i po co?”¹⁶.

Do szewskiej pasji doprowadzało Witolda to, że ziemiaństwo było dumne ze swoich siedzib i uważało je za komfortowe, podczas gdy – jego zdaniem – wszelkie wygody ograniczały się do „kaplicy i dwóch klozetów”, a stan sanitarny dworów pozostawiał wiele do życzenia.

Tymczasem higiena osobista była jedną z najważniejszych spraw w jego życiu. Nie wyobrażał sobie bliższych kontaktów z osobą, która nie dbała o siebie. W intymnym dzienniku mniej krytyczny był wobec „kurwy z tryprem” niż wobec dziewczyny, której śmierdziały nogi…

W dobrze sytuowanej rodzinie nie mogło zabraknąć prób pokierowania życiem osobistym jej potomków. Gdy Witold rozpoczął studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego, ojciec postanowił zaaranżować jego małżeństwo z zamożną panną z okolic Małoszyc. Zaprosił ją na wieczorne przyjęcie, na którym dla zachowania pozorów pojawili się również przyjaciele Witolda.

„»Kandydatka«, bodaj Iwonka – wspominał Tadeusz Kępiński – mniej więcej w naszym wieku, niebrzydka, ale bez specjalnego wdzięku, miała bardzo szerokie czoło, rozdzielone pośrodku i gładko przyczesane włosy i zakłopotany uśmiech. Na głupią nie wyglądała. W każdym razie na pewno zdawała sobie sprawę z uczuć ojca. Być może i syna, tak bardzo tamtym przeciwnych”¹⁷.

Spotkanie nie przyniosło efektów, gdyż Witold ani myślał o ślubie. I choć jego koledzy dość pochlebnie wyrażali się o inteligencji dziewczyny, od razu uciął dyskusję, twierdząc, że w ogóle nie interesuje go poziom umysłowy ewentualnej kandydatki, a co najwyżej jej uroda i wdzięk.

„Intelekt? – oburzał się. – Zwariowaliście? Do czego potrzebny mi jest intelekt? Czy nie zdajecie sobie sprawy, co by to było za piekło? Do czego w ogóle żona mi potrzebna? Ojcu się podoba, to chce, żebym się żenił, bo sam nie może. Jeśli się kiedyś ożenię, to tylko z kucharką”¹⁸.

Gombrowicz nie widział siebie w roli małżonka, a tym bardziej – ojca dbającego o przyszłość potomstwa. W jego intymnym dzienniku pojawiają się wzmianki o różnych kobietach, ale z reguły są to opinie mało pochlebne. I tak jedne panie są tutaj „histerycznymi kurwami”, a inne „dziwkami”. Autor pisze też o jakiejś „urzędniczce w zbożu” i „farmaceutce, której bardzo zachciewało się Kasprowego Wierchu”¹⁹. Pojawiają się również „dziewczyna, której nie mógł zgwałcić”, tancerka z Wilna, jakaś przyjaciółka siostry, pewna pensjonarka i liczne służące. W liczbach wygląda to imponująco, ale Gombrowicz nie podaje żadnych szczegółów. Wiadomo jednak, że wobec kobiet potrafił zachowywać się w sposób szarmancki. Miało to miejsce choćby podczas wakacyjnego pobytu w Wiśle, gdzie flirtował ze znacznie od siebie młodszą Krystyną Maryańską.

„(…) lokuje się obok panny Krysi. Stosuje wobec piętnastoletniej ofiary swe wypróbowane chwyty. Panienka, pierwszy raz w życiu w obcym środowisku dorosłych »wstydzi się«, nie wie, co mówić, jak przyjmować hołdy”²⁰.

Dwudziestodwuletni Witold znakomicie odnajdywał się w podobnych sytuacjach. Gdy jedna z adorujących go pań zapytała, dokąd wszyscy pójdą na spacer, zwrócił się do Krysi o radę. Użył przy tym pod jej adresem określenia „słodka osóbka”, co na młodziutkiej dziewczynie musiało zrobić odpowiednie wrażenie. Ale nawet w takich chwilach nie opuszczała go wrodzona przewrotność.

„Od pierwszej chwili nie dawał jej spokoju. Korzystając ze sposobności, chwytał za rękę i długo trzymał w swej dłoni. Dla większego kontrastu z nader skromnym zachowaniem panienki nazywał ją, jak to już nieraz – szampańską kobietą. To znowu któregoś dnia na spacerze zaciągnął słodką osóbkę do fotografa, kazał przynieść z pobliskiej gospody tacę z alkoholowymi akcesoriami, a sam, z fajeczką w zębach, mocno przytrzymywał ramię Krysi, aby mu w decydującej chwili nie skrewiła”²¹.

W tym czasie przeżywał też poważniejsze uczucie do córki ziemian z Radomskiego, Krystyny Janowskiej. Znali się praktycznie od zawsze, a znajomość ta zostawiła trwałe ślady w pamięci pisarza, który wiele lat później wspominał o Krystynie w korespondencji, a także uczynił ją drugoplanową bohaterką niedokończonego dramatu Historia.

Początkowo bywał w majątku Janowskich ze swoim starszym bratem Jerzym, który już w maju jeździł tam na grzybobranie. Grzybów oczywiście nie było, ale Gombrowiczom nie za bardzo to przeszkadzało.

„Nigdy nie mówił o swoich uczuciach – wspominała pani Krystyna w rozmowie z Joanną Siedlecką. – Nie deklarował się poważnie ani nie wspominał o małżeństwie. Nie starał się bardziej mnie sobą zainteresować, przywiązać do siebie”²².

Krystyna była wyjątkowo urodziwą dziewczyną i bardzo podobała się mężczyznom. Dobrze jeździła konno, grała w tenisa i uprawiała narciarstwo, a do tego dbała o elegancję i zawsze doskonale się ubierała. Nic zatem dziwnego, że Gombrowicz zwrócił na nią uwagę.

Ona również go wyróżniała, chociaż w jego zachowaniu wiele ją raziło. Witold sprawiał na niej wrażenie człowieka „z innego, obcego jej świata”. Drażniła ją jego niechęć do środowiska ziemiańskiego. Tymczasem on traktował ją inaczej niż resztę znajomych i nie bywał wobec niej złośliwy ani agresywny.

„Nigdy się go nie bałam – kontynuowała pani Krystyna. – Mnie wyraźnie oszczędzał. Wiedziałam, że mnie nie zrani, nigdy tego nie zrobił. Nie było o tym mowy. Mimo to nie czułam się przy nim bezpieczna”²³.

Gdy przebywała w Warszawie, chętnie zapraszał ją na spacery. Dziewczyna bywała też na spotkaniach towarzyskich w domu rodziców Witolda.

„Rozumiałam, że jest inny, ciekawy, oryginalny. O wiele lepiej czułam się jednak w towarzystwie zwyczajnych chłopców z sąsiedztwa”²⁴.

Witold od dzieciństwa chorował na astmę, dlatego też nie przepadał za sportem. Dorobił do tego własną ideologię – jazdę konną uważał za absurd, a do narciarstwa nigdy nie nabrał przekonania. Podstawowe rozrywki ziemiaństwa, czyli brydż i polowanie, uznawał za stratę czasu. Do tego jeszcze nie umiał tańczyć i nawet nie chciał się tańca uczyć. A to bardzo ograniczało jego atrakcyjność towarzyską.

„Na jednym z wieczorków u państwa Gombrowiczów w Warszawie ojciec Witolda bardzo go namawiał, żeby choć raz ze mną zatańczył. Cierpiał, że syn nie tańczy, nie bryluje wśród panien. Witold wymawiał się, że nie lubi froterować podłóg, nie ma słuchu, nie wie, jakie stawiać kroki. W końcu poprosił mnie jednak do tańca, ale męczył się wyraźnie. Czerwony, zawstydzony, niezgrabny, co raz zerkający w wielkie lustra na ścianach, żeby sprawdzić, jak wyglądamy. Byłam z nim równa, na obcasach wyższa, co go szalenie peszyło”²⁵.

