Elisabeth Kübler-Ross David Kessler

LEKCJE ŻYCIA

Copyright © 2001 by Elisabeth Kübler-Ross Family Limited Partnership and David Kessler, Inc.
All rights reserved. No part of this book may be reproduced
or transmitted in any form or by any means, electronic or mechanical, including photocopying, recording or by any information storage
or retrieval system, without permission in writing from
The Barbara Hogenson Agency, Inc.
Copyright © 2014 for the Polish edition by Media Rodzina Sp. z o.o.

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Lucyna Talejko-Kwiatkowska

Media Rodzina Sp. z o.o.
ul. Pasieka 24, 61-657 Poznań
tel. 61 827 08 60
www.mediarodzina.pl
mediarodzina@mediarodzina.pl

ISBN: 978-83-7278-914-3

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Dla Sylvii Anny,
mojej pierworodnej wnuczki,
która jest darem od mojej córki Barbary Elisabeth

Dla moich synów
Richarda i Davida David

PODZIĘKOWANIA

Pragnę wyrazić wdzięczność Josephowi, który umożliwił mi napisanie jeszcze jednej książki, oraz Annie, która zajmuje się moim domem, dzięki czemu nie musiałam się przeprowadzić do domu opieki. A także moim dzieciom: Barbarze i Kennethowi, dzięki którym wciąż się trzymam.

Elisabeth

Chciałbym przede wszystkim podziękować Elisabeth za przywilej współtworzenia z nią tej książki. Twoja mądrość, autentyczność i przyjaźń sprawiły, że było to dla mnie naprawdę ważne doświadczenie. Dziękuję też Alowi Lowmanowi z Authors and Artists za wiarę w to, że ma do czynienia z ważną pozycją. Twoja pomoc, wsparcie i przyjaźń były dla mnie prawdziwym darem.

Składam też wyrazy wdzięczności Caroline Sutton z wydawnictwa Simon & Schuster za jej ważne uwagi i doskonałą pracę edytorską. Proszę także, by moje podziękowania przyjęli: doktor Elaine Chaisson, B.G. Dilworth, Barry Fox, Linda Hewitt, Christopher Landon, Marianne Williamson, Charlotte Patton, Berry Perkins, Teri Ritter, R.N., Jaye Taylor, James Thommes i terapeuta Steve Uribe. Każda z tych osób na swój sposób przyczyniła się do powstania tej książki.

David

WSTĘP ELISABETH

W ciągu spędzonego na ziemi czasu, który nazywamy życiem, wszyscy mamy do odrobienia pewne lekcje. Staje się to szczególnie widoczne wówczas, gdy pracujemy z umierającymi. To oni uczą się na koniec bardzo wielu rzeczy, zwykle takich, których nie mogą już wykorzystać. Po tym jak w 1995 roku przeprowadziłam się na pustynię w Arizonie, dostałam w Dniu Matki wylewu, który doprowadził do paraliżu. Przez następne pół roku stałam na progu śmierci. Czasami wydawało mi się, że za parę tygodni nie będzie mnie już na tym świecie. Wiele razy bywałam rozczarowana tym, że śmierć nie przychodzi, bo czułam, że jestem z nią pogodzona. Nie umarłam, bo wciąż jeszcze mam do odrobienia lekcje życia, moje ostatnie lekcje. Dotyczą one ostatecznej prawdy o naszym życiu i stanowią jego tajemnicę. Chciałam napisać ostatnią książkę, ale nie o śmierci i umieraniu, tylko o życiu.

Wszyscy mamy w sobie i Gandhiego, i Hitlera. Oczywiście w sensie metaforycznym. Gandhi to nasza najlepsza część, całe nasze współczucie, a Hitler – to, co najgorsze, wszystkie nasze złe cechy. Nasze lekcje życia mają polegać na tym, by pozbywać się tego, co w nas złe oraz małe, i odszukać to, co najlepsze w nas samych i innych. Są one niczym wiatr halny, który przechodzi przez nasze życie. To lekcje życia tworzą naszą osobowość. Jesteśmy tu po to, by uzdrowić siebie i innych. Nie chodzi mi o uzdrowienie czysto fizyczne, ale o coś znacznie głębszego. O uzdrowienie tego, co w nas duchowe.

Gdy mówimy, że odrobiliśmy lekcje, chodzi o to, że kończymy pewne rozpoczęte sprawy. Nie dotyczą one śmierci, ale właśnie życia. Dotyczą najważniejszych spraw, takich jak pytanie, które możemy sobie zadać: „Tak, miałem przyjemne życie, ale czy starczyło mi czasu, by żyć prawdziwie?”. Wielu ludzi tylko istniało przez jakiś czas, choć tak naprawdę nie żyli. W dodatku musieli bardzo się wysilać, by ukrywać to, czego nie skończyli.

Niedokończone sprawy są największym problemem w życiu, dlatego też pojawiają się w obliczu śmierci. Mamy tyle lekcji do odrobienia w naszym życiu, że po prostu nie starcza na wszystko czasu. Ale im więcej ich odrobimy, im więcej spraw skończymy, im pełniej żyjemy, tym prawdziwsze jest nasze życie. I niezależnie od tego, kiedy umrzemy, możemy sobie powiedzieć: „Mój Boże, ale miałem życie!”.

WSTĘP DAVIDA

Spędziłem wiele czasu z ludźmi, którzy znajdowali się na krawędzi życia. Była to bardzo wzbogacająca i pouczająca praca. Widzę wyraźne związki mojego psychologicznego, emocjonalnego i w ogóle duchowego rozwoju z tym zajęciem. I chociaż jestem im za to bardzo wdzięczny, to jednak nie od nich rozpocząłem moje lekcje. Zaczęły się one wiele lat temu od śmierci mojej matki i trwają po dziś dzień wraz z tym, jak odchodzą kolejne bliskie mi osoby.

W ciągu ostatnich paru lat przygotowywałem się na pożegnanie mojej nauczycielki, mentorki i kochanej przyjaciółki, Elisabeth Kübler-Ross. Spędzałem z nią dużo czasu, odrabiając te ostatnie lekcje. Elisabeth nauczyła mnie bardzo wiele, jeśli idzie o pracę z umierającymi, a teraz sama stanęła twarzą w twarz ze śmiercią. Opowiadała mi o swoich uczuciach – przede wszystkim o gniewie – a także o poglądach na życie. Kończyła właśnie swoją ostatnią książkę Koło życia, a ja pisałem moją pierwszą The Needs of the Dying. Ale nawet w tak trudnym okresie bardzo mi pomagała, służąc radą na temat wydania książki, pacjentów i samego życia.

Wiele razy było mi bardzo trudno opuszczać jej dom. Żegnaliśmy się z przekonaniem, że nigdy więcej się nie zobaczymy. Już na ulicy nie mogłem powstrzymać łez. Tak ciężko stracić kogoś, kto tyle dla nas znaczył, nawet jeśli twierdzi, że jest gotowy na śmierć. Jednak Elisabeth nie umarła, a jej stan stopniowo się poprawiał. Nie skończyła swojej gry z życiem i życie najwyraźniej nie skończyło z nią.

W dawnych czasach poszczególne społeczności miały miejsca zebrań, gdzie dzieci i dorośli słuchali opowieści o życiu, jego wyzwaniach i o tym, czego uczy bliskość śmierci. Ludzie wiedzieli, że czasami największy ból pozwala najwięcej się nauczyć. I że tę naukę, te lekcje życia, powinno się przekazać dalej. Właśnie na tym mi zależy – by przekazać dalej część z tego, czego się sam nauczyłem. Dzięki temu przetrwa to, co najlepsze z tych, którzy od nas odeszli.

W czasie tej długiej, czasami dziwnej podróży zwanej życiem odnajdujemy wiele rzeczy, ale przede wszystkim odnajdujemy siebie. Dowiadujemy się, kim jesteśmy i co tak w istocie ma dla nas znaczenie. Wzloty i upadki mówią nam, czym tak naprawdę jest miłość i związek. Odnajdujemy w sobie odwagę, by pokonać gniew, łzy i nasze obawy. To wszystko jest tajemnicą, ale mimo to potrafimy wziąć życie w swoje ręce i odnaleźć w nim szczęście. Nasze życie nie jest idealne, nie przypomina bajki, jednak żyjąc autentycznie, nadajemy mu krzepiące znaczenie.

Miałem to szczęście, że mogłem spędzić z Matką Teresą parę ostatnich miesięcy jej życia. Powiedziała mi, że jej najważniejszym zadaniem było zajmowanie się umierającymi, gdyż uważa życie za coś niezwykle cennego. „Życie to osiągnięcie – powiedziała – a śmierć stanowi jego koniec”. Większość z nas jednak nie tylko nie uważa śmierci za osiągnięcie, dotyczy to również naszego życia – choć tym właśnie jest w swej istocie.

Umierający zawsze potrafili udzielić nam ważnych nauk, bo tylko wtedy, kiedy znajdujemy się na krawędzi życia, potrafimy zobaczyć je z całą wyrazistością. Te nauki są po to, byśmy potrafili docenić wagę życia. Odkrywamy w nich nowy wymiar bohaterstwa; coś, co wykracza poza wszystkie nasze doświadczenia i pozwala wykorzystać to, kim jesteśmy i co możemy zrobić. Dzięki nim nie tylko żyjemy, ale czujemy samo życie.

OD WYDAWNICTWA

Książka Lekcje życia stanowi owoc ścisłej współpracy Elisabeth Kübler-Ross i Davida Kesslera. Przykłady i opisane doświadczenia pochodzą z ich wykładów, warsztatów oraz rozmów z pacjentami i członkami ich rodzin. Niektóre prowadziła Elisabeth, inne David, a czasami robili to wspólnie. Żeby uprościć tekst, używamy w nim pierwszej osoby liczby mnogiej, pomijając studia przypadków i osobiste doświadczenia, które poprzedzamy ich inicjałami: EKR i DK.

LEKCJA PIERWSZA

Autentyczność

Tę historię usłyszeliśmy od Stephanie, kobiety po czterdziestce, w czasie jednego z wykładów.

