Copyright © by Sławomir Koper, 2022
Wydanie drugie, poprawione

Projekt okładki: Olga Bołdok-Banasikowska
Opracowanie graficzne środka: TYPO Marek Ugorowski

Redakcja: Katarzyna Litwinczuk
Redaktor prowadząca: Anna Sperling
Korekta: Firma UKKLW – Weronika Girys-Czagowiec

Zdjęcie na okładce: Tomasz Prażmowsk/Forum
Źródła zdjęć: Narodowe Archiwum Cyfrowe: s. 60, 214 i 262; Andrzej Szypowski/East News: s. 12; Erazm Ciołek/Forum: s. 88; PAP/Janusz Sobolewski: s. 118; Witold Jarosław Szulecki/East News: s. 146; Jacek Barcz/East News: s. 240

Copyright © for the Polish edition by TIME SA, 2022

ISBN 978-83-67217-54-5

Wydawca:
TIME Spółka Akcyjna
ul. Jubilerska 10, 04-190 Warszawa
wydawnictwoharde.pl
facebook.com/hardewydawnictwo
instagram.com/harde wydawnictwo

Dział sprzedaży i kontakt z czytelnikami: harde@grupazpr.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Od autora

Od autora

Stwierdzenie, że człowiek to istota społeczna, nie grzeszy nadmierną oryginalnością, gdyż potrzeba utrzymywania więzi z innymi jest jedną z najsilniejszych potrzeb psychicznych jednostki ludzkiej. Funkcjonowanie w środowisku rodzinnym i zawodowym na ogół nie zaspokaja tej potrzeby w stopniu dostatecznym, toteż ludzie nawiązują i utrzymują różnorakie relacje towarzyskie w celu wymiany myśli i doświadczeń, realizacji zainteresowań albo po prostu wspólnej, dobrej zabawy.

Nie sposób zaprzeczyć, że podczas spotkań towarzyskich – przynajmniej w naszym kręgu kulturowym – często konsumuje się napoje alkoholowe. W czasach PRL życie towarzyskie bez wódki praktycznie nie istniało, dlatego też alkohol pojawia się na wielu stronach tej książki. Pili praktycznie wszyscy: literaci, aktorzy, plastycy, sportowcy, a także członkowie władz partyjnych i państwowych. Specyfika epoki powodowała, że najczęściej pito czystą wódkę, a inne napoje alkoholowe odgrywały marginalną rolę. Z dostępem do piwa bywały problemy (szczególnie jeśli chodzi o piwo przyzwoitej jakości), wino dobrej klasy było bardzo drogie, a sprowadzone z Zachodu whisky czy koniak uchodziły za wyjątkowy rarytas.

Istotnym elementem peerelowskiego życia towarzyskiego była również kawiarnia, w której przy małej czarnej i w kłębach papierosowego dymu dyskutowano o sztuce, oceniano aktualne wydarzenia i politykowano. A chociaż władze głosiły, że „kawiarniani politycy” nie są groźni dla przodującego ustroju, to jednak uważnie obserwowały luminarzy naszej kultury. I całkiem słusznie, albowiem właśnie podczas takich dyskusji powstawały protesty intelektualistów (List 34) i tworzyły się zręby demokratycznej opozycji.

Życie towarzyskie epoki PRL to również wzajemne przenikanie się różnych środowisk. Ówcześni literaci, sportowcy, dziennikarze i aktorzy mieli zwyczaj wspólnego spędzania wolnego czasu. Temu zjawisku sprzyjał pewien specyficzny snobizm – w całej Warszawie było zaledwie kilka lokali, których odwiedzanie należało do dobrego tonu. I właśnie tam bywali praktycznie wszyscy, którzy wyrastali ponad szarą, socjalistyczną przeciętność.

Integracja środowisk przybierała najróżniejsze formy. Zdarzały się międzyśrodowiskowe małżeństwa, intelektualiści przyjaźnili się ze sportowcami, a ludzie władzy z opozycjonistami. Przedstawiciele poszczególnych branż mieszali się w jednym tyglu, co sprawiało, że w kręgach elit PRL właściwie wszyscy dobrze się znali. Wspólna zabawa łączyła ludzi o różnych światopoglądach i doświadczeniu życiowym, prezentujących odmienne stanowiska wobec otaczającej ich rzeczywistości. Najtrafniej ujął to chyba Janusz Głowacki, wspominając pewien wieczór w warszawskim SPATiF-ie:

„Tańczyli wszyscy, aktualny kierownik wydziału kultury KC Aleksander Syczewski i polujący na każdą możliwość wywołania bójki młodzi lirycy z pisma »Współczesność«. Andrzej Brycht, przed ucieczką na Zachód ulubieniec władzy, i autorzy ostro cenzurowani. Tańczył marcowy reżyser Bohdan Poręba i pobity w marcu przez tak zwany aktyw Stefan Kisielewski. Wschodzące gwiazdy reżyserii Janusz Kondratiuk i Janusz Zaorski oraz wszystkie kelnerki. (…) A obok, wywracając się na stoliki, w zawiązanej na głowie chustce wywijał swoją polkę-treblinkę Janek Himilsbach”¹.

Czasy PRL były tak bogate w ciekawe wydarzenia i postacie, że jak zwykle miałem problemy z wyborem materiału. Z jednej strony próbowałem przedstawić najbardziej charakterystyczne środowiska, a z drugiej – chciałem, aby książka była jak najbardziej spójna. Starałem się również unikać powtórzeń z moich poprzednich publikacji o elitach Polski Ludowej, co jednak nie do końca było możliwe. O niektórych sprawach pisałem już wcześniej, ale w tej książce nie mogłem ich pominąć. W takich sytuacjach przedstawiam je z innej strony albo za pomocą innych źródeł i dlatego mam nadzieję, że czytelnicy okażą wyrozumiałość.

Jak zawsze w swoich książkach starałem się opisać osoby powszechnie znane obok tych już nieco zapomnianych, a przecież zasługujących na przypomnienie. Odwiedzamy zatem Dom Pracy Twórczej w Oborach, w którym powstawały najważniejsze dzieła literackie tej epoki, zaglądamy do salonu Ireny Krzywickiej, przyglądamy się muzykom podczas efemerycznego Jazz Campingu na Kalatówkach. Nie zapomniałem też o stołecznych klubach studenckich, słynnym basenie Legii czy nadbałtyckich Chałupach, gdzie wypoczywali wybitni ludzie filmu i literatury.

W książce poświęconej życiu towarzyskiemu nie mogło – oczywiście – zabraknąć stołecznych kawiarń i najważniejszych lokali z wyszynkiem. Oprócz tych najsłynniejszych (Kameralna, SPATiF, Ściek) przedstawiłem również te mniej znane, a przecież odgrywające znaczącą rolę w życiu elit tamtej epoki. Większość z nich już nie istnieje, a te, które przetrwały, najczęściej zupełnie zmieniły charakter i w niczym nie przypominają dawnych kultowych miejsc spotkań luminarzy naszej kultury.

Dużo miejsca poświęciłem również życiu towarzyskiemu sportowców, albowiem w czasach PRL uważano ich za prawdziwą elitę społeczeństwa. I mam prawo przypuszczać, że obraz przeze mnie nakreślony może być dla czytelników dużym zaskoczeniem, ponieważ biografie większości naszych mistrzów nie miały wiele wspólnego ze sportowym trybem życia.