Przez intymny dziennik Witolda przewijają się również postacie męskie, z którymi zapewne łączyły go wówczas relacje erotyczne. W 1935 roku pojawił się w jego życiu niejaki Franek – jego pierwszy stały męski partner. Niewiele o nim wiadomo, musiał być jednak znacznie od pisarza młodszy, gdyż dopiero trzy lata po poznaniu Witolda rozpoczął zasadniczą służbę wojskową.

Negatywny stosunek Witolda do kobiet można odnaleźć również we wspomnieniach Kępińskiego z okresu studiów Gombrowicza. Pisarz uwielbiał wykłady z prawa rzymskiego profesora Ignacego Koschembahra-Łyskowskiego, gdyż wykładowca ten nie ukrywał swojego antyfeminizmu.

„(…) profesor pod koniec trymestru odmówił jednej z koleżanek podpisania indeksu – relacjonował Kępiński. – Ta, mało nie płacząc, powiada:

– Chodziłam punktualnie na wszystkie wykłady pana profesora.

– Tak, wiem o tym, widziałem, że pani chodziłaś, ale pani jesteś tak głupia, że nic nie zrozumiałaś”²⁶.

Już wtedy Gombrowicz przejawiał upodobanie do ludzi, których zachowania nie były akceptowane przez otoczenie. Nigdy nie lubił przestrzegać norm społecznych – uważał, że człowiek dlatego posiada wolną wolę, aby swobodnie kształtować własne życie. Cenił ludzi, którzy nie ukrywali swojej odmienności, tylko śmiało ją manifestowali.

„Myśmy bywali u różnych kolegów – tłumaczył Kępiński – on u nikogo. Z wyjątkiem hrabiego C., u którego tylko raz byliśmy we czterech, dobrze zszokowani jego towarzyszem, z którym mieszkał. (…) Co pociągało Itka [Gombrowicza – S.K.] w naszym oryginalnym, chociaż bardzo sympatycznym koledze? Jego dezynwoltura, dojrzała inność, niedbałość w ubiorze, przy doskonałym kroju i gatunku ubrań, milcząca, a taktowna nonszalancja – wszystko to zajmowało jego wyobraźnię, która miała zwrócić się w przyszłości do ferdydurkowskiego »kolegi we flanelowych spodniach«. Jego tryb życia ani trochę nie bulwersował ani nie dziwił Itka. Nigdy tam, w Alejach Ujazdowskich, nie bywaliśmy, ale Itek doprowadził do tej wizyty, aby pokazać nam scenerię i dekorację à la Wschód oraz fotosy rozwieszone na ścianach, niepozostawiające żadnych wątpliwości. Twierdził, że kolega C. wtajemniczał go w niektóre sprawy”²⁷.

Gombrowicz cenił życie towarzyskie, ale nie robił niczego z obowiązku. Nie lubił wracać do przeszłości, do spraw, które uważał już za zamknięte. Jeszcze podczas studiów odmówił wzięcia udziału w zjeździe absolwentów swojego gimnazjum, twierdząc, że tego rodzaju imprezy przypominają spacer po cmentarzu. Nie odczuwał żadnego sentymentu do dawnych kolegów i nauczycieli, a oni rewanżowali się mu podobnymi uczuciami. Podczas kolejnych zjazdów był już znany jako dziennikarz i pisarz, ale zapewne nie bez powodu nikt o niego nie pytał i nie komentował jego nieobecności. Gombrowicz żył we własnym świecie, co otoczenie doskonale wyczuwało, tym bardziej że potrafił dawać temu wyraz w sposób mało przyjemny dla innych.

Pamiętnik z okresu dojrzewania

Chociaż Witold od najmłodszych lat miał ambicje literackie, to jednak zdecydował się na studia prawnicze, a nie na polonistykę. Zapewne gdyby mógł sam decydować i nie znajdował się pod presją rodziny, wybrałby filozofię, podobnie jak Tadeusz Kępiński. Rodzina jednak sugerowała mu zdobycie zawodu rokującego nadzieje na przyzwoite dochody. Pewien wpływ na decyzję Witolda miało też to, że w tamtym czasie prawo było modnym kierunkiem studiów. Natomiast sam Gombrowicz uzasadniał swój wybór nieco inaczej.

„Uważał mianowicie, nie bez słuszności – komentował Kępiński – że prawo da mu wiedzę ujętą w ścisłą dyscyplinę, czego nie upatrywał w tym stopniu w innych naukach humanistycznych. (…) W każdym razie Itek traktował swe studia raczej jako pracę intelektualną, a nie przygotowanie do zawodu, zwłaszcza w późniejszych latach uniwersyteckich”²⁸.

Mimo to jako wolny słuchacz zjawiał się na wykładach filozoficznych i polonistycznych, przy czym bardziej interesowały go tam konkretne problemy, a nie systematyczna wiedza. Nie lubił jednak wykładów Władysława Tatarkiewicza i Tadeusza Zielińskiego, a szczególnie irytowała go wzniosłość tego ostatniego. Przyznawał mu jedynie „niezwykłość i wspaniałość postaci”, gdyż „ta strona zawsze go brała”.

Próbował już wtedy pisać, chociaż nikomu nie chciał pokazywać swoich utworów. I zaskakiwał otoczenie oryginalnymi pomysłami, choćby takimi jak projekt napisania powieści „dla kucharek”.

„Kiedy byłem na drugim roku prawa, zabrałem się do pisania nowej powieści – wspominał Gombrowicz po latach. – (…) Zaczęło się od tego, iż z Tadziem Kępińskim, moim ex-kolegą szkolnym, postanowiliśmy napisać na cztery ręce powieść sensacyjną, żeby zarobić kupę forsy. Nie wątpiliśmy, iż intelektom wyższym, jak nasze, nietrudno będzie spłodzić taką brechtę – łatwą, a pasjonującą. Wkrótce jednak rzuciliśmy wszystko do kosza, przerażeni niezdarnością naszych gryzmołów.

Napisanie złej powieści nie jest bodaj łatwiejsze od napisania dobrej – powiedziałem wtedy Kępińskiemu.

I ten problem zaczął mnie interesować. Stworzyć dobrą powieść dla wyższych dziesięciu tysięcy czy nawet stu tysięcy – no, to zawsze się robi, to jest banał i nudziarstwo. Ale napisać dobrą powieść dla tego niższego, podrzędnego czytelnika, któremu smakuje nie to, co nazywamy »dobrą literaturą«”²⁹.

Gombrowicza zawsze interesował fenomen Trędowatej – czytał tę powieść wielokrotnie, zastanawiając się nad przyczynami jej popularności. Bez końca analizował technikę pisarską nie tylko Mniszkówny, ale również innych kasowych autorów.

„Wkrótce spostrzegłem, że interesuje się Dołęgą-Mostowiczem – kontynuował Kępiński – a nade wszystko rozczytuje się w Iwonce Germana, ponadto w powieściach Zarzyckiej o »nowoczesnym« podlotku i jego perypetiach we współczesnym świecie. Do tematu tego wracał obsesyjnie”³⁰.

Wspólnie z Tadeuszem zaplanowali powieść, która powinna podobać się wielbicielom „lekkiej, nawet brukowej literatury”, będąc jednak utworem o wiele bardziej wyrafinowanym. Młodzieńcy postanowili pisać rozdziały na zmianę, co miało zdopingować ich do wysiłku.

Współpraca nie przyniosła większych efektów, bo choć Kępiński napisał dwa rozdziały, to potem, ze względu na zajęcia zawodowe, nie mógł sobie pozwolić na dalszą współpracę. W innej sytuacji był Gombrowicz, który bezpośrednio po studiach rozpoczął aplikację sędziowską, aby niebawem ją porzucić. Wprawdzie jeszcze przez blisko rok przebywał w Paryżu, studiując w Institut des Hautes Études Internationales, ale bardziej interesowały go kontakty z innymi studentami niż nauka. Po powrocie do kraju nie musiał podejmować pracy zarobkowej, utrzymując się z czynszu z dwóch kamienic kupionych dla niego przez ojca. W tej sytuacji mógł poświęcić się próbom literackim, ale pomysł powieści „dla kucharek” na razie odłożył. Powrócił do niego pod koniec lat 30., już po swoich pierwszych sukcesach literackich. Nie zdecydował się jednak na publikację utworu pod własnym nazwiskiem i użył pseudonimu Zdzisław Niewieski. W 1939 roku książka zaczęła się ukazywać w odcinkach na łamach prasy, a ostatnie jej fragmenty opublikowano już po wybuchu wojny, gdy Gombrowicz od kilku tygodni przebywał w Argentynie. Do autorstwa Opętanych przyznał się dopiero pod koniec życia.