– Parę lat temu w piątkowe popołudnie wybrałam się z Los Angeles do Palm Springs. Nie jest to najlepszy moment na wyjazd z Los Angeles, ale bardzo już chciałam wyjechać na pustynię i odprężyć się w gronie przyjaciół.

Na przedmieściach miasta samochody przede mną zatrzymały się, więc ja też nacisnęłam hamulec. Jednocześnie spojrzałam we wsteczne lusterko i zauważyłam wóz, który zbliżał się do mnie z ogromną prędkością. Uświadomiłam sobie, że jego kierowca w ogóle nie zwraca uwagi na to, co się przed nim dzieje, i że za chwilę uderzy w mój tył, w dodatku z wielką siłą. Ja sama stałam tuż za innym samochodem, znalazłam się więc w olbrzymim niebezpieczeństwie. Zrozumiałam, że za chwilę mogę umrzeć.

Spojrzałam na zaciśnięte na kierownicy dłonie. Nie zacisnęłam ich specjalnie – to był mój naturalny stan, tak właśnie żyłam. Pomyślałam, że nie chcę tak żyć, a tym bardziej tak umierać. Zamknęłam oczy, wzięłam głęboki oddech i opuściłam ręce. Rozluźniłam się. Poddałam się życiu i śmierci. Następnie tamten samochód najechał na mnie ze straszną siłą.

Kiedy wszystko zamarło i ucichło, otworzyłam oczy. Nic mi się nie stało. Samochód przede mną był zmiażdżony, ten za mną też strzaskany. Moje auto złożyło się niczym harmonijka.

Policjanci powiedzieli, że miałam szczęście, bo się zrelaksowałam. Silne napięcie mięśniowe wzmaga prawdopodobieństwo odniesienia poważnych obrażeń. Po tym wypadku poczułam, że otrzymałam dar. I nie polegał on na tym, że wyszłam z niego bez szwanku. Zobaczyłam, jak żyję, i dostałam szansę, by to zmienić. Trzymałam życie w zaciśniętej pięści, a przecież mogłam ją otworzyć i potraktować jak piórko, które spoczywa na mojej dłoni. Zrozumiałam, że jeśli potrafiłam się odprężyć w obliczu śmierci, to teraz będę mogła naprawdę cieszyć się życiem. W tym momencie poczułam większy związek z samą sobą niż kiedykolwiek wcześniej.

* * *

Jak wiele osób, które znalazły się na krawędzi życia, Stephanie odebrała naukę – nie o śmierci, ale o życiu.

Każdy z nas czuje gdzieś głęboko w duchu, że powinien się kimś stać. Zauważa również, kiedy staje się taką osobą. Ale bywa też odwrotnie – czuje, że coś źle poszło, i oddala się od swojego powołania.

Wszyscy szukamy odpowiedzi i staramy się odrobić lekcje życia, niezależnie od tego, czy robimy to świadomie, czy nie. Zmagamy się ze strachem i poczuciem winy. Szukamy znaczeń, miłości i siły. Próbujemy zrozumieć strach, przemijanie i czas. Chcemy odkryć to, kim jesteśmy i jak możemy osiągnąć pełnię szczęścia. Czasami szukamy tego wszystkiego w naszych bliskich, w religii, u Boga – tam, gdzie jak nam się wydaje, można to odnaleźć. Jednak zbyt często myślimy, że odpowiedzi dostarczą nam pieniądze, pozycja, „idealna” praca i tym podobne, a potem stwierdzamy, że nie ma w nich tych znaczeń, które chcemy odszukać, i że te rzeczy mogą nam złamać życie. Jeśli podążymy tymi fałszywymi tropami bez ich głębszego zrozumienia, w sposób nieunikniony doświadczymy pustki i uznamy, że życie nie ma sensu, a miłość i szczęście to tylko iluzje.

Niektórzy odnajdują sens życia poprzez naukę, oświecenie czy twórczość. Inni odkrywają ten sens, patrząc prosto w oczy nieszczęściu czy nawet śmierci. Być może usłyszeli od lekarza, że mają raka i zostało im tylko pół roku życia. Może patrzyli, jak ich bliscy walczą o życie, lub przeżyli trzęsienie ziemi czy powódź.

Byli na krawędzi. Znaleźli się też na progu nowego życia. Spojrzeli prosto w „oczy potwora”, poddali się śmierci w sposób ostateczny, dzięki czemu przerobili lekcję życia, co już na zawsze zmieniło ich spojrzenie na egzystencję. Musieli w głębi swej rozpaczy zdecydować, co chcą robić z tym czasem, który im pozostał. Nie wszystkie z tych lekcji są przyjemne, ale każda może wzbogacić nasze życie. Po co więc czekać na koniec, by dowiedzieć się czegoś nowego i ważnego?

Na czym polegają te lekcje, których odrobienia domaga się nasze życie? Praca z umierającymi i chorymi pokazuje, że w większości polegają na tym samym – trzeba przejść przez lekcję strachu, lekcję poczucia winy, lekcję gniewu, lekcję wybaczenia i poddania się śmierci, lekcję czasu i cierpliwości, lekcję miłości, lekcję związków z innymi ludźmi, lekcję zabawy, lekcję utraty i siły, lekcję autentyczności i lekcję szczęścia.

Odrabianie ich przypomina trochę osiąganie dojrzałości. Nie stajemy się nagle szczęśliwsi, bogatsi czy bardziej wpływowi, ale lepiej rozumiemy otaczający nas świat i potrafimy osiągnąć wewnętrzny spokój. Nie znaczy to, że nasze życie stanie się doskonałe, ale dzięki tym lekcjom zobaczymy je takim, jakie powinno być. Jak powiedział pewien człowiek: „Potrafię się teraz cieszyć z niedoskonałości życia”.

Jesteśmy tu, na ziemi, by odrobić nasze własne lekcje. Nikt nam nie powie, na czym one polegają; sami musimy odbyć podróż przez życie, by to odkryć. W ich trakcie możemy stanąć w obliczu większych lub mniejszych problemów, ale zawsze będzie to coś, z czym jesteśmy w stanie się zmierzyć. Ktoś, kto musi się nauczyć czegoś na temat miłości, może mieć kilku małżonków lub w ogóle nie być w związku. Ktoś, kto powinien dowiedzieć się czegoś o pieniądzach, może wcale ich nie mieć lub też pławić się w luksusie.

W tej książce zajmiemy się życiem i sprawdzimy, jak ono wygląda od tamtej drugiej strony. Dowiemy się, że nie jesteśmy sami, a w dodatku zobaczymy to, co nas łączy, jak umacnia się miłość i wzbogacają nas związki z innymi ludźmi. Mamy nadzieję, że uda nam się zrozumieć, iż nie tylko nie jesteśmy słabi, ale mamy w sobie moc całego wszechświata. Dowiemy się prawdy o naszych iluzjach, o szczęściu i o tym, jacy tak naprawdę jesteśmy wspaniali. Zobaczymy, że mamy wszystko, czego potrzebujemy, by móc żyć naprawdę pięknie.

Osoby, z którymi pracowaliśmy, w obliczu utraty najbliższych zrozumiały, że miłość jest tym, co najistotniejsze w życiu. Jest ona naprawdę czymś jedynym, co możemy mieć i zabrać ze sobą. Ci ludzie przestali szukać szczęścia „gdzieś tam” i nauczyli się znajdować bogactwo oraz szczęście w tym, co mają, i kim są, nauczyli się docierać do głębszych pokładów możliwości, którymi dysponują. Innymi słowy, przebili mur, który oddzielał ich od pełni życia. Nie żyją już z myślą o jutrze, czekając na nową pracę, wydarzenie rodzinne, wakacje czy podwyżkę. Udało im się odnaleźć bogactwo teraz, gdyż nauczyli się słuchać swojego serca.

Życie oferuje nam nauki, daje powszechne prawdy na temat miłości, strachu, upływu czasu, władzy, utraty bliskich, szczęścia, związków i autentyczności. To, że jesteśmy nieszczęśliwi, nie wynika z tego, że życie stało się bardzo skomplikowane, ale z tego, że nie potrafimy dostrzec jego podstawowej prostoty. Prawdziwe wyzwanie polega na tym, by odnaleźć znaczenie tych lekcji. Wielu z nas uważa, że nauczyło się wystarczająco dużo na temat miłości. A jednak nie potrafimy w pełni kochać… Nasza miłość ukrywa się gdzieś w cieniu strachu, braku poczucia bezpieczeństwa i oczekiwań. Idziemy razem przez życie, a mimo to czujemy się samotni, bezradni i zawstydzeni.

Kiedy stawiamy czoło najstraszniejszym sytuacjom, rośniemy w oczach. W najgorszych okolicznościach potrafimy wydobyć z siebie nasze najlepsze cechy. Odnalezienie prawdziwego sensu tych lekcji pozwala nam żyć w prawdzie i szczęściu. Takie życie nie jest idealne, ale za to autentyczne. I zdecydowanie głębsze.

Być może pierwsze i najmniej oczywiste pytanie, na które musimy odpowiedzieć, dotyczy nas samych: Kto odrabia te lekcje? Kim jestem?

W ciągu życia wielokrotnie zadajemy sobie to pytanie. Wiemy z całą pewnością, że doświadczenie pomiędzy narodzinami i śmiercią określamy mianem życia. Ale czy ja sam jestem doświadczeniem czy też doświadczającym? Czy jestem swoim ciałem? Swoimi wadami? Czy ta choroba mnie określa? Czy jestem matką, bankierem, urzędnikiem lub kibicem? Czy stanowię produkt tego, jak mnie wychowano? Czy mogę się zmienić – i nadal pozostać sobą – czy też wykuto mnie w kamieniu?