Nie chcąc zamykać się wyłącznie w opłotkach Warszawy, zająłem się również środowiskiem gdańskiego kabaretu Bim-Bom. Ta legendarna formacja, która na stałe zapisała się w dziejach polskiej kultury, obecnie wydaje się już nieco zapomniana. A wystarczy przecież wymienić nazwiska głównych animatorów tej sceny, czyli Zbigniewa Cybulskiego, Bogumiła Kobieli czy Jacka Fedorowicza. Życie towarzyskie ówczesnych elit Trójmiasta jest zresztą tematem zasługującym na oddzielne opracowanie.

Po Bim-Bomie przedstawiłem warszawski Studencki Teatr Satyryków, z którym związana była ekstraklasa polskich aktorów i literatów. Środowisko to postrzegane jest obecnie niemal wyłącznie w kategoriach osiągnięć scenicznych, a przecież jego przedstawiciele tworzyli też zwartą grupę przyjaciół, którzy przez niemal 20 lat nie rozstawali się ze sobą, spędzając nawet wspólnie wakacje. Nie bez powodu mawiano, że w mazurskich Krzyżach na jeden metr kwadratowy przypadała większa liczba artystów niż w jakimkolwiek innym miejscu w Europie.

Po dłuższym namyśle zrezygnowałem z opisywania w tej książce krakowskiej Piwnicy pod Baranami, doszedłem bowiem do wniosku, że próba wtłoczenia całego bogactwa tej ekipy w ramy jednego rozdziału nie ma większego sensu. Środowisko tworzone przez tak wielu oryginalnych artystów zdecydowanie zasługuje na to, by zaprezentować je bardziej szczegółowo i obszernie, co zamierzam uczynić przy okazji jednej z moich następnych publikacji.

Niniejszą książkę zamyka rozdział poświęcony życiu towarzyskiemu elit władzy schyłku epoki komunizmu. Otoczenie gen. Jaruzelskiego jest bowiem jedyną ekipą rządzącą, o której jeszcze nie pisałem. W poprzednich książkach mojego cyklu o elitach PRL zajmowałem się już współpracownikami Bieruta, Gomułki i Gierka, natomiast ludzi generała pomijałem. Tymczasem z pewnością warto ich bliżej przedstawić, tym bardziej że odegrali oni kluczową rolę w ostatnich latach Polski Ludowej, gdy władza komunistów ostatecznie odchodziła w przeszłość.

Jak zwykle starałem się nie oceniać swoich bohaterów. Moim zadaniem, jako historyka, jest wyłącznie przedstawienie faktów, których interpretacja należy do czytelnika. Tej zasadzie pozostaję wierny i mam nadzieję, że odbiorcy moich książek nadal będą to akceptowali. Nigdy nie chciałem wcielać się w rolę sędziego ferującego wyroki w sprawach decyzji i wyborów ludzi, którzy żyli w zupełnie innych czasach. Łatwo się bowiem ocenia bliźnich, jednak rzadko kto zadaje sobie trud, aby wczuć się w specyfikę tamtej epoki, tak przecież odmiennej od czasów dzisiejszych. A że ludzie mają skłonność do chodzenia na łatwiznę, to – jak mi się zdaje – w ostatnich latach przybywa samozwańczych sędziów, a ubywa rzetelnych historyków.

Sławomir Koper

Taras Domu Pracy Twórczej w Oborach, październik 1959 roku.
Pierwsza od lewej Irena Krzywicka, skandalistka i wojująca feministka.

Rozdział 1. Zamiast wstępu

Rozdział 1

Zamiast wstępu

W pałacu w Oborach

W pałacu w Oborach

Wprawdzie epoka PRL nigdy nie dorównała elegancją czasom II Rzeczypospolitej, to jednak na towarzyskiej mapie Polski również istniały snobistyczne miejsca, w których wypadało się pokazywać. W gronie artystów za takie uchodziły domy pracy twórczej, a szczególnie placówki przeznaczone dla literatów. Powstawały one najczęściej w atrakcyjnych turystycznie miejscowościach: Sopocie, Kazimierzu Dolnym, Zakopanem czy Jeleniej Górze, największą jednak sławą cieszył się Dom Pracy Twórczej w Oborach pod Warszawą. Mieścił się on w dawnym pałacu Potulickich, a rozpoczął swoją działalność we wrześniu 1948 roku. Podobnie jak inne tego rodzaju placówki był dotowany przez władze, ceny noclegów ustalono na niskim poziomie, a miejscowa kuchnia uchodziła za dość przyzwoitą. Pewne problemy stwarzali natomiast miejscowi kierownicy, którzy zanim poznali stałych bywalców, popełniali pewne gafy. Nie znając towarzyskich i rodzinnych realiów życia gości, potrafili wyznaczyć rozwiedzionym małżonkom sąsiednie miejsca w jadalni albo też posadzić przy jednym stole reżimowego autora i opozycjonistę. W efekcie w sali jadalnej panowała czasem grobowa cisza albo zdarzały się ostentacyjne zamiany miejsc.

Środowisko literackie Polski Ludowej było zresztą wyjątkowo zróżnicowane, należeli bowiem do niego ludzie o różnych poglądach i pochodzeniu. Wywoływało to czasami humorystyczne sytuacje, jak ta mająca miejsce w krakowskiej stołówce Związku Literatów tuż po zakończeniu wojny. Przy jednym stole jedli tam wówczas obiad niedawny więzień Auschwitz, pisarz Tadeusz Hołuj, i tłumacz Goethego, hrabia Feliks Konopka. Arystokrata, jak przystało na dobrze wychowanego człowieka, zagaił konwersację, pytając Hołuja: „A długo to, jeśli wolno zapytać, bawił pan w Oświęcimiu?”.

W Oborach bywała śmietanka stołecznych literatów, a unikali tego miejsca tylko Melchior Wańkowicz i Paweł Jasienica. Pamiętając bowiem, że pałac odebrano Potulickim, twierdzili, iż nie mają zwyczaju odwiedzać cudzego „domu pod nieobecność gospodarzy”.

Inni nie odczuwali podobnych skrupułów i placówka niemal zawsze była pełna gości, tym bardziej że Obory chętnie odwiedzali również filmowcy, którzy pisali tam scenariusze i adaptowali utwory literackie na potrzeby kinematografii. A chociaż średnia wieku bywalców Obór była z reguły dość wysoka, trafiali tam również ludzie młodzi, dopiero zaczynający karierę. I czasami potrafili wywołać pewne zamieszanie.

„(…) Jerzy Andrzejewski mieszkał zawsze w apartamencie na parterze – wspominał Janusz Głowacki – z widokiem na klomb, koło którego miał zwyczaj joggingować w samych kąpielówkach Jerzy Skolimowski – wówczas młodziutki poeta. I raz po pokoju wielkiego pisarza jakby wicher przeszedł, firanki zafalowały i następnego dnia zaczęli pisać razem piękny, liryczny scenariusz Niewinnych czarodziei, filmu, który wyreżyserował potem Andrzej Wajda”².

Atmosfera podwarszawskiej miejscowości pozytywnie wpływała na autorów – kiedy w ciągu dnia chodziło się po korytarzach pałacu, można było usłyszeć ciągły stukot maszyn do pisania. Działało to mobilizująco na pisarzy przeżywających akurat niemoc twórczą, stali bywalcy wiedzieli zresztą dobrze, w jakich miesiącach najlepiej im się w Oborach pracuje.

