Maria Rodziewiczówna

Byli i będą

Warszawa 2015

Spis treści

Rozdział I

Rozdział II

Rozdział III

Rozdział IV

Rozdział V

Rozdział VI

Rozdział VII

Rozdział VIII

Rozdział IX

Rozdział X

Rozdział XI

Rozdział I

Wielkie bory, co pokrywały prawie całą okolicę, przerżnięte były szerokim szlakiem pocztowego gościńca. Na drodze i w borze była wielka cisza. Ścieżką przydrożną, pod cieniem starych sosen, szła szara postać żebraczki. Chustą okryta, sakwami obwieszona, kijem się podpierając, szła szybko, cicho, ledwie, zda się, bosymi stopami tykając ziemi. Spod chusty wyglądała twarz brunatna od skwaru, sucha, ostra, z czarnymi, bystro patrzącymi oczami. Krok miała tak chyży, że mogła sprostać końskiemu truchtowi, a ruchy żywe i młode. Nie ustawała, dopóki bór ją otaczał, ale oto sosny poczęły się mieszać z świerkami, droga pochylać się lekko, łagodnie, drzewa jakby się rozstępować i oto gościniec wpłynął na szeroki szmat pól, łąk obejmujący, jak okiem sięgnąć, żyzną, ludną, zbożną równinę.

Na granicy borów i pól, jakby warta lasu, stał stary dąb, a po drugiej stronie drogi kapliczka drewniana, daszek na czterech rzeźbionych słupkach okrywający niezdarną drewnianą figurę świętego Kazimierza.

Tutaj zatrzymała się żebraczka i jęła się bystro po okolicy rozglądać, jakby rozważając, dokąd po chleb i nocleg skierować się miała.

Na widnokręgu dwór czerniał duży, szeroko rozsiadły, łącząc się z gościńcem dwoma rzędami topoli; wprost długą linią ciągnęła się wieś, a na lewo, jak bukiety, rozrzuconych było kilkanaście osad, otaczających drewniany niepozorny kościółek; het, na widnokręgu znowu bory obejmowały kraj w ciemną ramę i ku nim chyliło się słońce, znacząc odwieczerz sierpniowego dnia. Po polach, jak mrówki, uwijali się ludzie.

Szelest rozchylanych gałęzi przerwał ciszę boru. Żebraczka dosłyszała i w okamgnieniu skurczyła się, zmalała, do ziemi, zda się, przypadła – miała pozór stuletniej baby – obejrzała się.

Z lasu wyszedł na drogę drab w mieszczańskiej kapocie, rosły, barczysty, patrzący spode łba. Przyjrzał się starej, potem zerknął mimochodem na dąb i spytał:

– Ty co tu robisz, starucha?

– Z daleka idę, po prośbie.

– Nu, to idź, czegóż stoisz.

– Tak sobie, przystanęłam, by spocząć. Wy tutejszy?

– Tobie co do tego?

– Chciałam spytać, czy dwór bogaty? Warto wstąpić?

– Ten tam? Kozary? Tam pusto.

– Jak to?

– A tak to. Pana Hrehorowicza rozstrzelali, a pani z dzieckiem kędyś u krewnych. We dworze stoją jenisiejcy.

– I nic im z tylu dostatków nie zostało?

– Komu? Hrehorowiczom? A cóż miało się zostać? Może te Grele, gdzie stara siedzi, jego matka. A ty ich znasz?

– Byłam kiedyś przed laty w tych stronach, tak sobie przypomniałam. Cały kraj znam.

– To nie warto było w te strony wracać.

– Ot, do kościoła pójdę. Ksiądz opatrzy.

– Ale, opatrzy, spodziewaj się. Już go dawno nie ma. Kościół zamknięty.

– Więc któż jest?

– Pustka. Wszędzie, het. W Kozarach, w Krośnie, w miasteczku, po wsiach, po dworach. Ot, do krośniańskiej szlachty idź. Ci jeszcze siedzą!

Baba stęknęła głucho, na kiju wsparta powiodła oczami wkoło. Zatrzymała je na kapliczce.

– Figura się też zwaliła? – szepnęła.

– Co się miała walić. Toćby odnowili! Bawili się goście, krzyże wszystkie powalili, nie widzisz to?

Wskazał na dąb, na leżące potrzaskane drzewo Bożej Męki i dodał ze śmiechem:

– U nas teraz porządnie i cicho. W borze nawet dzięcioł nie kuje. Ruszaj, gdzie chcesz, nic cię złego nie spotka, boś stara i nie – urodziwa.

Baba podreptała naprzód i skręciła na polną drożynę ku krośnieńskim sadybom; drab przepadł w gęstwinie. Teraz widok szeroki zginął z oczu żebraczki, widziała tylko poletka różnobarwnej ścierni, owsiane półkopki, zieloną nać kartofli po zagonach. Weszła w szachownicę pól szlachty krośniańskiej – zmierzała ku obejściom gospodarskim. Po drodze ludzie pracujący nie podnosili prawie oczu na nią. Mężczyźni ładowali owies na fury, kobiety wyrywały len. Strojem się tylko różnili od chłopów, zresztą pracowali ciężko, wyglądali ubogo. Kobieta zaczepiła wreszcie młodą dziewczynę wiążącą len w snopy i tak zajętą i zamyśloną, że drgnęła słysząc ludzką mowę.

– Pochwalony. Czy u was przygarnięcie na noc dostanę? Z daleka idę! Ustałam! – żałośnie przemówiła stara.

– Idźcie śmiało. Ot, pierwsza nasza zagroda. Matka was przyjmie.

– Psów się lękam, już raczej pomogę, to razem pójdziemy. Dziewczyna w milczeniu przystała. Stara poczęła powrósło rozścielać i gadać.

– To u was po okolicy jak mór przeszedł. Dziewczyna poruszyła brwiami.

– Dwór przepadł, ksiądz przepadł, kościół zamknięty. Jakoście cudem ostali – biadała dalej stara.

– Małe ludzie my, nieznaczne.

– A u was, u szlachty spokój? Byli pewnie chłopcy w partii, nie wzięli kogo?

– Nie. Wszyscy doma. Ale nie wiadomo co będzie. Ktoś nas zgubić chce. Wy od miasta idziecie?

– Od miasta.

– Na dębie, co u boru stoi, naprzeciw kapliczki, niceście nie widzieli?

– Nie. Co miało być?

– Wisielec.

– Widziałam, po naszym kraju chodząc, dużo wisielców.

– Dwóch ktoś powiesił jenisiejców, broń Boże trzeci, tośmy przepadli. Za tamtych siekli gospodarzy.

– Waszych? Dlaczego?

– Bo dąb na naszych gruntach. Teraz co nocy chłopcy wartują tam, żeby dopilnować. Jakbyśmy złapali, kto to czyni, dostawiliby do naczelnika.

– Tak się to boicie! Oj, widać, że wam jeszcze żaden palec nie obierał, tak się boicie!

– Dobrze wam mówić, te sakwy mając i nikogo swego i chleba prosząc.

– A to myślicie, że od urodzenia tak sama byłam i z sakwami na świat przyszłam, na drodze. Oj, było wszystko, a póki było, był lęk i żal stracić, i troska, by uchować. To tak tylko do pierwszego kucia, do pierwszego ognia, do pierwszego rozgrzania. Jak żelazo człowiek jest. Wy się jeszcze wszystkiego boicie, bo wasze dobro i dostatki wszystkiego się boją. Złodzieja i ognia, i prawa, i siły.

Dziewczyna przestała wiązać snopy; patrzała na starą.

– Napatrzyli my się, napatrzyli. Ot, w Kozarach pan Hrehorowicz nic się nie bał i nie ma go. A nasz ksiądz też nic się nie bał i ot, ni księdza nie ma, ni kościoła. Jak się nie lękać!

– Jak na was przyjdzie, to się nauczycie.

– Czego się nauczymy?

– Co to jest.

Wyprostowała się i rzuciła ręką het szeroko wkoło siebie, a potem stanęła z oczami podniesionymi w niebo, bez dźwięków poruszając ustami. Dziewczyna zrazu zdumiona, zaciekawiona, zrozumiała wreszcie, że to obłąkana i obejrzała się, jak by jej się pozbyć lub uciec.

Na szczęście wóz się ukazał na drodze, powoli się wlokąc.

A stara z szeptu przeszła w wyraźną mowę.

– Bo ziemia jałowieje, gdy żelazem jej nie ruszą, bronami nie poszarpią, potem krwawym i łzami nie zleją. A cep ziarno wyłuskuje, co pod ziemię kły puszcza i, lodami skute, czeka wiosny!