Nie pracując zawodowo, dostosował swój rozkład dnia do rytmu twórczości literackiej. Sypiał niemal wyłącznie w dzień, a pisał nocą. Nabrał upodobania do pracy w łóżku, twierdząc, że jest to dla niego najwygodniejszy sposób przelewania pomysłów na papier. Nie był natomiast wymagający w kwestii urządzenia swojego pokoju i można powiedzieć, że do szczęścia potrzebował niewiele. Chociaż mógł sobie pozwolić na bardziej komfortowe wyposażenie, jego miejsce pracy było umeblowane wręcz po spartańsku.

„Łóżko, na którym przesiadywał – opisywał Kępiński – (…) przykryte bardzo przyjemną gobelinową narzutą, dwa krzesła, stolik, szafka, prawie nagie ściany i trochę książek – to wszystko. Żadnego zadomowienia, zadbania, wykończenia. Nic z przytulności (mieszczańskiej), blichtru. Trochę cygańska, trochę zarwańska ulica. Całe życie koncentrowało się właściwie na dwóch sprzętach: na łóżku i na stoliku służącym mu do rozkładania książek, zeszytów i szachów”³¹.

Debiutem wydawniczym Gombrowicza był zbiór opowiadań Pamiętnik z okresu dojrzewania, który ukazał się w 1933 roku. Książka doczekała się miażdżącej recenzji prasowej Juliusza Kadena-Bandrowskiego na łamach „Gazety Polskiej”. Uznany pisarz okazał lekceważenie młodszemu koledze, krytykując trzy z jego siedmiu opowiadań. Pozostałe zaś uznał „za utwory zupełnie nieistotne, raczej umyślnie przez autora snute dość bezsensowne wątki, które stanowić mogą raczej pewną mierzwę pomysłu literackiego niż materiał godny kompozycyjnej obróbki”³².

Recenzent nie dawał debiutantowi szans na literacką przyszłość, twierdząc, że „warsztat pisarski młodego autora nie wszedł jeszcze ani w okres dojrzewania, ani nawet w okres formowania środków artystycznej ekspresji”. Najbardziej jednak zirytowały go pseudofilozoficzne dywagacje Gombrowicza.

„Na samym końcu swej pierwszej książki mówi młody autor, iż – »zewnętrzność jest zwierciadłem, w którym przegląda się wnętrze«. Mniejsza o samo sformułowanie, dość nieporadne, mniejsza też o filozoficzny sens zdania, tak dalece uzależniający »zewnętrzność« od naszego widzimisię. Rozumiemy wszyscy, iż w zdaniu o zewnętrzności chodziło o głębsze znaczenie moralne. Idąc więc za premisą autora, stwierdzić muszę, iż wnętrze jego przerzuca, jak dotąd, na »zewnętrzność« cały szereg pośpiesznych, nieprzemyślanych gestów, grymasów, niechęci, urazów, które nie dają i nie mogą jeszcze dać właściwego pojęcia ani o istocie, ani o tendencjach samego wnętrza”³³.

Gombrowicz zapoznał się z recenzją Kadena w najgorszych okolicznościach, jakie można sobie wyobrazić – właśnie przyjechał do majątku Janowskich i tam wręczono mu gazetę z artykułem. Nigdy nie zapomniał tego upokorzenia, a najbardziej zabolało go to, że znany pisarz całkowicie odmówił mu talentu literackiego.

Niebawem pocieszył go Adolf Nowaczyński, który każde opowiadanie z tego zbioru nazwał „małym arcydziełem”. Wtedy Gombrowicz ze zdumieniem przekonał się, że tyle jest opinii, ilu recenzentów. Zrozumiał też, że pochwały i nagany będą stałym elementem życia literackiego, nigdy jednak nie potrafił przejść do porządku nad krytycznymi opiniami na temat swojej twórczości. Przekonała się o tym Mira Zimińska, której kilka lat później zaprezentował maszynopis Iwony, księżniczki Burgunda, prosząc ją o ocenę szans scenicznych utworu.

„Gdy napisał Iwonę – wspominała Zimińska – nie bardzo wiedział, czy to się w ogóle nadaje na scenę. Dał ją Adasiowi Mauersbergerowi, który poradził mu, żebym ja to przeczytała. Na jakimś przyjęciu Gomber wręczył mi tekst ze słowami:

– Adaś powiedział, że jest pani najinteligentniejszą z aktorek!

– No i jak się to pani podobało, pani Miro? – spytał po jakimś czasie, kiedy już Iwonę przeczytałam.

Powiedziałam, zgodnie zresztą ze swoimi wrażeniami, że owszem, pierwszy akt dobry, dalej do niczego. Ja jestem – mówiłam – wychowana na Fredrze, Rittnerze, Zapolskiej. Pan jest z zupełnie innego świata.

A on bardzo złośliwie:

– No proszę, Adaś zapewniał, że jest pani inteligentna!”³⁴.

W świecie artystycznym Warszawy

„Co wieczór w okolicach dziewiątej – wspominał Gombrowicz – wyruszałem do kawiarni – do popularnej wówczas Ziemiańskiej, w pobliżu placu Wareckiego. Zasiadałem przy stoliku, zamawiałem »pół czarnej« i czekałem, aż zbierze się grono kawiarnianych kompanów”³⁵.

W tamtych latach kawiarnia była naturalnym środowiskiem artystów, miejscem wymiany poglądów i prezentacji nowych pomysłów. Tutaj komentowano bieżące wydarzenia, dyskutowano o polityce, prezentowano nowe utwory.

„Kawiarnia może stać się nałogiem jak wódka – przyznawał Gombrowicz. – Dla prawdziwego bywalca nie pójść do kawiarni o oznaczonej godzinie to po prostu zachorować. Ja w krótkim czasie stałem się takim maniakiem, iż zawiesiłem na kołku wszystkie inne zajęcia wieczorowe jak teatr, kino, życie towarzyskie”³⁶.

Ziemiańska była w tamtym czasie prawdziwą instytucją artystyczną. Na parterze swoje stoliki mieli plastycy, a w pobliżu urzędowali członkowie grupy literackiej Kwadryga. Natomiast na półpiętrze stał słynny stolik skamandrytów, przy którym nie wolno było zajmować miejsc bez specjalnego zaproszenia. Lokal był z reguły mocno zatłoczony, bo oprócz artystów odwiedzało go wielu warszawiaków i przyjezdnych.

„(…) wchodziło się z ulicy w ciemność – kontynuował Witold – w jakąś okropną zupę z dymu i zaduchu, z której to otchłani wyzierały zdumiewające oblicza usiłujące coś wykrzyczeć i wygestykulować w powszechnym szumie. Krogulcze rysy rozmaitych (…) pięknoduchów intelektualnych bratały się z poczciwością i okrągłością gąb wsiowskich, chłopskich, wczoraj przybyłych z Lubelskiego, spod Lwowa, zdarzała się twarz cwana z przedmieścia, a czasem wystrzelał sumiasty wąs szlagona – albowiem była to kawiarnia poetów, a poeci rodzą się wszędzie jak robactwo”³⁷.

Czasami Gombrowicza męczył panujący w Ziemiańskiej tłok, drażnili go pseudointelektualiści prowadzący tutaj jałowe dyskusje, które obnażały tylko ignorancję i zacofanie rozmówców. Irytowali go „poeci proletariatu”, którzy za pomocą wierszy i marksizmu poszukiwali odpowiedzi na dręczące ich pytania. Bawił go natomiast tłum „półinteligentów” przysłuchujący się rozmowom i przypominający chór z greckiej tragedii.

„Kiedy ujawniło się, że mój stolik ma tendencję zwyżkową, od razu jęły przysuwać do niego krzesła takie osoby z miną kogoś zasiadającego w pierwszych rzędach teatru – noc w noc to trwało w zupełnym milczeniu, czasem tylko któryś kaszlnął albo zachichotał”³⁸.