Nie jesteśmy żadną z tych rzeczy. Niewątpliwie mamy wady, ale to wcale nie znaczy, że one nas określają. Być może jesteśmy chorzy, ale choroba nie jest nami. A jeśli mamy pieniądze, to nie znaczy, że nimi jesteśmy. Nie jesteśmy naszymi życiorysami, domami, stopniami ze szkoły, zajęciami lub tytułami. Wszystko to może się zmienić. Ale istnieje taka część nas samych, która pozostaje niedefiniowalna i niezmienna, której nie można się pozbyć pod wpływem starzenia się, choroby lub jakichś innych okoliczności. Jest jeszcze autentyczność, z którą się urodziliśmy i z którą umrzemy. Jesteśmy po prostu w cudowny sposób sobą.

Kiedy patrzymy na tych, którzy zmagają się z chorobą, staje się jasne, że aby zrozumieć, kim tak naprawdę jesteśmy, musimy pozbyć się tego wszystkiego, co nie jest w nas autentyczne. Gdy widzimy umierających, nie skupiamy się już na wadach, błędach czy chorobach, które dostrzegaliśmy wcześniej. Widzimy tylko ich samych, gdyż pod koniec życia stają się bardziej prawdziwi i uczciwi, i są wreszcie – tak jak dzieci – tylko sobą.

Czy jesteśmy w stanie zobaczyć, kim jesteśmy, tylko na początku i na końcu życia? Czy tylko niezwykłe okoliczności odkrywają najzwyczajniejsze prawdy? Czy w innym przypadku jesteśmy ślepi? Oto najważniejsza lekcja życia – należy odnaleźć nasze autentyczne ja i szukać go też u innych.

Kiedyś zapytano wielkiego renesansowego rzeźbiarza Michała Anioła, jak stworzył tak wspaniałe dzieła sztuki, jak Pietà czy Dawid. Wyjaśnił, że widział rzeźby już wewnątrz marmurowych bloków i aby je stworzyć, musiał jedynie usunąć to, co niepotrzebne. Wspaniała rzeźba tylko czekała na to, żeby ją odkryć. To samo dotyczy tej wspaniałej osoby, która jest w nas i czeka na to, byśmy ją odkryli. Wszyscy mamy w sobie ziarna wielkości. „Wielcy” ludzie nie mają w sobie czegoś niezwykłego; po prostu udało im się usunąć wiele z tego, co przeszkadzało im ujawnić swoje najlepsze cechy.

Niestety, nasze wewnętrzne dary często kryją się za warstwami masek i ról, które staraliśmy się wypełniać. Te role – na przykład rodzica, pracownika, przykładnego członka społeczności, cynika, trenera, outsidera, kibica, miłego faceta, buntownika czy kochającego dziecka, które zajmuje się chorymi rodzicami – mogą stać się „kamieniami”, pod którymi kryje się nasze prawdziwe ja.

Czasami ktoś zmusza nas do przyjęcia określonej roli: „Chcę, żebyś pilnie się uczył i został lekarzem”, „Bądź bardziej kobieca”, „Jeśli chcesz awansować, musisz być wydajny i sumienny”.

Zdarza się, że sami te role przyjmujemy, gdyż wydają nam się użyteczne, budujące lub korzystne: „Mama zawsze tak to robiła, więc tak pewnie jest dobrze”, „Wszyscy skauci są szlachetni i się poświęcają, będę więc szlachetny i się poświęcę”, „Nikt w szkole mnie nie lubi, ale wszyscy lubią surferów, zostanę więc surferem”.

Czasami w obliczu zmiany okoliczności świadomie lub nie decydujemy się na zmianę roli, co prowadzi do rozczarowania. Na przykład małżonkowie mogą powiedzieć: „Było nam tak wspaniale przed ślubem, ale potem coś się popsuło”. Ich wspólne życie bez ślubu było tylko trwaniem. Kiedy się pobrali, starali się przyjąć wyuczone role i stać się mężem i żoną. Podświadomie „wiedzieli”, jacy powinni być mąż i żona, i próbowali się do tego dostosować, zamiast po prostu być sobą. Ktoś inny powiedział nam: „Byłem takim fajnym wujkiem, ale od kiedy zostałem ojcem, czuję się sobą rozczarowany”. Jako wujek nie myślał o tym, jak powinien zajmować się dziećmi, tylko robił to, co mu serce dyktowało. Gdy został ojcem, uznał, że ma do wypełnienia określoną rolę, ale ta była sprzeczna z jego osobowością, jego autentycznym ja.

EKR

Nie zawsze łatwo odnaleźć swoje autentyczne ja. Jak wielu czytelników zapewne wie, urodziłam się jako jedno z trojaczków. W tamtych czasach trojaczki ubierano tak samo, dawano im takie same zabawki, a nawet zapisywano na takie same zajęcia. Wiele osób postrzegało trojaczki nie jak poszczególne osoby, ale „zestaw”. Niezależnie od tego, jak bardzo starałam się w szkole, okazało się, że zawsze dostawaliśmy trójki. Jedno z nas mogło dostać piątkę, a drugie dwójkę, ale nauczyciele wciąż nas mylili, więc bezpiecznie było dać nam wszystkim trójki. Czasami, kiedy siadałam ojcu na kolanach, uświadamiałam sobie, że on nie wie, kim jestem. Łatwo sobie wyobrazić, jak to wpłynęło na nasze poczucie tożsamości. Teraz wiemy, jak ważne jest to, żeby odnaleźć w takich dzieciach indywidualność i podkreślać to, co je dzieli. Obecnie, kiedy ciąże mnogie są czymś zwykłym, rodzice nauczyli się tego, by nie ubierać i nie traktować bliźniaków czy trojaczków w ten sam sposób.

Jako jedno z trojaczków rozpoczęłam więc poszukiwania tożsamości. Zawsze próbowałam być sobą, nawet jeśli nie był to najbardziej aprobowany wybór. Nie wierzę, by udawanie mogło dać coś dobrego.

Kiedy w swoim życiu nauczyłam się już autentyczności, rozwinął się we mnie dar rozpoznawania tej cechy u innych. W takich sytuacjach mówię, że potrafię kogoś „wywąchać”. Oczywiście tego, że ktoś jest naturalny, nie odbieram tylko powonieniem, ale wszystkimi zmysłami. Staram się „wywąchać” nowo poznanych ludzi, a jeśli są autentyczni, daję sygnał, że mogą się zbliżyć. Jeśli nie, pokazuję, żeby odeszli. Praca z umierającymi daje bardzo wyraźne poczucie autentyczności.

Czasami niezwykle mocno wyczuwałam w moim życiu brak autentyczności, ale zdarzało się, że to poczucie nie było tak silne. Na przykład, wiele osób chce pokazać, że są miłe, odwożąc mnie na wykłady i wpychając mój wózek na podium. Ale później – kiedyś tak się zdarzało – zostaję sama i trudno mi wrócić do domu. Takie sytuacje pozwoliły mi zrozumieć, że ci ludzie wykorzystują mnie jedynie po to, żeby pokazać, jacy są dobrzy. Gdyby byli naprawdę mili, a nie tylko przyjmowali na chwilę taką rolę, z pewnością zadbaliby o mój powrót.

* * *

Większość z nas odgrywa w swoim życiu wiele ról. Nauczyliśmy się je zmieniać, ale często nie wiemy, jak sprawdzić, co jest za nimi. Te role – małżonka, rodzica, szefa, miłego faceta, buntownika i tak dalej – nie muszą być złe i często stanowią instrukcję, jak się zachować w nowych sytuacjach. Główne zadanie polega na tym, by oddzielić w nich to, co nam odpowiada, od tego, co jest sprzeczne z naszym usposobieniem. Przypomina to obieranie cebuli i również może wywołać łzy.

Ból może nam sprawić, na przykład, odkrycie w nas tego, co złe, i znalezienie sposobu, by uzewnętrznić te uczucia. Wszyscy mamy w sobie potencjał, by zostać kimkolwiek, poczynając od Gandhiego, a na Hitlerze kończąc. Większość nie przyznaje się do tego, że nosi w sobie Hitlera, i w ogóle nie chce o tym słyszeć. Wszyscy mamy jednak złe cechy lub też możliwości, by je rozwinąć. Zaprzeczanie temu jest czymś naprawdę niebezpiecznym. Jeśli jacyś ludzie zaprzeczają istnieniu w nich ciemnej strony i twierdzą, że nie są zdolni do negatywnych myśli lub czynów, może to budzić niepokój. Przyznanie się do złych skłonności stanowi podstawę terapii. Gdy już to nastąpi, możemy zacząć się zastanawiać, jak się ich pozbyć. I kiedy odrabiamy kolejne lekcje, pozbywamy się też ról i odkrywamy w nich to, co nam nie odpowiada. Nie znaczy to, że jesteśmy z natury źli, a tylko, że mamy oddzielającą nas od rzeczywistości fasadę, której nie dostrzegamy. Jeśli ktoś odkryje, że wcale nie jest szczególnie miły, powinien pozbyć się tej roli i zachowywać się autentycznie, gdyż takie zawsze miłe zachowanie jest sztuczne. Często też wahadło musi wychylić się mocno w drugą stronę (stajemy się złośliwcami), zanim w końcu powróci do neutralnego położenia. Dopiero wtedy możemy odkryć, kim tak naprawdę jesteśmy i że wolimy być mili ze współczucia, a nie dla zysku.

Jeszcze większe wyzwanie stanowi pozbycie się mechanizmu obronnego, który pomagał nam przetrwać w dzieciństwie. Jednak kiedy ten mechanizm nie jest już potrzebny, może obrócić się przeciwko nam samym. Pewna kobieta nauczyła się w dzieciństwie, że musi unikać ojca alkoholika. Doskonale wiedziała, że lepiej przerwać rozmowę czy wyjść z pokoju, kiedy sytuacja zaczynała wymykać się spod kontroli. Była to jedyna rzecz, którą mogła zrobić sześcioletnia dziewczynka, kiedy ojciec się upijał i zaczynał na nią wrzeszczeć. Pomogło jej to przetrwać dzieciństwo, ale teraz, kiedy sama jest matką, takie zachowania są złe dla jej dzieci. Trzeba pozbywać się tych mechanizmów, które nie są już użyteczne. Podziękować im i już z nich nie korzystać. Czasami musimy żałować tego, czego nigdy nie doświadczymy, tak jak ta kobieta, która żałowała, że nigdy nie doświadczyła normalnego dzieciństwa.