Wóz nadjechał. Bokiem siedząc, z nogami między szczeblami drabiny, powoził nim szlachcic.

– Panie Wincenty, może byście mój len po drodze podwieźli – poprosiła dziewczyna.

– Radem usłużyć pannie Marcelce.

– Pan z miasteczka?

– Pańszczyznę odrabiałem teraźniejszą. Aż do Uhlan pędzili po mąkę i kaszę! Nawet zapłacili.

Podniósł czapkę i pokazał czerwoną szramę. Potem, nosząc wraz z dziewczyną snopy na wóz, mówił krotochwilnie.

– Powiedział starszy: na tiebie, stupaj! Ja czapką przykrył, żeby nie zgubić, i pojechał. Pan ojciec wasz już wstał?

– Leży cały siny. A pan Kalasanty to nie wytrzyma, już i mowę stracił.

– No, nie dziw. Siedemdziesiąt lat to już nie pora w skórę brać. Spotkałem waszego Wiktora pod miasteczkiem, myślałem, że pojechał na zapowiedzi dawać.

– Nie do wesela nam teraz! – szepnęła dziewczyna.

– Wszystko swoim porządkiem. Słyszę, na przyszły tydzień z miasteczka goście wyjdą i spokój wróci. Co to za stara? Niemowa?

Żebraczka siedziała na skraju drogi, bez ruchu patrząc w jeden punkt. Dziewczyna szepnęła parę słów i szlachcic rzekł z politowaniem:

– Chodząc po naszych drogach teraz, to dur łatwo napaść może. No, gotowe, wstąpię do państwa za jednym zachodem chorego kuma odwiedzić. Hej, matka, jak chcecie wieczerzy i noclegu, to idźcie za nami.

Ale stara zdawała się nie słyszeć. Tak ją zostawili.

Wieczór zachodził; po polach rozległy się nawoływania do powrotu do osady. Nad dworkiem zakwitły dymy z kominów, od pastwisk ciągnęło bydło. Jak zwykle, jak co roku, co wieczór, od setek lat. Tylko nigdzie nie słychać było śpiewu, śmiechu, wesołego pokrzykiwania młodzieży, pastuszej fujarki, kościelnego dzwonka na Anioł Pański. Kraj umilkł, ludzie oniemieli!

Żebraczka podniosła się z zagona na turkot nadjeżdżającego wozu. Ten był wysłany kilimkiem, zaprzężony w parę koni i siedział na nim młody chłopak w szarym samodziałowym surducie i kraciastych spodniach.

Stara zatrzymała go jękliwą prośbą:

– Gospodarzu młody. Podwieźcie mię, zanocujcie. Nogi nie słuchają, głodnam, psów się boję!

Zawahał się chwilę, wreszcie konia wstrzymał.

– Siadaj. Niewesoły będzie u mnie nocleg. Przysiadła na słomie z przodu, ruszyli.

Przyjrzała mu się nieznacznie. Miał zacięte usta, oczy siwe, twarz suchą, wyraz uporu i siły w całej głowie i postaci.

– Z daleka idziecie? – zagadnął.

– Oj, aż zza Bugu. W Ostrej Bramie byłam; wędruję po proszonym. Pacierze umiem, pieśni wszelkie, trochę na lekach się znam. Ot żyję.

Spotkali dwóch ludzi naprzeciw idących. Zamienili pozdrowienie.

– Dziad żyje? – spytał chłopak.

– Żyje, ale podobno kiepsko z nim. A ty księdza nie zastałeś?

– Pojechał do Grel spowiadać tam kogoś i chować. Czekałem, nie doczekałem się, może go wzięli. Do Grel straszno jechać. Każdego zapisują, kto tam się pokaże. A wy na wartę idziecie do dębu?

– Aha. Nie słyszałeś czego w miasteczku.

– Nie. Śpieszyłem.

Minęli się. Stara się odezwała:

– To dziadek wasz słaby?

– Onegdaj na rynku dziesięciu naszych, samych najważniejszych gospodarzy, karanych było. Tamci młodsi, wytrzymali. Jego na wozie przywiozłem.

– Stary bardzo?

– Siedemdziesiąt lat sobie rachuje, ale nie poznać było. Wojskowy człowiek. Z nieboszczykiem Hrehorowiczem, ojcem tego, co dopiero rozstrzelali, to jeszcze w polskim wojsku służył. Taki, sądzone było, że z choroby nie umrze.

– A ojciec wasz doma?

– Pomarli z matką na cholerę. My z dziadem tylko na gospodarce. Babkę pochowali w poście.

Wjechali między osady, co niedaleko siebie, na wzór wsi rozrzucone leżały, sadkami przedzielone.

W domach już świeciły ognie, gumna były pełne zboża, po sadach owoc dojrzały woniał.

Stanęli wreszcie u jednych wrót i skręcili na podwórze. Chłopak jął żwawo konie wyprzęgać, stara weszła do chaty, do izby, gdzie się świeciło. W izbie bielonej, wyższej i strojniejszej od chłopskich, leżał w kącie na łóżku stary, łysy człowiek. Oczy miał przymknięte i dyszał. Koło niego na stołkach siedziały dwie kobiety sąsiadki i dziewczyna, którą żebraczka widziała w polu. Obejrzały się na skrzyp drzwi, dziewczyna coś szepnęła jednej z kobiet, ta wstała.

– A kto tam? – ozwał się nagle chory.

– Uboga, na nocleg, jeśli łaska.

– Nocuj. Wędrował i ja tak kiedyś. Nakarmijcie, niech spocznie!

Stara usiadła na ławie u progu, zdjęła sakwy. A wtem młody wszedł do izby, przystąpił do łoża, popatrzał. Stary go poznał oczu nie otwierając.

– A co? Znowuś konie zgonił darmo. Nie ma księdza?

– Do Grel pojechał, a tam nie puszczają. Warta stoi. Co miałem robić!

– Nic. Nie twój kłopot. Już ja się przy apelu wiem jak wytłumaczyć, żem przyszedł bez pomazania.

– Oj, Boże mój, dziadku, nie mówcie tak – szepnął żałośnie młody.

– Dureń jesteś! – rzekł stary rozwierając oczy. – Żałujesz to mi takiej śmierci. Nieboszczyk kapitan do końca żałował, że na polu nie został.

– Bodajby tym ścierwom cholera kiszki pokręciła za moją żałość po was!

– Cicho, cicho! – upomniała jedna z kobiet poglądając na żebraczkę.

– Dureń jesteś! – powtórzył stary. – Chciałeś, bym cię ciągle niańczył. Już ci pora swoim rozumem żyć. Słuchajże teraz i byś wszystko spełnił.

Z wielkim wysiłkiem sięgnął pod poduszkę i wydobył kluczyk.

– Na, masz. To od skrzynki, co w świronku stoi za drzewem. Tam znajdziesz mój przyodziewek, co go na Zmartwychwstanie trza na sobie mieć. Uchowałem go, cały żołnierski rynsztunek. Obleczesz mnie weń, krzyżyk do piersi przypniesz, a on szmat chorągwi, co tam na spodzie leży, to mi pod głowę do trumny dasz. A pochowasz mnie choć i bez księdza, ale na naszym cmentarzu, do miasteczka nie wieź!

– Panie Kalasanty, toć zgubicie chłopca. To nie wolno – jęknęła jedna z kobiet.

– Wynosić się, baby! To nie kądziel ani kurza grzęda. Tu ani mamek, ani nianiek nie trzeba. Poszli!

Tak podniósł głos, że kobiety cofnęły się pod ścianę i stało się cicho, tylko słychać było pochlipywanie dziewczyny.

– Kto tam beczy?

– To Marcelka – odparł młody.

– Owca, za innymi beczy, a takem uczył i uczył.

– Ja też nie ze strachu płaczę, ino z żałości.

– Łżesz. Straszno ci. Ale niech no mu w poprzek powiesz temu, co uczynić przykazuję, popamiętasz. Przyjdę, zobaczysz, że przyjdę, spod ziemi, z tamtego świata. Ja umiem wędrować! Wiktor, słuchasz ty, wiesz, dlaczego ciebie tak ochrzcili? Pan Hrehorowicz, mój kapitan, tak wybrał, że to znaczy zwycięzca. Rozumiesz?

– Wszystko, co dziad każe, spełnię! – rzekł chłopak spokojnie.