Witold nie ograniczał się tylko do Ziemiańskiej – regularnie bywał w Adrii, w kawiarni Instytutu Propagandy Sztuki, a szczególnie upodobał sobie Zodiak. Tam zbierało się grono ludzi bliższych mu intelektualnie i wiekowo, a poza tym lokal ten nie był tak przepełniony klientelą jak Ziemiańska. W Zodiaku Gombrowicz był jednocześnie „mistrzem, prorokiem, pajacem, ale tylko wśród istot jak on, jeszcze nie całkiem zrobionych, nieoszlifowanych, podrzędnych”. W tych latach ostatecznie ukształtowało się jego upodobanie do kawiarnianego trybu życia, któremu później miał z powodzeniem hołdować w Buenos Aires.

Stałymi bywalcami stolika Gombrowicza w Zodiaku byli: Stefan Otwinowski, Zuzanna Ginczanka, Stanisław Piętak, Eryk Lipiński, Gizela Ważykowa, Kazimierz Brandys, Janusz Minkiewicz, Kazimierz Rudzki, Światopełk Karpiński. Każdą z tych osób traktował na indywidualnych zasadach.

„Nawet nie próbował mnie dominować – wspominał Janusz Minkiewicz – ani reszty mojej paczki, to znaczy Światopełka Karpińskiego i Zygmunta Jurkowskiego. Bo to wtedy my, nie on, mieliśmy popularność, pozycję i pieniądze”³⁹.

Minkiewicz i jego kompani byli na permanentnym rauszu, natomiast Gombrowicz pił niewiele i raczej nie gustował w alkoholowych libacjach. To powodowało pewne problemy z komunikacją i sprawiało, że Witoldowi brakowało swobody zachowania i odrobiny pijackiego szaleństwa.

„Nie umiałem się bawić w ten sposób – tłumaczył pisarz. – Miałem »zły alkohol«, jak mnie pouczał wielki znawca, Światek Karpiński, alkohol hipochondryczny i wątrobiany, który nie łączył mnie z nikim, a właściwie odstręczał. Ta melancholijna właściwość nie pozostała, rzecz jasna, bez decydującego wpływu na moje literackie losy, albowiem w Polsce łatwiej sobie wyobrazić literata bez pióra niż bez kieliszka”⁴⁰.

Witold doceniał ułańską fantazję przyjaciół, ale sam zadowalał się rolą obserwatora ich ekscesów. Przyjemność sprawiało mu oglądanie Minkiewicza żebrzącego na wódkę pod „wielce szacowną pensją panny Plater” albo Karpińskiego wożącego windą ryby, „żeby miały przyjemność”. Sam jednak w podobny sposób nigdy się nie zachowywał i najwyraźniej nie był stworzony do radosnej konsumpcji alkoholu.

Kiedyś, korzystając z nieobecności rodziny, urządził u siebie huczny bal sylwestrowy, jednak szybko tego pożałował. Na balu zjawiła się większość jego znajomych, a do tego jeszcze Tadeusz Breza, Michał Choromański, Zdzisław Czermański, Bruno Schulz i Witkacy, ale on uznał ten wieczór za stracony. Po prostu nie czuł się dobrze w alkoholowych klimatach i niechętnie oddawał się „tego typu uciechom”.

Wyżywał się za to w dyskusjach przy kawie i herbacie. Jak zwykle złośliwy i bezkompromisowy, codziennie poszukiwał nowej ofiary. Najczęściej rola ta przypadała jakiemuś przypadkowemu uczestnikowi kawiarnianych spotkań. Gdy jednak brakowało osób z zewnątrz, Gombrowicz zajmował się kimś ze ścisłego grona znajomych.

„Obcowanie ze mną zawsze było (…) dosyć trudne – przyznawał – dlatego, iż z reguły dążę do dyskusji, starcia, staram się prowadzić rozmowę w ten sposób, aby była ryzykowna, czasem nawet nieprzyjemna, żenująca, niedyskretna, gdyż to wciąga w grę osobowość zarówno moją, jak i mego partnera. Rozmowa uprzejma, spokojna, delikatna, taka, jaką się zwykle uprawia w kołach literackich, wydawała mi się zawsze czymś śmiertelnie mdłym i niegodnym ludzi bardziej rozbudzonych pod względem duchowym”⁴¹.

Witold „tworzył nie tylko książki, ale i życie”, przybierając pozę szydercy i pilnie obserwując zachowanie otoczenia. Prowokował różne sytuacje, aby oglądać ich efekty i demaskować swoich rozmówców.

„Częstym gościem przy stoliku Gombrowicza był Kazimierz Rudzki, którego już wówczas znano (…) ze znakomitych ripost słownych – opowiadał Eryk Lipiński. – Zapamiętałem zwłaszcza jedno party w mieszkaniu Kazia przy ulicy Sułkowskiej. Kazio demonstrował gościom rozmaite przedmioty zakupione w sklepie przy ulicy Chmielnej róg Szpitalnej. Była tam między innymi sztuczna plama atramentu, szklanka z dziurką, duże zęby, które wkładało się do ust. Gombrowicz patrzył z dezaprobatą na przedmioty, a następnego dnia opowiadając w Zodiaku o wieczorze, mówił: »Pan Kazimierz to człowiek dowcipny, jest specjalistą od humoru z przyrządami…«. Opinia ta bardzo Kazia dotknęła i od tego czasu już tych przedmiotów nie używał”⁴².

Gombrowicz nie oszczędzał nikogo i niczego. Pewnemu mało utalentowanemu, ale pracowitemu pisarzowi poradził, aby starał się dalej, a za dziesięć lat zostanie wreszcie „porządnym grafomanem”. Towarzystwo przy swoim stoliku zdominował do tego stopnia, że znajomi nadal przychodzili, chociaż bali się jego ostrego języka. Ale to było jak narkotyk – nie potrafili sobie wyobrazić dnia bez spotkania z Gombrowiczem.

„Gombrowicz peszył, irytował – wspominał Andrzej Nowicki – często nie potrafiłem się odgryźć, choć przecież byłem satyrykiem »Szpilek«. Mimo to, tak jak i reszta, musiałem codziennie być przy stoliku. Chodziliśmy tam właściwie jak na spektakl. Zdawałem sobie sprawę ze swojego zafascynowania, wiedziałem, że obcuję z indywidualnością niepowtarzalną. Nigdy później nie miałem już wobec nikogo podobnego wrażenia”⁴³.

Potyczki słowne przy kawiarnianym stoliku były dla Gombrowicza ulubioną formą spędzania czasu, ale potrafił też odnaleźć się na spotkaniach u Zofii Nałkowskiej. Co prawda twierdził, że imprezy w jej salonie przypominają herbatki urządzane przez jego matkę czy wręcz „przyjęcia u kanoniczek”, lecz mimo to nie potrafił się oprzeć urokowi gospodyni. Podziwiał zręczność, „z jaką ta dama umiała wykrzesać iskrę nawet z notorycznych dzikusów, odludków, jąkałów i milczków”. W istocie pani Zofia potrafiła wydobyć z każdego to, co najlepsze, a w jej salonie goście dawali z siebie dosłownie wszystko.

„Raz na takie zebranie – opowiadał Jan Kott – trafił jakiś starszy inżynier z prowincji, specjalista od sztucznego włókna. Milczał, był wyraźnie onieśmielony, gubił się wśród tych wszystkich pisarzy. I nagle Nałkowska go podprowadziła. I zaczęło się to wspaniałe solo o sztucznym włóknie, zaskakujące, olśniewające. Nałkowska promieniała. Była zawsze wielkim dyrygentem”⁴⁴.

Pomimo swojej sympatii do Nałkowskiej Gombrowicz nie przepadał za kobietami zajmującymi się pisaniem. Ze smutkiem zauważył, że w poezji dominują mężczyźni, natomiast proza, z małymi wyjątkami, pozostaje domeną płci pięknej.

