Maria Rodziewiczówna

Pleśń, Ryngraf, Farsa panny Heni

Warszawa 2016

Spis treści

Pleśń

Ryngraf

Farsa panny Heni

Pleśń

Była zima, do parterowej izby ojca Wincentego cisnęło się biedactwo z całej kamienicy. Izba była obszerna i ciepła w długim podwórzu otoczona wkoło mieszkaniami ubogimi, w których stale panował niedostatek, choroba, występek i ponurość złej doli.

Wincenty Jakuszyk stanowił wyjątek. Z zawodu stolarz; gdy się zestarzał, oddał warsztat synowi, a sam nie mogąc żyć bezczynnie, założył w tej izbie pracownię reperatorską. Był prawdziwym mistrzem w odświeżaniu antyków, w łataniu i klejeniu starych gratów, i miał do tego żmudnego fachu prawdziwe amatorstwo.

Pracował nie tyle z potrzeby, bo posiadał mały kapitalik, ile z zamiłowania do zajęcia i miał już taką naturę, że go wszystko cieszyło, zajmowało – i już tak dane mu było w duszy, że ludzie lgnęli do niego, jakby czuli, że ich lubi. W dzień było jeszcze w izbie jako tako przestronnie, ale byle wieczorem zapalił lampę, jak te ćmy ściągało wszystko do ojca Wincentego.

Juści nie było to towarzystwo z frontu ani z pierwszego piętra: przychodziło dwóch druciarzy i piekli w piecyku kartofle, przychodził niemy Franek, syn praczki, przychodził Żydek krawiec, Mendel, i grzał się w kącie przy kuchence, przychodził pan Wyszyński, żyjący z przepisywania akt, i Wojciechowa, wdowa, matka trojga dzieci, utrzymująca się z posługi, i grubas Szynkiel, sprzedający za Żelazną Bramą wybrakowaną porcelanę, a już rej wodziła, i prawie się czuła sublokatorką panna Katarzyna Jeleniewicz, hafciarka, mieszkająca w przybudówce na podwórku obok śmietnika. Druciarze, Mendel, Wojciechowa przychodzili do kuchenki jak do własnej. Grzali się, piekli kartofle, gotowali herbatę – ojciec Wincenty już zwykł wieczorem ogień rozpalać dla nich, choć dowodził, że to do kleju mu potrzebne.

Reszta gości cisnęła się do stołu i do lampy. Wyszyński rozkładał swe papiery, panna Katarzyna haft, Szynkiel kleił porcelanę, niemy Franek sadowił się naprzeciw gospodarza, przypatrywał się robocie i pomagał.

Oprócz tych stałych gości zdarzali się przejściowi. Wstępował każdy, kto czegoś potrzebował pożyczyć, dostać, poskarżyć się, opowiedzieć, poradzić się – czasem byle się pośmiać, bo ojciec Wincenty wesół był i żartobliwy. Było w tej izbie jasno, ciepło i jakoś tak każdemu swojsko.

Otóż pewnego wieczoru w październiku kompania była w komplecie i panna Katarzyna wchodząc ostatnia oznajmiła, że do grajka poszli goście, bo ją pytało jakichś dwóch panów, czy pan Sulima zawsze tu mieszka.

Grajek zajmował pokój nad ojcem Wincentym od trzech lat i dużo o nim było gadania w kamienicy. Naprzód się ożenił, potem umarło mu malutkie dziecko, wreszcie przed rokiem żona go porzuciła. Tyle tematów na języki kumoszek z panną Katarzyną na czele.

– Może to od żony nowe swaty. Warto, żeby ją nazad wziął, ona podobno śpiewa w teatrzyku.

– Słyszała ją panna Katarzyna. Winszuję! To panna Katarzyna tam bywa? – zaśmiał się gospodarz.

– Takie żarty! Wcale na ten przykład nie byłam w Paryżu, a wiem, że tam jest Marsylianka.

– Aha – to racja. A co to, Marsylianka?

– Co się pan Wincenty ze mną droczy. Myśli, że nie wiem. Oho! Marsylianka, to taka kobieta co po ulicach śpiewa!

Pan Wyszyński nawet się uśmiechnął i zmylił w przepisywaniu – zaczął skrobać scyzorykiem.

– Leciwa ta kobieta, bo już sto lat w Paryżu śpiewa. No, a o Sulimowej kto mówił?