„Dużo tu jest powtórkowiczów, czyli tych ludzi, którzy byli ze mną w zeszłym roku – notował Miron Białoszewski. – Jadwiga powiedziała, że to widocznie październikowcy. Jest przecież pani Julia Hartwig-Międzyrzecka, jest małżeństwo, które lubi muzykę, jest pani, która nie cierpi muzyki i pisze ciągle na maszynie (…). Jest małżeństwo, on, stary pan, zdaje się historyk, (…) i jego żona o wiele lat młodsza od niego, wciąż obliczam o ile i wychodzi mi, że o trzydzieści lat, rozmawiają przez ścianę, słyszę i potem trochę mnie to krępuje, że mnie słychać w moich różnych czynnościach. Ale w końcu macham ręką i się nie przejmuję niczym, chodzi mi o to tylko, żeby ich nie budzić, po to, żeby oni mnie nie budzili, z początku za głośno nastawiali radio, przypiąłem im anonimową kartkę z prośbą o przyciszenie, na drugi dzień było ciszej, teraz od dwóch dni jest dość bezradiowo. (…) Jest jedna pani starsza, która chętnie rozmawia o każdej sprawie w każdym miejscu, chyba jest z mężem, chociaż wygląda na samotną. Ukazała się para młodych, która tak samo w zeszłym roku ukazała się o tej samej porze, on mi się ulotnił. Wyliczyłem, że razem ze mną jest dwanaście tych samych osób. A wszystkich nas jest w tej chwili dwadzieścia osób”³.

Jedną z ulubionych rozrywek gości był brydż, dobierały się stałe pary spędzające długie wieczory przy stolikach. Inni preferowali spacery, pogawędki na ganku, ewentualnie wizyty w kawiarni w pobliskim Konstancinie. Natomiast młodzi artyści najczęściej gustowali w alkoholu, co czasami wywoływało skandale. Prawdziwą grozę wzbudzały wizyty Ireneusza Iredyńskiego, któremu zdarzało się tłuc pałacowe lustra. Podobnie potrafił zachowywać się również Marek Hłasko.

„Obory były mocno zhierarchizowane – tłumaczył Głowacki. – (…) Ja, zanim zacząłem być zapraszany do brydża, tłukłem się po obrzeżach w towarzystwie, owszem, utalentowanym, ale obdartym, przeklinającym i ostro pijącym. Jako debiutant nosiłem za Staszkiem Grochowiakiem walizkę z nabywanymi w sklepie alkoholowym w Jeziornie równiutko ułożonymi butelkami czystej, soplicy, jarzębiaku i winiaku, które, zamiast tworzyć arcydzieła, opróżniałem potem najczęściej ze Staszkiem, Krzysiem Mętrakiem, Jurkiem Górzańskim i reżyserem Januszem Kondratiukiem”⁴.

Wprawdzie nie wszyscy młodzi artyści byli równie hałaśliwi, jak Iredyński, ale co pewien czas w Oborach dochodziło do nocnych ekscesów zakłócających spokój tego miejsca. Świadkiem jednego z nich był stały bywalec pałacu, Marian Brandys:

„Wczoraj w nocy nowy skandaliczny występ młodych. Kończono właśnie brydża (ja byłem wychodzący, więc nie było mnie przy tym), gdy zajechała przed pałac taksówka. Wysiadło czterech pijanych. Trzej obcy ciągnęli naszego młodego poetę, [Zbigniewa] Jerzynę. Jerzyna padł na kolana i błagał, żeby go ratować. Wreszcie udało się tamtych zmusić do odjazdu, a Jerzynę zamelinowano na noc w którymś z pokojów. W nocy wlazł do kierowniczki: »Chciałbym się tylko dowiedzieć, gdzie jestem«. »W Oborach«. Odetchnął z głęboką ulgą: »O, jak to dobrze!«. Zniknął skoro świt, więc sprawa pozostała nie wyjaśniona. I podobno ten Jerzyna dobrze się zapowiadał. I wygląda przyjemnie. Ale nic z niego nie będzie. Ofiara Putramenta z jednej strony, Grochowiaka – z drugiej. Ile jest takich zmarnowanych jeżynek!”⁵.

Popłoch wzbudzały również odwiedziny artystów nieuchodzących już wprawdzie za „młodych”, ale znanych ze swoich alkoholowych upodobań. Po premierze Rejsu twórców filmu odwiedzili w Oborach jego główni bohaterowie – Zdzisław Maklakiewicz i Jan Himilsbach.

„I kiedy cała arystokracja Obór poszła spać – relacjonował Głowacki – wydaliśmy na cześć naszych gości w pięknej sali pałacowej bankiet, w którym zgodziły się uczestniczyć pokojowe i kucharki. Przerażających szczegółów przyjęcia wolę nie wspominać”⁶.

Nic zatem dziwnego, że gdy Głowacki z Piwowskim szukali miejsca w parku, aby popracować na świeżym powietrzu, to z krzaków obserwował ich „redaktor naczelny moczarowskiego pisma »Barwy«”, pragnący donieść stosownym czynnikom, że młodzi artyści znów „gorzałkują”.

„Młodzi bywali niesforni – przyznawała Julia Hartwig – ale w Oborach to rozumiano i wybryki puszczano im płazem. Pisarze mojego pokolenia przyjeżdżali do pałacu, by przez dwa, trzy miesiące, przez nikogo nie niepokojeni, popracować nad książką. Na ogół udawało się to nam nieźle”⁷.

Problemy stwarzali jednak nie tylko młodzi. Także artyści starszej daty zmagali się z różnego rodzaju słabościami, które czasami objawiały się w ostrej formie.

„Przyjechała Irena Tuwimówna z mężem Julianem Stawińskim – notował Brandys. – Dobry niegdyś tłumacz i publicysta. Obecnie lekoman w ostatnim stadium. Wieczorem odwiozło go pogotowie”⁸.

Jednakże pomimo tych rozmaitych atrakcji towarzyskich stali bywalcy wysoko cenili sobie pobyt w Oborach. Dużym plusem była bliskość Warszawy – goście pałacu mogli w każdej chwili udać się do stolicy, aby pozałatwiać pilne sprawy, i wrócić na noc. Marian Brandys każdego roku spędzał w pałacu długie tygodnie i nie wyobrażał sobie pracy literackiej bez regularnych pobytów w Oborach. Były one dla niego azylem i miejscem, w którym czuł się jak rezydent „starego, zbankrutowanego dworu”.

„Tak, polubiłem te Obory – przyznawał. – Tak bardzo chciałbym spędzić tu w przyszłym sezonie całe pół roku. (…) Tu, w Oborach, doszedłem do wniosku, że bardzo jednak lubię towarzystwo i że bardzo ono jest mi potrzebne”⁹.

W dawnym pałacu Potulickich powstała znaczna część polskiej literatury powojennej – Brandys pisał tu Koniec świata szwoleżerów, Andrzejewski Miazgę, a Magdalena Samozwaniec Zalotnicę niebieską. Urok Obór doceniał nawet pułkownik Janusz Przymanowski, który natychmiast po przyjeździe przestawał pić i zapowiadał, że nie wyjdzie z pokoju, dopóki nie dokończy kolejnego fragmentu epopei o dzielnych czołgistach i walecznym psie…

Księstwo warszawskie

Księstwo warszawskie

Niezależnie od tego, jak bardzo ciekawe rzeczy działy się w Trójmieście albo w Krakowie, to właśnie stołeczne elity nadawały ton życiu towarzyskiemu kraju. Artyści pochodzący z innych rejonów Polski ściągali do Warszawy, stolica oferowała im bowiem największe możliwości zrobienia kariery.

Literaci, reżyserzy i plastycy tworzyli jedno środowisko towarzyskie, dość hermetyczne i trudno dostępne dla osób z zewnątrz. Nie wystarczał tutaj sam talent, a przyjezdnym nieznającym miejscowych układów trudno było się przebić.