„(…) Dąbrowska, Nałkowska, Kossak-Szczucka, Kuncewiczowa, Krzywicka czy Naglerowa, czy Gojawiczyńska – twierdził – były dostarczycielkami powieści, omawianych górnie i szeroko w prasie oraz rozchwytywanych przez czytelników. Nie była to bynajmniej zła robota, zdarzały się nawet dzieła bardzo wartościowe, ale to ukobiecenie polskiego piśmiennictwa przysparzało mu za wiele miękkości, dobrotliwości, łagodności i nieokreśloności, odbierając cechy takie, jak polot, śmiałość, siłę… W pewnej chwili zbuntowałem się, doszedłem do wniosku, że trzeba tępić kobiecość w literaturze”⁴⁵.

W salonie Nałkowskiej Witold poznał Brunona Schulza, którego cenił za wydane niedawno Sklepy cynamonowe. Schulz z wielką atencją wypowiadał się o Pamiętniku z okresu dojrzewania, wobec czego Witold poprosił go o przeczytanie rękopisu Ferdydurke. Brunon miał być pierwszym recenzentem utworu.

„Dałem mu rękopis, jeszcze daleki do końca, za którymś z jego przyjazdów do Warszawy. Po kilku dniach powiedział mi łagodnie, ale z nieopuszczającą go surowością czy ostrością na dalszym i męczeńskim planie: – Ja bym radził zostawić to… Niech pan wróci do tamtego rodzaju, z Pamiętnika z okresu dojrzewania, którym pan tak świetnie włada… mnie się zdaje, że tego nie trzeba publikować.

Zrobiło mi się zimno.

Nikt poza nim nie czytał tego utworu, w który tyle pracy włożyłem. Bruno był pierwszy. Do niego miałem zaufanie. A trzeba wziąć pod uwagę, że Ferdydurke to było zapuszczanie się na tereny dziewicze, próba odkrywania nowych ścieżek – robota, słowem, ryzykowna i niedająca się dobrze skontrolować. Diabli wiedzą! A nuż to rzeczywiście nic niewarte? Dwa lata wysiłku! Tyle nadziei! Byłem bliski wrzucenia tego do śmieci”⁴⁶.

Na szczęście Gombrowicz „postanowił dalej pchać taczkę” i dopracował utwór. A gdy po jego wydaniu wysłał egzemplarz autorski do Drohobycza, Schulz wręcz oszalał z zachwytu. W ciągu jednego dnia Witold dostał od niego kilkanaście telegramów, gdyż Bruno, czytając Ferdydurke, po każdym udanym fragmencie biegł na pocztę i wysyłał gratulacje. Biorąc pod uwagę, że obaj panowie byli właściwie rywalami literackimi, można to uznać za dowód wielkiej przyjaźni i bezinteresowności.

Dzięki Schulzowi Gombrowicz poznał Witkacego. Za „demonem z Zakopanego” jednak nie przepadał – uznał go za zbyt pretensjonalnego, aby się z nim zaprzyjaźnić. Doceniał intelekt i talent Stanisława Ignacego, ale nie znosił jego rozlicznych nałogów. Czasami jednak spotykał się z nim, a zdarzało się, że towarzyszył im Bruno. Wydaje się, że wielu dzisiejszych czytelników zaprzedałoby duszę diabłu, aby na żywo posłuchać dyskusji Gombrowicza z Schulzem i Witkacym…

Nieszczerość

Jesienią 1968 roku, przygotowując notkę biograficzną dla Cahier de l’Herne, Gombrowicz napisał swoje krótkie, intymne kalendarium:

„Rok 1926 – Pierwsze flirty z kuzynkami i przyjaciółkami siostry, którym dokuczał za ich żarliwy katolicyzm.

Rok 1936 – Miłostki z kucharką.

– Flirt z młodą i piękną poetką.

Rok 1941 – Doświadczenia homoseksualne z młodymi chłopakami z ludu z Buenos Aires”.

Wydaje się, że nie był wówczas szczery. Z lektury Kronosa wynika, iż już przed wybuchem II wojny światowej określił swoją seksualność. Wspomniany wcześniej Franek zapewne nie był jego pierwszym męskim partnerem, gdyż w intymnym dzienniku Gombrowicz wspomniał, że w 1934 roku miał „pierwsze próby pe ze stróżem z [ulicy] Wiejskiej”. Czy jednak na pewno była to prawda? Po tylu latach trudno odpowiedzieć jednoznacznie na to pytanie.

W kwestii orientacji seksualnej Gombrowicza nie mieli natomiast wątpliwości ludzie z jego otoczenia. Nawet po upływie długiego czasu wypominali mu nieszczerość w przedstawianiu siebie samego oraz kreowanie obrazu, który był dość daleki od rzeczywistości.

„(…) w swoim pisarstwie Gombrowicz też nie śmie dobrać się do rdzenia któregokolwiek z problemów ludzkich – pisał Zygmunt Mycielski. – Nawet własnej pederastii nie może jasno wyłożyć, a cóż dopiero załatwić. Jego pisarstwo jest krążeniem wokoło problemów: ja, homoseksualizm, Polska – przy czym tylko siebie wysuwa jasno na pierwszy plan”⁴⁷.

W interesujący sposób ułożyły się relacje Gombrowicza z innym młodym pisarzem o orientacji homoseksualnej, Jerzym Andrzejewskim. Witolda drażnił jego ostentacyjny katolicyzm i uważał zapewne, że autor głoszący podobne poglądy powinien być konsekwentny w swoim postępowaniu. Gdy obaj panowie przez pewien czas przebywali wspólnie na wakacjach w majątku przyjaciół w Poznańskiem, Gombrowicz w swoich felietonach drukowanych na łamach „Kuriera Porannego” nie szczędził Andrzejewskiemu delikatnych uszczypliwości.

„(…) jest chuderlawym blondynem w okularach o głębokim wejrzeniu. W tym człowieku czają się wielkie męki pod powłoką pozornej szczerości i prostoty. Szczerość i prostota jest u niego osiągnięciem moralnym, nie zaś cechą naturalną. Szalenie wrażliwy, a nawet drażliwy, potrzebuje koniecznie pewnej serdeczności”⁴⁸.

Andrzejewski poczuł się urażony, ale do otwartego konfliktu doszło dopiero kilkanaście miesięcy później. Tym razem Gombrowicz dotknął go do żywego, publicznie przystępując do rywalizacji o względy tego samego partnera. Całkiem możliwe też, że zrobił to wyłącznie w celu dokuczenia koledze po piórze.

„W końcu na sylwestra roku 1938/39 zerwaliśmy zupełnie – opowiadał Andrzejewski. – I to ostro, w obecności wielu osób, a dokładniej w restauracji Kameralna. Zjawiłem się tam z moim przyjacielem, już dobrze po północy. Jak to na sylwestra na sali kłębiło się sporo osób, w tym wielu moich znajomych, między innymi Otwinowscy oraz właśnie Gombrowicz, który zaraz zaczął gwałtownie i natarczywie zaczepiać mojego przyjaciela – chciał mnie po prostu dotknąć. Byłem młody, nieopanowany, pryncypialny. Zareagowałem ostro. Wynikła scysja”⁴⁹.

Po incydencie tym nie pozostał żaden ślad w Kronosie – być może dla Gombrowicza stanowił on zbyt mało znaczący epizod, by pamiętać o nim kilkanaście lat później. Owszem – pisze tam o rozmowach z Andrzejewskim na temat Ferdydurke, wspomina nawet o tamtym wieczorze sylwestrowym, ale awanturę w Kameralnej pomija całkowitym milczeniem.

Na uwagę zasługuje pewna informacja z 1955 roku. Odmienna od wypowiedzi zawartych w Kronosie, dobrze oddaje sposób, w jaki Gombrowicz chciał być postrzegany:

„Zdawałem sobie sprawę, że zabrnąłem gdzieś na niebezpieczne pogranicze i, naturalnie, pierwsze, co mi przyszło do głowy, to, iż torują sobie we mnie drogę podświadome [!] homoseksualne skłonności. I może z zadowoleniem powitałbym ten fakt, gdyż on przynajmniej umieściłby mnie w jakiejś rzeczywistości – ale nie, w tym samym czasie nawiązałem bliższe stosunki z kobietą, których intensywność nie pozostawiała nic do życzenia. I w ogóle w tym okresie dość dużo chodziłem za dziewczynkami, nieraz nawet trybem dość skandalicznym”⁵⁰.

