Stefan Żeromski

Nawracanie Judasza

Warszawa 2013

Osobistość, której dnie i uczynki mają być w tym piśmie uwydatnione, a życiorys przytoczony, nosi imię Ryszard, nazwisko – Nienaski. Rodzina tych mianowicie Nienaskich (bo są, jakoby, i inni) pochodzi z Litwy, a rodowód swój wyprowadza, jak to zwykle w tamtych stronach bywa, z jakowychś giedyminowskich kniaziów. Skoro jednak Ryszard Nienaski nie zagłębiał się sam w owe giedyminowskie ostępy, oczerety i mroki – skoro nie wydobył stamtąd i nie przyczepił do swego nazwiska żadnego przydomka ani nazwy herbu (jak to znowu nagminnym sposobem praktykuje się w Koronie) – to nie ma powodu rozkopywania owego kurhanu zamierzchłej Nienaskich władzy a sławy. Inne natomiast tradycje rodzinne, znacznie bliższe, ale daleko mniej olśniewające, które nie pozostały bez wpływu na ukształtowanie się usposobień i temperamentu tego „bohatera”, muszą być tutaj wzięte pod uwagę.

Ryszard Nienaski nie widział nigdy na oczy dziada swego Mikołaja, dziedzica mitycznych Nienasyciszek – pól, lasów, pastwisk, błot, jezior – który onego czasu własnymi końmi rozstawnymi w świat „na Europę” jeżdżał, utrzymywał liczny dwór strzelców, dojeżdżaczów, leśnych, lokajów, kucharzów – konie, sfory psów, a przede dworem niedźwiedzie i wilki na łańcuchach.

Tenże dziad, gdy przyszła pora, po stracie całego majątku do ostatniego szeląga, ruszyłw brodiażce, na poły bosy, w wielką drogę, w odwrotną polską drogę, dzwoniąc żelazem z uśmiechem równie jak dawniej wyniosłym, zarabiać na kawałek nędznego chleba dla wyżywienia rodziny, już to jako cieśla, już jako bednarz, w potrzebie mularz lub dźwigacz ciężarów. Z uśmiechem w „światłych”, giedyminowskich oczach, z pogodą na starym obliczu, wytrwał aż do ostatniej chwili wierząc, że „taki – przyjdzie czas”...

Rzucamy tu, oczywista, najogólniejszą kresę tego życia, nie wdając się bynajmniej w szczegóły. Notujemy tylko to, co z całego człowieka zostało w zamierzchłej klechdzie domowej, w gorzkim szepcie ponocnym, w pobieżnym wersecie o cierpieniu panów, co brodiażką i żelazem odkupili grzech rodowy i jaśni jako aniołowie stanęli twarzami ku przyszłości.

Ojca swego, Aleksandra, Ryszard Nienaski pamiętał doskonale, choć go niewiele zaznał. Ten to Aleksander był głównym sprawcą ruiny i kary całego rodu. Odpokutował. – Stanął na drewnianym podniesieniu i wyciągnął już był głowę, ażeby zobaczyć, jaki jest i jak się przedstawia świat poprzez nowoczesny okular polski. Na szczęście, dawne rozległe stosunki i pokrewieństwa – stare, na poły wygasłe moce miłości i przyjaźni odwróciły i cofnęły tę głowę ku tej stronie świata. Poszedł, równie jak ojciec, podzwaniać w uszach barbarzyńców żelazem na wielkim gościńcu odkupienia.

Po upływie ośmiu lat cofnięty został z wygnania i otrzymał zezwolenie na pobyt najprzód w granicach Cesarstwa, później – nawet w Warszawie.

Początkowo obywał się niemal bez odzienia i zupełnie bez mieszkania. Ażeby uniknąć noclegu pod ławką ulicy, sypiał w pracowni współpowietników-Litwinów, malarzy – czyli, po prawdzie, na rozległym strychu „z górnym oświetleniem”.

Ten przestwór miał w rzeczy samej niejakie światło, padające poprzez brudne szyby i zadymione śniegi, lecz nie był opalany, więc pan Oleś Nienaski musiał się rozgrzewać, jak umiał. Przyzwyczajony do mrozów nie lada jakich, zawijał się szczelnie w draperie, w strzępy delii hetmańskich, w łachmany kontuszów i ornatów, w różne stylowe firanki, niezbędne (podówczas) do produkowania dzieł sztuki, nakrywał się starymi kiczami i z jakimś regimentarskim, generalskim, tureckim czy ekonomskim siodłem pod głową spał jak zabity. Gdy artyści ze swych legowisk nadciągali do wspólnego miejsca twórczości, długo nieraz i hałaśliwie musieli kołatać, nim pan Oleś zdecydował się na wybrnięcie z ornamentów przeszłej potęgi i drzwi otworzył.

Witał ich wtedy okrzykiem radośniejszym niż promień słońca, i śmiechem trzaskającym jak mróz siarczysty.

– A co, braciaszkowie, zaspawszy?... Jakie słońce, co za poranek! Jakże piękne jest życie, ach, jak wesołe! I jak dobrze zrobili tamci, voyons, wtedy, że nie powiesili – a? Szczerze wam mówię... Ot, ja w Warszawce, ot, ja między wami – i jeszcze taki poranek!

Łatwiej jednak było podówczas w „Warszawce” o uczucie bezprzedmiotowej radości z racji pobytu w obrębie jej rogatek niż o znalezienie na tejże przestrzeni choćby najmniejszej kromeczki chleba.

Gdyby nie współrodacy, zamazujący płótna podobiznami jarmarków, chłopów, koni i krów – jasny zawsze pan Oleś radując się weselem wielkim, że oto godziny jego żywota upływają pod przyćmionym ojczystym niebem, nie byłby może zbyt wiele przeciągnął dni owej radości. Z czasem trafiło się jednak i zajęcie w żydowskim banczku, niewielkie, „za rubli w miesiąc asygnacyjnych czterdzieście” – ale stałe. Pan Aleksander mógł wychynąć, powiedzmy, z łachmanów, odziać się po ludzku, zamieszkać. Wnet począł uczęszczać na colloquia, odbywające się to tu, to tam, u byłych współwędrowców. Te agapy, zaiste wzniosłe w swej prostocie i skromności, zgromadzały ludzi doświadczonych, miarą ognia do cna cielesności i miarą lodu do rdzenia uczuć przez los spróbowanych. Spotykał się tam z postaciami twardymi i mocnymi, w których duchowości słowo nie miało wagi żadnej, uczucie zamieniło się w świadomość, a świadomość stała się jedynie umysłem. Byli to ludzie upartego i krótkiego zdania, zwartej i skończenie ostrożnej formuły, przebiegli, częstokroć doskonale mądrzy. Niektórzy z nich taili jeszcze w sobie, jako najgłębszy sekret, wulkan niewidzialny, zasypany zewnętrzną magmą – większość była na wskroś, na żużel, na kamień wystygła. Wśród nich przesuwał się żwawy „pan Oleś” Nienaski, szanowany i bardzo lubiany przez wszystkich. Ponieważ był najmłodszy i żywy jeszcze wśród nagrobków tego cmentarza, trafił wkrótce oczyma na żywe oczy pewnej panny Cecylii. Romans, krótkotrwałe „konkury”, ślubny kobierzec, po roku syn, właśnie Ryszard. Takie imię nadano mu na życzenie nie tylko ojca, lecz i tamtych starych – jako pamiątkę, a może zwiastowanie, siłacza Lwie Serce.

– Lwie Serce, jako to jest może ten, co exoriare nostris ex ossibus... – i tak dalej.

Przyszły ultor był wesoły i pogodny, jak cały ród owych ci-devant kniaziów Nienaskich. Ani trochę nie martwiła go bieda, stale kwicząca w izdebkach ojczystych. Przeciwnie – wywierał takie wrażenie, jakby go cieszyła, równie bez miary jak wszystko, co tylko było na świecie. Coś niecoś z tego, co stanowiło istotę duszy tego rodu – treść najistotniejsza, główna zawartość wieści domowej – spadło, jak już było zaznaczone, i na tego Rysia. Widać to było czasu jego pobytu w szkołach, już wtedy, gdy pan Aleksander, tak powszechnie szanowany, zaorując się w robotach biurowych, nocnych, poobiednich, porankowych – wyczerpał wraz z weselem i jego źródło – zdrowie cielesne. Odszedł – wytworny, piękny, niepoziomy i niepowszedni, choć na tak niski szczebel drabiny z wysokiego stanowiska strąciła go twarda dola.

Na pogrzebie jego dużo było ludzi świadomych, dużo mglisto czujących, i niemało szczerych łez. Nim spuszczono trumnę w głąb tej ziemi, powiedziane było pod wieloma osłonami, należycie sedno rzeczy kryjącymi, o pomoście drewnianym i o pracach „w dalekich stronach”, o czystości sumienia, o nieskazitelności życia, o jasności oczu, w których się, widać, spojrzenie Boga ongi zatrzymało. Osłony i przenośnie tak dobrze zakryły istotę samych faktów, że nawet rodak stojący w pierwszym szeregu słuchaczów ze łzą w oku i notujący poprzez tę łzę każde słowo dla wiadomego użytku, poprzekręcał subtelne metafory i sens relacji spaczył. Skończył się wspaniały pogrzeb, świadectwo niezbite, dowód oczywisty, że umie się w Polsce przynajmniej jedno: grzebać tęgich ludzi.

Pana Olesiowa wdowa oraz dzieci – Ryszard i mała trzylatek-córeczka – zostali sam na sam i oko w oko z ciężką swą dolą. Pomagano, jak to mówią, czym kto mógł. Wdowa udzielała lekcji muzyki. Wkrótce zmarła, jej córeczka Zosia na jedne z chorób ubóstwa, grasującą po ubogich mieszkaniach. We dwa lata potem i sama wdowa osierociła jedynaka. Na szczęście dawał sobie już wtedy radę. Był w siódmej klasie gimnazjalnej.

Pozostawiony najzupełniej samemu sobie, spotkał się z olbrzymimi, nieogarnionymi zjawiskami – z życiem i światem. Obadwa te fenomeny witał tryumfującym wejrzeniem młodzieńczych oczu. Nie obawiał się ich wcale, gdyż miał w sobie głęboką niewiadomość o sile walki, a nadto – coś rozleglejszego niż świat i bardziej wezbranego od potęgi niż samo życie. Utrzymywał się z korepetycyj, a każda lekcja to było księstwo nowe, pełne nie tyle tajemnic, ile najweselszych i coraz nowszych „kawałów”. Zaledwie obejrzało się jeden, aliści nasuwał się drugi, jeszcze bardziej interesujący i stokroć ciekawszy. Każdy taki człon świata i zakres życia była to miara mniej lub więcej pełna facecyj, kpiarstw albo ślepego wesela, ukrytego pod nudnymi smutkami. Ta miazga świata była w magiczny sposób zrośnięta z wewnętrzną wesołością duszy. Na świecie i w życiu było coś jednolitego z wnętrzem duchowym i tylko przypadek tę jednogatunkową materię sztucznie rozdzielił. Dość było spojrzeć, wbić się w głąb rzeczy myślami, roześmiać się na cały głos, żeby tam kędyś odezwało się to własne, rodzone, dzwonne, miłe, swoje echo!

Gdy Ryś Nienaski z jednego krańca Warszawy na wyślizganych podeszwach niby na nartach gnał w drugi koniec, jak drwili przyjaciele, z potęgą sześćdziesięciu Nienaskich parowych – jakże to czarownie uśmiechały się doń kwitnące czereśnie, gdy je w przelocie mijał, przechylone zza parkanu Powiśla! Ubogie i czcze pisarskie słowo nie jest w stanie wyrazić tego uśmiechu. A jakaż ludzka sztuka zdoła przypomnieć owoczesną, dla tegoż pana Rysia istniejącą barwę nieba nad błękitem odległych lasów – kolor zakrętów Wisły?... Wiosenne noce były wówczas pachnące. Światło księżyca, przesłonięte głuchymi obłokami, odbierało sen, ciągnęło z domu pomiędzy drzewa. Wilgoć deszczu rzeźwiła przygasłą siłę mocniej niż pokarm. Świst wiatru był głosem milszym niż muzyka dla stęsknionego słuchu. Na tęgim mrozie było ciepło od chyżego chodu, gdyż po to był przyjaciel, siarczysty mróz, żeby pobudzać do biegu. Zapach kwiatów posiadał moc tworzenia z niczego marzeń subtelnych, niepotrzebnych, błędnych, które przecie bardziej były przydatne dla zdrowia duszy niż buty dla ciała. Stopy tęskniły do ciepłego piasku i do błotnistych wybrzeży stawów – ramiona do objęć zimnej, głębokiej i wieczyście młodej wody rzecznej. Niektóre drzewa w Ujazdowskich Alejach Ryś Nienaski znał i kochał, nie tylko jak najmilszych powierników, lecz jakby zagmatwane wyrazy i niejasne formy samego siebie. Te miłował za kształt, który był niejako figurą pewnych gwałtownych uniesień i burzliwych przeżyć – inne za woń wiosenną, co na jego nozdrza zdawała się z lubością czekać i życzliwie czyhać w noce ciemne, parne, niemymi błyskawicami w dalekości porozdzierane i wzruszone do głębi.

W tymże czasie młodzieniec ten począł ssać miody z marksowskiego badyla. Sekretne czytanie „czerwonych broszurek”, zarówno nocami na stancji jak pod ławką w czasie wykładu, ogarnęło go jak epidemiczna choroba, której już uległa znaczna liczba jego kolegów. Lecz kiedy inni czytali dla mody, ze stadowego nałogu, przez próżność albo ambicję, Nienaski począł w tych świstkach i zeszytach odnajdywać swoją własną duszę, odkrywać swą istotę, która nie znana mu spała aż dotąd. Należy to powiedzieć na jego pochwałą, że nowe dogmaty ekonomiczne nie uczyniły zeń drewna ani partyjnego koczkodana, lecz że w nim właśnie dobro odnalazły i wykryły.