Czasami wystarczała jednak zwykła, prywatna niechęć. Boleśnie przekonał się o tym Zbyszek Cybulski, którego talentu nigdy do końca nie wykorzystano. To właśnie on jako pierwszy nazwał stołeczne elity księstwem warszawskim.

„On nie rozumiał, co takiego zrobił, że się od niego odwrócono – opowiadał Władysław Kowalski. – Miał żal do paru reżyserów, ale nie nadawał na nich. Był po prostu dobry, nie lubił mówić źle o ludziach. Używał terminu »księstwo warszawskie«. Że księstwu się coś nie podobało”¹⁰.

Była to grupa 30-40 osób połączona więzami towarzyskimi. Ludzie ci mogli zadecydować o czyjejś karierze albo upadku, o dobrych recenzjach lub kompletnej klapie. Siła tej grupy była wręcz nieprawdopodobna.

„W SPATiF-ie niektórzy mieli swoje stałe stoliki – relacjonował Kutz. – Na przykład Dygat. Kelnerzy pilnowali, by o stałej porze stolik był wolny. Dygat zasiadał i się zaczynało. Przysiadywali się znajomi, zaczynała się rozmowa. Zawsze ciekawa, zawsze dowcipna. Tym ciekawsza, że to była rozmowa ludzi wolnych. My wiedzieliśmy, że jesteśmy szpiegowani, podsłuchiwani, więc niczego się nie baliśmy. To był ten sznyt. Wielu chciało się przysiąść, ale to nie było proste. Śmieszył mnie ten ceremoniał. Zawsze gdy ktoś chciał się przysiąść, musiał zapytać – grzecznie, jakby wchodził do salonu. Dygat przyjmował albo odrzucał. Potrafił odrzucić bardzo brutalnie. (…) Wieczorami to już cały SPATiF był nasz. Przy każdym stoliku siedział ktoś z księstwa, ktoś znakomity. Zaczynały się wędrówki od stolika do stolika. Luźne pogawędki, zabawa”¹¹.

Aby uzyskać aprobatę księstwa, trzeba było „być dopuszczonym”. Uznanie mogły zapewnić tylko rzeczywiste osiągnięcia, „inaczej nie było mowy o zaproszeniu”.

Pomimo wszelkiego rodzaju opozycyjnych ciągot udziałowcami księstwa warszawskiego byli ludzie „skupieni wokół władzy, pieniędzy, wpływów, wszelakiego rozdawnictwa”. Była to oczywiście „struktura nieformalna”, rodzaj „koterii podejmującej przeróżne nieujawnione szerzej decyzje, w tym personalne”. I łatwo można było z jej łask wypaść.

„[Całe to] towarzystwo brało czynny udział w życiu kulturalnym – kontynuował Kutz – czytało wszystko, oglądało wszystko i miało na ten temat określone zdanie. Jeśli ktoś się zeszmacił, wypuścił knota, był odstawiany”¹².

I chociaż w rzeczywistości księstwo warszawskie tworzyła niewielka grupa ludzi, to jednak odegrali oni ogromną rolę w artystyczno-intelektualnych dziejach PRL. Były to osoby, które „poiły się w tym samym miejscu, jadły w tym samym miejscu, spacerowały po tych samych ulicach”. Ludzie ci mieli ogromne, chociaż ukryte wpływy.

„[Rozmawiano] dużo i chętnie – tłumaczył Andrzej Żuławski – bo księstwo warszawskie to głównie czas i obszar rozmów. Myśmy z tych rozmów wszyscy wiedzieli, co w danym momencie pisze Tadzio Konwicki, co powiedział Słonimski, a co Wilhelm Mach. I ta grupka gadających intelektualistów, zwijających się w różnych meandrach komunistycznej rzeczywistości, rozpychających łokciami granice tego, co możliwe – dlaczego na to pozwolono, to inna rozmowa – okazała się miejscem niezmiernie ważnym. Księstwo warszawskie okazało się jednym z powodów, dla których polskość intelektualna się nie zgubiła. Powstała literatura, poezja, powstały Nagrody Nobla…, istniały kontakty pomiędzy księciem Giedroyciem, czyli Maisons-Laffitte, a księstwem warszawskim”¹³.

Nigdy w pełni nie wykorzystano ogromnego talentu Zbyszka Cybulskiego i Bogumiła Kobieli, natomiast Andrzej Żuławski na długie lata popadł w niełaskę. Również wielu innych przypadków nie można tłumaczyć wyłącznie względami politycznymi czy też losowymi. Nie bez powodu przecież mówiono, że gdy księstwo warszawskie zechce kogoś zniszczyć, to zrobi to bez większych problemów. Wystarczyło wygłosić parę negatywnych opinii w kawiarni Czytelnika czy w SPATiF-ie albo przeprowadzić kilka rozmów telefonicznych ze znajomymi. Informacja „szła w miasto” i prowokowała odpowiednie skutki…

Salon Ireny Krzywickiej

Salon Ireny Krzywickiej

Przed II wojną światową w Warszawie funkcjonowało kilka salonów literackich, w których cyklicznie spotykali się luminarze polskiej kultury. Zasłużoną sławą cieszyły się wizyty u Zofii Nałkowskiej w jej mieszkaniu przy Marszałkowskiej 4, do którego pisarka zapraszała literatów, aktorów i muzyków. A chociaż Witold Gombrowicz uważał, że wieczory u Nałkowskiej przypominały fajfy u jego matki albo herbatki u zakonnic, to jednak udział w tych spotkaniach oznaczał nobilitację towarzyską i zawodową.

W każdą sobotę dobrane grono znajomych odwiedzało zaś mieszkanie Żeleńskich przy ulicy Smolnej. Wprawdzie spotkania u Boyów odbywały się pod pretekstem modnych wówczas herbatek de 5 á 7, to jednak kilkanaście wybranych osób zostawało na kolacji, a ich rozmowa schodziła na tematy kultury. Brylowali oczywiście gospodarze, a pozostająca zwykle w cieniu męża Zofia Żeleńska udowadniała, że wcale nie ustępuje mu pod względem atrakcyjności towarzyskiej.

W salonie Anieli Zagórskiej nie podawano podczas spotkań nic do jedzenia, co wcale nie przeszkadzało, by na stojąco tłoczyła się tam „cała Warszawa”. Artystyczne ciągoty miewał nawet prezydent Stanisław Wojciechowski, który raz w tygodniu zapraszał do siebie do Belwederu na herbatę i ciasteczka, po czym zanudzał gości lekturą dzieł Mickiewicza…

Razem z II Rzecząpospolitą zniknęły salony literackie, a jedyną próbę reaktywacji tego zjawiska podjęła w połowie lat 50. Irena Krzywicka. Dawna skandalistka i wojująca feministka narzekała, że po wojnie zanikły zupełnie umiejętności przyjmowania gości i prowadzenia rozmowy, a spotkania towarzyskie sprowadzają się głównie do spożywania alkoholu.

Prowadzenie salonu literackiego w czasach PRL było jednak pomysłem wyjątkowo trudnym do realizacji. Komunistyczna gospodarka permanentnego niedoboru powodowała, że nie można było nabyć nawet dobrej kawy czy herbaty, nie wchodziło również w rachubę przygotowanie bardziej wyrafinowanych wypieków domowej produkcji. W efekcie u Krzywickiej oferowano wyłącznie kanapki i parówki z fasolą w sosie pomidorowym, a podłej jakości wino z plasterkami cytryny imitowało kruszon.

Pani Irena była jednak uparta i konsekwentna. Dostrzegła, że w stołecznym środowisku istniała „niezrealizowana potrzeba wzajemnych kontaktów”, i postanowiła tę lukę wypełnić. W każdy czwartek miesiąca zapraszała do swojego mieszkania przy ulicy Langiewicza.