Zdarza się, że przyjmowane role potrafią nam dużo dać, ale później, gdy dojrzewamy, dociera do nas, że trzeba za to płacić. Czasami ten koszt jest zbyt wielki. Wiele osób dopiero po czterdziestce zaczyna zdawać sobie sprawę, że w rodzinie byli zawsze tymi, którzy się wszystkim zajmują i dbają o spokój. Dociera do nich, że są aż nazbyt mili w swoich rodzinach. Niepostrzeżenie wzięli na siebie obowiązek dbania o dobre samopoczucie rodziców i rodzeństwa, zażegnywania konfliktów, pożyczania wszystkim pieniędzy i szukania im pracy. W którymś momencie możemy jednak zauważyć, że te role są narzucone, i zechcemy się ich pozbyć. Nie znaczy to, że przestaniemy być mili, ale nie będziemy tak usilnie dbać o to, by wszyscy wokół byli zadowoleni.

Rzeczywistość jest taka, że niektóre związki po prostu się nie udają. Zawsze możemy spodziewać się niezgody czy rozczarowania. Jeśli poczujemy, że do nas należy załatwianie wszystkich problemów, możemy zapłacić za to wysoką cenę, gdyż jest to zadanie ponad ludzkie siły.

Jak zareagujesz na nowego siebie?

Możesz zauważyć, że rola była obowiązkiem: „To wspaniale, że nareszcie nie odpowiadam za wszystkich”.

Możesz zauważyć, że oszukiwałeś otoczenie: „To była z mojej strony manipulacja, chciałem wydawać się milszy, żeby inni bardziej mnie lubili”.

Możesz odkryć, że zasługujesz na miłość taki, jaki jesteś.

Możesz stwierdzić, że to, co robiłeś, brało się ze strachu przed tym, że nie jesteś dobry, nie pójdziesz do nieba, że inni cię nie polubią.

Możesz sobie uświadomić, że wykorzystywałeś tę rolę, by zdobywać kolejne trofea: „Zawsze mi się wydawało, że wszyscy będą mnie lubić i podziwiać, ale tak jak każdy – jestem tylko człowiekiem”.

Możesz zrozumieć, że inni powinni mieć problemy, bo dzięki temu odkryją, kim tak naprawdę są.

Możesz zrozumieć, że chcesz, by poczuli się słabsi, bo dzięki temu sam poczujesz się silniejszy.

Możesz zrozumieć, że koncentrując się na ich problemach, unikamy własnych.

Większość z nas nie popełniła żadnego przestępstwa, ale i tak musimy się uporać z naszą ciemną stroną. To, co czarne i białe, jest oczywiste, jednak często ukrywamy i wypieramy się tego, co szare: „miłego” faceta, tego, który się izoluje, ofiary czy męczennika. To oni stanowią szarą część ciemnej strony naszej osobowości. Nic nie zrobimy z tą naszą złą częścią, jeśli nie przyznamy, że w ogóle ją mamy. Jeżeli przyznamy się do wszystkich naszych uczuć, możemy stać się w pełni sobą.

Możemy żałować utraty tych ról, ale zauważymy, że jest nam z tym lepiej, gdyż stajemy się w ten sposób bardziej autentyczni.

Nasza istota jest wieczna – nigdy się nie zmieniła i nigdy się nie zmieni.

Nasza istota to znacznie więcej niż tylko suma okoliczności, niezależnie od ich charakteru, choć oczywiście mamy tendencję, by definiować siebie właśnie przez okoliczności. Jeśli mamy świetny dzień – jest piękna pogoda, hossa na giełdzie, umyty samochód lśni i dzieci są grzeczne – czujemy się znakomicie, jakbyśmy to my sami byli wspaniali. Jeśli nie, czujemy się bezwartościowi. Płyniemy w nurcie wydarzeń, na które tylko częściowo możemy wpływać. Jednak to, kim jesteśmy, nie podlega takim zmianom. Nie można tego zdefiniować przez to, co się dzieje na tym świecie i przez nasze w nim role. To wszystko są iluzje, mity, które wcale nie robią nam dobrze. Ta wspaniała osoba, którą jestem, kryje się za wszelkimi okolicznościami i sytuacjami. Odkrywamy naszą prawdziwą tożsamość i wielkość, gdy pozbywamy się tych iluzji tożsamości i odkrywamy nasze prawdziwe ja.

Często szukamy definicji siebie u innych. Jeśli są w złym nastroju, my też jesteśmy zdołowani. Jeśli uważają, że się mylimy, przechodzimy do defensywy. Jednak to, kim jesteśmy, ma się nijak do ataków i obrony. Jesteśmy pełni, kompletni i wartościowi właśnie tacy, jacy jesteśmy, bez względu na to, czy jesteśmy bogaci czy biedni, starzy czy młodzi, z medalami olimpijskimi czy z bagażem złych doświadczeń w związkach. Zawsze pozostajemy poza okolicznościami – niezależnie od tego, czy jest to początek, czy koniec naszego życia i czy cieszymy się sławą, czy poddajemy się rozpaczy. Jesteś, kim jesteś, a nie swoją chorobą, ani też tym, co robisz. Życie jest trwaniem, a nie robieniem czegoś.

DK

– Kim pani jest? – zapytałem kiedyś umierającą kobietę.

– Wszystkie role w moim życiu były tak pospolite, że czuję się zupełnie zwyczajna – odpowiedziała. – Czym moje życie może różnić się od życia innych ludzi? To choroba pozwoliła mi zrozumieć, że jestem naprawdę wyjątkowa. Nikt wcześniej nie odbierał świata tak, jak ja teraz. I to się już nie powtórzy. Od początku czasu aż po jego kres nigdy nie będzie drugiej takiej osoby.

Ta prawda dotyczy nas wszystkich. Nikt nie doświadczał świata tak jak my i nikt nie przeżył tego, co my sami. Nasza wyjątkowość wykracza poza granice zrozumienia. Ale możemy się nią cieszyć tylko wtedy, kiedy odkryjemy, kim tak naprawdę jesteśmy.

* * *

Wiele osób przeżywa załamanie, kiedy dociera do nich, że nie wiedzą, kim tak naprawdę są. Pierwsze próby poznania siebie są trudnym i zniechęcającym zadaniem. Ludzie nie wiedzą, jak reagować na swoje prawdziwe ja, gdyż przywykli do myślenia o tym, kim powinni być.

Kiedy okazuje się, że są poważnie chorzy, muszą po raz pierwszy uświadomić sobie, kim są w swej istocie. Zadając sobie pytanie: „Kto umiera?”, zwykle dochodzimy do wniosku, że pewna część nas samych zawsze istniała i że nigdy nie zginie. Kiedy przyjdzie dzień, gdy chorzy już nie będziemy mogli być bankierami, podróżnikami, lekarzami czy trenerami, wtedy musimy zadać sobie ważne pytanie: „Jeśli te zawody mnie nie określają, to kim jestem?”. Jeśli nie jesteś już miłym facetem z biura, samolubnym wujkiem czy pomocnym sąsiadem, to kim jesteś?

Odkrywanie siebie i bycie autentycznymi, ustalanie – na podstawie własnych doświadczeń – co chcemy robić, a czego nie chcemy. Jednak musimy zajmować się wszystkim – od znalezienia odpowiedniej pracy do kupowania ubrań – gdyż daje nam to radość i spokój. Ale jeśli robimy coś, by inni uznali nas za wartościowych, sami nie dostrzegamy w sobie tej wartości. To zadziwiające, jak wiele rzeczy robimy dlatego, że powinniśmy, a nie dlatego, że chcemy.

I tylko co jakiś czas ulegamy chęci, by zrobić coś „dziwnego” lub nowego. Pozwala nam to lepiej zrozumieć, kim jesteśmy, czy też zadać sobie pytanie, co byśmy zrobili, gdyby nikt nas nie widział? Na co byśmy się zdecydowali, gdybyśmy mogli coś zrobić, nie ponosząc żadnych konsekwencji? Odpowiedź na to pytanie ujawni wiele na temat nas samych, a przynajmniej na temat tego, co nam przeszkadza w życiu. Ta odpowiedź może wskazywać, co uważamy za złe w nas samych lub też od jakiej lekcji powinniśmy zacząć odkrywanie samych siebie.

Jeśli odpowiedziałeś, że coś byś ukradł, znaczy to zapewne, że masz za mało.

Jeśli odpowiedziałeś, że byś kłamał, znaczy to, że nie czujesz się bezpiecznie, mówiąc prawdę.

Jeśli odpowiedziałeś, że pokochałbyś kogoś, kogo teraz nie kochasz, to zapewne boisz się miłości.

DK

W czasie wakacji zawsze staram się zrobić jak najwięcej – wstaję wcześnie rano, a potem bez przerwy jestem zajęty, bo próbuję jak najwięcej zobaczyć, i dopiero wieczorem wracam wyczerpany do hotelu. W końcu jednak zrozumiałem, że nie bawię się dobrze w ten sposób i tylko przeżywam stresy, więc zadałem sobie pytanie, co bym zrobił, gdyby nikt na mnie nie patrzył. Pomyślałem, że spałbym dłużej, chodził w przyjemne miejsca, żeby się zrelaksować, i co najmniej godzinę dziennie siedział na werandzie albo plaży, czytając dobrą książkę lub próżnując. Rola entuzjastycznego turysty, który chce zobaczyć absolutnie wszystko, zupełnie do mnie nie pasowała. Starałem się do niej dostosować, bo wydawało mi się, że powinienem, ale było mi znacznie lepiej, gdy zrozumiałem, że wolę łączyć zwiedzanie z odpoczynkiem.

Co byś zrobił, gdyby obok nie było rodziców, szefa czy nauczyciela? Jak byś zdefiniował samego siebie? Kto kryje się pod tymi wszystkimi rolami? Z całą pewnością – prawdziwy ty.