Dla większości jego kolegów prawdy i paradoksy broszurkowe były nową dziedziną poznania albo komunałami niezbędnymi do rozpraw flirciarskich z pannami, środkiem wybicia się na wierzch – jego, bodaj jedynego z całej grupy, te argumenty moralnie zahaczyły. Co inni czytali z wierzchu, od strony wyrazów albo sylogizmów, on ujrzał od środka, od samego uczuciowego wnętrza. Dawne domowe powieści, cierpienia, ujęte w słowa krótkie, zgasłe, pyłem biegu życia przysute, nagle zadrżały, ożyły i zrosły się z nowymi myślami. Ciesielski i bednarski żywot dziada, niegdyś magnata, dzieło i pracowite wytrwanie ojca, samotna troska matki – wszystko to znalazło swe wytłumaczenie – i wszechlekarstwo. Nikt tego, co Ryś mówił na rozmaitych zbiegowiskach koleżeńskich, nie mógł zrozumieć, gdyż to, co mówił, było nieudolnym bełkotem niemowy o najistotniejszej wiedzy wewnętrznej. Toteż nie w słowach wylewało się zrozumienie tych rzeczy, lecz w czynach. Ryś nie był ani mówcą, ani pisarzem. Jeżeli zbudował jakieś wypracowanie na umówioną godzinę zebrania, było to ukute, wymęczone, skompilowane i niezdarne. Nadto do wywodów pościąganych ze źródeł doczepiał zawsze coś swego, co pasowało jak osioł do karocy. Podobnie było z improwizowanymi mowami a nawet w dysputach. Toteż po upływie pewnego czasu Nienaski począł działać raczej niż pisać.

Wszystkie te przeżycia miały swe przyczyny w końskim zaiste zdrowiu. „Rysiek” nigdy nie chorował. Przez cały ciąg pobytu w gimnazjum nie zapadł nawet na katar. Nie opuścił też ani jednej lekcji z powodu niezdrowia. Dwie kilkodniowe noty w dzienniku świadczące o nieobecności w szkole wynikły wskutek zgonu ojca – później matki. Ryś źle jadał i bardzo niewygodne miał posłanie. Ale im mniej jadł, tym większy, oczywiście, miał apetyt, a nędza siennika i kołdry wpływała na coraz tęższy sen i coraz czerstwiejsze zdrowie.

Bieda nie zdzierała go wcale, lecz raczej szła na dobre. Gdy w podeszwach butów powycierały się najbardziej prawidłowe elipsoidy, a doskonale okrągłe kule śniegowe podczas korepetycyjnych przemarszów wbijały się pomiędzy dwie warstwy rzemienia – nie mając czasu na ekstyrpację tych intruzów szedł nad poziomem, jakby na gwoździach wyniosłości. Siedział na lekcji w mokrych skarpetkach, lecz szkody na zdrowiu nie ponosił. Zawsze w rozpiętej szyneli, karygodnie powiewając połami munduru, z oczyma błyszczącymi jak gwiazdy, z uśmiechem na wargach i rumieńcem na policzku obnosił w tłumie miasta radosne świadectwo swej siły. Już na parę lat przed wystąpieniem Ryszarda na arenie, gdzie się ścierały gimnazjalne „światopoglądy” i „przekonania” – istniało w Warszawie pewnego rodzaju towarzystwo, a raczej spisek, którego jednym z najgłówniejszych zadań było urabianie młodzieży kończącej studia szkolne. Założycielem, a przynajmniej jednym z głównych inicjatorów tej społeczności był, powiedzmy, pewien młody lekarz. Nazywał się Bronisław Ustański, w skróceniu od początkowych liter imienia i nazwiska powszechnie zwany Brusem. Był to człowiek o dużej kulturze i niezwykłym bogactwie intelektu. Pracował usilnie w swym zawodzie nie tylko dla zarobku, lecz i naukowo – a nadto często wyjeżdżał do Anglii, Francji, Niemiec, Szwajcarii i Szwecji, ażeby brać udział w kongresach pedagogicznych. Zawiązywał stosunki z ludźmi i instytucjami, badał postępy w dziedzinie samokształcenia i pedagogiki, uczył się sam i przywoził do ciemnej „Warszawki” istne zarodzie pomysłów i czynów. Do społeczności wtajemniczonych należeli chłopcy zdolni i szlachetni, których łączyła przyjaźń wzajemna. Oprócz tego głównego węzła spajała ich w jedno idea walki z rozpustą, łajdaczeniem się, onanizmem, piciem alkoholu, paleniem tytoniu, karciarstwem, próżniactwem, czytaniem i oglądaniem pornografii. Wspólna podnieta zapalała ich do pracy w kierunku intensywnego pomagania sobie i naokół w zdobywaniu wiedzy. Ci młodzi ludzie z najrozmaitszych szkół, nawet z ławy uniwersyteckiej i spoza szkoły, mieli kilka zaledwie wspólnych myśli czy haseł: Czcić człowieka przytłoczonego niedolą – wrogów przeistaczać na apostołów swej wiary – badać i wytrzebiać złe w sobie samych – nie prześladować – nie potępiać – nie nienawidzić – i tym podobne. Jedni ze stowarzyszonych byli skrajnie radykalni, inni umiarkowani, jedni religijni, inni wolnomyślni, ci wykwintni a tamci prości w obejściu i życiu. Całość była poniekąd zawiązkiem, logarytmem, polskim cieniem a zarazem potrzebą, przeczuciem – skauta.

W mieszkaniu młodego lekarza „Brusa” był pokoik poza gabinetem przyjęć, tak zwana rozmównica. Ilekroć Brus był w domu, zawsze tam ktoś z młodych na niego w rozmównicy czekał. Lekarz znikał na chwilę i wówczas słychać było szepty, spory, dysputy, przekonywanie, narady i tyrady. Młodzi spiskowcy odnajdywali zdolnych chłopców po norach stróżowskich i robotniczych poddaszach, dawali bezpłatne lekcje biedakom, brali z kałuży jednostki zepsute i szerzyli swe sieci aż na gimnazja prowincjonalne. Nienaski trafił przypadkowo na tę młodocianą organizację, kilkakroć był na posiedzeniu w rozmównicy doktorskiej i wtedy dopiero znalazł się we właściwym żywiole. Mało upłynęło czasu, aliści wyszedł niemal na herszta całej imprezy.

Jaki był jego stosunek do tej sprawy, najlepiej wytłumaczy przykład. Pewien inżynier, znajomy doktora Brusa, jechał kolejką podmiejską i z nudów począł rozmawiać z chałatowym wyrostkiem, siedzącym naprzeciwko. Żydek jechał do cudotwórcy, rabina w Kalwarii. Inżynier rozpytywał go o rozmaite szczegóły tyczące się wielkiego cadyka i dowiedział się od swego przypadkowego towarzysza drogi, że ten gorąco pragnie uczyć się rozmaitych mądrości, że nawet w tym celu jedzie po wskazówki i rady do wielkiego rabina. Ale uczyć się nie ma za co, bo rodzice jego są to biedacy, straganiarze za Żelazną Bramą. Od słowa do słowa zwierzenia zeszły na taki poziom, że inżynier wypisał na swym bilecie adres doktora Ustańskiego i polecił aspirantowi udać się do rozmównicy. Ów żydek, Hersz Pipeles, poszedł w kilka dni później i zadzwonił pod wskazanym adresem. Przyjęto go tam, jak każdego innego, przychylnie i dobrotliwie. Gdy wyłuszczył swoje marzenia, że chciałby zostać doktorem albo inżynierem, uśmiechano się, gdyż Herszek liczył już sobie pod dziewiętnaście wiosen, a niewiele umiał. Jednakże nie odtrącono go bezwzględnie. Kilku ze stowarzyszenia podjęło się uczyć tego „Pipka”. Jeden wykładał mu język polski, inny arytmetykę, ten geometrię, a tamten języki.

Między innymi Ryszard podjął się nauczania matematyki tego aspiranta do wysokich godności. Nauka poszła dość gładko i w przyspieszonym tempie, gdyż uczeń forsownie pracował. Nadto wytworzyło się oryginalne współżycie i niejako przyjaźń między takimi dwiema postaciami jak Nienaski i Pipeles. Mówili do siebie „ty” – i nie mięli dla siebie tajemnic. Hersz wyznawał Ryszardowi wszystko, gdyż tego wymagała reguła i w ten tylko sposób ostatni mógł jedynie pojąć nowego przyjaciela oraz niejako prześwietlić wszystkim, co miał w sobie uznanego za dobre i godne „apostolstwa”. Ale nie była to sprawa łatwa. Pipek miał naturę twardą jak krzemień, nieustępliwą i nieufną. Mówił prawdę, ale tylko dlatego, że owej prawdy wymagał interes. Nie rozumiał tych wszystkich ludzi, z którymi los go zetknął, i nie mógł ze siebie wydobyć wiary w ich szczerość.

Głupstwem – po prostu głupstwem – wydawało mu się być ich bezpłatne poświęcenie jednych dla drugich, nauczanie dla nauki, szerzenie ideałów, w szczególności zaś dążność upowszechnienia oświaty. Sam uczył się u tych komicznych poczciwców, ponieważ czynili to bardzo dobrze, skwapliwie i tanio. Nie chciał brać od nich za darmo pracy. Wypłacał się za nią czym mógł, śmiesznie małymi sumkami, które dostawał od rodziców i krewnych – ale koniecznie składał co miesiąc owo mikroskopijne wynagrodzenie. Pobierano je, żeby go nie zrażać (z przeznaczeniem na cele ogólne). Nie przemawiały do Pipelesa ideały Ryszarda i jego kolegów. Pozostał sobą, twardym chałatowym chasydem, religiantem. Gdy się zjawiał w izdebce Nienaskiego, a ten poczęstował go, przypuśćmy, pomarańczą, Hersz przyjmował poczęstunek, ponieważ mógł był spożyć koszerną zawartość po obłupaniu zewnętrznej skóry owocu. Nakładał czapkę i, odwrócony twarzą do kąta, zajadał. Wielokrotnie usiłował przekonać swego mentora, że rozśmieszająca go do żywego pasja spiskowców do powszechności oświaty powinnaby się zamienić na dobrze prosperujący interes, który właśnie należałoby dla dobra niewielu jednostek zacieśnić i mocno ograniczyć. Ponieważ jednak to wywoływało tylko długie, namiętne i nużące go wywody, poprzestawał na biegu rzeczy, jaki zastał, gdyż sam bardzo dobrze na tym wychodził. Pozwalał przyjaciołom trwać w nieszkodliwym dlań i zabawnym błędzie. Nienaski zapoznał się z rodzicami Herszka i zawiązał z nimi przyjacielski stosunek.

Idee otrzymane, wyczytane z książek i zaczerpnięte wśród dysput u doktora Brusa stały się rodzajem wewnętrznego światła, ni to owe latarnie pewnych rodzajów stworzeń w ciemnościach dna oceanu. Ryś nosił je po plugawych zaułkach oświetlając sobie nimi najczarniejsze nory życia. W miarę tych wędrówek natura jego stawała się coraz bardziej ciekawą świata i łakomą poznania natury ludzkiej. Weseliło go to do głębi duszy, gdy mógł kłaść się niejako przed ludźmi, rozpętywać przez swe poświęcenie dobre instynkty swoje i cudze, doszukiwać się w sobie i bliźnich istoty najgłębszej, poznawać nie zewnętrzne, ordynarne, mocne bydlę, lecz słabego wewnętrznego anioła. Wszystkie te młodociane piękności i wiry dusz nazywały się technicznie „nawracaniem Judasza”.

Wszystko to jednakowoż trwało zbyt długo. Spisek miał czas na to, żeby wyhodować swego własnego Devadattęi Znalazł się taki wśród pupilów doktora Brusa, wynaleziony w jakiejś suterynie, cierpliwie i pracowicie odchuchany z nędzy i skostnienia, odhodowany na sercu, nauczony niejednej mądrości i przygarnięty do tajemnic.

Około Wielkiejnocy ostatniego roku pobytu Ryszarda w gimnazjum odbył się zjazd kilkunastu delegatów wszystkich ognisk z gimnazjów prowincjonalnych. Delegaci zjechali się z zachowaniem wszelkich ostrożności, zgromadzili się już nie w ciasnej rozmównicy, lecz w salonie doktora – zostali, oczywiście, wydani przez Devadattę komu należy, jak to mówią, nakryci. Doktora Brusa, Nienaskiego i kilku starszych prowodyrów poproszono, żeby troszeczkę posiedzieli dla odpoczynku po bieganinie w dziewictwie pól ideału. Odpoczynek trwał dosyć długo. Ryszard z poprawną wytrzymałością spełnił, co do niego należało: milczał, zaprzeczał jak się patrzy, brał na siebie – i tak dalej. Gdy wyszedł na świat, dowiedział się, że z matury nic nie będzie, że zamiast niej musi się zadowolnić czymś znacznie skromniejszym, a mianowicie tak zwanym „wilczym biletem”.