„Z góry przygotowywała dyżurne tematy – opisuje Agata Tuszyńska – by w razie potrzeby podsunąć je gościom. Staranną kompozycję towarzyskiego spotkania traktowała jak sztukę i z upodobaniem ją uprawiała. Ważne, by goście byli siebie ciekawi. Najcenniejszy był nastrój”¹⁴.

Mimo że zaproszone osoby przynosiły z sobą wódkę, gospodyni uważała, iż jej spożycie jest rozrywką dla ludzi bez polotu, gdyż zabija inteligentną rozmowę. Alkohol mógł dla niej w ogóle nie istnieć, twierdziła bowiem, że mocne trunki są odpowiednie na spotkania osób, które na trzeźwo nie mają nic do powiedzenia. A u niej ozdobą wieczorów miała być błyskotliwa rozmowa.

„Z warszawskiej elity intelektualnej znała wszystkich – wspominał Andrzej Krzywicki, syn Ireny – przychodzili więc do nas najciekawsi ludzie stolicy. Atrakcję stanowiła rozmowa, którą matka dyskretnie kierowała, nie pozwalając jej nigdy przygasnąć. To śmieszne, ale bywanie na tych cotygodniowych spotkaniach stało się pewnego rodzaju snobizmem. Ludzie się zabijali, żeby uzyskać zaproszenie, a matka zapraszała selektywnie”¹⁵.

W gronie stałych bywalców byli: Słonimscy, Parandowscy, Szyfmanowie, Henryk Bereza, Marian i Kazimierz Brandysowie, Maria Dąbrowska z Anną Kowalską. Pojawiali się również Karol Estreicher oraz fizycy: Wojciech Królikowski, Józef Werle, Jerzy Plebański. Nie mogło tam też zabraknąć: Julii Hartwig, Ireny Szymańskiej, Miry Michałowskiej czy Stefanii Grodzieńskiej.

„Byliśmy tak zapaleni – przyznawała Michałowska – że pojawialiśmy się tam w każdy czwartek, doczekać się nie mogliśmy kolejnego. Dlaczego było to tak atrakcyjne miejsce? Bo jedyne! Nikt nie robił wówczas w Warszawie takich spędów. (…) Zbierała się sama warszawska śmietanka. Zawsze się kogoś spotkało – przyjaciół, znajomych albo kogoś zupełnie nowego. Czasami było tak ciasno, że nie można było stać (…). Rozmawiało się o bieżących sprawach – o książkach, premierach, o czym mówią inteligenci, plotkowało się też oczywiście, załatwiało interesy”¹⁶.

Choć Krzywicka czuwała nad całością i wręcz reżyserowała przebieg spotkań, to zdarzało się jej popełniać niezamierzone gafy towarzyskie, o których opowiadano potem w stolicy. Najgłośniejszą z nich była sprawa Zygmunta Kałużyńskiego porzuconego właśnie przez żonę, Eleonorę Griswold. Amerykanka wybrała reżysera Aleksandra Forda – gorliwie plotkowała o tym cała Warszawa. Coś na ten temat dotarło do pani Ireny, która jednak uznała, że cały hałas spowodowany jest przyznaniem Kałużyńskiemu stypendium Fundacji Forda na wyjazd na Zachód. I kiedy krytyk pojawił się w jej salonie, to pogratulowała mu „otrzymania Forda”…

„Doskonale pamiętam jedną anegdotę związaną z Andrzejem Szczepkowskim, której byłem świadkiem – wspominał Erwin Axer. – Szczepkowski nie wymyślał dowcipów, ale miał wielki dar ogromnej gotowości do żartu – zwłaszcza gdy był młody. Jedna z tych historyjek zdarzyła się u Krzywickiej, gdzie właśnie go przedstawiono jako narzeczonego panny Parandowskiej. Miał wówczas długie włosy, był młodzieńcem o szlachetnie brzmiącym głosie, wyglądał romantycznie i grywał również w tym okresie takie role. Był trochę onieśmielony tym towarzystwem. Panie natychmiast go obstąpiły i zarzuciły pytaniami. »Panie Andrzeju, takie piękne włosy, czym je pan myje? Jajkami?«. »Nie, ręcami« – odpowiedział Szczepkowski”¹⁷.

Opinie na temat salonu Krzywickiej były bardzo podzielone. Niektórzy uznawali go za „targowisko próżności”, inni za jedyny prawdziwy salon literacki w dziejach powojennej Warszawy. Natomiast w wyjątkowo złośliwy sposób przedstawił spotkania na Langiewicza Leopold Tyrmand w powieści Życie towarzyskie i uczuciowe. Krzywicka została tam opisana jako pani Stoll.

„Duży pokój wypchany był meblami i ludźmi, ciasno jak zawsze, gdy kilkanaście osób zbierze się w zbudowanym po wojnie warszawskim mieszkaniu. W powietrzu unosił się zapach parówek w sosie pomidorowym i niezłej wody kolońskiej. Na ścianach wisiał zbity tłum obrazów: od symbolistycznych, ostrych w konturach szarad, poprzez portrety różnych szkół i zielono-fioletowy gulasz polskiego postimpresjonizmu (…). Parę lat temu zauważało się tu jeszcze krzepkie postacie hutników o nabrzmiałych mięśniach i dumnym spojrzeniu, wrzucających coś do pieca, z którego buchał żar, teraz znikły, a na ich miejscu pojawiły się taszystowskie i abstrakcyjne kompozycje, wyrażające dramatyzm zmagań kolorów między sobą: należało przypuszczać, że kompozycje i hutnicy były owocem natchnień tych samych artystów, albowiem współczesna kolekcja pani Stoll składała się z aktów wdzięczności za wyrządzone przysługi, zaś jej ulubieńcy i dłużnicy nie zmieniali się nigdy: zmieniały się tylko ich przekonania, poglądy i wiary”¹⁸.

Irena Krzywicka nigdy nie zaprosiła do siebie Leopolda Tyrmanda i zapewne stąd właśnie wzięły się jego złośliwości. Salon i zachowanie bywających w nim gości znał jedynie z opisów, dlatego też dialogi w swojej książce zbudował ze słów, które raczej na Langiewicza nie padały. Krzywicka bowiem dbała o to, by podczas spotkań nie dyskutowano o polityce.

„Rozmawiający zbici byli wokoło w bezkształtną, zawiesistą pulpę. W ciasnym pomieszczeniu słowa odbijały się od obwieszonych obrazami ścian i więzły w kretonowych, wzorzystych zasłonach okien. Słychać było: Socjalizm!… Wolność słowa!… Prawdziwa sztuka!… Demokracja!… Kłamstwo!… Paryż!… Fałszywa poezja!… Włoskie obuwie!… Polski film!…”¹⁹.

Dostało się również samej Krzywickiej, wówczas już pani 60-letniej. Dawna ukochana Boya-Żeleńskiego po ciężkich doświadczeniach wojennych nie miała już nic z wampa epoki II Rzeczypospolitej. Wprawdzie Tyrmand nie mógł jej odmówić inteligencji, ale w zamian złośliwie odmalował charakter i aparycję pani Ireny.

„(…) Stała (…) we właściwej sobie postawie, zrośniętej z nią jak to, co różni wygląd odchylonego od pionu drzewa od innych drzew: dolna połowa jej całości, mniej więcej do pasa, utrzymywała się prostopadle do podłogi, górna, wraz z pojemnym biustem i złożonymi pod nim rękoma, odgięta była do tyłu i jakby zdawkowo uśmiechnięta. Nosiła binokle, dawały jej aparycję sufrażystki, zgodnie z cenionymi ostatnio akcesoriami secesji i lat dwudziestych. Nie była zresztą wcale ciekawa, jak tam było, gdyż wiedziała wszystko i zawsze lepiej”²⁰.