* * *

Tim, ojciec trzech córek, w wieku sześćdziesięciu lat miał zawał. Wychowywał je samotnie i starał się być dobrym ojcem. Po zawale zaczął badać swoje życie.

– Zrozumiałem, że nie tylko moje tętnice stwardniały, lecz również ja sam – wyjaśnił. – Stało się to wiele lat wcześniej, kiedy zmarła moja żona i musiałem być silny. Chciałem, żeby córki też były silne, więc byłem dla nich surowy. Teraz to nie ma sensu. Mam sześćdziesiąt lat i moje życie wkrótce się skończy. Dlatego chcę, żeby córki wiedziały, jak bardzo je kocham.

Powiedział im o tym jeszcze w szpitalu. Córki zawsze wyczuwały tę miłość, ale to wyznanie sprawiło, że rozpłakały się wraz z nim. Ich ojciec nie czuł już, że musi być silny, tak jak kiedyś, i był wobec nich autentyczny.

Nie wszyscy jesteśmy geniuszami w rodzaju Alberta Einsteina czy sportowcami takimi jak Michael Jordan, ale „usunięcie tego, co zbędne” pozwoli nam zabłysnąć w tej lub innej dziedzinie, w zależności od naszych predyspozycji.

Nasza istota to czysta miłość, wyraz największej doskonałości. Jesteśmy tu po to, by uleczyć samych siebie i pamiętać o tym, kim zawsze byliśmy. Ta prawda powinna wskazywać nam drogę niczym latarnia morska w ciemności.

Gdy będziemy próbowali odkryć, kim jesteśmy, zrozumiemy, co jeszcze musimy zdziałać, jakie lekcje odrobić. Kiedy nasze wewnętrzne ja zjednoczy się z zewnętrznym, nie będziemy już musieli się ukrywać, bać czy się bronić. Zrozumiemy, że to, kim jesteśmy, wykracza poza okoliczności, w których się znajdujemy.

DK

Któregoś wieczoru rozmawiałem z mężczyzną w hospicjum. Cierpiał na stwardnienie zanikowe boczne (chorobę Lou Gehriga). Spytałem go, co najtrudniej mu znosić: samą chorobę czy pobyt w hospicjum.

– Nie, nic takiego – odparł. – Najgorsze jest to, że wszyscy myślą o mnie w czasie przeszłym. Jak o kimś, kto przeminął. A przecież bez względu na to, co się dzieje z moim ciałem, byłem i jestem tą samą osobą. Pewna część mnie jest niedefiniowalna i zawsze pozostaje taka sama, nie stracę jej z powodu upływu lat czy choroby. To właśnie ona trzyma mnie przy życiu. Tym właśnie jestem i tym pozostanę na zawsze.

* * *

Ten człowiek odkrył, że istota tego, kim jest, wykracza poza to, co dzieje się z jego ciałem, ile zarabia i ile dzieci spłodził. Kiedy pozbędziemy się tych ról, pozostaje nasza czysta istota. W każdym z nas tkwi potencjał wprost niewyobrażalnego dobra, dawania bez oczekiwania nagrody, słuchania bez osądzania i bezwarunkowej miłości. Ten potencjał to cel naszych wysiłków. Jeśli spróbujemy, będziemy go mogli w mniejszym lub większym stopniu wykorzystywać w każdej chwili naszego życia. Wielu ludzi, dotkniętych chorobą i pragnących podzielić się swoimi doświadczeniami z innymi, zmieniło się na lepsze. Zmierzają oni do zakończenia tego, co nie było ukończone w ich życiu, i mogą teraz wskazywać drogę innym.

To, kim jesteśmy, oznacza uczczenie integralności ludzkiego ja. Czasami również tych ciemnych stron naszej osobowości, które często próbujemy ukryć. Niejednokrotnie wydaje się nam, że pociąga nas dobro, ale tak naprawdę pociąga nas autentyczność. Bardziej podobają nam się ci, którzy są naturalni, niż osoby ukrywające się za zdawkową uprzejmością.

EKR

Wiele lat temu na wydziale medycyny uniwersytetu w Chicago studenci uznali mnie na ulubionego wykładowcę. Był to jeden z najbardziej zaszczytnych tytułów, bo wszyscy chcieliśmy być lubiani przez studentów. W dniu, w którym to ogłoszono, pracownicy uczelni, jak zwykle, byli dla mnie mili. Nikt jednak nie rozmawiał ze mną o tym tytule. Wyczuwałam więc, że mimo uśmiechów koledzy i koleżanki nie mówią mi wszystkiego. Pod koniec dnia dostałam wspaniały bukiet od kolegi, który był psychiatrą dziecięcym. Na bileciku przeczytałam słowa: „Potwornie Ci zazdroszczę, ale i tak gratuluję”. Od tej chwili wiedziałam, że zawsze mogę mu zaufać. Spodobała mi się jego szczerość i otwartość. Zawsze wiedziałam, czego mogę się po nim spodziewać, i czułam się przy nim bezpieczna, gdyż pokazał mi swoje prawdziwe ja.

* * *

Nasza największa doskonałość polega na tym, by pokazać swoje niedoskonałości, nasze ciemne strony. Czujemy się dobrze, kiedy wiemy, z kim mamy do czynienia. Równie ważne jest poznanie prawdy o sobie.

Pewien człowiek opowiedział nam historię swojej babci, która po siedemdziesiątce poważnie zachorowała.

– Było mi tak trudno pozwolić jej odejść – rzekł na koniec. – Wreszcie zebrałem się na odwagę i jej to powiedziałem. Dodałem też, że wiem, iż jest to samolubne, ale nic na to nie mogę poradzić. „Mój drogi – odpowiedziała babcia – czuję się spełniona. Miałam wspaniałe, bogate życie. Wiem, że możesz mieć inne wrażenie, patrząc na mnie w tej chwili, ale zapewniam cię, że potrafiłam dobrze przeżyć te wszystkie lata. My sami przypominamy trochę ciasto – dajemy kawałek rodzicom, bliskim, naszym dzieciom, kolegom z pracy. Pod koniec życia niektórzy odkrywają, że nie zostało nic dla nich samych i nawet nie wiedzą, kim byli. Ale ja wiem, kim jestem – poznałam prawdę, którą wszyscy musimy dla siebie odkryć. Dlatego mogę odejść w spokoju”.

Kiedy usłyszałem te słowa: „Wiem, kim jestem”, poczułem, że mogę się z nią rozstać – ciągnął mężczyzna. – Wydały mi się one na tyle ważne, że wyznałem, iż sam chciałbym móc to powiedzieć, kiedy będę umierał. Babcia pochyliła się w moją stronę, jakby chciała mi przekazać jakiś sekret, i szepnęła: „Nie musisz na to czekać aż do końca życia”.

LEKCJA DRUGA

MIŁOŚĆ

Miłość – uczucie, które trudno nam nawet zdefiniować – jest jedynym trwałym i rzeczywistym doświadczeniem naszego życia. Jest ona przeciwieństwem strachu, kwintesencją wzajemnych relacji, jądrem kreatywności, podstawą poczucia siły i na niej opierają się nasze relacje z innymi. Miłość łączy się z tym, kim naprawdę jesteśmy, jest źródłem szczęścia i łączącej nas z innymi energii.

Miłość nie ma nic wspólnego z wiedzą, edukacją czy siłą i pozostaje poza wszelkimi zachowaniami. Jest też jedynym darem w życiu, którego nie można utracić. W sensie ostatecznym jest też jedyną rzeczą, którą tak naprawdę możemy dawać. W naszym świecie iluzji, marzeń i rozczarowań pozostaje źródłem prawdy.

Jednak mimo swej siły i wszystkich przymiotów miłość pozostaje nieuchwytna. Wiele osób szuka jej przez całe życie. Boimy się, że nigdy jej nie doświadczymy, a jeśli ją znajdziemy, że będziemy mogli ją stracić lub że uznamy ją za coś pewnego, obawiając się takiej utraty.

Wydaje się nam, że wiemy, czym jest miłość, gdyż już w dzieciństwie tworzymy jej obrazy. Najbardziej popularny jest romantyczny ideał – kiedy spotykamy kogoś wyjątkowego, nagle czujemy się spełnieni, wszystko jest wspaniałe i żyjemy szczęśliwie aż do śmierci. A zgnębieni czujemy się wtedy, kiedy w normalnym życiu musimy zająć się mniej romantycznymi aspektami związku i gdy odkrywamy, że to, co dajemy i otrzymujemy w miłości, jest jakoś uwarunkowane. Nawet miłość naszej rodziny i przyjaciół opiera się na pewnych oczekiwaniach i warunkach. Trudno jest spełnić je wszystkie i wówczas te rozczarowania urastają do niespotykanych rozmiarów. Okazuje się, że w naszych związkach brakuje przyjaźni i miłości. Budzimy się nagle z romantycznego snu, który śniliśmy od dzieciństwa. Z wyżyn naszej dorosłości patrzymy na miłość jasno, realistycznie i z goryczą.

Na szczęście prawdziwa miłość jest możliwa – jest to uczucie, którego możemy doświadczyć. Ona istnieje, choć nie taka, jak ją sobie wyobrażamy. Nie ma jej w wyobrażeniach o idealnym przyjacielu lub kochanku. Pełnia, której szukamy, jest wciąż z nami, w każdej minucie naszego życia. Musimy tylko o tym pamiętać.

Większość z nas pragnie miłości bezwarunkowej, miłości, która wynika z tego, kim jesteśmy, a nie z tego, co robimy lub nie. Jeśli będziemy mieć szczęście, i to dużo szczęścia, doświadczymy czegoś podobnego przez parę minut w ciągu całego życia. Niestety, ta miłość, której przede wszystkim doświadczamy w życiu, jest uwarunkowana. Ludzie kochają nas ze względu na to, co dla nich robimy, ile zarabiamy, jak potrafimy rozbawić towarzystwo, jak traktujemy nasze dzieci czy zajmujemy się naszymi domami i tym podobne. Trudno nam kochać ludzi takimi, jacy są. Przy takich próbach możemy poczuć się tak, jakbyśmy szukali wymówek, żeby w ogóle nie kochać.