– Niechbyś no nie spełnił. To tak! A pochowawszy mnie, pójdziesz do Grel, do starej pani, z raportem, że stary Kalasanty zmarł nie na żadną słabość. I jakby jakie polecenie miała, albo posyłkę, to ty służ. Rozumiesz, akuratnie odraportuj.

– Słucham, dziadku!

– No, to jakby i wszystko. Dobro i wszystko, co jest, twoje. Trzymaj w garści i pilnuj, ano się w dostatku nie kochaj. Jedno zdechnie, drugie się spali, nie trza się o to turbować. Ale ziemi to nie puść, pazurami, zębami dzierż. Ziemia się nazywa grunt, w niej wszelkie korzenie tkwią, i trawy, i drzewa, i człowieka. Puścisz ziemię, będzie cię wiatr nosił po świecie, suchą łomakę! A uchowasz ziemię – to choćby cię sto razy od niej oderwali, to wrócisz i zakorzenisz się znowu.

– Oj, święte słowa, święte! – rzekła przeciągle jedna z kobiet.

– A niby to rozumiecie. Jakże, o jakiej ja ziemi to gadam?

– O jakiejże, o naszej.

– Co to? Naszej?

– Ot, o tych zagonkach, co je od wieku trzymamy.

– Durne wy. Nasze i pod Krakowem, i pod Smoleńskiem. Oj, zgłupiał naród, zgłupiał. Bodajby was znowu do szkoły nie wzięli, byście sobie przypomnieli! Leżycie teraz jak żyto z plewą, co i ziarna nie widać. Bodajby was na taki wicher nie puścili, co odczyści ziarno od miękiszy. Panów teraz młynkuje, może i na nas przyjść.

– Zaguba wieczysta! – jęknęła kobieta.

– Uchowa może Bóg, a jak by przyszło, to nie zaguba i nie wieczysta. Głupie wy, myślicie, że ot, ten nasz kościół zamknięty nie żyje, ojoj, jak on żyje, myślicie, że młody pan Hrehorowicz zabity nie żyje, trzy ludzkie pokolenia przeżyje. A myślicie, że ot, ja jutro całkiem umrę? Jeszcze Wiktora dzieci wychowam! Wybałuszacie oczy, zrozumiecie kiedyś, a nie wy, to dzieci wasze.

Zmęczył się, wyczerpał, chwilę leżał bez ruchu. Ciało jego było jedną miazgą, inny by jęczał z bólu lub osłabł, stary żołnierz nawet skrzywienie za dyshonor sobie miał.

– Marcelka! – ozwał się po chwili.

Dziewczyna zbliżyła się.

– Poklęknijcie z Wiktorem. Na ślubie waszym nie będę, teraz pobłogosławię. Uczyłem was, powiadałem jako iść, by nie błąkać się, życia ni zgonu się nie bać. Nie zróbcie mi wstydu, pamiętajcie. Nie ma nic strasznego, tylko wstyd! Nic się nie bójcie, póki Bogu i ludziom oko w oko możecie stanąć bez sromu! Dajże wam Bóg do zgonu takie światłe oczy!

Położył rękę na ich głowach, głęboko odsapnął.

– To i wszystko. Skończyłem. Mówcie kto pacierze.

Kobiety poruszyły się, gdy nagle z kąta rozległ się wyraźny, uroczysty głos żebraczki:

Bogurodzica, Dziewica, Bogiem sławiona Maria!

Twego Syna, Gospodzina,

Matko zwolena, Maria,

Ziści nam, spuści nam. Kirie elejson.

Pan Kalasanty oczy szeroko rozwarł.

– Kto mówi? – spytał.

– Uboga! – szepnęła Marcelka.

– Niech mówi, niech mówi, oj Boże!

I po zapadłych, zmienionych rysach poczęły mu biec łzy.

Rozdział II

U wjazdu do miasteczka miał swój dworek, ogród i kawał pola mieszczanin Ignacy Bohuszewicz. Oprócz roli zajmował się biciem wieprzy i konowalstwem. Sławny był z olbrzymiej siły i zuchwałości. Przed rokiem ożenił się z córką zakrystiana, dziewczyną nadzwyczaj urodziwą, w której się na umór rozmiłował, i gdy powstanie ogarnęło kraj, Bohuszewiczowa karmiła synka.

Bohuszewicz trzymał się od ruchawki z dala, raczej był jej przeciwny, nazywał zgubą i zatratą. Miasteczko w ogóle całe, złożone przeważnie z Żydów, było lojalne i gdy pewnego dnia zostało zalane wojskiem upojonym rozbiciem partii w lasach, przyjęło to najście jako koniec zastoju w handlu i niepokojów.

Rozpoczęły się krwawe widowiska, sądy, egzekucje, zwożenie i wywożenie podejrzanych. Żydzi złożyli wojennemu naczelnikowi gruby haracz, byli więc osłonięci przed rozbojem i swawolą żołnierstwa, i handlowali, robiąc świetne interesy na łupach dworów zrabowanych i obdartych powstańców. Zrobił wtedy i Bohuszewicz dobry interes. Po śmierci Hrehorowicza i zakopaniu trupa w rowie żydowskiego cmentarza, w nocy zjawił się doń stary człowiek i ofiarował mu sto rubli za pomoc w wykopaniu i przeniesieniu trupa na wygon do podwody.

Złakomił się łyk. Gdy dobrze ściemniło się, poszli ze starym. Kirkut graniczył z polem Bohuszewicza, znaleziono mogiłę, zaczęli kopać.

Pora była wybrana dobrze, bo tejże nocy obchodzono w miasteczku prazdnik, i cały ruch i życie wrzało na rynku i po szynkach.

Gdy dokopali się zwłok, stary na nie upadł z jękiem. Trup był do naga prawie obdarty, w płachtę okręcony, umazany krwią i ziemią.

– Nu co! Nie wskrześnie od lamentu. Było cicho w domu siedzieć, panowałby dotychczas – burknął Bohuszewicz. – Nie zwlekać, na wygon daleko, a juści nie ty, stary, go doniesiesz. Ustąp!

Siłacz wydźwignął zwłoki na wierzch i wtedy zauważył, że palec prawej ręki był ucięty.

– O, pierścień był pewnie. Onegdaj mogłem kupić może ten, tanio, za rubla.

– Siwy kamień był z herbem. Jeślibyście dostali, dam wam dziesięć rubli.

– Pewnie już Żydy mają. No, ruszajmy.

Zarzucił dół i zarównał, potem, owinąwszy zwłoki w przyniesiony przez starego płaszcz, poszli, kędy prowadził Bohuszewicz. W miasteczku wrzało od pieśni i zabawy.

Na wygon było wiorst parę przez grząskie łąki. Stary rychło ustał i Bohuszewicz sam niósł, a zmęczony począł burczeć:

– Potrzebna mi taka robota, a panom takie wojowanie. Co im brakło, ot temu. Takie Kozary, tyle bogactwa, żeby licho wie po co na taki koniec dojść. Żona, dziecko – sieroty, żebraki, i każdy się jeszcze natrząsa.

– Co nam sądzić! Widać takie przykazanie było – szepnął stary.

– Przystąpiło coś do głowy i tyle. Co to z motyką na słońce się porywać. Ja od początku wiedział, czym się to skończy, i w żadne głupstwo nie lazł. Nu, a gdzież ma być ta podwoda?

– Tam, przy olszynie.

Istotnie ujrzał tam Bohuszewicz wóz chłopski zaprzężony w parę wołów, a na nim kupę siana. Dwóch ludzi w świtkach czekało na nich.

Nic nie mówiąc usunęli siano, odkryli prostą sosnową trumnę, włożyli w nią zwłoki i znowu okrywszy sianem, ruszyli ku lasom. Stary podążył za nimi, a Bohuszewicz zawrócił do domu, już się nie ukrywając.

Wstąpił do izby. Żona i dziecko już spali, a że mu było gorąco, więc ino kapotę zabrudzoną ukrył w alkierzu, a sam poszedł spać do odryny. Obudził go jakiś hałas, targanie za ramię, przecknął się, stał przed nim sąsiad.

– Ignacy, rany Pańskie! Jacyś ludzie ci żonę wywlekli! Porwał się, już leciał ku chacie.

– Jak, co? – bełkotał bez tchu ze zgrozy. Dopadł, okno było wybite, drzwi rozwarte, w izbie nieład, ślady szamotania, nikogo w pościeli, dziecko zanosiło się od płaczu.

– Co to? Jak to? Kto był? Gdzie Kasia?