Salon Ireny Krzywickiej przestał istnieć wraz z jej wyjazdem z kraju pod koniec 1962 roku. Andrzej, utalentowany fizyk, dostał stypendium Forda (tym razem autentyczne!), w efekcie Irena razem z synem wyjechała do Francji, by więcej już do kraju nie powrócić. Intelektualne dyskusje przeniosły się do kawiarń, w których już od pewnego czasu funkcjonowały stoliki stałych bywalców.

„Jaka była Krzywicka? – zastanawiała się Mira Michałowska. – Czy miła? I tak, i nie. Nie budziła ciepłych uczuć, choć była szanowana. Niesłychanie bezpośrednia, narzucająca się wręcz, jakby o głowę wyżej od wszystkich. Do salonu przychodziło się ze względu na salon, czyli na innych – na gości, nie na gospodynię. Przychodziłoby się wtedy i do kogokolwiek innego, gdyby wpadł na pomysł przyjmowania. Ale do tego trzeba było mieć, prócz chęci, także lokal i parę groszy na poczęstunek.

Udawało mi się, zawsze miałam jakiś salon, jakichś ludzi wokół. W Londynie również. Ale takiego ładunku intelektualnego nigdzie nie było. Zresztą jestem pewna, że to było możliwe tylko w prowincjonalnym kraju”²¹.

Jazz na Kalatówkach

Jazz na Kalatówkach

Krzywicka próbowała reaktywować tradycję salonów literackich, natomiast młodzież w tych latach poszukiwała innych sposobów integracji. Powstawały pierwsze studenckie kabarety, był to również czas gwałtownego wzrostu popularności jazzu, który po wyjściu z podziemia znajdował rzesze fanów.

Jazzowe jam session stanowiły okazję do wspólnego muzykowania, ale odwiedzali je również ludzie niezwiązani zawodowo z muzyką. Były to imprezy dla osób chcących się bawić w inny sposób niż ten proponowany przez partię i organizacje młodzieżowe.

W 1959 roku perkusista zespołu Krzysztofa Komedy, Jan Zylber, rzucił pomysł organizacji cyklicznej imprezy jazzowej w Zakopanem. Dość szybko doszedł do porozumienia z władzami miasta i w schronisku na Kalatówkach pojawili się muzycy z całego kraju.

„(…) zjeżdżało się tam mnóstwo ludzi – wspominała Zofia Komedowa – niekoniecznie związanych z muzyką. Całość miała charakter raczej spotkania towarzyskiego, niekończącego się happeningu, trwającego bodajże przez dwa tygodnie. Byli tam muzycy z żonami, narzeczonymi, jazzfani i sympatycy jazzu.

Byli ludzie kultury i filmu, przyjeżdżali: Marian Eile, Skarżyńscy i Tyrmand, pamiętam, jak wspaniale bawił się Andrzej Munk. Był tam też Romek Polański z Basią Kwiatkowską, Maja Wachowiak, późniejsza żona Gustawa Holoubka i wiele, wiele innych postaci, których nie jestem w stanie wyliczyć”²².

Większość uczestników Jazz Campingu na Kalatówkach miała niewiele ponad 20 lat, królowały tam młodość i radość życia. Uczestnicy imprezy prześcigali się w zwariowanych pomysłach. Panowała piękna, zimowa pogoda, a humory dopisywały.

„W dzień jakieś szalone zabawy, konkursy – opowiadała Komedowa – jazda we dwójkę na jednej parze nart – pan z panią, konkurs dla pań w zjeżdżaniu w miednicy, gdzie zdecydowanie najlepsza była Basia Kwiatkowska, budowanie olbrzymich twierdz ze śniegu, a potem wojna. Przez trzy dni wcześniej lepiliśmy kule śnieżne i fortyfikację obronną, w której potem dowódcą oblężonych był Duduś Matuszkiewicz. A Sławek Szaybo (…) znany i uznany na całym świecie plastyk i ilustrator (…) z deską sedesową na głowie, jako przywódca atakujących, podnoszący tę klapę i ryczący: »Do ataku!«”²³.

To właśnie wówczas Wojciech Plewiński (fotograf „Przekroju”) wykonał serię zdjęć Zofii i Krzysztofa Komedów. Siedzący na łóżku muzyk z saksofonem w rękach i naga Zofia leżąca obok niego pod kołdrą. Muzyka, młodość i miłość, chwile osobistego szczęścia na zawsze utrwalone na kliszy fotograficznej.

Wprawdzie impreza na Kalatówkach była świętem muzyki, to jednak ogromną rolę odgrywał tam Roman Polański. Stojący dopiero u progu kariery reżyser znakomicie czuł się w środowisku jazzmanów, był to także najlepszy okres jego małżeństwa z Basią Kwiatkowską. Pod Giewontem Polański zasłynął jako pomysłodawca dziwacznych konkursów towarzyskich, czasami też zamieniał się w dyrygenta, prowadząc improwizowane koncerty na stołówce. I nikomu nie przeszkadzało, że zamiast batuty używał sztućców…

„Były huczne imieniny Romka Polańskiego – kontynuowała pani Zofia – którego o 6 rano obudziliśmy straszliwą kocią muzyką. Tu zresztą Romek nas zaskoczył, bo otworzył drzwi, trzymając w rękach dwie półlitrówki i wmuszając w każdego z nas pięćdziesiątkę, co powszechnie wiadomo, jak się kończy… Za to na przyjęciu śniadaniowym była owsianka z mlekiem, którą ze smakiem pałaszował solenizant, nie musząc przedtem wytrąbić tej wódki”²⁴.

Królowała jednak głównie muzyka, trwało nieustanne jam session w różnych składach. A gdy w Dolinie Strążyskiej pojawiła się cygańska kapela, to natychmiast dołączyli do niej jazzmani. I dzień zamknął się muzycznym kuligiem przy blaskach pochodni.

„W atmosferze znakomitej zabawy trwały niekończące się dyskusje nad sposobami improwizacji, pozostaniem czy odejściem od znanych stylów, poszukiwaniem własnych dróg. Kształtowały się zręby polskiego ruchu i środowiska jazzowego, co w niedalekiej przyszłości zaowocowało jego wielkimi, w skali europejskiej, sukcesami. Czuliśmy, że jesteśmy razem, silną i zwartą grupą dążącą do wspólnego celu”²⁵.

Niestety, impreza na Kalatówkach okazała się zbyt udana, aby władze mogły ją tolerować. Beztroska zabawa muzyków i ich wielbicieli przy dźwiękach podejrzanej muzyki rodem z USA okazała się niewygodna dla partyjnych decydentów. Camping odbył się jeszcze tylko raz (w 1960 roku), po czym zniknął z kalendarza imprez jazzowych. A jego eliminacja została przeprowadzona w typowy dla komunistów sposób – stworzono wokół imprezy podejrzaną atmosferę, prasa sugerowała, że na Kalatówkach odbywają się orgie alkoholowo-seksualne. A następnie metodami administracyjnymi uniemożliwiono organizację kolejnej edycji.