EKR

Po jednym z wykładów podeszła do mnie bardzo dystyngowana kobieta. Wiadomo, o co mi chodzi, gdy mówię – dystyngowana. Była idealnie uczesana, nienagannie ubrana i tak dalej.

– W zeszłym roku byłam na pani zajęciach – powiedziała. – W drodze powrotnej myślałam tylko o moim osiemnastoletnim synu. Kiedy wracam wieczorami do domu, siedzi na blacie w kuchni w tym okropnym spłowiałym T-shircie, który dostał od jednej ze swoich dziewczyn. Zawsze się boję, co sobie pomyślą sąsiedzi, kiedy zobaczą go w takim stroju. Pewnie uznają, że nie potrafię się zająć garderobą swojego dziecka.

Siedzi tam z przyjaciółmi. – Kobieta skrzywiła się przy ostatnim słowie. – Za każdym razem, kiedy wieczorem wracam do domu, zaczynam mu robić wymówki. Najpierw dotyczą T-shirtu, a potem… cóż… Nasze wzajemne relacje polegają w głównej mierze na kłótniach.

Pomyślałam o tym ćwiczeniu na koniec życia, które robiliśmy na zajęciach, i nagle dotarło do mnie, że życie jest darem i że kiedyś się skończy. Moi ukochani nie będą ze mną wiecznie. Naprawdę zaczęłam myśleć, co by się stało, gdybym miała umrzeć. Jak czułabym się, gdyby to miało być za dzień lub dwa? Zrozumiałam, że moje życie, mimo relacji z synem, nie było złe. A potem zaczęłam się zastanawiać: „A gdyby to mój syn miał jutro umrzeć? Czy wówczas też uznałabym to życie, które mu dałam, za dobre?”.

Dotarło do mnie, że poczułabym się fatalnie z tego powodu i że bardzo by mi go brakowało. Zaczęłam myśleć o jego pogrzebie. Nie chciałabym pochować go w garniturze. Garnitur zupełnie do niego nie pasował. Wolałabym, żeby leżał w tym przeklętym T-shircie, który tak bardzo lubił. W ten sposób uczciłabym jego pamięć.

Zrozumiałam, że w obliczu śmierci otrzymałby ode mnie dar miłości za to, jaki jest i co lubi. Ten dar, którego nie chcę mu dać, gdy jest tuż obok.

Nagle uświadomiłam sobie, że ten T-shirt ma dla niego olbrzymie znaczenie. Nie wiadomo dlaczego, ale tak jest. Tym razem kiedy wróciłam wieczorem do domu, powiedziałam mu, że może nosić, co zechce. Powiedziałam, że kocham go takiego, jakim jest. Po tym wszystkim poczułam się naprawdę dobrze. Pozbyłam się uprzedzeń i przestałam sprowadzać go na dobrą drogę. Jednocześnie obdarowałam syna swoją miłością. I teraz, kiedy już nie chcę, żeby był idealny, widzę, że jest naprawdę wspaniałym dzieckiem.

* * *

Szczęście i spokój w miłości znajdujemy tylko wtedy, kiedy poluzujemy warunki nakładane w miłości na siebie i innych. Najcięższe zwykle dotyczą tych osób, które najbardziej kochamy. Dobrze nauczono nas tego, że miłość podlega warunkom – wręcz nas tu „uwarunkowano” – więc ciężko nam się tego oduczyć. Ludziom trudno jest znaleźć całkowicie wolną od warunków miłość, ale możemy jej zaznać w znacznie większym stopniu niż do tej pory.

Najczęściej taką bezwarunkową miłość dostajemy od małych dzieci. Jest im wszystko jedno, czy mamy dobry dzień, ile zarabiamy lub co udało nam się osiągnąć. Po prostu nas kochają. Ostatecznie uczymy je warunkowania miłości, nagradzając za to, że się uśmiechają, mają dobre stopnie albo słuchają naszych rad. Jednak i tak to właśnie od nich możemy uczyć się miłości. Gdybyśmy kochali nasze dzieci bezwarunkowo nieco dłużej niż zwykle, zapewne żylibyśmy teraz w znacznie lepszym świecie.

Warunki stawiane miłości są niczym kamienie, które przygniatają czyste uczucie. Kiedy się ich pozbywamy, okazuje się, że potrafimy kochać na tyle różnych sposobów, że nawet samych nas to dziwi.

Jedną z największych przeszkód przy obdarowaniu kogoś bezwarunkową miłością jest strach przed tym, że nie będzie ona odwzajemniona. Nie rozumiemy tego, że to uczucie, którego szukamy, polega na dawaniu, a nie braniu.

Jeśli będziemy mierzyć uzyskaną miłość, nigdy nie poczujemy się kochani, a raczej oszukani. Nie dlatego, że tak jest w istocie, ale dlatego, że mierzenie ma się nijak do miłości. Uczucie bycia niekochanym nie bierze się z braku miłości innych, ale z jej wstrzymywania przez nas samych. Kiedy kłócimy się z ukochanymi, uważamy, że zrobili oni coś złego. Ale tak naprawdę nasz gniew bierze się stąd, że zamykamy nasze serca i przestajemy ich kochać. A przecież powinniśmy ich kochać, aż się poprawią. A jeśli nie? Jeśli to nigdy nie nastąpi? Czy nigdy już nie będziemy kochać matki, przyjaciela lub brata? Jeśli będziemy ich darzyć uczuciem pomimo tego, co zrobili, dostrzeżemy zmiany i to, jak zaczynają działać siły wszechświata. A wtedy otworzą się również ich serca.

DK

Pewna kobieta opowiadała mi, że pracowała jako stewardesa w TWA.

– Przyjaźniłam się z dziewczyną należącą do załogi lotu osiemset. Zadzwoniłam do niej, ponieważ ciągle o niej myślałam. Nie rozmawiałyśmy od jakiegoś czasu i bardzo mi jej brakowało. Odezwała się jej poczta głosowa, więc zostawiłam wiadomość, prosząc, żeby oddzwoniła. Minęło parę dni i chodziłam coraz bardziej poirytowana tym, że nie dzwoni. Mąż mówił mi, żebym po prostu zadzwoniła raz jeszcze, a jeśli nie odbierze, żebym nagrała jej wiadomość. Przypuszczałam, że jest zajęta i że czeka, aż znajdzie trochę wolnego czasu, żeby oddzwonić. Ale nawet to nie było w stanie zmniejszyć mojego gniewu. Zamknęłam się na nią, przestałam darzyć ją uczuciem. Następnego dnia jej samolot się rozbił, a ja zaczęłam żałować, że nie byłam bardziej otwarta. Uczucie stało się dla mnie tylko grą.

Powiedziałem tej kobiecie, że nie powinna być dla siebie tak surowa i że przyjaciółka po tylu latach z pewnością znała jej uczucia. Teraz powinna sobie wybaczyć i zrozumieć, że stosuje wobec siebie taką samą strategię, jaką zastosowała wobec tragicznie zmarłej – mierzyła miłość jedną chwilą, jednym zdarzeniem, które decydowało o całości uczucia. Musimy patrzeć na miłość jako na coś wielkiego i całego, a nie na zdarzenia, które ją określają. Szczegóły takie jak pojedynczy telefon mogą zamazywać obraz prawdziwej miłości. Ta historia doskonale ilustruje to, jak pewne reguły, gry i oceny potrafią wpłynąć na nasze wyrażanie miłości. I trzeba przyznać, że jest to bardzo ciężka lekcja.

* * *

By móc znowu otworzyć serca, musimy nauczyć się patrzeć na pewne sprawy z innej perspektywy. Wycofanie się czy zniecierpliwienie często wynikają z niewiedzy na temat tego, co się dzieje z drugą osobą. Nie rozumiemy jej, nie wiemy, dlaczego jest tak głośna lub nie odpowiada na nasze telefony, więc przestajemy ją kochać. Tak chętnie mówimy o naszych krzywdach i bólu oraz o tym, jak nas oszukano. Ale tak naprawdę zdradzamy się nawzajem, nie dzieląc się swoimi uśmiechami, zrozumieniem i miłością. Chowamy pod korcem najwspanialsze uzyskane od Boga dary. Nasza zaciętość jest znacznie poważniejsza niż domniemana krzywda, wyrządzona przez inną osobę.

Któregoś wieczoru wysłuchaliśmy opowieści dziewięćdziesięcioośmioletniej kobiety na temat życia i miłości.

– Moja matka nie ufała mężczyznom. Wykorzystywała ich tylko po to, żeby uzyskać bezpieczeństwo finansowe. Poszłam w jej ślady i skutecznie broniłam się przed miłością. „Po co mi taki kłopot?” – mówiłam sobie. Ufałam tylko bratu i bardzo go lubiłam. Był dla mnie wszystkim – bratem, przyjacielem i obrońcą. Po jakimś czasie brat ożenił się ze wspaniałą kobietą. Kiedy miałam niecałe trzydzieści lat, nagle poważnie zachorował. Lekarze nie bardzo wiedzieli, co mu jest. W czasie spotkań w szpitalu oboje zrozumieliśmy, że niedługo umrze. Powiedziałam, że nie chcę żyć bez niego, a on mówił, ile znaczy dla niego życie i że nawet gdyby mógł, to i tak niczego by w nim nie zmienił. Poza mną samą. „Obawiam się, że tracisz życie, swoje życie, i miłość – powiedział. – Nie odpychaj jej. Każdy z nas w tej podróży, którą nazywamy życiem, powinien jej zaznać. W ostatecznym rozrachunku nie jest ważne kogo, kiedy i jak długo będziesz kochać. Najważniejsze, że to zrobisz. Nie odsuwaj od siebie miłości, bo tracisz życie”.