– Toć mówię. Posłyszeli my krzyk, jeden, ale straszny, potem cicho, aż znowu łoskot. Wyskoczyłem, patrzę, trzech coś białego niesie, i przez płot, tam w łozy nad rzekę. Myślę, coś ukradli, tak lecę was budzić i ot co zastałem.

Bohuszewicz zaryczał, porwał leżącą w kącie siekierę i wypadł. Ludzie przerażeni, co będzie, pochowali się po domach, nikt nie śmiał mu pomóc ani pisnąć. Jakaś kobieta zabrała dziecko i zamknęła drzwi.

Pełni nikczemnego lęku o siebie wyczekiwali katastrofy, mordu, sądu, egzekucji, ale godziny mijały, Bohuszewicz nie wracał.

Około południa najśmielsi odważyli się pójść w łozy. Była tam nieprzebyta gęstwina; szukali, wołali, wreszcie znaleźli.

Kobieta leżała w bieliźnie, sina na twarzy, uduszona, nad nią siedział Bohuszewicz. Ludzie wszczęli alarm, pół miasteczka się zbiegło, ale nikt nie śmiał oskarżać, po sprawiedliwość iść, nazwać morderców. Zabrano trupa, poszedł za innymi Bohuszewicz, wezwano księdza, zajęto się pogrzebem – wszystko szeptem, trwożnie, pośpiesznie.

Wśród tych obrządków Bohuszewicz zachował spokój drewna, milczenie kamienia. Był na cmentarzu, był w kościele, wrócił do pustego domu. Nazajutrz kupił kozę, zabrał dziecko i trzymał w izbie wraz z karmicielką. Przez tydzień nie pokazywał się nigdzie. Potem wyszedł do roboty i począł z ludźmi gadać, jakby nic nie zaszło, zajmować się swymi sprawami, chodzić na rynek, zarabiać swym rzemiosłem.

Trochę później odniósł dziecko do teściów, a ludzie, widząc go tak z losem pogodzonego, już go zaczęli swatać, ale Bohuszewicz oznajmił, że zanim żałoby po żonie nie skończy, drugiej ślubować nie będzie. Nawet służącej nie wziął, sam sobie jeść warzył i nikogo do domu nie wpuszczał. Wieczorem nigdy się u niego nie świeciło i kumoszki posądzały, że żal i zgryzotę zapija po szynkach.

W owym czasie zginął bez śladu jenisiejec. Że zaś znaleziono w rzece jego czapkę, sądzono, że się po pijanemu utopił, i sprawa przeszła bez wielkiej uwagi. Ale w parę tygodni potem przepadł drugi, tego już znaleziono. Uduszony, wisiał na dębie naprzeciw kapliczki świętego Kazimierza. Zarządzono ostre śledztwo, ale oprócz poaresztowania kilku przejezdnych nikogo nie znaleziono, nawet podejrzanego.

I znowu po kilkunastu dniach zginął trzeci w nocy, spośród innych śpiących, przepadł bez śladu, a w dwa dni potem znaleziono trupa na dębie.

Wtedy wzięto pod pletnię starszyznę z Krosna i zapowiedziano zniszczenie i zagładę kompletną zaściankom, jeśliby się mord jeszcze powtórzył. Wśród mieszczan poszedł tajemniczy szept, że to Bohuszewicz za żonę pomstę bierze. Ale tego nikt nie śmiał głośno rzec i nie było nań najmniejszego pozoru. Na ludzkich oczach ciągle był, chyba nocą. Ludzie truchleli na myśl podobnego zuchwalstwa i zaczęli się lękać Bohuszewicza, by się z nim nie wplątać w biedę, jeśli odkryją.

Lękali się wiedzieć co o nim, żeby się potem na śledztwie nie wygadać, obchodzili jego dom jak zapowietrzony, schodzili mu z drogi, ledwie witali. On zdawał się tego nie spostrzegać, mozolną letnią pracą zajęty. Miał za dwoje do roboty.

Pewnego dnia, gdy zbierał owies na swym pólku podle kirkuta, zbliżył się doń stary niepozorny człowieczek. Spojrzeli na siebie i poznali się, i nie zamienili powitania, tylko nieznacznie się obejrzeli, czy ich kto nie widzi.

– Czekałem na was, panie Siemaszko – rzekł Bohuszewicz – myślałem, że przyjdziecie po sygnet.

– Dostaliście?

– Dostałem. Noszę go przy sobie, dla was.

Wydobył z cholewy gałganek, był w nim pierścień i sturublowa asygnata.

– I to sobie zabierzcie, tę zapłatę – za tamto.

– Dlaczego? Zatrzymajcie. Narażaliście życie.

– To było przedtem. Pamiętacie, mówiłem, że on licho wie za co zginął, licho wie, za co lazł z motyką na słońce. Myślałem, trup to nic, chciałem zarobić na głupich panach, teraz ja wiem co trup wart! Wiecie, słyszeliście, co u mnie było?

– Wiem, straszne!

– No, to ja za tamtą usługę pieniędzy nie wezmę, ani za ten sygnet, mnie u kogo innego zapłatę trzeba wziąć, i wezmę. Pokłońcie się waszej pani od Bohuszewicza, któremu żonę udusili. Idźcie, ktoś nadchodzi.

Stary przypadł do płotu i zniknął.

Poza miasteczkiem dostał się do żydowskiego chlewu, gdzie w kącie stał prosty wóz i koń. Położył się na wozie i udawał sen. O zmroku przyszedł doń Żyd, poszeptali coś z sobą, stary konia założył i wyjechał na dróżkę polną wiodącą ku lasom. Zrazu jechał wolno, potem, gdy zmierzch stał się ciemnością, koń ruszył ostro, a stary znał widocznie dobrze lasy, bo nigdzie się w kierunku nie wahał, choć wciąż jechał ledwie widocznymi drożynami. Było po północy, gdy stanął wreszcie, konia do drzewa uwiązał i poszedł pieszo ku jakimś czerniejącym budynkom.

Był to dwór w Kozarach, a raczej stodoły. Stary dostał się pod samą ścianę i począł rękami czegoś szukać, posuwając się powoli. Wreszcie przypadł do ziemi i grzebiąc, jak pies, otwór pod ścianą, wśliznął się do wnętrza. Trzy razy wydostawał się i wynosił z sobą jakieś skrzynki i worki. Na gumnie rozlegały się gwizdawki stróżów, kroki, nawoływania chłopskich wart. Wtedy stary nieruchomiał. Gdy wyniósł worek, chwilę odpoczywał, rękawem otarł pot i obładowany częścią zdobyczy, ruszył do wozu.

Gdy wszystko zniósł, świt poczynał szarzeć. Wtedy się przeżegnał, odsapnął i w las się wnurzył. Ujechawszy dobrą milę stanął i cały swój ładunek ukrył w bagienku opodal od drogi. Wtedy skręcił i wydostał się na szeroki gościniec.

Koń był zmachany, stary znużony, musiał zasnąć. Obudziło go pozdrowienie. Rozejrzał się i konia zatrzymał.

– Jak się macie, panie Wiktorze. Jakże dziad?

– Pomarł tamtej nocy. Ja do was idę.

– A po co?

– Przykaż dał do starej pani.

– No, to siadajcie ze mną, podwiozę.

– U was we dworze wojsko?

– Nie, chłopy. Z kołami stoją, wszędzie włażą, szpiegują, donoszą.

– A toć pani była dla nich jak matka?

– To właśnie. Inaczej gad nie płaci. Ja mówiłem, że źle będzie, tak się z nimi cackała, wszystko wybaczyła, na wszystko pozwalała. Toć u nas i nie zasiano wiosną, a żyto tośmy zebrali dworską czeladzią, rola ugoruje. Nie chcą nic i za pieniądze robić. Teraz to i bydła nie ma, ot u nas jak na dłoni, policytowali wszystko za kontrybucję. Moje dwie krowy zostały i ta kobyła.

– To jakże będzie? Stary ramionami ruszył.

– Albo ja wiem. Dzieci nam zwożą i trupy!

– I pani tak sama w tym dworze?

– Jest pan Ksawery, pani brat.

– A dzieci jakie? Z Kozar?

– Nie, tam jeden chłopczyk był, to go młoda pani z sobą zabrała do Warszawy, do rodziców. Nam przywieźli dwoje państwa Juriewiczów, po córce pani.

– To i pana Juriewicza nie ma?

– A jak i żywi, to już ich nie ma i nie będzie. Dziewczynka trzylatka ostała i chłopak trochę starszy. Pan Ksawery przywiózł.

– A do kogo to ksiądz onegdaj do was jeździł?

– Nie wiem, ja już trzy dni w drodze. Może stara Monika się spowiadała.