– Kelner jeden, co ją tam widział! Pan Wincenty to jeden tylko upiera się, że ten grajek to jakieś cudo!

– A pannie Katarzynie co on złego zrobił! Chyba to jedno, że się z panią nie ożenił.

– Och – nie bardzo wielkie szczęście to zamążpójście.

Ja to wcale za tym nie płaczę. Ale ja spytam co grajek komu zrobił dobrego? Czy kto słyszał od niego choć dobre słowo.

– Ja u niego nocowałem cały miesiąc! – odezwał się Mendel ze swego kąta.

– No, to może on żydowski dobrodziej! – mruknęła.

Na górze dał się słyszeć hałas przewracanych mebli, po chwili szybkie kroki na schodach.

– Ot i poszli sobie goście – niedługo bawili! – ozwał się Szynkiel. Co on ma być wesół albo szukać kompanii. Wstyd mu za tę żonę.

– Dobry musiał być – kiedy od niego uciekła!

– Oj i ten kobiecy naród jak się uda, to bez pory zamęczy! – rzekł flegmatycznie starszy druciarz. U nas była jedna baba...

Trza lubić jak duszę, a trząść jak gruszę – przerwał Wincenty.

– Pan Sulima dobry człowiek – szepnął Mendel. – Tamtej zimy to on mnie na świecie utrzymał.

Panna Katarzyna zagadała o innych podwórzowych sprawach – upłynęła dobra godzina – nagle niemy Franek coś zabełkotał – patrząc w sufit. Mimo woli wszyscy spojrzeli – na suficie była ciemna plama.

– Co to? – spytała panna Katarzyna.

– Krew! – krzyknął Wincenty. – Ludzie – tam na górze – zamordowali Sulimę!...

Rzucili się wszyscy bezładnie do drzwi i na schody. Druciarze dopadli pierwsi. Drzwi były tylko przymknięte – w pokoju paliła się lampka, leżało przewrócone krzesło – a przy łóżku, twarzą do ziemi skurczony – grajek. W jednej chwili stancja była pełna ludzi i wrzawy. Mężczyźni podnieśli rannego. Miał całe piersi i ręce, którymi ranę snąć cisnął, lepkie i czerwone – kałuża krwi na ziemi, twarz śmiertelna.

– To ci dwaj, co byli! To ci dwaj! – krzyczała panna Katarzyna.

– Wody, bandaży! – wołał ojciec Wincenty.

Z całej kamienicy ludzie biegli, rósł hałas i bezładne opowiadania. Zjawił się stróż z policjantem, wezwano pogotowie.

Zanim przybył lekarz, obnażono i przewiązano jako tako ranę. Grajek żył, był dźgnięty nożem w piersi, krwi zeszło masę, ale dyszał.

Oczy miał zamknięte i milczał. Policjant rozpoczął badanie świadków i zapisywał:

Grajek nazywał się Michał Sulima, był skrzypkiem w orkiestrze – mieszkał w kamienicy od trzech lat – dwa lata z żoną – od roku sam, spokojny człowiek, nietowarzyski – wieczory spędzał w domu, płacił komorne akuratnie – nikt mu nie usługiwał, jadał na mieście – gości nie miewał. Tyle o nim wiedział stróż i rządca. Potem panna Katarzyna opowiedziała swe spotkanie z dwoma porządnie ubranymi panami, którzy ją spytali czy pan Sulima tu mieszka i poszli na górę. Mroczno było – twarzy nie zauważyła – jeden był kulawy, drugi miał na sobie palto z peleryną – tyle pamięta.

Przybyło pogotowie, lekarz obejrzał chorego i potwierdził, że cios był zadany długim wąskim nożem zapewne, że skierowany w serce ośliznął się – i przebił płuca. Rana nie była śmiertelną, ale upływ krwi znaczny i stan wielkiego osłabienia. Sanitariusze dźwignęli chorego i unieśli go do karetki – policjant opróżnił pokój z ludzi i opieczętował. Publika poczęła się powoli rozpływać, snując tysiące komentarzy. Nazajutrz brukowa gazetka umieściła krótkie sprawozdanie o wypadku i na tym się historia mordu Michała Sulimy dla szerszej publiczności zaczęła i skończyła.

On sam ocknął się w sali szpitalnej. Ocucił go przeciągły głuchy jęk sąsiada. Spojrzał, sala była wielka, mroczna, pełna ciężkich dyszeń, stękań westchnień – na dworze była noc.