Gombrowicz doskonale wiedział, że nie ma możliwości ukrycia swoich rzeczywistych preferencji seksualnych, jednak z niewiadomych powodów wolał być postrzegany jako biseksualista. Nawet jeżeli czasami głośno deklarował swoją niechęć do kobiet i upodobanie do stanu kawalerskiego. Nigdy nie przejawiał też chęci posiadania potomstwa, a jego kontakty z płcią piękną często sprawiały wrażenie związków na pokaz. W rzeczywistości były to krótkotrwałe przygody, które w najlepszym razie kończyły się po kilku spotkaniach. A może wówczas faktycznie był biseksualistą?

Najważniejsza decyzja

W grudniu 1933 roku zmarł ojciec pisarza, a przy łożu konającego Jana Onufrego byli tylko Witold i jego matka. Resztę krewnych zaalarmowano zbyt późno, w związku z czym przybyli oni na miejsce już po śmierci głowy rodu. Zgon ojca po raz kolejny uświadomił Witoldowi, że nie potrafi okazywać uczuć nawet wobec najbliższej rodziny.

„Ta śmierć pozostawiła mi nieco zawstydzające wspomnienie. Gdy skonał, spróbowałem objąć matkę, aby chociaż w ten sposób okazać moje uczucie – ale gest wypadł niezręcznie, i jak w okamgnieniu ukazała się moja nędza: byłem niezdolny do zwykłych ludzkich odruchów, do serdeczności, czułości, byłem jak sparaliżowany formą, stylem, tym całym przeklętym sposobem bycia, który sobie urobiłem… i oto rodzonej matce nie byłem w stanie dostarczyć trochę ciepła w tym momencie!”⁵¹.

Po śmierci Jana Onufrego sytuacja finansowa rodziny trochę się pogorszyła. Gombrowicz z matką i siostrą przeprowadzili się do tańszego i mniejszego mieszkania przy ulicy Chocimskiej w pobliżu placu Unii Lubelskiej. Nadal byli właścicielami dwóch kamienic (przy Wspólnej i Próżnej), ale z niewiadomych powodów nie chcieli zamieszkać w żadnej z nich. Czynsz od lokatorów wystarczał im jednak na życie, toteż Gombrowicz mógł kontynuować swoje próby literackie.

Podjął współpracę z „Polską Zbrojną” i „Gazetą Polską”, ale nie trwało to zbyt długo. Następnie związał się z „Kurierem Porannym”, co jednak trudno uznać za systematyczną pracę. Pisał, gdy miał na to ochotę, bo stabilna sytuacja finansowa nie zmuszała go do regularnych publikacji. W związku z brakiem stałych zobowiązań zawodowych mógł jeździć po kraju, a na początku 1938 roku odbył dłuższą podróż do Włoch. Po latach twierdził, że pojechał tam, aby zobaczyć faszyzm na własne oczy, a eskapada ta miała wywrzeć wpływ na całe jego życie.

Początkowo w Rzymie zachowywał się podobnie jak kilka lat wcześniej w Paryżu – niespecjalnie interesowały go zabytki i tylko Forum Romanum wzbudziło jego zaciekawienie. Wygrzewał się w słońcu, spacerował nad morzem i czuł, że odpoczywa po stresie związanym z wydaniem Ferdydurke.

„(…) więcej włóczyłem się, pożerając rozmaite ślimaki i zapijając to Chianti, niż wypełniałem obowiązki turysty w muzeach i kościołach. Opanowało mnie to wałęsanie (…), niczego nie projektowałem, nawet bawić się nie miałem ochoty. W tym czasie jury »Wiadomości Literackich« dyskutowało nad przyznaniem nagrody za najlepszą książkę 1937 roku i ja już z góry trwoniłem tych kilka tysięcy – lekkomyślnie, jak się potem okazało, bo nagrodę dano Boyowi za Marysieńkę. Ale niewiele mnie to obeszło, wiedziałem, że z nagrodą czy bez wszedłem już do literatury polskiej na stałe. Wypoczywałem”⁵².

Atmosferę leniwego spokoju zakłócała jednak rzeczywistość rzymskiej ulicy. Działalność ekipy Mussoliniego była widoczna na każdym kroku, prasa wychwalała sojusz z Hitlerem, w mieście organizowano przemarsze zwolenników Duce, w lokalach chóralnie śpiewano faszystowskie piosenki.

Zdegustowany Gombrowicz uznał atmosferę ówczesnego Rzymu za „coś mętnego, a potwornego, zmorę niczym ze snu”. Z bliska zobaczył, jak wygląda zwykły dzień faszyzmu i to mu wystarczyło. Ostatni tydzień zamierzał spędzić w Wenecji, a w drodze do niej poznał kilku młodych włoskich lotników, z którymi umówił się na spotkanie na placu św. Marka.

„Ten »salon Europy« – wspominał po latach – świecił pustkami, nie wiem, czy dlatego, że sezon się jeszcze nie zaczął, czy też że zalatywało prochem z powodu Austrii. Melancholią i opuszczeniem ziały gołębie i lazury nieba i ziemi.

– No dobrze, a gdyby tak Duce kazał wam zbombardować to wszystko? – ruchem ręki objąłem kościół, pałac, Prokuratorię…

– Wówczas nie pozostałby z tego kamień na kamieniu – odpowiedział kiepską francuszczyzną najstarszy z nich, może 25 lat liczący. Mnie ta odpowiedź nie zdziwiła. Tego należało oczekiwać. Ale zdziwiła mnie jego radość, oczy mu błyszczały, obwieścił mi to prawie tryumfalnie – i na twarzach jego kolegów, gdy się dowiedzieli, o co chodzi, też wyczytałem nietajoną satysfakcję. Co ich tak zachwycało? Czyż nie to, że czuli się twórcami historii? Przeszłość stała się mniej ważna niż przyszłość, mogli burzyć”⁵³.

W drodze powrotnej do Polski zetknął się z czymś znacznie groźniejszym niż włoski faszyzm. Gdy pociąg dotarł do Wiednia, okazało się, że w mieście dzieje się coś niezwykłego.

„Naokoło, w przedziale, na korytarzu, wszyscy się bali. Twarze były naprężone, wymieniano jakieś uwagi, coś komentowano… Co? Było widoczne, że coś się stało. Ale nie chciałem pytać.

Gdy wjechaliśmy na przedmieścia wiedeńskie, ujrzałem gromady ludzi z pochodniami, wiwatujących. Krzyki »Heil Hitler« dochodziły do naszych uszu. Miasto szalało.

Zrozumiałem: to był Anschluss. Hitler wkraczał do Wiednia”⁵⁴.

Wrażenia z Austrii i Włoch miały mieć decydujący wpływ na późniejsze życie Gombrowicza. Przez następne miesiące z niepokojem obserwował pogarszającą się sytuację międzynarodową: konferencję w Monachium, przyłączenie Czech do Rzeszy, aneksję Kłajpedy. Następnie przyszedł czas eskalacji niemieckich żądań wobec Polski i słynnej sejmowej mowy Józefa Becka. Chcąc odpocząć od polityki, zdecydował się popłynąć do Buenos Aires na pokładzie transatlantyku m/s Chrobry. Był to dziewiczy rejs tej jednostki, a Gombrowicz wszedł na jej pokład jako jeden z reporterów. Pobyt w Buenos Aires miał trwać dwa tygodnie.

Chrobry zawinął do argentyńskiego portu przed południem 20 sierpnia 1939 roku. Trzy dni później świat obiegła informacja o podpisaniu w Moskwie niemiecko-sowieckiego paktu o nieagresji. Atmosfera stała się nerwowa, tym bardziej że dowódca transatlantyku otrzymał polecenie natychmiastowego powrotu do kraju. Gombrowicz wahał się, czy pozostać w Buenos Aires i przeczekać nadciągającą wojnę, czy też płynąć do Polski.

„Odprowadziłem go do portu – wspominał Jeremi Stempowski, przedstawiciel linii okrętowej będącej właścicielem transatlantyku. – Oddał rzeczy tragarzowi, pożegnał mnie i wszedł na statek. W dziesięć minut później rozległ się dźwięk pożegnalnej syreny, a ja zobaczyłem Witolda; z dwiema walizkami w ręku zbiegł po trapie na molo. Była to ostatnia chwila do powzięcia decyzji i skorzystał z niej. Drżał i powtarzał: »Nie mogę«. Potem dodał, że była to najtragiczniejsza chwila w jego życiu”⁵⁵.