Nie stracił poczciwiec rezonu. Przeciwnie, jeszcze więcej obserwacji zmieściło się pod jego zwichrzoną czupryną. Stał się teraz czymś, figurą, niemal symbolem. Kiedy koledzy wymawiali teraz słowo „Nienaski”, to już coś specjalnego oznaczało. Mówiono to szeptem, z cicha, nieraz z namaszczeniem, a zawsze z szacunkiem. Coś jak gdyby sława – czcza zresztą jak każda inna – oświetliła i zapachem kadzidła owionęła tego wypędka. Zajmowali się nim już nie tylko związkowcy i przyjaciele. Na agapach starych peregrynantów mówiono o nim jako o „dobrej krwi”. Ale kiwano głowami, marszczono groźnie czoła i pocierano łysiny na wspomnienie tych przewrotności, które on nie tylko wyznawał, lecz z nagannym zuchwalstwem głosił wobec starych cierpiętników oraz z honorem reprezentował wobec tych, co za takie reprezentacje „nie gładzą po czuprynie”. Ten i ów z ojców zgrzytnął nawet podczas zebrania, gdy Ryszard był wezwany dla wyjaśnień o stanie rzeczy. Ktoś wspomniał mu dziada i ojca, a najgorętszy zagroził, że ojciec w grobie się może przewraca, jeśli słyszy, co to on gada o tym „proletariacie”, o „klasach społecznych” i o jakiejś „walce klas”. Gdzie tu są jakie „klasy”, kto tu gdzie dostrzeże ich „walkę”, gdzie tu jest „proletariat”? Są to wymysły pruskie, podszczuwanie agentów itd. Ryś w odpowiedzi perorował, perorował aż do wystrzępienia języka, bezładnie, chaotycznie, a nade wszystko z uniesieniem zaciemniającym rzecz do reszty. Staruszkowie martwili się do żywego tym, co słyszeli z ust tego chłopca, lecz zdecydowali pomiędzy sobą, ze tak czy owak należy mu przyjść z pomocą. Przede wszystkim uradzili, że trzeba go wysłać w głąb Cesarstwa, gdzie „wilczy bilet” tracił na sile – dopomóc, żeby tam zdał egzamin jako prywatysta i pchał się na jakiś tamtejszy uniwersytet. Taka bowiem panowała podówczas metoda przeciwdziałania „nowinkom”: nie za granicę, nie do Krakowa lub Lwowa, lecz w głąb Cesarstwa. Zebrano nawet niejaką sumkę, odgrzebano stosunki z pewnym poczciwcem, dyrektorem gimnazjum – i Ryś puścił się w daleką drogę. Po roku uzyskał maturę i wstąpił w Moskwie na wydział medyczny.

W tym czasie kołatał się po różnych Ufach, Samarach i Tułach, żył nędznie i doznał wielu przykrości życiowych. Był sam. Nie rozmawiał. Nie znaczy to wcale, żeby w nim dawne impulsy stępiały. Przeciwnie! W tych dalekich światach żył po dawnemu, tylko dusza jego poszła w głąb, w dalekie podglebne korzenie. Jeszcze szerzej roztwierał oczy i jeszcze ciekawiej wpatrywał się w bytowanie nieznanego ludzkiego ogromu. Z kimże się to teraz nie stykał ten badacz świata! Los zdarzył, że w jednej kamienicy zamieszkał obok dziadowiny „starokniżnika”, który go wtajemniczył w najgłębsze sekrety swej wiary. Głęboka i ścisła przyjaźń zawarta z owym sekciarzem dała Ryszardowi możność poznania prastarych druków i przejrzenia podstawowych zasad gmatwaniny tego wierzenia. Główna istota mniemań tych była następująca:

– Bóg stworzył świat. Wszystko, co jest, dobre i złe, jest od Boga. Poprawianie złego przez człowieka jest błędem, wynikającym z podszeptów „Satany”. Owa Satana przebywa w Azji. Zjawiła się po stworzeniu świata i zrodziła syna Antychrysta. Ona to wykopała kopytem spod ziemi herbatę, kawę i „tawun” (tytoń). Żółci Japończycy i Chińczycy, siedzący w kraju herbaty, są podwładnymi Satany. Jedynym środkiem walki z szatanem jest wytwarzanie męczenników. Istota zbawienia polega na męczeństwie. Ludzie zbawieni przez swe zasługi sprawiają, że świat jeszcze istnieje, gdyż powinien już był zginąć w roku tysiącznym po Chrystusie. Męczennicy tworzą wieńce. Każdy listek ich wieńca o jeden dzień przedłuża istnienie świata. Ażeby przedłużyć istnienie świata, z miłości dla niego prawdziwi chrześcijanie, czyli „starokniżniki”, chętnie podejmują śmierć, dają się setkami zakopywać w ziemię przez swych współwyznawców. Lecz grzechy ludzkie zbyt są wielkie i koniec świata jest nieunikniony. Tylko nieskończona miłość i bezgraniczna ofiara odkłada go z dnia na dzień.

Choroba jest doświadczaniem człowieka przez Boga. Wszelkie leczenie chorób, cała medycyna i higiena – są to podszepty szatana, ażeby człowieka z drogi bożej odwrócić. (Syn owego starca, chłopiec dziewięcioletni, zachorował na oczy. Nie leczono go, aż oślepł zupełnie. W ślepocie przepędził życie. Codziennie ojciec błogosławił Boga głośną modlitwą i pokłonami – codziennie modlił się syn dziękując Bogu, iż mu wzrok odjął, gdyż dziecko było piękne i świat mógł je skusić.

Ślepiec zaś przeżył życie w zupełnej cnocie). Wszelkie poprawiania świata przez człowieka, a więc reformy Piotra Wielkiego, są owocem grzechu. Nauką jest wymysłem Satany, nawet nauka szkolna dzieci. Tylko księgi święte godne są czytania. W książkach szkolnych są bajki, zagadki, przypowieści, słowem, zabawki. Tymczasem księgi służyć powinny do zbawienia duszy. Bezżeństwo obowiązuje wszystkich starowierców. Nie ma sakramentu małżeństwa, gdyż Bóg nie może udzielać błogosławieństwa na grzech. Z chwilą upadku, popełnienia grzechu z niewiastą, wierny wypędzony jest z gminy. Upadek swój może zgładzić przez niezmiernie srogą pokutę, przez post sześciotygodniowy z powstrzymaniem się od jadła i napoju. Nadto musi złożyć niezmierną ilość pokłonów ziemnych, które po nocy wybija i oblicza na szczotach. Kobieta nigdy nie jest żoną mężczyzny. Jest to tylko „gospodyni”. Cnotę prawdziwą stanowi celibat absolutny, od dzieciństwa do śmierci. Ci mężowie, którzy wytrwali w takim celibacie, są „ojcami świętymi” czyli kapłanami. Najstarszy z nich wiekiem jest jak gdyby prawodawcą, sędzią czy rabinem. Przyjaciel Ryszarda wstawał o pierwszej godzinie w nocy i trwał na modlitwie do rana. Modlitwa polegała na biciu pokłonów ziemnych i wzdychaniu: Hospody pomiłuj! Jadł raz na dzień i tylko zimne potrawy. Nigdy mięsa, nigdy alkoholu, nigdy herbaty, która jest najbardziej znienawidzoną. Dom, gdzie znajdował się samowar, poczytywany był za dom nieczysty. Samowar bowiem jest symbolem świata: z wierzchu woda, a w środku ogień... Za napój służył starcowi tylko kwas chlebowy. Jadło tylko koszerne i w małej ilości, każdy bowiem człowiek ma przeznaczoną od Boga pewną ilość pokarmów do spożycia. Im kto prędzej zje swoją porcję, daną mu na życie, tym prędzej umrze. O ile się usilniej i twardziej pości, tym dłużej można żyć i pracować na świecie. Wszyscy starowiercy twardo i bardzo pracują. Praca i modlitwa jest istotą ich życia...

Przypadek zrządził, że Nienaski w trakcie swych gzygzakowatych defilad życiowych zetknął się znowu w tych odległych stronach z Herszem Pipelesem. Niedoszły inżynier, zanim posiadł pożądane umiejętności, wzięty został do wojska i wysłany w głąb Cesarstwa do jednego z miast gubernialnych. Nieszczęście chciało, że Herszek nie nadawał się żadną miarą do wojska. W szeregu zawsze coś niepotrzebnie i karygodnie wystawił poza linię – jeżeli nie brzuch, to kuper, jeśli nie głowę, to nogi. Nie umiał ani nosić broni ani maszerować, ani stać ani biegać. Był pośmiewiskiem rot i batalionów – istnym składem kar, razów, szczutków i drwin. Odsunięty ze służby szeregowej, nie nadał się również na stanowisko ordynansa. Tkano go to tu, to tam, w sposób, który mu przysparzał sińców, ukłuć, przymusowych wyprostowań, cofnięć brzucha i rumieńców na policzkach. Pipeles nie dość że bliski był rozpaczy, lecz przerzucony został poza jej granice najodleglejsze.

Skądś dowiedział się o pobycie Ryszarda Nienaskiego w Moskwie, posiadł jego adres i napisał list. Ryś pojechał niezwłocznie. Niemało łez Pipek nalał Ryszardowi w kamizelkę opowiadając swe dzieje. Korektor nastawił upadłego ducha, włożył niezgrabiaszowi w głowę, w nerwy, w serce, co należy. Usiłował przysposobić nawet jego ciało do wymogów ćwiczeń wojskowych – o ile to było w jego mocy.

Po odjeździe Nienaskiego zawakowała w pułku, do którego Hersz należał, posada wyjątkowa: stanowisko sklepikarza. Pułk posiadał w koszarach swój sklepik, rodzaj kooperatywy żołnierskiej, którą kierował jeden z oficerów. Spróbowano umieścić Pipelesa na nowym stanowisku – i tu nadał się przedziwnie, jak żaden. Odżył, zakwitł i wyrósł na potęgę. Cały sklep uporządkował, rozłożył umiejętnie towary, sprowadził lepsze, tańsze, zaprowadził księgi i znakomicie wszystkich obsługiwał. Żołnierstwo było zachwycone doborową jakością i rzetelną ilością towaru. Aczkolwiek Pipeles na ogół z oporem a wielekroć wprost wrogo zachowywał się względem, świata idei działających w sferze przyciągania doktora Brusa, przecież sięgnęły one do jego świadomości i wewnętrznej istoty, jako zjawiska i fakty.

Hersz był kupcem uczciwym aż do przesady. Nic dla siebie i dla nikogo w szczególności, wszystko dla owej kooperatywy żołnierskiej. To znowu niezupełnie przypadło do smaku opiekunowi, kierownikowi i, można to powiedzieć, dyspozytorowi tego sklepu. Był nim jeden ze starszych oficerów, Polak z pochodzenia, człowiek do szczętu zapity i zgrany w karty. Po polsku nie rozumiał ani słowa, nie był nigdy w kraju, nie stykał się nigdy z Polakami i nie wyrobił sobie o nich żadnego wyobrażenia. Z całej niegdyś przynależności jego rodziców do społeczeństwa polskiego zostało mu wyznanie katolickie, którego nie praktykował, i zmącona, niejako odświętna pycha z racji szlacheckiego pochodzenia. Po pijanemu, wśród burd, zajść, w kłótni, w zwadach karciarskich, gdy brakło już wszelkich argumentów i zostało tylko lżenie się wzajemne, wołał, jak zza ostatniego szańca, że jest polskij dworianin. Drobiazgowa i. do śmiesznej przesady posunięta uczciwość Pipelesa w sklepikarskich rachunkach, miarach i wagach, z jakichś powodów mocno była nie na rękę temu „dworzaninowi”. Chciał też co prędzej wysadzić z tego miejsca niewczesnego skrupulanta. Ale za Pipelesem ujęły się teraz wszystkie roty pułku, które miały pewien głos w wyborze swego subiekta. Wbrew woli kierownika Pipeles został. Ale wtedy zaczęły się już najbardziej ciężkie czasy. „Polski dworzanin” wołał go do siebie, do prywatnego mieszkania, na poufne rozmówki o sprawach handlowych. Wychodząc po każdym z tych dialogów kupczyk miał policzki z obydwu stron mocno zaróżowione, głowę wyprostowaną, a czuprynkę sztorcem nastawioną do góry. Mimo to wszystko – trwał. Późno wieczorem w składziku towarów siedząc na ziemi, a na pace rozłożywszy papier, smarował o wszystkich swych przeżyciach sprawozdania do Nienaskiego. Pod wiadomym adresem otrzymywał niezwłocznie posłania, rady, nauki, zachęty, umocnienia, nakazy i prośby moralne.

Pewnego dnia, podczas jednej z najbardziej ożywionych pogawędek o „komercji”, gdy zwierzchnik, doprowadzony do furii, ryczał i zionął przekleństwami oraz występował czynnie jako „polski dworzanin”, Hersz z nagła również wystąpił.

– Wszystko – tak! Wszystko, co tylko chcieć – tak! Tylko co do tego – to już sza! To nie! „Polski” – „Polska”? – Nie! To całkiem co innego. Skąd? Polacy, Polska – i Wasza dostojność? Co to jest? Za nic i na nic!

Oficer aż oniemiał, potem rzucił się na śmiałka i zagroził mu najsroższymi kułakami. Ale Pipeles stał się teraz jak wybuchowa mina, jak groźny wulkan. W jego stłuczonej głowie, we wzroku, który nic nie widział spoza gorzkich łez – garsteczka śmiesznych wyrostków, gronko idealistów, doktorek Brus i inni, których był widział, stali się – pars pro toto – ogromem, ludem, narodem. W tamtej stronie, nad tamtymi polami świeciło jasne, dobrotliwe słońce. Tam był zapach i wesele. Tam byli ludzie – jakże inni! Ich uśmiech, rozum, grzeczność! Ich jakoweś prawo, które nigdzie nie jest napisane, które mu się wydawało tak śmiesznym, jest mocniejsze niż wszelkie inne prawo!... Oni to przecież uczyli tak postępować, jak on postępuje w sklepiku. To ich nauka, ich zakon. Bo czemu postępuje tak, a nie inaczej, jak byłoby wygodniej, korzystniej, z zyskiem?...

Oficer, mimo wybuchów gniewu, wśród pogróżek, zżymając się i drwiąc, wysłuchał przecież długiej tyrady, którą wyrzuciło ściśnięte od bólu gardło Żyda. Począł go ironicznie, Ot z pogardy i dla rozweselenia się kosztem głupoty, brać na spytki, indagować i pytać o szczegóły, jacy to tam są ci ludzie polscy.

– Tłumacz to, kapcanie, dokładnie! Nie łżyj, nie wykręcaj kota ogonem, nie rzucaj piaskiem w oczy – tylko dowiedź!

Hersz, pchnięty od wewnętrznego uwielbienia dla warszawskich przyjaciół, które w nim teraz wytrysło, gadał godzinę i dłużej. Zwierzchnik słuchał. Przerywał, wyśmiewał się z wyrażeń, ale coraz łagodniej. Wreszcie rozkazał miłościwie wynosić się do wszystkich diabłów. Nazajutrz wezwał znowu. Oświadczył groźnie, że chce sam przekonać się, jak to jest z owymi Polakami, czy prawda, co tu poprzednio żydowską gębą naszczekał. Ale ponieważ sam nie umie po polsku, więc chce „wziąć się za język”, żeby pisać, czytać i samemu przekonać się nie z judaszowskich opinii i łgarstw, lecz dowodnie. Zakrzyknął wreszcie, czy Hersz może go nauczyć po polsku?