– Mówią, że u was z partii są ranni, gdzieście schowali! – szepnął młody szlachcic.

– Gada, kto nie wie! – mruknął Siemaszko oglądając się. – Toć chamy stróżują, a powiadają, że przed chłopem nic się nie ukryje.

Na jego suchej, ogorzałej, szczeciniastym zarostem pokrytej twarzy przemknął nieznaczny uśmiech.

– My dziada pochowali, jak kazał, przy zabranym kościele, a niech kto znajdzie mogiłę! – rzekł Wiktor.

– Będzie go nasza pani szkodować. Sami nie wiecie, jaki on ryzykant był, czego on nie wiedział. To pan teraz na gospodarce sam ostał. Dobra fortunka, można żyć. To się i ożenicie rychło.

– Tak myślimy, już w tę niedzielę na zapowiedzi dać. Dziad przykazał.

– A nahodujecie dużo chłopaków, miast tych, co ubyli po lasach.

– Namarnowało się narodu, strach! – westchnął młody. – Ja i sam nie wiem, jakim my cudem zostali. Urodzaj to Bóg dał, jakiego nie pamiętamy, ale czegoś radości nijak czuć, ni z tego dostatku, ni z tego, że może jakoś się wykręcimy. Patrzysz choć w niebo, to jakoś w oczach chmurno.

– Jakżeście to chatę zostawili bez dozoru? Chyba już wasza panna Marcelka nagląda.

– I jej doma nie ma. Posłał ją ojciec do wuja Deremera, na straż, po jakieś sadło, bo mocno potłuczony, ledwie się rusza. U mnie to się jakaś uboga wprosiła. Cudza, ale dziad przed śmiercią z nią gadał i przykazał, by spoczęła, póki zechce. Myślę, że jutro wrócę, jeśli mnie co nie spotka.

– Cóż by?

– Ano powiadają, że kto do Grel zajdzie, to go łapią.

– Jak się boicie, po co idziecie?

– Toć się nie boję, kiedy idę! – hardo odparł Wiktor.

– Dobra w was krew! My już od pół roku sąsiada ni gościa nie widzieli. Wszyscy się Grel lękają, jakby cholerycznych.

Jechali ciągle lasami, ale gościniec dawno zostawili na boku. Czasem musieli przedzierać się wśród drzew, aby ominąć zwały szerokich, świeżo pociętych, a nie sprzątniętych tryb.

W jednym miejscu Siemaszko się przeżegnał i czapki uchylił.

– Tu kozarskiego pana wzięto, pod tą sosną!

– Nie było mnie albo dziada, ja bym wyprowadził. Mu z dziadem bili tu głuszce i cietrzewie, i tak te lasy znam, lepiej od strażników rządowych. Zaraz tu i wasze grelskie bory się poczynają.

– Nasze poletka niedługo też lasem porosną. Nie będzie mi nad czym ekonomować. Ot, czasy nastały! Żeby choć tyle zasiać, co na chleb dla dworu. Dobrze, że my bezdzietni.

– A jakże pani?

– Co, nasza pani? Wiadomo, święta. Nie widział ja nigdy jej łez ni bojaźni, ni desperacji. Tylko biała się zrobiła, biała jak śnieg, i jak przyjdę z jaką nową biedą czy potrzebą, to chwilę pomilczy, pomyśli i odpowie tak mądrze, że człowiek jakby z prorokiem mówił.

Wyjechali z lasów na ugory porosłe bujnie perzem, nie tknięte od wiosny pługiem; przecinały te pola łąki, olszyny, bagienka, strugi. Na grobli przy rzeczce minęli mały młyn wodny stojący bezczynnie. Na brzegu zatoczki na belce siedział człowiek ubrany w szarą czamarkę i długie buty, i łowił małą siatką ryby. Wyżeł mu towarzyszył i powitał przejeżdżających szczekaniem. Siemaszko stanął, a rybak podszedł ku niemu. Obadwa ukłonili mu się z uszanowaniem, bo był to pan Ksawery Siewruk, brat „pani”.

Szczupły, suchy, średniego wzrostu, z twarzą pełną życia i ruchliwości pomimo siwych wąsów i mnóstwa zmarszczek. Wiktor go znał, bo myśliwy był zawzięty, niestrudzony i gdy tylko odwiedzał Grele, polował ze starym Kalasantym na głuszce. Zresztą byli ze starymi kolegami z wojska w trzydziestym roku.

– Cóż, udało się? – spytał Siemaszki.

– Co się nam nie uda? – uśmiechnął się ekonom.

– On ci pomagał? – wskazał Wiktora.

– Nie. Sam zrobiłem. On do pani – pan Kalasanty pomarł!

– Z chwałą jak na polu, słyszałem, co było.

– Może pan przysiadzie?

– A bodajcie! Wozem, tą szkapą! Nie! Już jak nie na końskim grzbiecie, to wolę pieszo. Zresztą okunie się biorą! Na ryby mi zeszło.

– To pan nie poluje? – zdziwił się Wiktor.

– Dubeltówka stygnie w ziemi, tymczasem. Jeszcze zapolujemy, oho! Czy to pierwszy raz naszej broni milczeć do czasu.

Odszedł gwiżdżąc: „Jak to na wojence ładnie...” Wózek potoczył się dalej, a Wiktor rzekł:

– Pan Siewruk to nigdy rezonu nie traci.

– Ot, te ludzie wojskowe to jak stalowe.

Minęli groblę, olszynkę i stanął przed nimi dwór szary, stary, polem otoczony, o bory oparty. Były to Grele, folwark wydarty spod lasu, niegdyś leśniczówka, którą starzy Hrehorowiczowie zostawiali zwykle jako cichy kąt dla swych wdów, gdy synowie dziedziczyli Kozary.

Dom mieszkalny, drewniany, niski i długi miał w środku ganek opleciony fasolą i powojami, po bokach grządki kwiatów, z przodu trawnik z wielką lipą w środku.

Za domem stary sad obrzeżony szpalerami leszczyny, gęstwą chmielów, bzów, krzewów przeróżnych, spod których strzelały gęste włoskie topole.

Na dziedzińcu była oficyna, dalej folwarczne budynki, z boku od wjazdu staroświecki spichlerz z drewnianą kolumnadą w środku, z murowaną piwnicą i zamczystymi przybudówkami.

Siemaszko zajechał wprost pod stajnię, oddał klacz chłopakowi, poszli na boczny ganek dworu, na kurytarz i weszli do tak zwanej kancelarii.

– Kto tam? – spytał poważny głos z dalszych pokojów.

– Siemaszko i wnuk pana Kalasantego z Krośni.

Na progu stanęła kobieta.

Była wysoka, szczupła, cała w czerni.

Od tego kiru szat odbijała jakby blaskiem twarz blada, spokojna, o bardzo cienkich, jeszcze pięknych rysach, otoczona srebrnymi bujnymi włosami. Była to pani Michałowa Hrehorowiczowa, którą stary i mały, obywatel, chłop, Żyd, wszyscy nie nazywali inaczej jak panią marszałkową z Grel. Panna cudnej urody niegdyś, potem szczęśliwa żona ukochanego i kochającego człowieka, szczęśliwa matka dwojga dzieci, bogata pani otoczona czcią, miłością, dostatkiem, teraz wdowa, sierota, nędzarka samotna na zgliszczach i grobach. Podeszła żywo do Wiktora i rzekła:

– Nie ma pana Kalasantego?

– Pochowalim onegdaj, wpodle pana marszałka.

– Sami?

– Tak kazał. Pewnie ciąganina będzie. Kazał mi tu z raportem i na usługi być.

– Już roboty nie ma. Sprawa przegrana. Teraz kto został, trwać powinien i dobrze pamiętać, na długie lata nie zapomnieć.

– Dziad uczył, wiem. Ale może bym usłużył choć rękami przy gospodarce.

– Dziękuję, chłopcze. Myślę, że w tym roku już się nic nie da dźwignąć. Może potem ludzie się opamiętają, chłopi, i zbierzemy się na inwentarze.

– Zawszeć trza choć cepem ziarna omłócić trochę i w ziemię rzucić! – rzekł Siemaszko.

– To się ostanę do pomocy choć na kilka dni.

– Na zbożu areszt wczoraj położono, aż się odsypie okradziony magazyn wiejski. Stodoła opieczętowana.

– Ja schowałem trochę zboża na siew, zwiozłem po nocy do szopki przy młynie! – oświadczył tryumfująco Siemaszko.