Sulima spróbował się nieco dźwignąć – i osłupiałym wzrokiem przeszedł po tych mrokach.

– Szpital! Śmierć! – pomyślał. – Ot i taki kres.

Na silniejszy jęk sąsiada poruszyła się w głębi szara postać, zabielał kornet szarytki.

Zbliżyła się – pochyliła nad jęczącym.

– Oj, dobrodziko, mnie już koniec! – zaszemrał.

– Módl się, módl! Pan Bóg łaskaw! – odszepnęła.

– Jeśli łaskaw, niech rychlej śmierć da! Nie mogę już wytrzymać! Dobrodziko, jak umrę, dajcie wiadomość matce. Pamiętacie adres: Wołyńska gubernia, Zasławce – wdowa Ubyszowa – na plebanii u księdza Świrki – ja już tam nie wrócę. Mój Boże, a matka czeka, o głodzie i chłodzie – wszystko na mnie oddała – teraz chyba żebrać.

– Bóg jej nie opuści. Módl się – chcesz – ze mną. I poczęła powoli, słowo po słowie, gorącym szeptem.

– Ojcze nasz, któryś jest w niebie, święć się imię Twoje, przyjdź królestwo Twoje.

– Przyjdź królestwo Twoje, domówił chory – i ucichł. Jakieś rzężenie chrapliwe już tylko wychodziło z krtani, rozpoczęła się agonia.

Zakonnica uklękła, zaczęła modlitwy przy skonaniu, kilku chorych podniosło się na posłaniu, Sulima patrzył – ale obejmowała go gorączka, wzrok się zasnuwał jakąś mgłą, pamięć mętniała – myśli kłębiły się bezładnie, ogarniała niemoc straszna, najdłużej wracało w mózgu: Zasławce, wdowa Ubyszowa – przyjdź królestwo Twoje – i wreszcie nic.

Potem, ale już długo potem, gdy mu wróciła przytomność i wyszedł z niebezpieczeństwa, oznajmiono mu, że ma składać zeznanie przed sędzią śledczym.

– Nic nie mogę objaśnić! Nic nie pamiętam! – rzekł spokojnie. – Nie znam tych ludzi!

– Tak! Dlaczego jednak świadkowie twierdzą, że zastali lampę zapaloną?

Sulima popatrzał na papiery, które sędzia przeglądał i zamyślił się.

– I znaleziono was daleko od łóżka, przy komodzie, szuflada w niej była otwarta i rzeczy rozburzone.

– Musieli ograbić, gdym padł – nie pamiętam.

– Ale pamiętacie, co było w komodzie?

– Trochę gratów, bielizny, odzież, książki.

– Oto spis – co znaleziono w szufladzie.

Sulima spojrzał na papier – czytał powoli.

– Nic nie brak?

– Nic!

Spojrzał spokojnie w oczy sędziego.

– Nie macie na nikogo podejrzenia?

– Nie.

– Mieliście może niechętnych, wrogów?

– Nigdy nikogo nie skrzywdziłem.

– To nie racja.

– Z mojej strony to racja. Za innych nie odpowiadam. Myślę, że byli to jacyś rabusie przygodni, zastali drzwi otwarte – weszli, myśleli się obłowić. Nie wzbogacą się z tego, co wzięli.

– Więc coś wzięli?

– No – moją krew, prawie życie. Co ja więcej mieć mogę – odparł żywo. Nikogo nie posądzam, ludzi tych nie znam, jeśli się niejasno tłumaczę, to dlatego, że sam szczegółowo nie pamiętam. Mam jeszcze bardzo osłabioną głowę. Zresztą po co sprawa, panie! Ja do nikogo pretensji nie mam.

– Sprawiedliwość i prawo nie może na mord pozwolić.

Sulima uśmiechnął się blado.

– Czy to dopiero mord, jak krew przelano! – rzekł.

Kazano mu podpisać protokół i wrócił na salę.

Leżał zwykle dnie całe bez ruchu i głosu, jakby spał – odwiedził go raz tylko ojciec Wincenty stolarz – i krawiec Mendel. Stary mu opowiadał, że wziął do siebie jego szczygła z klatką, a Żyd jakby zawstydzony, gdy już odchodzić miał, położył na łóżku dwa jabłka. Zresztą nikt się nie zgłosił. Zrazu, gdy była godzina odwiedzin patrzał na wchodzących – potem nie podnosił oczu. I tak powoli zdrowiał, aż dnia pewnego doktor kazał go wypisać.