W sprawę zdyskredytowania imprezy zaangażował się jeden z jej uczestników, dziennikarz Wojciech Giełżyński. Nie znał się specjalnie na jazzie, ale to nie było konieczne, by napisać negatywną relację. Na łamach „Dookoła Świata” pojawił się artykuł Dziesięć dób w stylu jazzowym, w którym Giełżyński dał do zrozumienia, że tatrzańska impreza to spotkanie alkoholików i degeneratów. Natomiast jej głównym celem nie jest wspólne muzykowanie, lecz deprawacja dziewcząt przez jazzmanów. Artykuł był utrzymany w kpiąco-ironicznym tonie, a sam autor nie mógł się ostatecznie zdecydować, czy to muzyka jazzowa zagraża socjalistycznemu społeczeństwu, czy tylko jej wielbiciele.

„Jazzmanów nacja i ich nieodstępna damsko-męska asysta wielce wesoła jest i krotochwilna. Petardy, świece dymne owadobójcze i różne takie często gęsto puszczali; śmierdziało. Na fotelach wyściełanych po schodach gonili się w uciesznych wyścigach, co słabsze sztuki leciały w drzazgi z tych igraszek. Służba – która najpierw – o Jezu, co się tu dzieje – rwała włosy, później – niechżesz to wszystko cholera bierze – machnęła ręką”²⁶.

Giełżyński nie mógł oczywiście przepuścić okazji, aby nie wyśmiać zachowania improwizujących muzyków. Chwile natchnienia podczas wspólnego jamu były dla niego kompletnie niezrozumiałe.

„Jazz, owszem, grano niekiedy, i to na różnych poziomach. Raz wszyscy leżeli na brzuchach, z pianistą włącznie, który klapę fortepianu obłożył. Innym razem wzniesiono się na same szczyty: konkretnie na szczyt Kasprowego. Jest to zapewne specyficzna polska droga na wyżyny światowego jazzu”²⁷.

W podobnym artykule nie mogło oczywiście zabraknąć opisów upadku moralnego uczestników imprezy. Jazzmani interesowali się głównie dziewczętami, które – według Giełżyńskiego – pojawiły się w Tatrach wyłącznie w celu obdarzania muzyków swoimi wdziękami.

„Panienki szczycą się natomiast intymnościami z jakimś »Zbyszkiem«, pewnym »Bobkiem« i niejakim »Dudusiem«, aż dziw bierze, skąd u tych chłopaków krzepa. (…) Te wielkie synkopowanej muzyki miłośnice najczęściej z jedną w kieszeni stypendialną stuzłotówką na Kalatówki ściągnęły, na Fart licząc, z braku Mamony. Bóg Fart kapryśny jednak, czasem bryzol jakiś postawił, czasem tylko zsiadłe mleczko z ziemniaczkami, czasem i tego nie, a już najgorzej ze spaniem. Więc plątały się po schodach i korytarzach, chłopaczki bardzo uprzejme – z kim dzisiaj śpisz, mała? – pytali i pół łóżka oferowali: korzystały z tych szans skwapliwie.

Wielkie siłą rzeczy wynikały stąd miłości.

– Wiesz – zwierzała się jedna – mam narzeczonego.

– Co ty mówisz, a który to?

– Ten Zbyszek, co gra na klarnecie od wpół do szóstej, zapomniałam, jak się nazywa”²⁸.

Giełżyński, pisząc ten paszkwil, nie mógł nie zwrócić uwagi na wpływy zachodniej „zgnilizny” moralnej na środowisko jazzowe. Muzycy używali angielskich określeń, czytywali Faulknera i „siadywali na podłodze ze skrzyżowanymi nogami” (!). Ubierali się w zachodnie stroje, a ich światopogląd nie miał nic wspólnego z normami etycznymi społeczeństwa socjalistycznego.

„Jazz w ciągu kilku ostatnich lat wytworzył psychozę niesamowitą. Jazzmani nie tylko urabiali gusty muzyczne, to byłoby najmniej groźne, ale dyktowali swój typ ubiorów (dżinsy!), wyrażania się (cizia!), zachowania (spleen!), ba! narzucali swym wyznawcom nieskomplikowany pogląd na świat (tu mi wisi!). Słowo daję, takiego jazzobłędu nie notowały kroniki żadnego z krajów cywilizowanych. We Francji, we Włoszech, w Austrii, w Egipcie nawet jazz to jest jazz, gatunek muzyczny, bardzo lubiany, chętnie słuchany i tańczony. To u nas dopiero postawiono znak równości między saksofonem a kulturą, między perkusją a intelektem”²⁹.

Do nagonki na imprezę przyłączyli się inni, w efekcie Camping zniknął z kalendarza muzycznego. Pozostały tylko wspomnienia uczestników i zdjęcia, które potwierdzają, że faktycznie było to wydarzenie bez precedensu w towarzyskich dziejach tych lat. Jam session na śniegu na tle gór, Polański dyrygujący jazzmanami na zatłoczonej stołówce, Krzysztof Komeda, Zbigniew Namysłowski, „Duduś” Matuszkiewicz, Andrzej Trzaskowski, Witold Sobociński, Andrzej Kurylewicz, Wojciech Karolak. Wszyscy młodzi, pełni energii i radości, szczęśliwi, że mogą ze sobą przebywać, wspólnie grać, cieszyć się życiem i muzyką…

Basen Legii

Basen Legii

Podczas gdy stateczni członkowie stołecznych elit kulturalnych koncentrowali się na dyskusjach w kawiarniach, ich młodsi koledzy preferowali miejsca, w których mogli uwodzić dziewczęta i popisywać się swoją sprawnością fizyczną. Takim letnim salonem Warszawy był basen Legii (oddany do użytku po remoncie w 1956 roku), który szybko stał się obiektem kultowym.

„Basen Legii otwierano 1 maja, zaraz po pochodzie – wspominał Jerzy Gruza. – Uroczystość zaczynała się skokiem z wieży basenu »Grubego Kazia«, basenowego, który ważył sto pięćdziesiąt kilo, a może więcej. Woda występowała wtedy z brzegów i orkiestra siedząca na szczycie wieży zaczynała grać dixieland. Kazio był typem nierozerwalnie związanym z życiem basenu na Łazienkowskiej. Można go też było oglądać w wielu polskich filmach fabularnych tego okresu. Ze względu na olbrzymi brzuch i wagę był uosobieniem krwiopijcy, kapitalisty, imperialisty i wroga ludu.

W rzeczywistości był przemiłym, sympatycznym i jowialnym facetem, oddanym porządkowi i sprawnemu funkcjonowaniu basenu od rana do nocy. Nie wiadomo było, jak i z czego żyje po sezonie”³⁰.

Bywali tu literaci, filmowcy, studenci i przedstawiciele prywatnej inicjatywy. Przychodziły warszawskie prostytutki i poszukujące wrażeń dorastające uczennice. Były tu „łączka” z ugniecioną trawą, kilka rzędów leżaków i płynąca z megafonów muzyka.

„Najmniej chodziło się tam po to, żeby popływać w basenie czy opalić się na słońcu – tłumaczył dziennikarz Jerzy Bekker. – Raczej po to, żeby zobaczyć panienki w kostiumach kąpielowych. Kierownik dla niektórych trzymał leżaki, reszta ich nie miała. Zdobycie leżaka oznaczało wyższy status”³¹.

To właśnie tutaj Roman Polański wypatrzył Jolantę Umecką, która później zagrała w Nożu w wodzie. Wprawdzie reżyser nie miał z nią romansu, to jednak inni filmowcy wykorzystywali swój zawód, aby zrobić odpowiednie wrażenie na dziewczynach. Ludzie spoza branży filmowej ich naśladowali, w efekcie czego Janusz Kondratiuk wolał ukrywać swoją prawdziwą profesję:

„Nigdy nie przyznawałem się, że jestem reżyserem. Nie opłacało się. Tak mówił każdy, więc pani mogła cię wziąć za hochsztaplera. Udawałem inżyniera drzewiarza, ale najlepiej podrywało się na ginekologa. Trzeba było udawać przesyt kobiecością i zniechęcenie: »Przepraszam cię, jestem po dyżurze«. Na taką gadkę same się pchały”³².