Udało mi się dobrze przeżyć swoje życie tylko dzięki przestrodze brata. Mogłam przecież nadal nie ufać mężczyznom, być w jeszcze mniejszym stopniu kobieca i ludzka. Pokonałam jednak swoją nieufność i lęki. Starałam się żyć tak, jak pragnął tego mój brat. Zrozumiałam, że miał rację. Życie bez miłości nie byłoby pełne.

Wielu z nas odebrało podobną lekcję miłości jak ta kobieta. Nauczyliśmy się nie ufać mężczyznom, kobietom, teściom, współpracownikom, szefom czy też bać się małżeństwa lub nawet samego życia. Uczyły nas tego pełne dobrych chęci osoby, którym wydawało się, że tak będzie nam lepiej. Nie zdawały sobie jednak sprawy, że z powodu ich nauk w naszym życiu zabraknie miłości.

W głębi serca wiemy jednak, że powinniśmy żyć pełnią życia, kochać jak najmocniej i mieć ciekawe życie. Być może nasze uczucia skrywają się gdzieś głęboko, ale przecież istnieją i czekają, by się ujawnić za sprawą jakiegoś gestu czy słowa. Lekcji miłości mogą udzielić nam najbardziej niespodziewane osoby, na przykład dzieci.

EKR

Jakiś czas temu poznałam chłopca, który chętnie dzielił się miłością i żył pełnią życia, chociaż czekał na śmierć. Miał dziewięć lat, a od sześciu chorował na raka. Kiedy zobaczyłam go w szpitalu, od razu zrozumiałam, że nie ma siły na dalszą walkę. Ten chłopiec pogodził się już ze śmiercią. Zajrzałam do niego w dniu, kiedy wychodził do domu. Ku mojemu zaskoczeniu poprosił, żebym z nim tam pojechała. Kiedy zerknęłam niepewnie na zegarek, zapewnił mnie, że nie zajmie to dużo czasu. Zajechaliśmy więc pod jego dom i zaparkowaliśmy, a wtedy on poprosił ojca, żeby wyprowadził jego rower, którego nie używał od trzech lat. Największym marzeniem chłopca było przejechanie się po najbliższej okolicy – nigdy wcześniej nie mógł tego zrobić. Poprosił ojca, żeby zamontował przy rowerze boczne kółka. Wymagało to wielkiej odwagi – dla dziewięciolatka nie ma nic bardziej upokarzającego od tego, że świetnie jeżdżący koledzy mogą go zobaczyć na takim rowerze. Ojciec spełnił jego prośbę ze łzami w oczach.

A potem ten chłopiec popatrzył na mnie i powiedział:

– A pani będzie musiała powstrzymać moją mamę.

Wiadomo, jakie są matki, za wszelką cenę pragną chronić swoje dzieci. Matka chłopca chciała go podtrzymywać w czasie jazdy, co pozbawiłoby go satysfakcji i wielkiego zwycięstwa. W końcu jednak, dzięki głębi swej miłości, zrozumiała, że nie może tego robić i pozwoliła mu podjąć to ostatnie wielkie wyzwanie.

Czekaliśmy wszyscy, a on jechał. Wydawało się, że trwa to całą wieczność. W końcu, z trudem utrzymując równowagę, wyjechał zza rogu. Był cały spięty i blady. Nikt nie sądził, że mu się uda ta jazda na rowerze, ale podjechał do nas rozpromieniony. Następnie jego ojciec odmontował kółka i zaniósł rower, a potem syna do domu.

– Powiedzcie mojemu bratu, żeby przyszedł do mnie, jak wróci ze szkoły – poprosił rodziców.

Dwa tygodnie później jego młodszy brat, który chodził do pierwszej klasy, powiedział nam, że dostał od niego rower w prezencie urodzinowym. Otrzymał go jeszcze przed urodzinami, bo chłopiec wiedział, że nie dotrwa do tej uroczystości. Mimo braku czasu i sił ten dzielny chłopiec spełnił dwa ostatnie marzenia: przejechał się na rowerze po okolicy, a następnie przekazał rower młodszemu bratu.

* * *

Wszyscy mamy marzenia dotyczące miłości, życia czy przygód. Niestety, dysponujemy też całą gamą powodów, które nie pozwalają nam nawet podjąć próby ich realizacji. Te powody niby nas chronią, choć tak naprawdę bardzo ograniczają. To przez nie nie żyjemy prawdziwie. Nasze życie skończy się szybciej, niż nam się wydaje. Jeśli więc mamy w planach jazdę rowerem czy pokochanie kogoś, nie zwlekajmy.

EKR

Myślałam o sobie i własnym życiu w kontekście lekcji miłości. Ponieważ wciąż żyję, ciągle jeszcze mogę się czegoś nauczyć. Ja sama, podobnie jak ci wszyscy, z którymi pracowałam, muszę nauczyć się tego, jak bardziej pokochać samą siebie. Wciąż mam w sobie wiele ze szwajcarskiej wieśniaczki, więc muszę przyznać, że kiedy słyszę termin kochać siebie, widzę kobietę, która masturbuje się gdzieś w kącie. Z tego powodu nigdy nie potrafiłam w pełni wykorzystać tego, co niesie ze sobą to wyzwanie. Doświadczyłam jednak wiele miłości od innych, zarówno w życiu osobistym, jak i zawodowym. Można by więc założyć, że jeśli kocha nas tak wiele osób, powinniśmy też pokochać sami siebie. Ale nie zawsze jest to prawdą. Nie dotyczy to wielu z nas. Mogłam to zauważyć u wielu osób, również takich, które umierały, a teraz dostrzegam to u siebie. Jeśli miłość ma przyjść, to musi pochodzić z naszego wnętrza. A mnie się jeszcze nie udało jej odnaleźć.

* * *

Jak nauczyć się kochać samego siebie? Jest to tak trudne, że należy do największych wyzwań naszego życia. Większość z nas nie nauczyła się kochać siebie w dzieciństwie. Zwykle jesteśmy uczeni, że taka miłość jest zła, gdyż wiąże się z egoizmem i ogólnie skupieniem na sobie. W końcu więc zaczynamy czekać na kogoś cudownego, kto będzie do nas „pasował”. Taka postawa jednak ma niewiele wspólnego z miłością.

Większość z nas nigdy nie doświadczyła miłości. Dostawaliśmy tylko nagrody. W dzieciństwie uczono nas, że jeśli będziemy grzeczni, mili dla dziadków, dostaniemy dobre stopnie czy umyjemy ręce, to będziemy „kochani”. Męczyliśmy się więc, chcąc zasłużyć na taką miłość, choć nie zdawaliśmy sobie sprawy z tego, że ma ona warunkowy, a więc fałszywy charakter. Jak można kochać, skoro wymaga to tak wielkiego uznania innych? Musimy więc zacząć od tego, by dbać o własne dusze i zdobyć się na współczucie dla siebie samych.

Czy dbamy o swoją duszę i o to, by znalazła odpowiedni pokarm? Co robimy, by poczuć się lepiej? Kiedy się kochamy, robimy wiele takich rzeczy, które powodują, że się do siebie uśmiechamy. Dzięki nim rosną nasze serca i dusze. Nie zawsze są to te „dobre” rzeczy, które – jak nam mówiono – powinniśmy robić. Jeśli dbamy o siebie, to na przykład możemy sobie dłużej pospać w sobotę, zamiast od razu brać się do pracy. Jeśli dbamy o siebie, dopuszczamy też do serca miłość, która nas otacza.

Dbanie o siebie oznacza też odrobinę współczucia dla samego siebie. Tyle osób mówi: „Jaki jestem głupi”, „Ale ze mnie idiota”, nie mogąc uwierzyć, że zrobiły coś złego. Gdy ktoś inny popełni błąd, mówimy zwykle: „Nie przejmuj się. To nic takiego. Każdemu może się zdarzyć”. Ale jeśli sami go zrobimy, jesteśmy dla siebie zbyt surowi. Starajmy się więc przynajmniej mierzyć siebie i innych tą samą miarą.

DK

Caroline, wysoka, atrakcyjna kobieta przed pięćdziesiątką, nauczyła się tego, jak dbać o swoją duszę. Ma piękne czarne włosy i najjaśniejszy uśmiech, jaki można sobie wyobrazić. Zaprzyjaźniliśmy się w czasie prac nad pewnym projektem i od razu zauważyłem, że jest ona jedną z najszczęśliwszych znanych mi osób. Był to drugi rok jej wspaniałego związku z inteligentnym, miłym i dowcipnym dentystą. Zajmowali się właśnie planowaniem szczegółów ślubu, który miał się odbyć za kilka miesięcy, i zastanawiali się nad możliwością adoptowania dziecka.

Wspólne wyprawy z Caroline były wspaniałym doświadczeniem. Ona znała wszystkich i ze wszystkimi się przyjaźniła – z recepcjonistą, kelnerem czy osobą siedzącą obok w kinie. Któregoś wieczoru przy kolacji powiedziałem, że ma szczęście w miłości. Caroline zaśmiała się, rzuciła, że to wcale nie jest szczęście, i opowiedziała swoją historię.

Sześć lat wcześniej mammografia wykazała, że ma guzek w piersi. Lekarz, który robił biopsję, powiedział, że wygląda dziwnie, ale Caroline musiała czekać trzy dni na informację, czy jest złośliwy i czy dał przerzuty.

– Myślałam, że to już koniec – powiedziała. – Że już po mnie. Nagle wyszły ze mnie wszystkie żale i pretensje. Te trzy dni były najdłuższymi dniami w moim życiu. Poczułam się cudownie, kiedy okazało się, że guzek nie jest złośliwy. I chociaż byłam szczęśliwa, uznałam, że nie mogę zapomnieć o tych trzech strasznych dniach. Musiałam zmienić swoje życie.

Zbliżały się święta, a mnie jak zwykle zapraszano na różne imprezy. W poprzednim roku na Boże Narodzenie czułam się bardzo osamotniona. Chodziłam na wszelkie możliwe spotkania w poszukiwaniu miłości. Chciałam, by ktoś mnie pokochał, dał mi to uczucie, którego sama sobie dać nie umiałam. Szłam na jakąś imprezę, rozglądałam się, czy znajdę tam odpowiedniego mężczyznę, a jeśli uznałam, że go tam nie ma, biegłam dalej. Po takiej rundzie wracałam do domu bardziej nieszczęśliwa, samotna i zdesperowana niż na początku.