– Czemu nie? To można.

Miał Ryszard Nienaski niemało korowodów z wyszukaniem odpowiednich podręczników do nauki języka. Sklepikarz przedzierzgnął się w pedagoga. Był jak przewodnik elektryczny czy rynna, przez którą spływała polskość. Na zewnątrz wszystko było niby tak samo: sklepik, rozmówki na osobności... Śmiało się żołnierstwo z przechadzek Hersza do kwatery zwierzchnika, sądząc, że tam potężne bierze wały. Pipeles milczał, ironicznie przypatrując im się spod oka.

Wszystko to zresztą niezbyt długo trwało. Kilka rot pułku wysłano do jednego z odleglejszych miast guberni. Pipek musiał sklep porzucić i pociągnąć za swoją rotą. Znowu był pod karabinem, znowu w szeregu i znowu „cierpiał”. Nareszcie nie mogli go już znieść przełożeni. Przydatny był” jedynie do otwierania drzwi w klubie oficerskim, do podawania i zdejmowania paltotów. Za każdą taką czynność otrzymywał miedzianą, a nieraz srebrną nagrodę. Herszka paliły w dłoń te monety. Skarżył się przed Nienaskim, który go znowu odwiedził, że nie może dać sobie rady z udręczeniem, jakiego mu przysparza ta okoliczność. Ryszard doradzał, żeby pieniądze przyjmować dla uniknięcia kar i przykrości, lecz przeznaczać je na jakiś cel szlachetny. Pipek zaciekle milczał lub śmiał się chichotliwie i przewracał oczami. Indagowany przez Ryszarda co do tej sprawy, wyjawił otwarcie, że te pieniądze palą go jak rozżarzone węgle, że one nie mogą iść na żaden cel, że one mają w sobie zły, gryzący, zatruty jad, że to są monety przeklęte, niegodne, że otrułyby i zniweczyły każdy z celów, o których była mowa... Toteż on je co dzień, po spełnieniu czynności, niesie zawarte w garści do kloaki i ciska tam, gdzie jest ich miejsce...

Taki objaw mściwej nienawiści nie mieścił się w sferze objęcia korepetytora duchowego. Widać było, że to jest afekt ślepy i niezwalczony jak sztylet skrytobójczy. Postanowił tedy Ryszard, że trzeba wytrącić go afektem równym, bronią odpowiednią, a potem ten drugi oręż wetknąć w dłoń rozognionemu duchowi. Wyprowadził Pipelesa za miasto i tam narzucił się nań z faktami i cytatami. Oto, co mu rozpowiadał:

W roku minionym święta chrześcijańskie i święta żydowskie schodziły się i stykały swymi okresami w ten sposób, że dla żydowskich handlarzy zbożem przepadały dwa jarmarki wiosenne na zboże, co powodowało nieobliczalne dla nich straty. Handlarze ci wyjednali sobie wobec takiego stanu rzeczy od rabinów pozwolenie i prawo płacenia wieśniakom za zboże, zarówno przed świętami jak po świętach, połowę ceny zwykłej, ażeby straty wyrównać. W całej południowej połaci Królestwa na ostatni jarmark przedświąteczny chłopi zwieźli żyto na sprzedaż do miasteczek zamieszkanych wyłącznie niemal przez Żydów, lecz zamiast sześciu rubli za korzec dawano im zaledwie – trzy. Pomimo tedy nadchodzących świąt i żelaznej konieczności kupienia czegoś dla dzieci – wieśniacy wrócili do dom ze zbożem. Po świętach, zarówno żydowskich jak katolickich, znowu na targ do tychże miasteczek przywieźli swe żyto. Lecz i tym razem dawali im Żydzi-kupcy tylko po trzy ruble za korzec. Nie było wyjścia. Kilkakroć sto tysięcy korcy żyta sprzedano po trzy ruble, gdyż ani jeden handlarz, wskutek pozwolenia rabinów i powszechnej zmowy, nie dawał za zboże więcej.

– A więc – krzyczał Nienaski na Hersza wygrażając mu pięściami – chłop orze, wozi nawóz, bronuje, sieje, dogląda, żnie, młóci, milion razy schyla się i dźwiga, moknie na deszczu, praży się na upale, przemarza do kości na mrozie, krwawym swym znojem wydobywa z ziemi pokarm rodu ludzkiego, ten święty wybuchowy materiał, który utrzymuje życie istot, ten zbiornik energii słonecznej, głębokie i niepojęte ucieleśnienie tajemnicy czynności chlorofilowych, bez czego zamarłby świat – a ludzie siedzący bezczynnie, próżnujący, spiskowcy przeciwko pracy tamtych, zabierają połowę własności, biedną połowę nagrody?...

Pipeles usiłował przyjść do słowa, lecz Nienaski krzyczał:

– Cóż z twej bezpłodnej nienawiści, z twojej tępej zemsty? Tam idź! Wyjdź naprzeciwko rabinów i spisku pasożytnego kupców! Wyzwij ich i sam wlecz wszystkich przed ołtarz! Postaw ich twarzą wobec Boga, do którego się modlą. Weź w rękę ten miecz nienawiści do nikczemnego ich czynu i uderzaj! Czy ty słyszysz, co do ciebie mówię? Czy jesteś taki sam jak tamci?

Hersz wyprężył się, niemal wygiął. Oczy jego stały się zaciekłe, krwawe, bezdenne. Z pianą, która mu się zacinała w kątach ust, wywrzaskiwał:

– Dlaczego ja to mam robić? Dlaczego ja? Jeżeli ja to zrobię, to gdzie się podzieję? Kto się za mną ujmie? Czym ja będę, gdy się za mną już nikt nie ujmie?

– Człowiekiem będziesz! Staniesz się człowiekiem! – wrzeszczał na niego mentor. – Człowiekiem! Słyszysz to? Rozumiesz? Masz ze siebie zedrzeć brud, wyprzeć się udziału w spiskach przeciwko bliźnim ludziom. Nie będziesz uprawiał wyzysku pracy, nie będziesz się organizował z innymi do takiego wyzysku!

– Jeżeli ja się Żydów wyprę, to i oni się mnie wyprą. Kto będzie ze mną? z kim ja będę? „Człowiekiem”! Cha – cha... Ty kpisz! Kto, oprócz ciebie, oprócz Brusa, widzi we mnie „człowieka”?

Mnie biją w twarz z obu stron, mnie plują w oczy, mnie targają za uszy, za włosy, za nos, kopią w kałdun. We mnie nie ma „człowieka”, bo ja nie jestem dla nikogo człowiekiem. Jeżeli ja się jeszcze i Żydów wyprę, to będę mieszkał w polu jak zając. Wszystkie psy będą mnie wtedy gonić, żydowskie i chrześcijańskie...

– Więc będziesz taki sam jak tamci, o których mówiłem? Odpowiadaj!

– Słuchaj, Ryszard... Ja bym musiał zbadać tamtą rzecz, ja bym musiał usłyszeć i zobaczyć z tamtej strony. Każdą rzecz trzeba zobaczyć z obu stron. Pozwól, ja tę rzecz zobaczę... – dopraszał się Pipek biegnąc z boku obok Nienaskiego, który uchodził krzycząc swoje:

– Zedrzyj ze siebie brud! Człowiekiem zostań! Człowiekiem!

W Moskwie Nienaski miał w bród roboty. Przede wszystkim dużo lekcji, z których się utrzymywał, wiele pracy w prosektoriach i całe niemal życie kolonii na barkach. Od razu się tam na nim poznano. Zakładał stowarzyszenia i był ich – jak to się w owych stowarzyszeniach mówi – „duszą”, to znaczy, że wszystko za wszystkich robił, podczas kiedy inni prezesowali, wiceprezesowali i sekretarzowali. Pomagał, dźwigał, wspierał, zajmował się łagodzeniem kłótni, przebiegiem procesów, uśmierzaniem antagonizmów. Przyzwyczajono się bardzo łaskawie, wspaniałomyślnie i szybko do tego, że Ryś jest i orze. Nikomu nie przyszła taka myśl do głowy, gdyż nie było to w ogóle do pomyślenia, żeby w ogóle ten Nienaski mógł nie tylko popełnić jakieś „świństwo”, ale żeby mógł i miał prawo czegoś „dla idei” nie podjąć, żeby się ośmielił jakiejś pracy nie robić, jakiegoś trudu publicznego nie wykonać, i to od początku do końca – żeby się on właśnie mógł od czegokolwiek wymówić i uchylić. Doszło do tego, że jeśli przyjezdny lub przejezdny miał znaleźć mieszkanie, adres, przytułek – odsyłano go do Ryszarda jak do biura. Inni mieli „obowiązki”, „czas zajęty”, „masę roboty na głowie”. On zaś miał niejako poruczony sobie przez siły wyższe zakres działania, miał oddaną w ręce inicjatywę i wykonanie. Wiedziano, że to jest „facet pewny”. Przyzwyczajono się do jego cnót i cnotek jak do prawa, któremu on podlega, jako do obowiązku, który na nim leży.

Gdyby się był sprzeniewierzył swemu posłannictwu, oburzyłoby to było wszystkich jak zdrada. Rozmaite pasożyty siadały na społecznych cnotkach Rysia i zapuszczały korzonki łajdactwa w podatną glebę. Różne wiechcie ludzkie drwiły sobie zeń na potęgę, oczywiście za jego plecami, żeby zaś me cofnął podparcia, na którym owe wiechcie legały.

Zalety Rysia, o których mowa, nie były bynajmniej jakowymiś wytryskami świętości albo fenomenalnymi objawy natury ludzkiej. Nienaski był człowiekiem jak inni, owym człowiekiem pracowitym, którego się częstokroć widzi w tłumie ludzkim. W godzinie zamyślenia przychodzi się o takim do konkluzji, że ma on coś z natury promienia słońca, wibrującego w mroku – że mu nędza rzeczywistości musi stopy palić – i że go się brud codzienny nie tyka. Jest niewątpliwie wielu takich ludzi jak ów Ryszard Nienaski, noszących po świecie w czynach nieskalaność natury ludzkiej i krzyk o ideał. Jeżeli ich nie widać zbyt wyraźnie, to dlatego oczywista, że kanalia zbyt jest liczna, zbyt sprytnie prace tamtych okrada i za swoje podaje.

Dużo miał roboty Nienaski – szczególniej w sądach honorowych. Są to sprawy trwające długo i w szczególnie wyraźny sposób uwydatniające głupotę ludzką. Sprawami |tymi przejmował się na serio, sądził sprawiedliwie i występował w obronie uciśnionej niewinności na zasadzie wewnętrznego kodeksu, jak Minos i Radamantys, Ajakos i Triptolemos w jednej osobie. Wydłubywał jakowychś Żmudzinów, kudłatych równie jak zaciekłych, którzy byli przez jakichś łapserdackich Polaków skrzywdzeni. Tych to Żmudzinów, jako i innych kresowców, ogrzewał najczulszym ciepłem, hodował w zanadrzu, naszeptując bez końca i dopóty, aż się ich nienawiść przekształcała na fanatyczne znowu uwielbienie owej nieznanej i zwątlałej Polski. Ale nie tylko tyle! Pchał ludzi z dołów życia w górę, na światło. Miał swych pupilów-rówieśników, którzy pod jego tęgim kułakiem z wałkoniów, oberwańców, rozkiwanych dekadentów, niby-rewolucjonistów, wyjadających resztki po kątach i wyżebrujących tak czy owak jałmużną – stali się ludźmi robotnymi, poszli na własną drogę, uczyli się i zarabiali na życie. Nade wszystko jednak miał stosunki w odległych przedmieściach Moskwy. Gnieździły się tam rodziny rzemieślnicze i robotnicze, gdzie już język dogasał, gdzie dzieci nie rozumiały rodziców i mówiły tylko tamecznym językiem – albo odwrotnie. – Tam i sam kwitł jakiś samotnik, urzędniczyna, konduktor, wykolejeniec z kraju, zapominający o nim sklepikarz, szewc, krawiec, pocztylion, właściciel garkuchni. Bardzo wielu było żołnierzy. Wszystko to Ryszard znał, wszystkich odwiedzał. Jakieś wciąż teatrzyki, zabawy, wycieczki, biblioteki, odczyty, wykłady, czytelnie...

Mieszkanie Ryszarda, składające się z dużej izby i małego przedpokoju, stało się wkrótce pewnego rodzaju parlamentem, sejmem, sądem, salą teatralną, hotelem, tancbudą, a nawet restauracją. Przychodzili tam koledzy i nie-koledzy, żeby jeść, spać, siedzieć, rozprawiać, sądzić się, kłócić, a niektórzy po prostu – mieszkać. Zawsze tam kilku spało. Kładziono poduszkę pośrodku i na paltotach czy szynelach sypiano z głowami opartymi na poduszce, podczas gdy korpusy ciał rzucone były w różne strony. Nie zawsze zresztą, gdyż były osoby nie znoszące sypiania na ziemi. Te osoby kładły się na łóżku gospodarza, z nim razem lub podczas jego nieobecności. Zdarzało się, że Nienaski, ile można, posuwał się na posłaniu, ustępując miejsca przybyszowi lub przybyszom. Ponieważ zaś trafiało mu się gościć w łóżku obywateli nieznanych sobie, z kurtuazji przedstawiał im się tamże, na miejscu, w swym łóżku. Ale od pewnej nocy, gdy któryś z gości, waląc się spać do jego łóżka, na owe grzeczne rekomendacje z przekąsem zauważył, że nie jest to pora ani miejsce do wymiany nazwisk, lecz do spania, Ryś dał pokój owym towarzyskim ceregielom i sypiał z każdym, kto raczył zagarnąć część jego pościeli i chrapać mu nocą w ucho. Rad był, a nieraz uszczęśliwiony, gdy ocknąwszy się rano zastał przy łóżku swe buty. spodnie, kołnierzyk, krawat. Pożyczano bowiem chętnie odzienia, bielizny, nawet poszewek i ręczników. Zamieniano, pewnie przez nieuwagę, mankiety dziwnie brudne na czyste Rysiowe – nie pytając o pozwolenie wynoszono chleb, cukier i tytoń. Oprócz kolegów i w ogóle uczącej się młodzieży przychodzili także różni „postronni”, działacze, przechodnie, bezdomni, wędrowni, nieszczęśliwi.