Większość przedstawicielek płci pięknej traktowała basen Legii jak okno wystawowe. Było to właściwe miejsce do poznania kogoś znaczącego, kogoś, z kim można było się związać. Obowiązywała tam jednak specyficzna hierarchia i nie każda dziewczyna mogła opalać się w najważniejszych miejscach tego obiektu.

„W najtajniejszym zakątku trawy – wspominała Agnieszka Osiecka – w cieniu pod siatką (to znaczy – pod parkanem) rozłożyły się najważniejsze dziewczyny całego zgromadzenia: półboginki, piękności i samotnice. Były wśród nich te, które chcą być same, te, które chcą przeczytać ciekawą książkę, a także te, które wiedzą, że i tak będą poderwane, chociaż skryły się w cieniu. (…) Trafiały się rzeźbiarki z dobrych rodzin, bez żadnego makijażu, otulone w starą sukmanę stangreta, malarki uszminkowane od rana na Kleopatrę (…) i studentki szkoły teatralnej, śliczne i zdrowe, prosto z malutkiego miasteczka”³³.

Były to czasy rewolucji obyczajowej, seks uprawiano często i chętnie. Z reguły nie zabezpieczano się przed chorobami wenerycznymi, gdyż „prezerwatywy kosztowały, a leczenie było bezpłatne”. Panowała moda na przygody bez żadnych zobowiązań, co czasami miało fatalne następstwa.

„Na basenie Legii każdy z chłopaków chciał, i mógł, mieć Krysię M. – opowiadał Gruza. – Podniecała, ulegała z łatwością i była tą swoją łatwością szalenie ekscytująca. Zgrabna, opalona na brąz, wesoła, z dobrej rodziny, zachłanna na seks… a może było jej wszystko jedno. Zaraziła syfem pewnie dwa tysiące chłopaków, mężczyzn w wieku od siedemnastu do siedemdziesięciu lat. W przychodni »W« w Śródmieściu miała swoje akta w kilku szafach”³⁴.

Stali bywalcy na ogół nie mieli wysokiego mniemania o inteligencji miejscowych dziewcząt. Jerzy Cukrowski („Cukier”) twierdził nawet, że wystarczy „podać tylko okolicznik czasu i miejsce spotkania”, albowiem nie zrozumieją bardziej skomplikowanych określeń. Nie przeszkadzało mu to jednak w pokazywaniu się z 13-letnią lolitką i tłumaczeniu znajomym, że przecież „nie jest przesądny”.

„Ja nie pływałam, więc chodziłam tylko do solarium – wspominała Ewa Frykowska. – Na betonie leżałyśmy nago na ręcznikach: wysportowana Ula Gałecka o urodzie Szwedki, Iza Drabina, Ania Golde, Monika Dzienisiewicz, pani Waschkowa (…). To chyba nagość powodowała, że żadna z nas w głośnej rozmowie nic nie ukrywała: jaki dany pan ma rozmiar, kto kogo zdradza, kto kogo na tym przyłapał itd.”³⁵.

Na Legii następowało całkowite wymieszanie różnych środowisk – obok zamożnych prywaciarzy bywali tutaj literaci i filmowcy. Panowała absolutna symbioza towarzyska, a obecność artystów nobilitowała ludzi z większą gotówką. Czasami trudno się było domyślić, czym w rzeczywistości zajmują się niektórzy bywalcy, gdyż ich oficjalne zarobki raczej nie pozwalałyby na podobny tryb życia.

„»Naleśnik« – przystojny, umięśniony, ale nie napakowany, typ skandynawskiego żeglarza, marzenie wszystkich kobiet basenu Legia – opowiadał Gruza. – (…) Chłopak z Czerniakowa. Od najmłodszych lat nad Wisłą. Pływał, wiosłował na skifach (takich niesłychanie wąskich łódkach, z ruchomym siodełkiem). Piękny chłopak. Nie wiadomo, czy skończył podstawówkę, ale pracował jako zecer (!). W nocy był w pracy, a w dzień odsypiał na basenie. Nie wiadomo, kiedy zaczął pić. Najpierw mu stawiano, później pił za własne pieniądze. Miał ich sporo – handlował ruskim kawiorem i austriackim złotem. Wpadka, wyrok. Zanim go wsadzili, już bez pieniędzy, pożyczał od kolegów na wódkę, marniał, zdziadział (…)”³⁶.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

J. Głowacki, Z głowy, Warszawa 2004, s. 124. [wróć]

J. Głowacki, Z głowy, Warszawa 2004, s. 199. [wróć]

Za: H.Z. Etemadi, Obory – mekka pisarzy, http://www.muzeumkonstancina.pl/810_obory_mekka_pisarzy. [wróć]

J. Głowacki, op. cit., s. 198. [wróć]

M. Brandys, Dziennik 1972, Warszawa 1996, s. 31. [wróć]

J. Głowacki, op. cit., s. 198–199. [wróć]

J. Kuciel-Frydryszak, Słonimski. Heretyk na ambonie, Warszawa 2012, s. 278. [wróć]

M. Brandys, op. cit., s. 23. [wróć]

Ibidem, s. 34. [wróć]

Za: O Zbyszku Cybulskim w 42. rocznicę śmierci, rozmowa Jacka Szczerby z Władysławem Kowalskim, „Gazeta Wyborcza”, 8.01.2009. [wróć]

Za: Księstwo warszawskie, rozmowa Tomasza Kwaśniewskiego z Kazimierzem Kutzem, „Gazeta Wyborcza”, 06.11.2003. [wróć]

Za: Ibidem. [wróć]

Za: Żuławski: od nienawiści, poprzez rozpacz, plucie totalne, egzaltacje, rozmowa Cezarego Michalskiego z Andrzejem Żuławskim, http://www.krytykapolityczna.pl/Wywiady/Zulawski-Od-nienawisci-poprzez-rozpacz-plucie-totalne-egzaltacje/menu-id-77.html. [wróć]

A. Tuszyńska, Krzywicka. Długie życie gorszycielki, Kraków 2011, s. 296. [wróć]

Za: ibidem, s. 296–297. [wróć]

Za: ibidem, s. 302–303. [wróć]

Za: ibidem, s. 310. [wróć]

L. Tyrmand, Życie towarzyskie i uczuciowe, Warszawa 1990, s. 27. [wróć]

Ibidem, s. 33. [wróć]

Ibidem, s. 25–26. [wróć]

Za: A. Tuszyńska, op. cit., s. 315. [wróć]

Z. Komeda-Trzcińska, Komeda, Zośka i inni, Warszawa 1996, s. 65. [wróć]

Ibidem, s. 66. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Ibidem. [wróć]

W. Giełżyński, 10 dób w stylu jazzowym, „Dookoła Świata” 12/1960. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Ibidem. [wróć]

Ibidem. [wróć]

J. Gruza, Pasaże warszawskie, Warszawa 2004, s. 17. [wróć]

Za: J. Szczerba, Gwiazdy i gwiazdki PRL-u, „Ale Historia”, 12/2014. [wróć]

Za: ibidem. [wróć]

A. Osiecka, Szpetni czterdziestoletni¸ Łódź 1985, s. 42. [wróć]

Za: Upał, http://www.zw.com.pl/artykul/166329.html?print. [wróć]

Za: J. Szczerba, op. cit. [wróć]

Za: Upał… [wróć]