Decyzja ta zaważyła na jego przyszłości. Pozostając w Argentynie, określił swój los i nigdy już nie zobaczył ojczystego kraju i większości rodziny. Na zawsze miał pozostać emigrantem.

Argentyńska bieda

Witold miał z sobą 160 dolarów (o wartości nabywczej nieco ponad 2600 dolarów dzisiejszych), co było niedużą sumą, by rozpocząć nowe życie w obcym kraju. Nie znał praktycznie nikogo i nie władał językiem hiszpańskim. W pierwszych dniach wielką pomoc okazał mu Stempowski, który zawiózł go do małego pensjonatu w centrum Buenos Aires, wprowadził do środowiska miejscowej Polonii i namówił do wystąpienia o niewielką zapomogę w polskim poselstwie.

Niebawem Gombrowicz poznał zamożnego pisarza i historyka Arturo Capdevilę. Został przez niego zaproszony do wygłaszania pogadanek o kulturze europejskiej dla jego córki Chinchiny oraz jej przyjaciółek. W rzeczywistości wykłady te były formą pomocy finansowej dla biedującego pisarza.

„Jego ukochanym tematem był »styl argentyńskiej kobiety« – wspominała Chinchina. – Twierdził, że Argentynki muszą wyrobić sobie własny styl, tak jak go sobie wyrobiły Europejki. Porównywał sposoby bycia Angielek, Francuzek itd. ze sposobem bycia Argentynek. Cała zabawa trwała miesiąc, spotykaliśmy się raz w tygodniu. Mojego ojca bawiły te zebrania i żałował, że nadmiar pracy nie pozwala mu w nich brać udziału”⁵⁶.

Arturo próbował wprowadzić Gombrowicza do miejscowych elit intelektualnych, jednak poważną przeszkodę stanowiła bariera językowa. Kłopotów przysparzał również charakter Witolda, który pomimo fatalnej sytuacji finansowej nie potrafił zmusić się do kompromisów. Szczególnie wtedy, gdy chodziło o przedstawicieli miejscowego establishmentu.

„Zatrzymajmy się nad przykładem Eduarda Mallei, który był redaktorem naczelnym »La Nación« – opowiadał krytyk i dziennikarz Roger Pia. – Był on autorytetem, nie byle jaką postacią, arystokratą mieszkającym w Barrio Ocampo (najelegantsza dzielnica Buenos Aires), (…) człowiekiem poważnym, ale mimo to dostępnym, liberałem, caballero. To on poparł wydrukowanie artykułów Gombrowicza w »La Nación«. Był szczodry i umiał popierać młode talenty. Ale trzeba było w jakiś sposób się do niego dostosować. Gombrowicz nie był do tego zdolny i natychmiast zatrzaskiwał drzwi, które ludzie »znaczący«, jak Mallea, przed nim otwierali. To samo zdarzyło mu się z pisarzami krążącymi wokół miesięcznika »Sur«. (…) W żaden sposób nie zgadzał się na hipokryzję, na pochlebstwo, (…) jego szczerość bywała niemal prowokacyjna”⁵⁷.

Zachowanie Gombrowicza wydaje się tym bardziej dziwne, że pierwsze miesiące w Argentynie okazały się dla niego szczególnie trudne. Podczas spaceru poznał jakiegoś kolejarza, który miał go uczyć hiszpańskiego, a skończyło się na tym, że osobnik ten okradł go ze złotego zegarka, pióra, koszul i garnituru. Wprawdzie Gombrowicz tłumaczył, że stało się to podczas wspólnego spożywania wina, ale okoliczności kradzieży wydają się dość podejrzane. Czyżby Witold upił się do tego stopnia, że stracił przytomność? A może został odurzony? Czy tej sprawie nie towarzyszyły inne, bardziej intymne okoliczności, skoro poznał kolejarza na ławce na placu Constitution – w zwyczajowym miejscu spotkań homoseksualistów?

Pomimo złej sytuacji materialnej Gombrowicz pozostawał sobą i nie potrafił schlebiać możnym tego świata. Zmieniał pensjonaty na coraz gorsze, a z powodu długów został poturbowany przez właściciela jednego z nich. Pół roku spał na podłodze w domu znajomego i przez cały ten czas nie dojadał, a mimo to nie zamierzał płaszczyć się przed Argentyńczykami. Jednak w towarzystwie polskich przyjaciół czasami przyznawał się do swojej biedy.

„Kiedyś wieczorem zjawia się u mnie pan Witold – wspominała Halina Nowińska. – Jest blady, zielonkawy, ma zapadnięte policzki, kaszle, ciężko osuwa się na krzesło i prosi: »Niech pani mi da coś do zjedzenia, już drugi dzień nie jem«. Usmażyłam mu naprędce kawałek mięsa, z przejęcia nie osoliłam, ale dopiero przy ostatnich kęsach zauważył to. Wyciągnęłam wtedy od niego, że przyjechał do mnie z Morón tramwajem (to była wtedy najdłuższa linia tramwajowa, Morón to chyba ze 30 kilometrów od centrum miasta), bo na kolej nie miał pieniędzy”⁵⁸.

Jedna ze znajomych Gombrowicza, uważając, że jest on lekkomyślny i przepuszcza otrzymywane od przyjaciół pieniądze, opłacała w pensjonacie poranne pieczywo i mleko dla niego, inni przekazywali mu używaną odzież i stare, niepotrzebne już sprzęty. Pewnego razu dostał od emerytowanego polskiego bankiera trochę eleganckich ubrań. Wśród nich był znakomitej jakości garnitur, który pisarz nosił z niechęcią, bo miał on zbyt wieczorowy, wizytowy charakter. Garnitur ten bardzo spodobał się szachowemu partnerowi Witolda z klubu Rex, Armandowi Vileli.

„(…) Gombrowicz dostał w prezencie elegancki, ciemny, dwurzędowy garnitur – opowiadał Vilela. – Ja miałem ubranie koloru beżowego. Spotkawszy Gombrowicza w Rexie, powiedziałem: »Ale piękny garnitur«, na co Gombrowicz: »Twój jest o wiele ładniejszy«. »Chcesz się zamienić?«, zaproponowałem. Byliśmy mniej więcej tego samego wzrostu. Zeszliśmy do kawiarni i tam w toalecie zamieniliśmy się ubraniami. Gombrowicz wyszedł cały w beżach, ja zaś wystąpiłem na ciemno. Był zachwycony. Długie lata nosiłem ten garnitur. Nawet brałem w nim ślub. Jeżeli nie pochodził od jakiegoś ambasadora, to w każdym razie od jego sekretarza”⁵⁹.

Rex

Lektura Kronosa nie pozostawia wątpliwości – od pierwszych dni pobytu w Buenos Aires Gombrowicz odwiedzał miejsca, gdzie spotykali się homoseksualiści. W jego intymnym dzienniku nie brakuje też wzmianek o argentyńskich kobietach, przy czym nie są one zbyt pochlebne dla tamtejszych przedstawicielek płci pięknej. Już kilkanaście dni po przybyciu do Buenos Aires pisarz stwierdził, że „kobiety argentyńskie bardzo mu się nie podobają”⁶⁰, zdarzyło mu się jednak spędzić noc z jakąś tancerką, służącą, a także z „włochatą baletnicą”.

Prowadził tak intensywne życie seksualne, że w końcu zapadł na syfilis. Na kartach intymnego dziennika można znaleźć informacje o seriach zastrzyków, a także nazwę kliniki, w której leczył schorzenia weneryczne. Z powodu swojej aktywności erotycznej miał również problemy z policją. Co prawda w Argentynie pederastia nie była zakazana, ale skandale obyczajowe mogły utrudnić Gombrowiczowi otrzymanie prawa stałego pobytu. Wiadomo, że dwukrotnie trafił na komisariat i że z powodu homoseksualizmu był też szantażowany. Ograniczył wówczas swoją aktywność erotyczną. Gdy jednak dostał kartę stałego pobytu, wszystko wróciło do normy.