– To go młóćcie i co rychlej wysiejcie, bo jest jeszcze rozkaz płacenia trzystu rubli za straż. Może być lada dzień za to areszt na cokolwiek.

– Ciekawość już na co! – ruszył ramionami ekonom.

– Jak też to można wytrzymać! – rzekł Wiktor.

– To! O mój chłopcze, jakżeby lekko i swobodnie, żeby tylko to. Pani marszałkowa spojrzała przez otwarte okno na dwoje dzieci zajętych kopaniem dołka w murawie. Dzieci były, jak ona, czarno ubrane.

– Jutro muszę być u wojennego naczelnika, może mi się uda zboże oswobodzić. Niech aresztują wykupną sumę. A w każdym razie bądź gotów, Siemaszko, że jeszcze do licytacji za utrzymanie sotników czegoś szukać będą.

– Niech szukają! – przez zęby mruknął stary. – My pójdziemy z cepami, panie Wiktorze.

Posilili się naprędce i poszli do młyna. Po drodze Siemaszko tłumaczył:

– Bo to u nas tak. Tę ziemię, co poszła na wykup dla chłopów, oszacowali po dwanaście rubli za morgę. Mówił pan Ksawery, że dostaniemy sześć tysięcy trzysta, a tymczasem, co ja wiem, to za różne kontrybucje i nałogi poszło cztery tysiące. A resztę potrąci sobie bank i zostanie mydło. Magazyn pewnie te same ratniki pomogli okraść, a teraz i magazyn odsypuj, i za tych stróżów płać. Żeby to kto w książce opisał, toby powiedzieli: ot łże. A to wszystko przebyć musisz.

– Chyba nie wytrzyma! – rzekł Wiktor.

– Iii, plewa odleci, ziarno zostanie. Jak pocznie pan Ksawery rozpowiadać, ile tu i jakich gości bywało, to i wierzyć się nie chce, jakim cudem jesteśmy. Grele zostaną, pani nie wypuści. Ja po prawdzie nie wiem jakim sposobem, ale pani tak powiedziała. Musi wiedzieć.

Zaszli do szopki przy młynie. Było tam w kącie szuwarem przykryte zboże. Zaczęli je młócić, coraz wyzierając przez drzwi, czy kto nie nadchodzi. Machali cepami do późnego wieczora, potem, schowawszy ziarno, poszli do dworu. Po wieczerzy do stancji Siemaszków w oficynie przyszła stara Monika, ochmistrzyni, Drozdowski, pisarz prowentowy, stary Kacper, kredencarz, i zaczęli gwarzyć.

– Gadali, że pan w partii był, panie Drozdowski? – rzekł Wiktor.

– To czemu nie złapali! – zaśmiał się zagadnięty i dodał poważnie: – Brat i szwagier w partii byli, mnie pani nie puściła, stara matka by sama została, a teraz i siostra z dziećmi przy niej siedzi. Szwagier w bagnie pod Horycą został, brata wzięli. Chciało mi się iść, my z panem Ksawerym pod Horodłem byli. Zdawało się wtedy: musi nasza być! Tyle narodu, i taki naród, i gdzie on!

– Na nasienie w ziemię poszedł, a siła wzięli i powieźli, że to dobry ród! – rzekł gorzko Siemaszko.

– Dziad mi o Horodle opowiadał i mieli i my pójść, tylko com wtedy nogę wywichnął, a potem gadali, że nie dopuszczą, wszystkich połapią. A gdzież by nas podzieli. Toć narodu było tysiące i tysiące. Jużci od nas nie puszczali przez Bug, aleśmy się przekradli w nocy czółenkiem. A potem i do miasteczka nie puścili, no, to my pole pokryli, het, jak zajrzysz, ołtarz pod niebem był, a od chorągwi na niebo łuna biła.

– A wy co? – spytał Wiktor przejęty.

– Poprzysięgli razem żyć i bić się, i ginąć. Zdało się, dusza z ciała wyjdzie, taka gorącość objęła.

– Wiele też dusz poszło z ciał, na taki lichy koniec wszystko się obróciło – mruknął Siemaszko.

– Chłopom wolność wywojowali! – dodała Monika.

– A pieśni pamięta pan? – spytał Wiktor.

– Cyt, ratniki pod oknami! – szepnął Kacper kredencarz. – Co? Wy chcecie nieszczęście na dwór sprowadzić? Nie dosyć Kozarów i młodego pana?

– Nie ma mego hodowańca, nie ma! – szepnęła stara Monika kiwając głową. – Niedawno, zda się wczoraj, srebrem chorągiew haftowali w garderobie.

– Aha, a potem szarpie skubali! – rzekła Siemaszkowa.

– F ot koniec! – głucho zakończył Drozdowski i z cicha zanucił:

Popalone sioła i zburzone miasta,

A na polu sama zawodzi niewiasta!

Kacper kredencarz do okna poszedł i wyjrzał. Wtem drzwi się otworzyły gwałtownie, na progu, chustą otulona, bez tchu stała kobieta. Zerwali się wszyscy, Wiktor pierwszy.

– Jezu! Marcelko! Co tobie? Czegoś? Dziewczyna łapiąc oddech wybełkotała:

– Już po nas! Lećmy.

– Ale co? Uspokój się! Usiądź! Toć cię zatknie! Co się stało? – rzuciła się do niej stara Monika.

– Powiesili trzeciego! W dzień biały! Diabeł chyba. Od wuja wracałam o południu, patrzę, u dębu kupa chłopów, wartują, trup wisi. Lecę do nas, już wiedzą, radzą, desperują. Taki zgiełk, lament. Uradzili pana Saturnina do miasteczka słać, do Żyda Papirnego, żeby to się wykupić. Złożyli mu pięćset rubli.

– Mieli też kogo wybrać! Taki szachraj i pieniacz – rzekł Siemaszko.

– Bo to nikt iść się nie ważył, taki naród zastraszony, że jak pijani chodzą. Zajrzałam do Wiktora, myślę, może wrócił, a tam ta stara uboga w świronku gospodarzy, odzież w worki pakuje. Co robicie? – pytam. A to, mówi, jak zmierzchnie, powynoszę, co się da, w dzwonnicy ukryję. A ty, powiada, leć po niego, niech wraca, bo może jutro będzie za późno!

– Jak to? – spytał Wiktor patrząc po wszystkich.

– At, plecie baba! Co się może stać! Toć was w Krośnie jest z pół setki ludzi, co wam zrobią? Ot, obedrą, sztraf będzie słony – rzekł Siemaszko.

– Może wam w gościnę, na jaki tydzień ze stu jenisiejców dadzą! – dodał Drozdowski.

– O Jezu! – jęknęła Marcelka.

– Ja wam radzę, zostańcie tu dni parę – rzekła stara Monika.

– Nie wytrzymamy. Musim lecieć! – rzekł Wiktor.

– Toć wiadomo, biedakom dusza zamiera! – poparła go Siemaszkowa.

– Ha no, to idźcie, ino nie drogą, ale pustkami i z lasu się nie wytykajcie na oślep! – radził ekonom. – Mnie się widzi, że pojadą po waszym dobytku i zbożu, ale zawsze i skóry pilnujcie.

Siemaszkowa prawie gwałtem nakarmiła Marcelkę, a stara Monika rzekła:

– Zawszeć ja pójdę, pani powiem, co ona poradzi. Wyszła, krótko zabawiła.

– Pani mówi, byście, broń Boże, do domu nie szli, w lesie się przyczaili, czekali, co się stanie. A co? I ja tak mówiłam. Pani powiada: tamtych nie obronią, niech lepiej wszystko stracą, a swobodę uchowają.

– Pani myśli, że tamtych wezmą! Jakże? Wszystkich, to nie może być! – rzekł Drozdowski.

Stara Monika milczała. Młodzi, ogarnięci grozą, ni słów nie mieli, ni przytomności. Wyszli nikogo nie pożegnawszy, wyleciał za nimi Siemaszko, przeprowadził do pierwszej ścieżki i szeptał:

– Pamiętajcie, w naszym młynie, od wody, deska się rusza, jest schowek, tyle co dwoje się skuli, ale i czart nie znajdzie. Pamiętajcie, łozami można się dobrać i wsunąć. Bochen chleba znajdziecie.

Oni pomknęli. Wiktor naprzód, dziewczyna o parę kroków za nim. Nie mówili do siebie słowa i szli, jak umieli i jak mogli najszybciej.

Po godzinie przystanęli, by odetchnąć.

– Stara miała rozum ciebie przysłać, a to bym parę dni Siemaszce pomógł.

– Panią widziałeś?