Popularność i frekwencja lokalu wytworzyła jednakże niemożliwość pracowania a nawet pobytu wśród tak licznego towarzystwa. Zbyt zresztą często i w kompanii zbyt licznej poczęli tam zaglądać „draniaszkowie”, szulery, złodzieje, sutenery. Zjadali, co tylko było, zostawiając po sobie dym, zaduch, brud i wszy. W myśl zasady, iż błędów ludzkich nie należy gwałtem odwracać – w zgodzie ze swą naturą wesołą i łapczywą na „kawały”, Ryszard nie był w stanie wyrzucać za drzwi kogokolwiek z gości. Zmuszony był przecież sam się poniekąd stamtąd wyprowadzić. Musiał przecie choć kiedy niekiedy prowadzić rozmowy mniej życiowe, ogólniejsze, lepsze, głębsze, czystsze, z przyjaciółmi wybranymi) dopasowanymi umysłem i instynktami serca, z pewną – „cóż począć”? – elitą. Cichaczem wynajął drugi pokój, w innej stronie miasta. Tam miał zamiar uczyć się i obcować jedynie ze swoimi. W praktyce ów pomysł okazał się niewykonalnym. Przede wszystkim wytropiono to drugie mieszkanie w sposób zaiste niewytłumaczony, tak dziwnie sprytny, że tego rozum ludzki osiągnąć nie zdoła. Następnie poczęło tam zaraz bywać zbyt wielu z owej „elity”, która wskutek tego przybrała cechy mniej wyborowe. Zaczęły się znowu noclegi. Oto jeden z gości – tych doborowych – rozebrawszy się okazał pod „smokingiem” przedziwny przyrząd... Jego bajecznej białości gumowy kołnierzyk i niemniej gumowe mankiety były, w braku koszuli, połączone systematem szpagatów idących wzdłuż rąk i łopatek, od dziurek w mankietach do dziurki w kołnierzyku. Szpagaty trzymały w ryzach kołnierz i mankiety, bajeczny krawat zakrywał szyję i piersi... Jakże w takich warunkach było trzymać w szafie koszule „na zmianę”, a nawet własną nosić na grzbiecie?

Skończyło się na tym, że Nienaski u pewnego ubogiego człeczyny, gdzie był czczony i uchodził za pewien rodzaj Parakleta, wynajął mieszkanie trzecie, absolutnie zakonspirowane – górką nad tokarskim warsztatem, dokąd wstępowało się z samego warsztatu po schodkach, mocno przypominających drabinę. Miało to być miejsce li tylko nauki, samotności, pracy i rozmyślań. Rzecz była dosyć dobrze pomyślana, lecz w praktyce, jak każdy ideał poczęty niepragmatycznie – niewykonalna. Ryś po prostu nie miał czasu na bywanie w tym trzecim mieszkaniu. Było ono idealnie zakonspirowane, lecz puste.

Nie wiadomo, jakby się było skończyło to mnożenie znajomości, stosunków i mieszkań – gdyby nie pewna walna okoliczność. Zwrócono uwagę na fatygi, prywacje, na sposób życia Ryszarda, na rozmaitość jego działań i liczną zawsze świtę. Pewnej nocy poproszono go, żeby sobie znowu odpoczął, żeby się przeniósł z mieszkania mniej zakonspirowanego do lokalu odosobnionego najzupełniej, gdzie go nikt niepokoić ani nawiedzać nie będzie. Teraz Nienaski miał sposobność do przespania się w cudzym a jednakże własnym łożu i do zastanowienia się gruntownego nad sobą i światem. Trwało to jednakże dłużej, niż można było przewidywać. Doktor Brus, z którym nieustanna (oczywiście przedtem) trwała wymiana myśli, uczuć, przeżyć i zamiarów, musiał postarać się o wykopanie więźnia z opresji. Znaleziono dlań jakieś stypendium na zagranicę, fundusz na kaucję... I oto Ryszard Nienaski znikł niby senne marzenie. Jak gdyby wichrem porwany zwiał z Moskwy – wprost do Paryża.

Zdążając do nowoczesnego Babilonu czynił radykalne i niezłomne postanowienia. Najzupełniejsza zmiana rodzaju pracy, studiów, wykręcenie obyczajów na nice! A więc – zamiast medycyny – architektura. Zamiast bezpłodnego wysługiwania się ludziom – twórczy egoizm. Zamiast demokratycznego rozkładania się przed wszystkimi i każdym, kto tylko ma nogi do deptania po karku – władcze rządzenie ludźmi.

Po przybyciu na miejsce dał się urzeczywistnić z całą bezwzględnością tylko pierwszy z tych imperatywów. Ryszard Nienaski wstąpił jako nierzeczywisty student architektury do akademii des Beaux-Arts przy ulicy Bonapartego. Budownictwo od najwcześniejszych lat nauki było jego tajemną pasją, palącym wewnętrznym uczuciem, tęsknotą, z której nie zwierzał się nikomu. Wstąpił był na medycynę, gdyż tak doradzał Brus, taki był pęd rzeczy i poniekąd obowiązek społeczny. Skończyć medycynę, zacząć praktykę wśród ludzi potrzebujących pomocy, do końca życia służyć nędzy, goić i leczyć... Teraz przyszło zerwanie z medycyną. Oznaczało to coś więcej niż zwykłą zmianę rodzaju pracy. Była to scytyjska wojna wypowiedziana starym ideałom. Architektura! To znaczy – powrót do siebie, do swej sekretnej żądzy, do własnej manii całego życia. Otwarcie na ścieżaj drzwi do skrytego lochu, gdzie zamknięty był Ryszard Nienaski, więzień altruizmu. Nie będzie już rysował pod sekretem i od niechcenia, ze szkodą dla studiów medycznych! Nie będzie się „wałęsał”, żeby próżniaczo patrzeć na potwory ludzkiego rozpętania, wzniesione z kamienia, marmuru, granitu, jak to było w Moskwie, kiedy opuszczał prosektorium dla patrzenia godzinami na dzieło FioravantegoL. Powrót do architektury – było to istne upojenie.

Zamieszkał w uliczce des Beaux-Arts, prowadzącej wprost we wrota akademii. Do tej izby, która mieściła się bardzo wysoko, nikt nie przychodził. Samotność jak w celi moskiewskiej... Z okna widać było ciemną fasadę Luwru, kopułę akademii i dach szkoły sztuk pięknych. Przejmujący dźwięk zegara nieśmiertelnych – mierzył czas. Wokół były rojne i gwarne uliczki starego Paryża. Nienaski jadał obiady po franku w narożnej tawernie, w gronie istnej hordy artystów. Słuchał rozpraw o Gauguinach, Cezanne’ach, Matisse’ach, Picassach, Van-Goghach... W myśl decyzji powziętej zawierał znajomości tylko z Francuzami dla zupełnego opanowania języka i w celu uniknięcia jarzma społecznego ze strony polskiej. Godziny wolne od studiów poświęcał ścisłemu badaniu Notre-Dame, Saint-Séverin, Sainte-Chapelle, Saint-Germain-des-Prés – i tak dalej. Po gromadzkim, stadowym, a nawet tabunowym życiu w Moskwie ta samotność była jakby nieustającym świętowaniem. Wmawiał też w siebie najzupełniejszą szczęśliwość, choć zarazem czuł, że jest przychodniem, jakoś nad miarę i nad potrzebę cudzoziemcem, niczym – jak gdyby na wakacjach czy w kozie... Zatapiał się w Paryż i tonął w tłumach. Zdarzało mu się siedzieć w kawiarni na bulwarach i doświadczać uczucia, że jest kamieniem wystającym z morza. W tym olbrzymim rojowisku ludzkim skrycie, podświadomie tęsknił za ludźmi. Przypatrywał się objawom nędzy, upadku, bólu, łajdactwa – a nic nie przerabiał, nie przetwarzał, nie szarpał w sztuki i nie budował wielkiej swojej architektury, nowego, wewnętrznego państwa, nowego miasta swej duszy. Było wspaniałe owo próżniactwo ramienia – lecz zarazem ziewało zza niego jakoweś wstydliwe zdumienie – i nuda. Jakże to?

Takim ma zostać to olbrzymie rumowisko, ta kupa głazów?...

Pewnego dnia, gdy się wałęsał wokół Opery doświadczając szczególniejszego podniecenia, zarazem wzgardy i entuzjazmu – wsysania czujnej duszy przez niepojętą, nienasyconą i niewysłowioną próżnię artyzmu – zaczepiony został przez ludzkie indywiduum, wycierucha i nygusa, Polaka czy Rosjanina, mówiącego strzępami tych obudwu (jak wszelkich zresztą) języków. „Chodzik” zwietrzył w Ryszardzie Wschód po ruchach, zaroście, paltocie, kapeluszu, stawianiu nóg i zadzieraniu głowy. Zaproponował z miejsca, czyby nie warto zwiedzić niektórych osobliwości miasta Paryża. W myśl niezwietrzałych nałogów niesprzeciwiania się złemu Ryszard przystał. Ruszył w towarzystwie drapichrusta do prymitywnych osobliwości, jak „Monico”, dolna „Olimpia” i dolny „Panteon” z nagimi lwicami – i tym podobnych cudeńków paryskich.

Nie można tu zbyt szczegółowo roztrząsać przeżyć jego i doświadczeń, ażeby nie obrazić polskiego krytycznego oka i ucha, jak wiadomo niesłychanie wrażliwego na „niemoralność” opisu niemoralnej prawdy. Ryszard, powściągliwy aż dotąd w swych namiętnościach, z reguły ćwiczony w ich pokonywaniu, patrzał dość baranimi oczyma na takie dziedziny „kultury łacińskiej” jak scena teatrzyku „Scala”, amory mężczyzn z mężczyznami w „Palmyrs Barze”, kobiet z kobietami na rue Fontaine, na defilady nagości i sprośne tańce. Nie mógł się zdobyć na zabawę. Był tylko widzem. Z zazdrością patrzał, jak inni widzowie istotnie bawią się słuchając rozpustnych piosenek dziewczyn w „Monico” i patrząc na perwersje ich tańca. Nienaski czuł się do gruntu zawstydzonym nie tyle zjawiskami, na które spoglądał, ile swym prostactwem. Nie mógł się rozweselić, ale, co gorsza, nie mógł przejąć się powszechną wesołością pełnej sali. Nie były to wcale skrupuły moralne lub społeczne, lecz głęboki wstyd prostaka, który przypatruje się, jak się to państwo bawi i weseli, ale sam jest, chciwym wprawdzie widoków, lecz dalekim od samej istoty zabawy chamusiem z głębokiej polskiej dziury. Gdy wybuchał śmiech powszechny wskutek jakiegoś obrazu, śmiał się i on całą – ale tylko – gębą, klaskał rękami, gdy klaskano, nawet podskakiwał w „Olimpii” trzymając pod ramię spocone dziewczysko, które coś ryczało popijając z jego kieliszka... Lecz w gruncie, oprócz wstydu niezgrabnego ryfy z prowincji, nie czuł nic innego. Dawał sobie jakby sekretne szturchańce:

– Bawże się, niedojdo! – patrzajże, jak się robi na świecie zabawę, jak się powinno weselić! – Lecz było to bezskuteczne.

Znajomość z nygusem ułatwiła Ryszardowi zapoznanie się w ogólnym zarysie z polskością w Paryżu.

Furfant oprowadzający był w gruncie rzeczy pochodzenia raczej polskiego niż rosyjskiego. Toteż Ryszard z jego wynurzeń i facecyj miał mimo woli możność powzięcia wiadomości o polskich paryżanach. Trudno było w istocie o lepszego informatora. Dowiedział się nie pytając o to wcale, gdzie tu kto mieszka, ile ma pokoi, jakim gdzie charakterem i temperamentem obdarzona jest odźwierna każdego z tych lokalów, jaki dochód ma ten a ten z panów polskich nad Sekwaną, jakich kto jest mniemań, do jakiej partii zalicza się lub jego zaliczają, jakiego jest usposobienia on sam, żona, dzieci... Z owego expose chodzika wynikło, że Paryż gnieździ w sobie dużą kolonię polską, w czym kilkanaście rodzin magnackich o milionowych i krociowych fortunach, że jest tu wielu Polaków zamożnych, osiadłych, zarabiających dostatnio, że wreszcie daje przytułek dużej masie „bryndzy” polskiej, może zbyt dużej jak na miasto tak wykwintne. W najniewinniejszej myśli, po prostu żeby przecie o czymś mówić z drabem, a zaprzysięgając sobie w duszy stałość w obojętności na objawy wszelkiego gatunku „bryndzy”, Ryszard zapytał, cóż jest z ową polskością, gdzie się to wszystko gnieździ, jak urządza, gdzie ma swe organa i instytucje?

Obwieś wyliczył natychmiast wszystko z pamięci: Bibliotekę, Szkołę batignolską, Świętego Kazimierza, Cześć i Chleb, Biuro prasowe, Towarzystwo Dam Polskich, „Klaudię”, Sokoła itd. Ryś notował sobie w karneciku adresy tych nazw nie wyłączając różnych garkuchni narodowych, ażeby zwiedzić wszystkie kolejno, po prostu jako osobliwości miasta Paryża. Wśród wymienionych instytucji, które w znacznej większości były funkcjami raczej przeszłości niż teraźniejszości, a poniekąd tylko zabytkami wielce szanownymi, trafił, już bez pomocy oberwańca, na funkcję życia dzisiejszego. Była to tak zwana Czytelnia, gdzie mieściły się zarazem różne stowarzyszenia ludzi pracujących i studenckie o zabarwieniu radykalnym. Tym stowarzyszeniom udzielała wspólnej gościny izba ciemna, wilgotna, o kamiennej posadzce, na trzecim piętrze prastarego domu, w uliczce wybiegającej na pobrzeże Sekwany. Mimo tak złego pomieszczenia biuro to było uczęszczane przez żywioł tułający się po bardziej ciemnych i brudnych zaułkach.