Pożegnał tedy serdecznie siostrę Józefę – i spytał, czy już napisała do owych Zasławic – do wdowy Ubyszowej o śmierci syna.

Dawno napisała i odesłano węzełek szmat. Sulima pomyślał chwilę, wreszcie spytał o szczegóły choroby Ubysza. Dowiedział się, że umarł po operacji odjęcia nogi – z gangreny. Nic zresztą o nim zakonnica nie wiedziała.

Gdy Sulima wyszedł ze szpitala, była późna, szara jesień. Powlókł się, trzęsąc, do domu. Dowiedział się od stróża, że gospodarz żąda komornego za ubiegłe dwa miesiące, a w przeciwnym razie zafantuje rzeczy. Stancja była nieopalona, z zaduchem wilgoci, pusta prawie. Sulima spojrzał na komodę i przede wszystkim otworzył wierzchnią szufladę.

Obojętnie odgarnął odzienie i bieliznę, sięgnął w głąb pod papier, osłaniający deski i wydobył zwitek papierów, związany nitką. Nitkę tę zerwał, z papierów wybrał kilka – wsunął do kieszeni surduta, resztę odłożył na powrót – potem przewrócił całą zawartość szuflady i uśmiechnął się.

– Pugilares wzięli! – szepnął. Usiadł na łóżku i zamyślił się. Dzień się kończył, w pokoju wtopionym między ścianami kamienic było już zupełnie mroczno. Ktoś do drzwi zapukał i wszedł stary Wincent.

– Dowiaduję się, że pan wrócił! Ależ tu chłód – chodź pan do mnie szczygła zobaczyć. Bestia tak śpiewa, że aż miło słuchać. No, jakże się pan czuje? Słabo jeszcze?

– Ot, znośnie. Nie ma czasu się pieścić. Trzeba żyć.

– No i nie złapali hyclów? Okradli pana?

– Wzięli, ile było w komodzie. Teraz za zaległe komorne trzeba graty zbyć. Żeby choć starczyło.

– Nie oddawaj pan Żydom – ja nastręczę kupca. To warte ze trzydzieści rubli.

Sulima spojrzał po gratach, wspomniał, jak je zbierał sztuka po sztuce całe cztery lata.

– To i wystarczy dla gospodarza! – rzekł spokojnie. Stary się roześmiał.

– W panu to nijakiej żółci nie ma. A toć by pan choć nasobaczył, żeby sobie ulżyć!

– Już kląłem kiedyś!

– A to bym też do upadłego tych zbójów szukał, pomsty i sprawiedliwości dochodził.

– Już i tego kiedyś próbowałem. Nie będę więcej.

– Iii – niecierpliwie fuknął stary – bo też z pana cały pantofel. Aż złość patrzeć. Wszystko się panu rozłazi.

– Nie umiem swojego ni trzymać, ni bronić. Ja to sam czuję – i ustąpię ludziom z drogi, wszystko oddawszy.

– Ale, spróbuj pan! A co jeść będziesz jutro?

Sulima ramionami ruszył. Stary splunął ze złością.

– No, chodź pan tymczasem do mojej izby, do ciepła, do światła. Juści, że w takim położeniu, to może z człowieka cała moc opaść.

Ale Sulima się nie poruszył.

– Dziękuję, ojcze Wincenty, ale zaraz wyjść muszę na miasto i późno wrócę. Trzeba o jutrze pomyśleć. Jeśli wasza łaska, to bym chciał co rychlej graty zbyć, choćby jutro.

– Dobrze – dobrze – to się zrobi. Ale rozumniej by było, żebyście nie latali tak zaraz ze szpitala.

– Aha, a co jutro jeść będę – odparł z uśmiechem bladym Sulima.

Stary mrucząc wyszedł. Tedy grajek się ubrał w palto i wysłuchawszy, że na schodach cicho, wysunął się na podwórko.

W bramie rzekł do stróża:

– Ojciec Wincenty obiecał mi na jutro kupca na graty. Niech się gospodarz o tę zaległość uspokoi.

– No to gospodarz mówił, co by pan i za miesiąc z góry zapłacił, bo bez gratów, to zabezpieczenia nijakiego nie będzie.

– Ha, no – to się wyprowadzę!

*     *

*

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.