– Widziałem. Na nią popatrzeć, to jak na świętą. Ile to jednakowoż człowiek przetrzymać może!

– A jak myślisz, co z nami będzie?

– Pewnie karę nałożą i egzekucję postawią. No, trzeba bieżeć. Szkoda mi ciebie, zmachanaś, ale spieszno!

– Z tego strachu to nie czuję żadnego zmęczenia. Już mi teraz dobrze, żem z tobą. Macocha będzie się swarzyć, żem poleciała.

– Nie macoszyna ty, ale moja. Dziad nas pobłogosławił. Na złe i dobre my swoi!

– Nie zmylisz ty w tych borach?

– Ani chybnę. Za parę godzin zabiegniem.

Znowu szli milcząc, jedno za drugim. Czasami przedzierać się musieli przez gęstwiny, czasami brodzić przez bagna. Oboje potem byli zlani, dyszeli, ale szli wytrwale.

Wtem Marcelka podniosła głowę, gdy mijali haliznę, i rzekła:

– Widzisz, jakie dziwne niebo. Jakby daleka łuna. Wiktor stanął, począł się wpatrywać.

– Bo i łuna. Kędyś pożar – odparł.

– O Jezu! Może u nas!

– Nie poznać za lasem.

– Ale jak ci się zda?

– Pokazuje na Kozary! – mruknął i przyśpieszył kroku. Dziewczynie zaczęły znowu zęby szczękać, podnosiła ciągle oczy w górę, ale w gęstwinie nic nie było widać.

– Co ci tak zęby dzwonią! Nie bój że się, toć my razem! – zagadał serdecznie.

– A jak to u nas gore? W twojej chacie nawet i papiery i odzież się spali.

– Toć mówiłaś, że uboga wynosiła, a zresztą, jak Boża wola. Co poradzisz. Jeszcze nie wiemy. Może to Kozary.

I znowu po chwili Marcelka zawołała:

– Słyszysz! Jakiś jęk.

– Gdzie, co ci się roi. Nastawił uszu.

– To w dzwony biją. Ale gdzie? Chyba w cerkwi kozarskiej.

– U nas! W kościele.

– Ot gadasz. U nas pieczęcie, nie wolno dzwonić.

– Toć słuchaj! Po naszemu dzwonią.

Nic więcej nie rzekli. Poczęli biec już na ten dźwięk, który rósł i potężniał.

Nareszcie dopadli do skraju lasu, stanęli i upadli nagle na ziemię.

Przed nimi na równinie z końca w koniec cały zaścianek się palił.

Gorzały chaty i gumna, stertki zboża i stogi siana, płoty, żurawie studzienne, drzewa w sadach.

Stały w ogniu pszczelne ule i wielkie krzyże drewniane strzegące zagród, gorzała ziemia i niebo nad nią, a w łunie i dymie unosiły się sowy i gołębie, i bił dzwon kościelny, i wyły psy, a ludzi już nie było. A wtem dzwon umilkł, wtedy w borze, już daleko, dał się słyszeć parę razy ryk bydła, zresztą tylko huczał głucho pożar, przerywany głośniejszym trzaskiem walącego się dachu i wybuchem rozpryskujących się żagwi i skier.

Jasno było, widać było dalekie pola i najdrobniejsze szczegóły kościoła na wzgórku.

Z dzwonnicy wysunęła się obca żebraczka, usiadła na progu kościoła, rękami objęła kolana i patrzała na pożar.

I zda się, że ze swych otworów w modrzewiowej odwiecznej dzwonnicy patrzały też dzwony, i jeszcze drżały ich serca jakby zdyszane.

Ilu pokoleniom dzwoniły na życie i śmierć, ile wieści rozniosły: wojen i mordów, zwycięstw i wesela. A teraz wydzwoniły ostatnie podzwonne, i drżały ich spiżowe serca, i jakby krwawe się zdały w czerwieni pożogi. I już nie będą miały komu dzwonić, w Krośnie już nie było nikogo. Nagle żebraczka się obejrzała, ktoś się zbliżał, czając się wśród zielsk porastających cmentarz. Nie zdziwiła się ujrzawszy Wiktora.

– Gdzie ludzie? – spytał szeptem.

– Poprowadzili ich do miasteczka.

– Jak to? Wszystkich?

– Kogo zastali.

– Jakże to było? Jak się to stało? Za co?

– Za to, żeście słabsi, a jeszczeście coś mieli! Ja to niczego się nie boję, nic nie mam i wszystko. A gdzie dziewczyna twoja?

– Tam w lesie, bez ducha leży. Co nam robić?

– Ano, jak w siły dufacie. Chcecie z tamtymi na osiedlenie nowe iść, to wam droga do miasteczka. A chcecie tu ostać, to idźcie w las, jako zwierz borowy żyjcie. Ostawiłeś mnie w chałupie, tom z niej tu ściągnęła do dzwonnicy trzy wory, com znalazła, w nie napchałam, i jedną skrzynkę z alkierza, com udźwigała, też przy – wlokłam. Nie patrzaj na zgliszcza, noc krótka, zabierajmy, co uniesiemy, w las. Tam gdzie w ukryciu przykucniem, poradzim. Uchodźmy tymczasem, bo tu może chłopstwo nadbiec. Już to wszystko skończone!

Nic więcej nie mówili z sobą. Po chwili wynurzyli się z dzwonnicy obładowani i poszli ku lasom. Wybiegła naprzeciw nich Marcelka.

– O Jezu! Byliście przy tym! Jakże się to stało?

– A cóż, przyszli, porządek swój zrobili i poszli. U nas tak samo kiedyś było. Już i znaku teraz nie ma, gdzie nasza osada była.

– A jakeście ostali?

– Jak wy! Uciekłam. Szukali, trzęśli, śledzili. Troje nas uszło. Mąż i ja z dzieckiem. Już dawno, dziesięć lat temu. To za wiarę było.

– A gdzież wasi?

– Pomarli. Dziecko nie wytrzymało głodu i zimna, zaraz pierwszej zimy. Pochowaliśmy w lesie. A mąż się utopił. Wiosną już przez rzekę poszedł do rybaków, ryby ukraść, załamał się i przepadł. Ostałam jedna z osady, teraz cała ziemia moja. A takem się zmocowała, że sto lat po niej chodzić będę.

– A nam co robić? – jęknęła dziewczyna.

– Nie pójdę im się zdawać jak zbiegły poddany – rzekł ponuro Wiktor. – Jednaka zguba, toć wolę w lesie głodem zamrzeć niż w lochu. Zostaniem! Niech szukają!

– Macie gdzie się ukryć? Trza wam zaraz iść, dobrą skrytkę znaleźć i przebyć w niej jak najdłużej tymczasem. Choćby i dwa tygodnie nigdzie się nie wytknąć.

– Jakże wytrzymamy bez jadła?

– Zostawię wam, co mam w sakwach, i co kilka dni dam wiedzieć co słychać.

– A tam już nigdy nie będziemy! – żałośnie jękła dziewczyna patrząc na pola łuną oświetlone. – Nie mamy ni dachu, ni ziemi, już nic swojego. O Jezu, Mario Matko, co my zawinili, jakże będziemy!

– Stało się, jako dziad mówił. Ostała nam ta wszystka ziemia. Będziemy po niej się błąkać od Krakowa do Smoleńska! – rzekł Wiktor.

– Dziesięć lat ja ją stopami mierzę. Wola Boża dla nas, by dziedzice żebrakami się stali. Nie bójcie się. Żebraczy kij lepszy od niewoli. Uchodźmy stąd, na ranek się zbiera, a w dzień pewnie obławę uczynią! Uchodźmy!

– Żeby stamtąd choć ziemi szczyptę wziąć! Choć tego popiołu trochę!

– Nie czas! Do kryjówki szmat drogi! – rzekł Wiktor.

– Może by do wuja Deremera do straży iść!

– Do nikogo z ludzi! – przerwała stara. – Chcecie się utaić i ostać, niech nikt, ni ojciec, ni matka o was nie wie. Obcy zdradzi ze strachu, swojego zgubić możecie. Jeden Bóg wam ostał.

– I wy!

– Ja, że nikogo nie mam i wszelkie męki przeszłam, każdemu męczonemu służę. Ofiarowanie moje takie.