W owym czasie począł się był na szerszą skalę przejawiać napływ robotników rolnych do Francji.

Zjawisko to wynikło wskutek znanego ubytku ludności francuskiej z racji odpływu sił pracujących ze wsi do miast, w szczególności do Paryża, oraz wskutek nadzwyczajnego nawału siły roboczej polskiej do Niemiec i obniżenia tam płacy tej siły. Różnoraki zwierz ludzki czynił sobie z tego przypływu polskich chłopów proceder zarobkowy, a nawet żerowisko. Utworzyły się tajemne biura, istne wnyki i potrzaski stręczycielskie, jamy handlu ludźmi, sprzedające za przystępną cenę „patronom” francuskim robotników rolnych z Polski. Farmerzy francuscy za pośrednictwem owych agencji handlu niewolnikami zawierali umowy z chłopstwem nie władającym językiem francuskim i byli również przez te agencje tęgo oszukiwani. Zazwyczaj taka umowa tym się kończyła, że patron nie wypłacał najemnikom umówionej należności albo ci uciekali z miejsca nie mogąc znieść jadła, nie rozumiejąc rozkazów, dla braku kościoła w pobliżu itd. Ci zbiegowie ze wsi francuskich zazwyczaj trafiali do Paryża i tu wałęsali się po mieście, podobni do dzikich troglodytów. Spali gromadnie pod ławkami, pod arkadami mostów, w fosach i jamach podmiejskich, dopóki ich nie przychwyciła policja lub właściciele owych biur pośredniczących, o których była wyżej mowa.

W pierwszym wypadku trudno było dociec, co to za istoty. Odstawiano ich do biur policyjnych i kąpano pod przymusem (co poczytywali za przygotowanie do kary śmierci), a później szukano po Paryżu jakiegoś organu polskiego, któremu można by było tych ludzi dać w opiekę. Lecz takiego organu nie było. Owa Czytelnia, mieszcząca się wraz z wieloma innymi „stowarzyszeniami” w izbie na trzecim piętrze, pełniła funkcje polskiej „ambasady”. Aczkolwiek ambasada przy każdorazowym transporcie zbiegów była w okrutnym kłopocie, co robić, wysyłała przecież nieszczęśników do kraju, gromadząc fundusz na kupno biletów drogą składek doraźnych, studenckich, wydartych głodomorom innej kategorii.

Był to jednak wypadek pomyślniejszy niż drugi, gdy owi pielgrzymi trafiali powtórnie w szpony agentów mojżeszowego wyznania, którzy ich już raz sprzedali byli patronom. Handlarze potrzymawszy tę brać roboczą w jakimś tajnym składziku aż do chwili, gdy zupełnie z głodu, strachu, chorób i bezsenności „skruszała”, sprzedawali ją w inną stronę, innemu patronowi, za cenę tak niską, do pracy tak ciężkiej, że owa transakcja kończyła się znowu ucieczką do wiadomego Paryża. Był to czas, kiedy chłopów polskich, obdartych, brudnych, płaczących z rozpaczy, można było spotkać w zaułkach miasta albo widzieć ich w owej Czytelni, oczekujących na dalsze koleje losu, posilających się, a nawet śpiących pokotem.

Inną kategorię bywalców Czytelni stanowiły miejscowe franty, sławne „chodziki”. Skończywszy obłażenie ludzi mieszkających w Paryżu, ci gromadzili się tam, ażeby „czytać gazety”. Po to była ta czytelnia, żeby ludzie niezamożni mogli czytać polskie pisma, więc zarząd Czytelni nie mógł nikomu zabronić wstępu. Tymczasem owo „czytanie” polegało na piciu gorzałki, zajadaniu kiełbasy i dyskusjach o zawodowych i kolegialnych sprawach chodzikowskich.

Wśród tego świata, obcując z nim nieustannie, przez naturę swego posłannictwa i urzędu, krzątały się istoty jakby z innej przybyłe ziemi, jakby przez innego słońca promienie wyhodowane, jakby innym oddychające powietrzem. Wieczne katalogowanie ubogiej biblioteki, układanie pism na stołach, przecież z wiedzą, z tysiąca zaczerpniętą przykładów, że na tym porządnym ich rozpostarciu kłaść będą salceson, masło i stawiać piwo, a wśród zadrukowanych ideałów będą bełkotać o zawsze jednakim podejściu dla wyłudzenia jałmużny... Sprzątanie izby po ich birbantkach i wycieranie plwocin z podłogi... Łagodne oddziaływanie, nieustanna i metodyczna propaganda „ideału” słowem nietrafnym, nieumiejętnym, anielsko naiwnym, przykładem wstydzącym się swej doskonałości, skierowanym do cynicznych i przebiegłych drabów, do wesołej i drwiącej ze wszystkiego kompanii, która wszystko przeszła i obeszła, poznała wszerz i wzdłuż, przenicowała wszelkie „ideały”, uwidocznione we wszelkich partiach, a której ze wszystkiego została pewna resztka, metoda „naciągania”, zdrowa i jedynie interesująca drwina z łatwowierności głupców oraz pragnienie przeistoczenia wszystkiego na szynk i burdel... Działanie prawdziwie w próżni, beczka Danaid, popychana wytrwale, spokojnie, z odmówieniem sobie obiadu i poduszki pod głowę, bez jednego dnia wytchnienia, zawsze z tą samą ofiarnością przez błogosławione dusze polskie, kwiaty ojczyzny.

Ryszard Nienaski przypatrywał się owym procedurom spod oka i dosyć długo. Zawinąwszy się w płaszcz wysokiej obojętności odszedł w swe strony. – Co mnie i wam, niewiasty? – mówił wyniośle. – Znał przecie to wszystko, umiał na pamięć tych ludzi i te stosunki... Jednakie były wszędzie. Lecz zbieg wewnętrznych niezliczonych okoliczności zrządził inaczej. Pewnego dnia w gronie wielu osób czytał na Quai d’Orleans w dolnej sali Biblioteki, urządzonej po europejsku, znakomicie, stanowiącej funkcję nowoczesnego życia polskiego, gdy wszedł tam pewien człeczyna, żebrak, chodzik czy zgoła prawdziwy nędzarz. Zwrócił się o pomoc do urzędnika pełniącego swój obowiązek na katedrze czytelni. Wyłuszczał jakoweś dzieje, prawdziwe czyli zełgane, któż zgadnie? Biadał o głodowaniach, w każdym wypadku ohydnych, o wyrzucaniu z hotelików, o głodzie, braku zarobku, o noclegu pod mostem katedry. Urzędnik słuchał cierpliwie cytowania rozdziałów tej niedokończonej księgi pielgrzymstwa, lecz cóż mógł dać temu rodakowi: osobistą jałmużnę albo gazetę do czytania? Tamten prosił o pomoc, o jakiś adres, o wskazówkę, do kogo ma pójść, żeby mógł robotę otrzymać... Powiedziano mu w policji, że w tym oto miejscu siedzą jacyś Polacy...

Adres? A więc – adres taki, taki, taki...

Nienaski słuchał tego dialogu i przyszedł do przekonania, że udzielanie adresów jest to praktyczna wskazówka, że należy „chodzić” według zebranych wskazówek, dzwonić do drzwi rodaków i szukać owej pracy, czyli w praktyce centymów jałmużny. Domyślił się, że koniec końców ta droga prowadzi do drzwi tamtej drugiej, małej czytelni w ciemnej uliczce i że sprawa oddana zostanie w owe ręce kobiece, ścierające tam co dnia kurz i brud po czytelnikach.

Taka bezwładność wydała mu się czymś ohydnym i godnym pogardy. Naród dwudziestoczteromilionowy, liczący do trzydziestu tysięcy swych przedstawicieli w tymże Paryżu, w tym mieście, gdzie pod cieniem zachodniej cywilizacji wyhodowała się tragiczna polska myśl, wielka poezja i sztuka, nie może założyć dla swych dzieci biura stręczeń pracy? Gdy nikt tego nie broni, gdy to można wykonać, gdy tego poniekąd panowie tego państwa żądają? Nie mieć domu polskiego, ścierpieć tę ohydę, ażeby reprezentacją Polski pracującej, demokratycznej, dzisiejszej była ta nora na trzecim piętrze? Ryszard zawrzał i wielkim krokiem wyszedł z Biblioteki orleańskiej. Gmatwaniny sprzecznych wpływów, w których się zawsze wikłał, wśród których skakał, związany to z tej, to z owej strony swojej natury, jak to łatwo spostrzec z dotychczasowego opisu jego przygód, wschodnie niesprzeciwianie się złemu i zachodnia nadętość osobnicza, szarpnięte teraz mocnym ciosem, musiały go puścić. Została w nim ta zasada wewnętrzna, która, mimo zwierzchnich pozorów władztwa takiej lub innej maksymy, rządziła jego uczynkami, to jest – mocna dobroć.

Trudno tutaj będzie w krótkości przedstawić ogrom zabiegów, jakie wykonał, a nade wszystko zliczyć sumę kilometrów krokiem przemierzoną i przebytą w metro podziemnym. Zawieszona została na pewien przeciąg czasu architektura, badanie kościołów i pałaców, zwiedzanie Paryża. Zaniechana została obserwacja prądu wewnętrznej filozofii... Znowu wiece, sejmiki, przemowy, oddziaływania!... Przede wszystkim trzeba było wykonać czynność najprostszą: zwołać przedstawicieli instytucji gnieżdżących się w Czytelni do starej, jeśli nie jak świat, to na pewno jak wygnańcza bieda polska, „Cafe Procope” na rue Ancienne Comedie.

W tych niskich izbach, o których ściany obijały się, jak wieść niesie, piorunujące mowy Dantona, a na pewno debaty niezliczone wygnańczych stowarzyszeń polskich, okazało się, że Czytelnia składa się wprawdzie z wielu części, ale żadna z tych części nie ma ani grosza na płacenie lokalu i związane z nim wydatki. Okazało się także, iż rozmaite zgrupowania polskie: studenckie, robotnicze, naukowe, kulturalne, pedagogiczne (więcej zresztą nazwy niż zgrupowania), gnieżdżą się każde w swym lokalu (nieopłaconym) i za drogim na jego siły, że każde zakłada, oczywiście, swą własną bibliotekę i czytelnię, każde na swój dochód piłuje ludzi odczytami, które się nie opłacają, gdyż zyski pochłania koszt sali, każde dąży do swych wzniosłych i dalekich celów, nosem się podpierając i stale nie płacąc komornego. Ryszard Nienaski w mowie długiej i, trzeba mu to przyznać, nudnie zawiłej, proponował, czyby nie należało pomyśleć o scentralizowaniu wszystkich, a przynajmniej większości owych poczynań w jednym „polskim domu”. Tamby się w oddzielnych pokojach mogły mieścić wszelkie stowarzyszenia, a nawet partie, tamże, w owym domu, nienawidzić się i zwalczać, kopać pod sobą nawzajem doły, podobnie jak partie w gmachu każdego parlamentu, mając jednakże wspólną bibliotekę, czytelnię i salę odczytową. Marzył na jawie żądając, ażeby w owym domu była na dole sala gimnastyczna, sala dla zabaw i wykładów, z której korzystałyby dzieci polskie, francuziejące masowo i nieodwołalnie – na piętrze duża sala odczytowa, biblioteka, a wreszcie separatki stowarzyszeń...

W dyskusji okazało się, że przede wszystkim każde stowarzyszenie pielęgnuje w swym łonie jakiś „rozłam”, nieraz nawet zapuszcza sobie dwa rozłamy albo i więcej, że rozmaite stare grupy żyją, a raczej zieją nienawiściami, nie przewietrzanymi od dziesiątków lat, zaskorupiałymi zemstami, które częstokroć są jedyną racją i motywem ich egzystencji – że są w tym świecie skupienia zezłoszczone wzajem na się i trzymające się jeszcze jedynie na przekór i dla dokuczenia innym. Wszystko to Nienaski już wiedział i, mutatis mutandis, widział. To go nie zrażało. W replice znowu perorował o swoim wynalazku, który na gruncie paryskim, jak mu „replikowano”, już dziesiątki razy był podejmowany bez skutku, gdyż – i tak dalej.

Przystępowano doń ze strony miarodajnej z żądaniem, ażeby przedstawił ów „milion”, który jest na taką imprezę domu potrzebny, a wówczas można będzie o szczegółach i planie dyskutować. On odpowiadał z należną skromnością, że nie tylko nie posiada miliona, lecz niezbędnych na składkę udziałową stu franków nie jest pewien. Natomiast oświadczał, że posiada entuzjazm, bez którego nie podobna do tej sprawy przystępować. Śmiano się poczciwie i z umiarkowaną rubasznością z tej logiki, istotnie lekkomyślnej. Jednakże w sferze ludzi pracy i w umysłach kilku inteligentów te zapatrywania znalazły oddźwięk, a może zbudziły przymusowo i sztucznie uśpione myśli. Stało się, że kilka jednostek zawarło pewien rodzaj niepisanego paktu w celu forsowania idei „domu”. Z owych kilku – paru z biegiem czasu odpadło. Jak to zawsze bywa – zostały dwie, trzy osoby. Zaczęła się praca niewdzięczna i ciężka. Trzeba było szukać owego „miliona”, o który się dopominano. W towarzystwie współwyznawców tej samej myśli, znających Paryż i obdarzonych talentem dyplomatycznym, Ryszard począł wydeptywać schody zasłane dywanami, wysiadywać w poczekalniach milionowych, krociowych i dorabiających się rodaków – i perorować wobec słuchaczów „głuchych” albo, zaiste, na duchu „umarłych”.