Pisarz mógł żyć bez pieniędzy, ale nie wyobrażał sobie życia bez kawiarnianych spotkań i dyskusji. Początkowo bywał w kawiarni Miraflores, a następnie przeniósł się do Rexa, w którym właśnie zorganizowano salkę szachową.

Witold zawsze uwielbiał szachy, chociaż nigdy nie starczyło mu cierpliwości, aby zgłębić literaturę na ten temat. Rozgrywkę traktował jak spotkanie towarzyskie, twierdził, że gra pozwala mu zapomnieć o wojnie, a poza tym jest znakomitym treningiem dla umysłu. Przy okazji szlifował swój hiszpański, co miało ogromne znaczenie.

„Gombrowicz nie był graczem zawodowym – opowiadał jego znajomy Paulino Frydman – był amatorem na dobrym poziomie. Miał bardzo osobisty, trochę fantazyjny sposób gry, nie dość dobrze znał teorię i zawsze usiłował atakować. Poza tym kierował się stanem psychicznym przeciwnika. Miał rozmaite manie, które jego partnerów całkowicie wyprowadzały z równowagi, na przykład brał pionek między drugi i trzeci palec i długo poruszał nim w miejscu”⁶¹.

Frydman zawsze wypowiadał się o Gombrowiczu w samych superlatywach. Twierdził, że pisarz zawsze był schludnie i czysto ubrany, dokładnie ogolony i uczesany. Nie przypominał przedstawiciela cyganerii artystycznej – z natury metodyczny i skrupulatny nic nie pozostawiał przypadkowi. Nie skarżył się na nędzę, twierdził, że lubi Buenos Aires, gdyż życie w tym mieście było „pełne małych przyjemności”. Preferował niższe klasy społeczne i „miał mądrość zadowalania się niewielkim”.

„Był to człowiek, który nigdy niczego nie zapomniał, ani nigdy nie zaniedbał najdrobniejszego szczegółu. Swą konsekrację literacką zawdzięczał wyłącznie sobie samemu. Zawsze, nawet w najgorszych momentach i wśród wszelkich przeciwności, widziałem go zdecydowanego, by nie zejść z drogi, którą sobie wyznaczył. Jego powołanie artystyczne było jedynym motorem jego życia i pozostał mu wierny bez najmniejszej chwili słabości aż do końca. Twierdzę, że Gombrowicz był najpoważniejszym człowiekiem, jakiego spotkałem w życiu”⁶².

W 1941 roku do stolicy Argentyny przyjechał kuzyn Witolda, Gustaw Kotkowski. Od początku wojny przebywał w Nowym Jorku, a do odwiedzenia Buenos Aires skłonił go list od Gombrowicza, który informował, że prowadzi „pasjonujące życie, mieszka u księżniczki we wspaniałej willi”. Na miejscu informacje okazały się nieco przesadzone, ale Kotkowski pozostał w Argentynie. Gombrowicz wprowadził go w swoje towarzystwo, obaj byli stałymi bywalcami Rexa.

„(…) w Buenos Aires szachy stały się jego prawdziwą pasją – wspominał Kotkowski. – Wytłumaczył mi, że to dla niego jedyny sposób na uspokojenie nerwów i ukojenie obaw. W Rexie spotykało się postacie barwne i bardzo zabawne, w tym także Polaków, którzy udzielali mu gościny lub wspierali finansowo, a należał do nich głównie dyrektor Paulino Frydman. Pamiętam między innymi Ludwika Fürstemberga, bogatego przemysłowca, niegdyś związanego interesami z ojcem Witolda. Jeremi Stempowski wstawił się u niego, by ten wspomagał Witolda finansowo. Fürstemberg »pożyczał« mu pieniądze, nie mając żadnych wątpliwości, że to darowizna. Fürstembergowie byli ludźmi kulturalnymi i Witold bywał u nich przez pewien czas. Inny bogaty przemysłowiec, pan Szapiro, też mu trochę pomógł. Zaproponował, aby Witold przetłumaczył jakąś książkę, ale to był tylko pretekst. Oczywiście Witold nic nie przetłumaczył. Kłócił się ze wszystkimi swoimi bogatymi protektorami, bo nie chciał być zależny. Nie potrafił ich zdobywać dla siebie ani czynić w ich stronę ustępstw”⁶³.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Za: R. Gombrowicz, Gombrowicz w Europie. Świadectwa i dokumenty 963–1969, Kraków 1993, s. 251. [wróć]

W. Gombrowicz, Dziennik 1961–1966, t. 3, Kraków 1988, s. 186–188. [wróć]

Za: R. Gombrowicz, op. cit., s. 298. [wróć]

Ibidem, s. 331. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Ibidem, s. 330. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Za: ibidem, s. 359. [wróć]

Ibidem, s. 332. [wróć]

W. Gombrowicz, Kronos, Kraków 2013, s. 319. [wróć]

R. Gombrowicz, op. cit., s. 332. [wróć]

Ibidem, s. 321. [wróć]

Za: ibidem, s. 363. [wróć]

Za: T. Kępiński, Witold Gombrowicz i świat jego młodości, Warszawa 1974, s. 59–60. [wróć]

Za: ibidem, s. 69. [wróć]

Za: ibidem. [wróć]

Ibidem, s. 72. [wróć]

Za: ibidem. [wróć]

W. Gombrowicz, Kronos, s. 43. [wróć]

T. Kępiński, op. cit., s. 75. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Za: J. Siedlecka, Jaśnie panicz. O Witoldzie Gombrowiczu, Gdańsk 1992, s. 165. [wróć]

Za: ibidem, s. 168. [wróć]

Za: ibidem, s. 172. [wróć]

Za: ibidem, s. 178. [wróć]

T. Kępiński, op. cit., s. 189. [wróć]

Ibidem, s. 193. [wróć]

Ibidem, s. 187–188. [wróć]

W. Gombrowicz, Wspomnienia polskie, [w:] Dzieła, t. 15, Kraków 1996, s. 48. [wróć]

T. Kępiński, op. cit., s. 221–222. [wróć]

Ibidem, s. 48. [wróć]

J. Kaden-Bandrowski, Niemoc moralna Gombrowicza w „Pamiętniku”, „Gazeta Polska”, 16.08.1933. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Za: J. Siedlecka, op. cit., s. 197–198. [wróć]

W. Gombrowicz, Wspomnienia…, s. 108. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Ibidem, s. 108–109. [wróć]

Ibidem, s. 109. [wróć]

Za: J. Siedlecka, op. cit., s. 208. [wróć]

W. Gombrowicz, Wspomnienia…, s. 108. [wróć]

Ibidem, s. 112. [wróć]

Za: J. Siedlecka, op. cit., s. 210. [wróć]

Za: ibidem, s. 219. [wróć]

Za: Wspomnienia o Zofii Nałkowskiej, Warszawa 1965, s. 254. [wróć]

W. Gombrowicz, Wspomnienia…, s. 147. [wróć]

Ibidem, s. 115. [wróć]

Za: K. Tomasik, Homobiografie, Warszawa 2009, e-book. [wróć]

W. Gombrowicz, Podróże i przygody. Niesmak w permanencji, „Kurier Poranny”, 16.07.1937. [wróć]

Za: J. Siedlecka, op. cit., s. 211. [wróć]

W. Gombrowicz, Dziennik 1953–1956, t. 1, Kraków 1997, s. 264. [wróć]

W. Gombrowicz, Wspomnienia…, s. 101. [wróć]

Ibidem, s. 184. [wróć]

Ibidem, s. 186–187. [wróć]

Ibidem, s. 187. [wróć]

Za: R. Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie. Świadectwa i dokumenty 1939–1963, Kraków 2004, s. 16. [wróć]

Za: ibidem, s. 22. [wróć]

Za: ibidem, s. 44. [wróć]

Za: ibidem, s. 27. [wróć]

Za: ibidem, s. 39. [wróć]

W. Gombrowicz, Kronos, s. 70. [wróć]

R. Gombrowicz, Gombrowicz w Argentynie…, s. 31. [wróć]

Za: ibidem, s. 32. [wróć]

Za: ibidem, s. 36. [wróć]