Jeszcze raz chwilę popatrzyli na swe spalone gniazda i poszli wsiąkając w leśny mrok. Wiktor prowadził, kobiety szły za nim, Marcelka ledwie wlokąc zesztywniałe nogi, stara bystro się oglądając. Tak zaszli w bagna porosłe marną sośniną, brodzili wśród kęp do pasa sięgających, przedzierali się przez łozy. Nareszcie znaleźli się na piaszczystym garbie, jakby wysepce wśród torfowisk. Jodły porastały ten garb, zbite, gałęźmi do ziemi sięgające. Zaszyli się w tę gęstwę i śmiertelnie znużeni pokładli się na mchach i igliwiu. Byli na razie bezpieczni. Wiktor okrył swą kapotą Marcelkę, którą trząsł dreszcz, choć miała rozpaloną twarz.

– Żeby ją nie zmogła jaka gorączka! – rzekł frasobliwie do starej.

– Zgryzota ją zmęczyła. Odejdzie! Ja, wtedy, tom przeleżała pod mostem trzy dni bez ducha. Schowanie dobre mi się zdaje. Pobędę tu z wami do zmroku, potem pójdę między ludzi.

– Wywiodę was z tej matni.

– Nie trzeba. Już dla mnie matni nie ma. Gdzie raz przejdę, nie zbłądzę. Miałam ja praktykę dobrą. Po ciemku wszędzie trafię. Teraz wam, jak zwierzęciu borowemu, trzeba pożerować, wody wypić i przespać dzień. Woda w bagnie jest, moje sakwy pełne! Wasz to chleb z Krośny, jedzcie.

– Ostatni! – szepnął chłopak patrząc na kromki chleba.

– Bóg wie, my nie wiemy! Ostatni czy nie? Jedz! Chłopak ukąsił chleba, ale ledwie jeden kęs połknął, schował kromkę w zanadrze, wyciągnął się na ziemi i leżał tak bez ruchu ni słowa godziny. Wreszcie znużony fizycznym zmęczeniem zasnął, zapomniał o wszystkim.

Obudził się, gdy wschodziło słońce drugiego dnia ich tułactwa. Zerwał się, rozejrzał, wszystko przypomniał, pochylił się nad Mar – celką. Spała przykryta siermięgą żebraczki, jego kapotę miała pod głową. Stara odchodząc wszystkie zapasy złożyła pod jodłą, był chleb, sól, okrasa, trochę cebuli, mały garnczek gliniany, kilkanaście kartofli. Marcelka obudziła się o południu, oboje poczuli głód i pragnienie.

Pierwszego dnia nie śmieli rozpalać ognia ani czym się zająć. Zjedli trochę chleba, popili wodą i siedzieli jeszcze jakby odurzeni, niezupełnie przytomni. Ale w nocy przeszła burza z deszczem i musieli myśleć o ochronie od przemoknięcia, o wysuszeniu szmat.

Wiktor miał szczęściem nożyk i krzesiwo. Rozpalili trochę ognia, ugotowali kartofli, chłopak naciął gałęzi, zrobił w gąszczu budę. Zaczęli już mówić o swym losie. Ratowała ich od rozpaczy i zwątpienia twarda, nieubłagana konieczność życia, tego pierwotnego bytu zwierzęcia. Trzeba jeść, mieć schronienie i nie dać się pojmać ludziom.

Na trzeci dzień począł ich jednak trapić niepokój: co tam się dzieje. „Tam”, to jest u ludzi, u władzy, u siły, u prawa. Poczęła ich też nużyć bezczynność, ich, zawsze, ciągle pracujących.

Wiktor poszedł w łozy, nadarł łyka, sporządził dla nich chłopskie chodaki, obuwie schowali na zimę. Ach, ta zima stawała im grozą w myśli! Gdzie wtedy skryć się od mrozu, od śniegu, w co się odziać, jak nie zostawić po sobie tropu! Czwartego dnia nareszcie doczekali się żebraczki. Przyszła o zmroku tak cicha, szara jak cień. Miała znowu siermięgę na sobie, sakwy pełne i ciężkie, bo je zrzuciła z odetchnięciem ulgi.

– Co, co się dzieje? Byliście w miasteczku?

– Byłam cały czas tam. Złowili już dwóch waszych, co się w tę noc wyrwali! Widziałam, dwa chłopaki. Siekli ich na rynku po trzysta nahajek! Tamtych już pognali dalej.

– Wszystkich?

– Nie. Zmarła kobieta, co w ową noc dziecko miała.

– Któraż? Chyba Feliksowa!

– Dziecko pop ochrzcił. Żyje! Feliks poszedł. W szpitalu dwoje zostało: Nikodem i dziewczyna Romanowa ze złamaną nogą. No i owi dwaj chłopcy zsieczeni też w szpitalu leżą.

– To się już więcej nikt nie uratował?

– Dwóch nie ma, co konie na noclegu paśli.

– To pan Wincenty był i Feliksów chłopak – przypomniał sobie Wiktor.

– Nie ma ani ich, ani koni. Szukają wszędy. A bydło to wczoraj z licytacji sprzedali.

– Kto kupił?

– A któż by? Żydy! No i pan Saturnin przepadł. Nie był u Żyda Papirnego, pieniędzy nie dawał.

– Ten nie zginie. Ma pieniądze.

– A moi? Ojciec i chłopcy? O Jezu! Jezu! – jęknęła Marcelka. Potem siedzieli nieruchomi, milczący, aż wreszcie rzekła stara:

– Was już szukają. Słyszałam w kuźni, jak chłopi gadali, że przykaż po kancelariach dany, by, kto człowieka z krośniańskiej szlachty znajdzie, do naczelnika dostawił.

– Złapią nas – szepnęła Marcelka.

– Niedoczekanie, by żywych dostali! – ponuro rzekł Wiktor.

– Ja, stara, się nie dałam, wy – młodzi! Tu dobra schowka do zimy.

– A zimą jak zająca wytropią.

– Trzeba, jak niedźwiedź w jamie, w śniegu leżeć.

– Zamrzemy z zimna i głodu.

– Dusza twardo siedzi. Zrazu, zda się, pomyślenia nie wytrzymasz, a potem to i sama rzecz znośliwa. Dwie zimy my tak przebyli, z moim!

– Jakże was teraz nie pytają o papiery?

– Bo je mam. A jakże? W porządku.

– Kupiliście?

– Bóg dał. Tamtej jesieni na odpuście byłam i jak się naród rozpełzł, i ja w drogę poszłam. Idę, noc była, w lesie potknęłam się o coś, macam, człowiek leży nad rowem, kobieta, już zimna. Taka jak ja, żebraczka, drogi dokonała. Myślę sobie: co ją mają po śmierci ciągać, w naszym stanie bezdomnym gdzie kres, tam i mogiła. Odsunęłam ją w gąszcza, pomodliłam się nad nią noc, ogarek gromnicy zatliwszy. A potem nad ranem znalazłam stare borsucze jamy, rozgrzebałam, i tam ją w piasek schowałam. A papiery, co miała w zanadrzu, sobie wzięłam. Nie moje, ale Bóg mnie pozna, a tu takim jak ja, jak wy, nie ma imienia. Zapisani my w innych księgach.

Patrzeli na nią, a ona, jak to nachodziły na nią jakieś zadumania, gdy prawie nieprzytomną się zdawała, poczęła coś mruczeć, aż w śpiew powolny przeszła:

Ze skowronkami wstaliśmy do pracy

I spać pójdziemy o wieczornej zorzy,

Ale w grobowcach my jeszcze żołdacy

I hufiec Boży.

Marcelka poczęła płakać, Wiktor się przeżegnał, oboje drgającymi usty poczęli machinalnie za nią powtarzać:

Bo kto zaufał Chrystusowi Panu

I szedł na święte kraju werbowanie,

Ten de profundis z czarnego kurhanu

Na trąbę wstanie.

I oto nagle odbiegła ich trwoga, uciekła rozpacz, odleciała zgroza i poczucie beznadziejnej niedoli – nie czuli ziemi ni ciał swych.

Zapatrzeni gorejącymi oczami w niebo, powtarzali za żebraczką słowa, co się im ryły ogniem wieczystym w duszy:

Nie straszny nam głód ni żaden frasunek,

Ani zhołdują żadne świata hołdy,

Bo na Chrystusa my poszli werbunek,

Na jego żołdy.

I nie wiadomo, czym była ta kobieta, za którą powtarzali, czy ubogą, bezdomną żebraczką, czy Tą z purpury, mienia, stolicy i sławy obdartą Matką, która swe ostatnie dzieci po tych borach widziała ginące i liczyła je, znaczyła groby, krzepiła rozbitki, o ród swój wieczyście pomna!

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.

To jest bezpłatna wersja demonstracyjna ebooka. Zapraszamy do zakupu pełnej wersji publikacji.