Do czegóż to bowiem namawiał, dokąd znowu zawracał tych ludzi, którzy przylgnęli do nowoczesnego Paryża, do najwygodniejszego z siedlisk zbytku, do tego hotelu świata bogaczów, urządzonego najznakomiciej? Ich, którzy się najdowodniej przekonali, że Paryż, stolica państwa i rządu demokratycznego, przedmiotu pożądań rewolucjonistów tylu pokoleń, może być i stała się stolicą rządu takiego samego jak wszystkie inne – nawracał i namawiał do utworzenia reprezentacji „Polski”, fikcji poetów i marzycielów, o której w głębi siebie nie myśleli już nigdy, bo była dla ich rozumu, wyćwiczonego na przykładach nieskończenie doskonałych i wielorakich, sprawą na zawsze przepadła. Proponował przecie, ni mniej ni więcej, tylko zlepienie tego, co się już na piasek rozsypało, utworzenie w Paryżu społeczeństwa, zorganizowanie małego narodku polskiego z żywiołów rozpierzchłych i przylegających każdą drobiną do jednogatunkowej obcej drobiny. Chciało mu się ambasady wszystkiej polskości, widomej i czynnej instytucji życia, które w istocie było całkowite i wielorakie, jak we wszelkim społeczeństwie cywilizowanym, lecz już nie chciało mieć żadnej własnej funkcji. Jakże dla ludzi trzeźwych mógł wykwitnąć organ taki na ziemi cudzej, kiedy go nie było w ojczyźnie? Do czego miał się przyczepić wewnętrzną pępowiną ten płód marzycielskiej miłości? Patrzano nań okiem spokojnym, nieraz zaszklonym współczuciem, czasem – żałością, najczęściej chytrym a jakże wielekroć obłudnym i sobaczym, zaiste burżujskim! Pytano go, kto ów dom będzie tworzył, kto nim będzie rządził? Czy to będzie „czerwone”? Czy się stamtąd wypędzi „Żydów i socjalistów”?

Ryszard nie kłamał. Mówił otwarcie, że to nie może być inne, tylko czerwone. Zapewniał z duszy, że będzie polskie – to znaczy oparte na zasadach pisma, co tutaj, na tymże bruku dobrze złożone zostało o Polsce i dla niej – że będzie oparte na tym, co stąd dane zostało Polsce jako wielki oddech powietrza czystego – na Mickiewiczu. Trudno byłoby przytoczyć spory, wyłuszczyć zabiegi i wybiegi dyplomacji, finezje znajomości, charakterów, stosunków, okoliczności. Nie Ryszard, oczywiście, celował w tych dyplomatycznych misteriach, lecz jego towarzysze. Nie znał przecie stosunków, sympatyj i antypatyj, koligacyj i dawnych intryg, wygasłych sojuszów i kłótni, spraw i sprawek każdej z osób, które były nawiedzane. Sam czuł tylko, że oto samochcąc stał się chodzikiem na wielką stopę i że owi bogaci panowie nie inaczej jak na chodzika spoglądają nań wygłaszając takie lub inne aforyzmy, przychylnie lub odmownie zamykając kwestię. Większość bogaczów dawała jednak podpis na liście, odczepne szczątkowego sentymentu, kiedy dusza była już gdzie indziej, w innym społecznym organizmie. Niektórzy zgadzali się dać składkę, gdyż błyskała nadzieja asekuracji od najść drobnych, codziennych łazików. Inni wreszcie widzieli w tym projekcie nową organizację towarzystwa dobroczynności. Mieszkali w Paryżu, który pozwala zapomnieć o wszystkim nie wyjmując owej jamy smutku, „kraju”, zajezdnego miejsca, kędy nocują wszystkie niedole... Doroczny obchód, jakiś tam bal na jakiś tam cel, uroczyste posiedzenie poprzedzone nudną, stereotypową mową matadora, nieunikniona składka, która jest po prostu rubryką w liście kosztów pobytu.

Właściwie mówiąc, szczerze pomagał w całej tej sprawie jeden tylko człowiek, stary bogacz nazwiskiem Ogrodyniec, jak mówiono, milioner. Był to krewny Nienaskiego, nie znany mu i obcy. Pochodził z Litwy, a jak się okazało, był stryjecznym bratem babki Ryszarda. Przybywszy do Paryża za młodu, rzucił się w wir interesów, przedsiębiorstw, giełdy. Na obczyźnie spędził życie dorobiwszy się wielkich pieniędzy. Miał tu ogromne domy dochodowe, place nad morzem, jakoweś przedsiębiorstwa. Mieszkał w dzielnicy Passy, gdzie posiadał willę wspaniale urządzoną. Gdy Nienaski pierwszy raz tam zawitał, pan Ogrodyniec, rozgadawszy się o pochodzeniu i rodowodzie, ucieszył się bardzo. Grzecznie szastał przed swym młodym krewniakiem nogami jak dobrze wychowany kawaler dawnej daty i modły. Był to starzec bardzo już wiekowy. Jego łysina była żółta jak wyschnięta kość a twarz pomarszczona i ciemna. Siwe, srebrzyste włosy dookoła łysiny i na twarzy jeszcze bardziej podnosiły zgrzybiałość skóry. Ogrodyniec miał nos niegdyś przetrącony czy zepsuty, co jego twarzy nadawało cechę ponurości. Lecz oczy starca, patrzące spoza okularów, były żywe, przychylne, a nawet ładnego, bladoniebieskiego koloru. Ubrany był w jakoweś workowate, drogocenne, kortowe majtasy, które przydeptywał u dołu piętami, i w marynarkę tak wysiedzianą, że tworzyła w tyle komicznie zadarty kuperek. W kołnierz i krawat modnego kształtu chowała się jego pofałdowana szyja, pełna przegubów, żył i jakichś torb, jak u żółwia czy kondora. Ten to pan Ogrodyniec, niespodziewany „wujaszek”, cierpliwie i uważnie słuchał arcydługiego wywodu Ryszarda, łykał ślinę, kiwał głową... Po wykładzie zaczął szczegółowo rozpytywać się o wszystko, a wreszcie zapisał swe nazwisko z dosyć znaczną „kotyzacją” w rubryce. Odtąd przyjeżdżał pilnie i punktualnie na wszelkie zebrania, a nawet – o, dziwo! – wdrapał się któregoś dnia do izby Ryszarda oddając mu rewizytę.

Życzliwie również, choć bez czułości, traktował sprawę pewien inżynier na dorobku, karierowicz w wielkim stylu, nazwiskiem Czarnca – płacił składki, służył „radą i wskazówką...”

Po kilku miesiącach zabiegów zebrana została lista podpisów na składkę roczną, dającą kilkanaście tysięcy franków.

Trudno z tym było zacząć budowę owego „domu polskiego”, lecz założone zostały i statutowo opracowane za zgodą obopólną, publicznie przedyskutowaną i zdecydowaną, dwa stowarzyszenia: tak zwana „Jedność” i „Praca”.

„Jedność” składała się z ludzi zamożnych, ustosunkowanych i osiadłych. Miała się zajmować zbieraniem funduszów, które przelewane byłyby do kas instytucji pożytecznych, a przede wszystkim do „Pracy”. Przedstawiciele tych dwu instytucji nie znali się ze sobą i nie widywali, gdyż wspólnych posiedzeń nie mieli. Porozumienie między nimi dokonywało się za pośrednictwem delegatów ad hoc wybranych. „Jedność”, co do swego zabarwienia, była najzupełniej biała, burżuazyjna i reakcyjna. Jednakże członkowie jej zgadzali się dawać pieniądze do kasy „Pracy”, ogarniającej całość „bryndzy” polskiej a więc robotników, rzemieślników, emigrantów, wędrowców, biedaków, bezdomnych i, oczywiście, na przekór zamierzeniom a jednak przymusowo – owych „chodzików”.

„Praca” z natury rzeczy była najzupełniej „czerwona”. Na koszt „Jedności” wynajęty został dla „Pracy” lokal, w stosunku do dawnego wykwintny i luksusowo obszerny. Własną salę miała tutaj biblioteka, własną – czytelnia czasopism, osobną salę na posiedzenia otrzymały korporacje należące do tego instytutu. Nie wszystkie jeszcze cząstki polskości paryskiej mieściły się w tym „domu”, ale ich tam już zagnieździło się sporo. Już tutaj zewsząd przysyłano wszystkich rozbitków i owa „Praca” stała się centralnym punktem i organem życia demokracji paryskiej w tych czasach.

Co najważniejsza, zaczęła się tam w istocie forsowna i porządna robota. Każdy człowiek nieszczęśliwy czy wygnany, szukający zarobku i kawałka chleba w Paryżu, otrzymywał w razie zupełnej biedy bony na pobyt i pożywienie w świetnym hotelu ludowym francuskim, gdzie miał na noc doskonale czysty numer, a we wspólnych salach pożywienie, kąpiel, czytelnię i rozrywki. Gdy on tam przebywał, starano się znaleźć dlań zarobek. Tą sprawą zajął się dobrany zespół demokratycznej inteligencji i robotników osiadłych w Paryżu, znających dobrze jego stosunki w fabrykach, pracowniach, warsztatach i sklepach. Praca ta była pełniona bezpłatnie, kolejno, w sposób dyżurowy. Początkowo jej zakres obejmował robotników miejskich, z czasem ogarnął i wiejskich. Ideą tej pracy było wytępienie chodzikostwa i stręczycielstwa pokątnego (w zakresie pracy na roli) oraz dostarczenie każdemu Polakowi pracującemu roboty i opieki. Ażeby nie wpaść w jakikolwiek konflikt z interesami robotników francuskich i nie stać się przypadkowo rezerwoarem dostarczającym materiału „żółtych”, zarząd „Pracy” postanowił każdego swego członka, któremu roboty dostarczy, przeprowadzać przez odpowiednich zawodów syndykaty francuskie. Po upływie kilku miesięcy w lokalu „Pracy” umieszczone zostało jeszcze jedno stowarzyszenie, mające na celu zabezpieczenie losu robotników rolnych napływających do Francji. W ten sposób jakiś cień zamierzeń naszkicowany został na placu paryskim. Było to małe i mizerne, lecz, jak wierzono, stanowiło początek. Wierzono, że dawne instytucje emigranckie, które z nowoczesnym życiem zbyt mały mają kontakt, z natury rzeczy będą musiały fundusze swe, częstokroć bardzo znaczne a nawet wielkie, przelać do kasy „Jedności”, przez co zakres działania „Pracy” rozrósłby się do zamierzonych rozmiarów „Domu polskiego”.

Tymczasem wszystko inny wzięło obrót.

Stowarzyszenie „Jedność” w celu uzyskania funduszów, które by poważniej zasiliły jego kasę, wydrukowało odezwy do ogółu Polaków w Paryżu. Wobec tego że członkami tego stowarzyszenia byli ludzie w przeważnej większości, bogaci, niezbyt skwapliwie uczęszczający na zebrania i bynajmniej nie płonący do działań wszelakich – odezwy wydane pod firmą „Jedność” były echem mniemań jednostek redagujących. W enuncjacjach tych panował ton żebrzący o datki dla nędzarzy polskich. W celu, widocznie, skokietowania sfer rządzących francuskich i uzyskania poparcia z tej strony, przewijało się zapewnienie, że robotnicy przybywający z Polski do Francji nie wezmą udziału w życiu i walkach partii miejscowych i z dala trzymać się będą od wszelkich zamieszek. Co najgorsza, zjawiła się tam idiotyczna myśl zużycia robotników polskich do robót a nawet kolonizacji w Maroku.

Odezwy te, które ukazały się w druku, zanim „Jedność” mogła ich tekst oficjalnie zaakceptować, wywołały a raczej rozpętały burzę, dawno gotową do wybuchu. Albowiem stowarzyszenie „Praca” i jego spółka z „Jednością” źle były widziane w sferach „czerwonych”. Sfery te składały się z robotników, którzy już w Paryżu znaleźli porządny zarobek, wynoszący częstokroć kilkanaście franków dziennie, oraz z rozmaitych za-nos-wodzów partyjnych i różnych partyjnych magnifik na emeryturze. Po wyjeździe z kraju, żyjąc najczęściej z renty albo mając tęgie zarobkowe miejsca, ów sztab różnych partii nie posiadał armii, którą by mógł dowolnie rządzić. W ruchu robotniczym francuskim nie brał prawie zupełnie udziału, trudno tam bowiem było wybić się na miejsce naczelne. W sferze życia polskiego nie było fabrykantów Polaków, nie było tedy z kim walczyć. Aliści zjawiła się owa „Praca” i połączona z nią „Jedność”. Pokazał się tedy cień „burżuazji”... Przez szeregi lat owi sztabowcy partyjni spoglądali z najzupełniejszą obojętnością na przedzierzganie się emigrantów robotników w „chodzików”, na biura stręczycieli ciała robotniczego, na straszliwe nędze wędrowców polskich, na ich noclegi pod ławkami skwerów i pod mostami rzeki. Ci społecznicy nie uczynili ani jednego społecznego kroku w celu jakiegokolwiek zorganizowania życia nędzarzy polskich i ulżenia ich doli. Niemądre odezwy „Jedności” stały się punktem przyczepienia, gratką i motywem wyjścia ze stanu biernego.

Zwołany został wielki wiec, na który zeszli się wszyscy niemal robotnicy mieszkający w Paryżu i cały radykalny odłam inteligencji. Notoryczne chodziki, podszywając się pod miano i zawód robotników, wystąpiły z krytyką odezw „Jedności” i działań „Pracy”. Inteligencja zawodowa, która do „Jedności” przystąpiła i składkami swymi, nieraz znacznymi, byt jej podtrzymała, ochrzczona została ogólnym mianem burżuazji wyzyskującej robotników. Ktoś z kąta krzyczał, że „Jedność” okrada robotników. Ktoś inny zapytywał, jaki cel ma ta „Jedność” w udzielaniu funduszów na lokal i potrzeby „Pracy”, „bo skoro tych funduszów udziela, to cel w tym mieć musi”. Krytykowano w sposób zjadliwy, choć umotywowany i słuszny, braki i wady początkowych zarządzeń owej biednej „Pracy”. Jednakże te wystąpienia były tylko symptomatami istoty rzeczy. Istotą rzeczy było dążenie do zniweczenia całej inicjatywy „Pracy”. Po co jakieś polskie biuro tego rodzaju, kiedy są francuskie syndykaty? Wszyscy przybysze z Polski powinni przechodzić przez syndykaty francuskie – i sprawa jest załatwiona.

Pewien robotnik wystąpił z długą przemową, w której udowadniał, że on sam nie ma i nie uznaje ojczyzny. Wyszedłszy za granicę kraju nigdy nie zwracał się do „rodaków”, lecz zawsze do towarzyszów: Niemców, Francuzów – i doznawał pomocy. „Ojczyzna moja – mówił – jest tam, gdzie znajduję najlepszy zarobek”. Proletariusz – dowodził, najzupełniej zresztą zgodnie z istotą rzeczy – gdzieś się rodzi, gdzieś podrasta. Ale nie może tego miejsca, gdzie się urodził i wyrósł, polubić ani nazwać swoim, ojczystym, bo ledwie je polubił, już musi iść z miejsca na miejsce inne szukać zarobku. Nie można wyżyć miłością miejsca, trzeba jeść choć za grosz chleba i mieć odzienie na grzbiecie. Proletariusz wciąż szuka zarobku lepszego i poprawy swej nędznej doli. Przebywa tedy miasta, mija zbiorowiska fabryk, które dla niego warte są więcej lub mniej, zależnie od warunku, gdzie więcej albo mniej można zarobić. Przystaje tam tylko, gdzie nań czeka warsztat otwarty. Tam się tylko zatrzymuje, gdzie mu najlepiej. Tam też pracuje chętniej, żyje swobodniej i weselej, pojmuje dziewczynę i powołuje do życia dziecko. Bo nie ma przecie czasu dziecka hodować. Hoduje je bieda, ludzka łaska lub zepsucie, jakiś je rząd na żołnierza zabierze i o coś w dalekim kraju zabiją go obcy i niewiadomi ludzie. Tam to jest ojczyzna robotnika. Jeżeli w tym wałęsaniu się z miejsca na miejsce przebywa jakieś granice i inną jakąś gwarą witających go wyzyskiwaczów jego siły spotyka – cóż go to obchodzi? Patrzy na inne nieco obyczaje i to go jeno rozrywa coś niecoś w nudzie życia. Chodzi przecie tylko o to, gdzie i komu sprzedać swą siłę i owoc jej, swą pracę. Robotnik ten pytał się z ironią, cóż to jest owa „ojczyzna”? Co to jest, na przykład, ojczyzna francuska, którą się tutaj chlubią sfery bogate? Czy Bretończyk tak dalece rozumie południowca i wiele ma z nim wspólnego, kiedy dotąd ani pierwszy ani drugi po francusku nie umieją – i trzeba ich dopiero przymusem uczyć tego „ojczystego” języka? Czy zbytki i przepych paryskiego milionera mają być takim skarbem dla nędzarza proletariusza, ażeby miał za nie na wojnie poświęcać życie swoje albo życie swego syna – bić się na śmierć z kim? Z nędzarzem Niemcem lub z synem tego nędzarza? Każą proletariuszowi z fabryki, żeby bronił interesu właścicieli winnic albo pól, albo zamków, albo pałaców i kamienic, których ten człowiek nigdy na oczy nie widział. Rozkazują mu za swe interesy umierać jego wrogowie, wyzyskiwacze jego siły, grabieżcy jego zarobku. Każą mu walczyć, i z kimże to? Z towarzyszem zza niemieckiego kordonu, którego siły tak samo zostały wyżarte przez tamtejszych zdzierców...

Inny mówca znacznie już wyraźniej zwracał się przeciw samej idei „Pracy”. Twierdził, że biuro takie jest najzupełniej szkodliwe, ponieważ usiłuje podtrzymać kłamliwe dzieło, do którego urzeczywistnienia dąży demokracja nowoczesna, to jest jedność klas. Jest to właściwie instytucyjka na pozór demokratyczna, a w gruncie rzeczy dobroczynna, czysto polska, tkliwie opiekująca się biednymi rodakami. Tę opiekę postanowili rozciągnąć panowie z Passy, z bulwaru Hausmanna i innych nad ubogimi rodakami. Dlaczegóż to? Ażeby tymi rodakami rządzić według upodobania, a nawet, jeśli chęć przyjdzie, sprzedać ich rządowi francuskiemu do kolonizacji Maroka. Robotnicy – dowodził ten mówca – są jedyną klasą, która wskutek warunków swego życia i przez wewnętrzną intencję swych usiłowań chce świat odnowić z gruntu, na warunkach zgoła innych niż jego dzisiejsze, burżuazyjne podstawy. Robotnicy nie powinni znać nic innego, tylko te rzeczy własne: warsztat, zgrupowanie warsztatów czyli syndykat, federacje syndykatów, giełdy pracy i Confédération Générale du Travail. Te objawy i potęgi swej siły powinni znać jedynie robotnicy wszelkiej mowy, którzy na ziemi francuskiej pracują, a więc i polscy. Te objawy swej siły robotnicy tutejsi uruchomiają i organizują do rewolty przeciwko wszechwładzy patronatu burżuazji, która rozporządza się kapitałem i prawem do polityki. Czyż możliwą jest rzeczą, ażeby robotnicy polscy tutejsi nie stanęli ławą do współudziału? Wciąż wzbogacając funkcje tych swoich organizacji robotnicy wydzierają państwu jego prerogatywy. Przez strajki i propagandę strajku generalnego z godziny na godzinę wyszarpują kamienie z fundamentów gmachu kłamstwa.

A cóż to chce czynić rękoma robotników to jakieś polskie zrzeszenie, ta „Praca”? Każe robotnikom przyjmować jałmużnę z ręki tej burżuazji polskiej, co tu w Paryżu od dziesiątków i dziesiątków lat trwoni pieniądze rękoma pracowników wydobyte z ziemi polskiej, każe przyjmować bony z rąk panów jak w instytucji dobroczynnej, umieszcza ich w fabrykach i warsztatach nie z poręki odpowiedniego syndykatu, lecz przez stosunki fabrykanta z jakimś panem z jakiegoś polskiego biura. Któż zaręczy, że w razie strajku i w razie strajku generalnego ci robotnicy polscy dla uzyskania kawałka chleba nie dadzą się zużyć za narzędzie, nie staną ławą przeciwko robotnikom francuskim, nie powiększą armii łamistrajków? Przecież zapewnia odezwa „Jedności”, przemawiająca w imieniu robotników, że oni nie staną do walki o wspólne robotnicze cele. Nade wszystko jednak – powtarzał – ta „Praca” jest szkodliwa jako taka, jako instytucja oparta na fałszu nowoczesnej demokracji, na jedności klas. Stwarza się przez powołanie jej do życia fałsz społeczny, jakieś polskie „getto” pospólnę, nacjonalistyczne, kiedy robotnicy, którzy z ziemi polskiej przybyli na ziemię francuską, powinni przystać do odpowiednich syndykatów, powiększyć o swe piersi wypróbowane w walkach – armię walczącą proletariatu...

Grono kilku osób, inicjatorów „Pracy”, odpowiadało na te zarzuty i krytyki tłumacząc, że to stowarzyszenie założone zostało właśnie w tej myśli, ażeby zniweczyć i wysuszyć polskie „getto”, które, od dawien dawna przez nikogo nie poruszane ani niepokojone w swym gniciu, w Paryżu istnieje. Udowadniano, że jest zamierzeniem „Pracy”, ażeby wszyscy pracownicy polscy, którzy do Paryża i Francji w ogóle przybędą, przeszli przez jej księgi i zostali za jej pośrednictwem połączeni z francuską giełdą pracy i odpowiednimi syndykatami. Armia bowiem „żółtych” może się wytworzyć z żywiołu polskiego we Francji tylko w razie nieobecności takiego domu polskiego. Któż to ma skierować analfabetę polskiego, który nie włada językiem francuskim i nie zna tutejszych porządków, po jego przybyciu w granice tego kraju – do syndykatu? Czy to ma czynić urzędnik w Bibliotece orleańskiej, czy urzędnik w małej Czytelni, obadwaj zajęci umieszczaniem książek na półkach i w katalogach, a bynajmniej nie robotników w fabrykach i instytucjach? Na zarzut, że „Praca” podoba się magnaterii i burżuazji polskiej tylko dlatego, że chce krępować i wytępiać chodzików, odpowiadano pytaniem, czy nietykalność i prosperowanie chodzików tak są drogie dla krytyków „Pracy” – i z jakiej racji? Zapytywano również, czemu osoby, które tak doskonale widzą wady tej nowej instytucji, które tak nieomylnie wiedzą, co robić z pracownikami polskimi, nie zajęły się dotąd przyłączaniem ich do armii walczącego proletariatu francuskiego, najspokojniej cierpiały widok najpotworniejszego, najohydniejszego z handlów ludźmi i nie zajęły się nawet tym, żeby przy syndykatach francuskich utworzyć przynajmniej jakieś paralelki dla robotników polskich, gdzieby się ci ludzie mogli rozmówić i poinformować w zrozumiałym dla nich języku? Udowadniano przeciwnikom egzystencji „Pracy”, że syndykaty francuskie nie mogą częstokroć dostarczyć roboty swym własnym członkom tutejszym, czyli w skróceniu mówiąc, Francuzom. Pytano, do jakiego syndykatu przyłączyć robotników rolnych, kiedy we Francji syndykatów rolnych, po prawdzie, szczerze mówiąc, nie ma? Zapytywano wreszcie, gdzie podziać ludzi napływających wciąż z „ziemi polskiej”, którzy są niejako bezklasowi i bezsyndykatowi, na przykład lokajów, stangretów, kucharzów, biednych muzyków, pracowitych włóczęgów bez określonego zawodu a gotowych wszystko robić, zgoła obdartusów do wszystkiego, którzy by przecie jeszcze pracować mogli i nieraz chcieli szczerze, w których się jeszcze ludzka dusza plącze?...

Ale wówczas zerwała się burza. Robotnicy uświadomieni, dobrze jedzący, syci, nieraz wytwornie odziani, poczęli krzyczeć masowo, że oni nie chcą należeć do czegoś, co ma być towarzystwem dobroczynności, że nie myślą popierać tej „Pracy” i że się z niej wypisują. Ponieważ zaś to biuro mogło istnieć i mieć jakąś wartość o tyle, o ile by się przekształciło na instytucję robotniczą, a więc o ile by ogarnęło całość polskiego świata pracy i miało jego poparcie – inicjatorowie jego powstania zaproponowali, że skoro „Praca” obecna nie odpowiada życzeniom robotników, niechajże ją robotnicy sami wezmą w swe ręce, utrzymają i prowadzą, albo wreszcie niech ją rozwiążą i coś innego na to miejsce wytworzą. Ale niech co innego na pewno wytworzą! Niech zaraz określą, co wytworzą! Niech udowodnią, że zaczynają tworzyć niezwłocznie!

Inicjatorowie założenia „Pracy” zaproponowali zerwanie stosunków z „Jednością”,– odrzucenie jej pomocy na dzierżawę lokalu i wydatki z istnieniem takiego biura związane oraz objęcie tejże „Pracy” przez samych robotników, skoro im spółka z tak zwaną „burżuazją” nie dogadza. Lecz wówczas jeden z wielkorządców partyjnych postawił wniosek przeciwny, mianowicie, żeby się pobierania funduszów z „Jedności” nie wyrzekać, pieniądze te brać – „owszem” – tylko nie wchodzić z tamtą instytucją w żadne prawne stosunki i zobowiązania. Było to wyjście tak dowcipne i nowe, że sami robotnicy stojący pod rozkazami tego doradcy nie głosowali za tym wnioskiem. Tylko on sam i dwie jeszcze osoby poparły go przez podniesienie ręki.

Ryszard Nienaski siedział w kącie wielkiej izby, w dymie nieprzejrzanym z papierosów, w zaduchu nie do wytrzymania, w tym chaosie zdań, instynktowych okrzyków, wrzasków, sprzeczek na uboczu... Lampy gazowe pod sufitem przygasły od potwornego powietrza, istnego gnoju w przestrzeni. Trudno było dech złapać. Lecz nie fizyczne udręczenie przytłaczało go tego wieczora. Nie odzywał się. Słuchał i patrzał. Był po stronie tych robotników. Rozumiał, co mówią. Tak, wszystko tak... Przytwierdzał. A przecie w mowie ich, w rubasznych, zaciekłych wykrzykach, w mściwych spojrzeniach, w niewybrednych dowcipach, we wszystkim, cokolwiek mówili, czuł tylko materialną ich rację, jakiś chwilowy rezon i nad czymś przewagę. W sobie przez wewnętrzną intuicję, wiedział co innego. Nie umiałby zaprzeczyć żadnemu z przemądrzałych wywodów, które tak nieodparcie, czarno na białym okazały, że nie masz ojczyzny, a przecie wiedział, że to wszystko jest mizernie skłamane, i to od a do zet.

Do najbliższego towarzysza, który podrwiwał tęgo z owej „ojczyzny”, nachylił się i spytał ochrypłym głosem:

– A gdy pod Małogoszczem, wiecie, wtedy... A gdy tam biła się szlachta i różne niby „klasy”, to byście także nie poszli? Siedzielibyście w domu, w izbie, w suterynie, na poddaszu? Patrzylibyście z dala i z góry, jak to tam Dobrowolski...

Tamten coś niechętnego mruknął. Wnet pokazywał sąsiadom tego „inteligenta”. Inteligent zasie czuł, że nie to rzekł, co należało, co chciał wyrazić, że nie ma racji, aczkolwiek posiada w sobie prawdę o tej rzeczy, że w ogóle nie ma tu o czym gadać. Pierwszy to raz w życiu wesoły Ryś Nienaski poczuł szczególniejszą boleść, bezsilną a do obłąkania głęboką zgryzotę. Jak gdyby się szatan pazurami i zębami wszczepił w serce, uwiesił u niego i wżerał w nie coraz mocniej. Nie było rady, nie było środka, żeby dyndające jego. cielsko od serca odtrącić, zmiażdżyć, zniweczyć, zabić.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.