Uznałam, że nie chcę, żeby ta sytuacja się powtórzyła w tym roku. Musiałam znaleźć jakieś inne wyjście. Uznałam, że należy mi się to, by kochać i być kochaną. Postanowiłam więc, że przestanę szukać odpowiedniego mężczyzny i skupię się na uczestnikach przyjęcia. Przecież są to wspaniali ludzie, z którymi można po prostu porozmawiać i przy okazji dobrze się bawić. W dodatku mogę ich polubić lub pokochać takimi, jacy są.

Zapewne myśli pan, że właśnie wtedy spotkałam odpowiedniego mężczyznę. Nic podobnego. Ale pod koniec wieczoru nie czułam się już osamotniona i zdesperowana, ponieważ miałam okazję porozmawiać o różnych sprawach. Mogłam śmiać się i uśmiechać w zupełnie naturalny sposób, a miłość, która mnie otaczała, była autentyczna. Świetnie spędziłam czas. Czułam, że inni mnie lubią, i sama bardziej siebie polubiłam.

Zachowywałam się tak przez cały okres świąteczny, nie tylko na przyjęciach, ale również w pracy czy sklepie, we wszystkich możliwych sytuacjach. Im więcej miłości dawałam, tym bardziej ją odczuwałam. Im bardziej odczuwałam, tym łatwiej mi było pokochać samą siebie. Znacznie bardziej zbliżyłam się do moich przyjaciół. Poznałam wspaniałych nowych ludzi i stałam się bardziej zadowolona z życia. Właśnie taka, by wszyscy mogli mnie lubić. Nie musiałam już szukać kogoś odpowiedniego dla mnie, gdyż otaczała mnie miłość i życzliwość.

* * *

Jeśli pokochamy siebie, zaczniemy odbierać miłość, która zawsze nas otacza. Pokochanie siebie oznacza usunięcie wszelkich przeszkód między nami a innymi ludźmi. Trudno dostrzec te przeszkody, które wznosimy dookoła siebie, ale one są rzeczywiste i bardzo utrudniają nam kontakty z innymi.

Kiedy spotkamy Boga, usłyszymy pytanie: „Czy dawałeś miłość sobie i innym i czy ją otrzymywałeś?”. Możemy nauczyć się kochać siebie, pozwalając, by inni nas pokochali, i kochając ich. Bóg dał nam nieograniczone możliwości kochania i bycia kochanym. Wciąż mamy je wokół i w każdej chwili możemy z nich skorzystać.

EKR

U trzydziestoośmioletniego mężczyzny rozpoznano raka prostaty. Sam przechodził leczenie i powiedział mi, że w jego trakcie dokonywał przeglądu swojego życia. Kiedy rozmawialiśmy, robił się coraz bardziej smutny z powodu samotności. Zadałam mu wtedy najbardziej oczywiste pytanie:

– Mam wrażenie, że jest pan inteligentnym, atrakcyjnym i miłym człowiekiem. Wydaje mi się też, że nie odpowiada panu samotność. Dlaczego więc nie ma pan żony czy dziewczyny?

– Po prostu nie mam szczęścia w miłości – odparł. – Próbowałem kochać i dawać szczęście, czasami aż za bardzo, ale te osoby czuły się rozczarowane. Kiedy to do mnie docierało, zaczynałem się wycofywać. Nie było to takie straszne, bo zawsze czekał na mnie ktoś inny i mogłem zacząć wszystko od początku. Teraz połowa życia za mną i może się ono skończyć szybciej, niż przypuszczałem. Zaczyna do mnie docierać, że chyba w ogóle nie kochałem. Ale wiem, że nie mogę dać kobiecie tego, czego potrzebuje, a skoro nie potrafię jej uszczęśliwić, łatwiej mi odejść.

Zadałam mu pytanie, które najwyraźniej nigdy wcześniej nie przyszło mu do głowy:

– A jeśli miłość nie polega na tym, by uszczęśliwić drugą osobę? A jeśli polega na byciu z nią? Przecież wiadomo, że trudno, by ktoś był z nami bez przerwy szczęśliwy. Może po prostu źle pan to zrozumiał i do kochania wystarczyłaby obecność i zrozumienie?

W życiu bywa różnie. Nie rozwiążemy wszystkich problemów naszych ukochanych, ale zazwyczaj możemy ich wspierać. I czyż nie jest to wraz z upływem lat najlepszą oznaką naszej miłości?

– Przecież jest pan teraz w szpitalu i trudno przypuszczać, że jakaś kobieta (czy ktokolwiek inny) mogłaby pana uszczęśliwić – zauważyłam jeszcze. – Ale czy nie pomogłaby panu obecność ukochanej osoby?

DK

Często kończę wykłady historią pewnej młodej matki i jej córki Bonnie, z przedmieścia Seattle. Pokazuje ona, że nawet obcy potrafią nam pomóc. Któregoś dnia matka zostawiła sześcioletnią Bonnie u sąsiadki, a sama pojechała do pracy. Dziewczynka bawiła się na trawniku przed domem. Nagle rozpędzony samochód wypadł zza narożnika na trawnik, a siła uderzenia wyrzuciła Bonnie na ulicę.

Policja niemal natychmiast przyjechała na miejsce. Pierwszy z policjantów od razu zauważył, że dziewczynka jest poważnie ranna. Wiedział, że nic już jej nie uratuje, więc tylko ją objął i trzymał w ramionach.

Bonnie przestała oddychać jeszcze przed przyjazdem pogotowia. Natychmiast podłączono ją do aparatury i przewieziono do szpitala. Przez godzinę próbowano ją ratować, ale bez powodzenia.

Jedna z pielęgniarek, która dzwoniła do matki Bonnie, musiała powiedzieć tej biednej kobiecie, że jej córka, którą ucałowała rano na pożegnanie, nie żyje. Starała się to zrobić tak delikatnie, jak tylko było to możliwe. Chociaż władze szpitala zaproponowały matce, że przyślą po nią samochód, ona zdecydowała, że pokona tę długą drogę sama.

W końcu weszła do szpitala całkiem spokojnie i załamała się dopiero na widok swojej małej dziewczynki leżącej bez życia na stole.

Lekarze wyjaśnili jej, co się stało z Bonnie i jak próbowali ratować jej życie. To nie pomagało. Potem zajęły się nią pielęgniarki i tłumaczyły, że zrobiono wszystko, by ocalić życie jej córki. Matka była niepocieszona, zachowywała się tak, że istniała obawa, iż ją samą trzeba będzie zatrzymać w szpitalu. Następnie zdruzgotana kobieta poszła do telefonu, by poinformować o wszystkim rodzinę. Wtedy policjant, który prawie cztery godziny siedział w holu, wstał. To on przybył pierwszy na miejsce wypadku i trzymał Bonnie w ramionach. Podszedł teraz do matki i opowiedział o wszystkim, a na koniec dodał:

– Chcę tylko, żeby pani wiedziała, że nie była sama.

Matka była mu bardzo wdzięczna za to, że Bonnie mogła poczuć miłość w ostatnich chwilach swego życia. Bardzo podniosło ją to na duchu, choć ten gest pochodził od zupełnie obcej osoby.

EKR

Nasza obecność jest podstawą w miłości, życiu i umieraniu. Dawno temu zaobserwowałam w szpitalu ciekawe zjawisko. Wielu umierających pacjentów zaczynało czuć się świetnie, oczywiście nie w sensie fizycznym, ale psychicznym. I to nie dzięki mnie, ale sprzątaczce. Za każdym razem, kiedy wchodziła do pokoju jednego z moich umierających pacjentów, działo się coś dobrego. Pomyślałam, że oddałabym wszystkie pieniądze, żeby poznać jej sekret.

Któregoś dnia zobaczyłam ją na korytarzu i zapytałam bez ogródek:

– Co pani robi z moimi umierającymi pacjentami?

– Ja tylko u nich sprzątam – rzuciła defensywnie.

Byłam jednak zdecydowana sprawdzić, jak to się dzieje, że pacjenci czują się dzięki niej lepiej, więc zaczęłam za nią chodzić. Po paru tygodniach takiego podglądania sprzątaczka złapała mnie za rękę i zaciągnęła do wolnego pokoju za dyżurką pielęgniarek. Zaczęła mi opowiadać, jak którejś zimy poważnie zachorowało jedno z jej sześciorga dzieci. W środku nocy musiała jechać z trzyletnim synem na pogotowie, gdzie czekała na lekarza. Siedziała tak godzinami, ale nikt nie przychodził, a ona patrzyła, jak jej dziecko umiera w jej ramionach z powodu zapalenia płuc. Mówiła o tym bólu i agonii bez nienawiści, bez przerażenia, gniewu czy innych negatywnych uczuć.

– Jak się to ma do moich umierających pacjentów? Dlaczego mi to pani mówi? – spytałam.

– Śmierć nie jest już dla mnie czymś wyjątkowym – wyjaśniła. – Jest jak stara znajoma. Czasami kiedy wchodzę do pokoju śmiertelnie chorych pacjentów, są tak przerażeni, że nie mogę się powstrzymać, by ich nie dotknąć. Mówię im, że widziałam śmierć i że wszystko będzie dobrze. Wystarczy, że trochę z nimi pobędę, a już jest lepiej. Mogłabym pospieszyć do swoich obowiązków, ale tego nie robię. Jestem. Na tym polega miłość.

Ta kobieta nie studiowała psychologii czy medycyny, a jednak poznała jedną z największych tajemnic życia – miłość oznacza bycie z kimś i troskę.

Czasami z powodu okoliczności nie możemy być z kimś fizycznie. Co nie znaczy, że dzięki naszej miłości nie możemy czuć z nim więzi.

DK

W zeszłym roku zaproszono mnie na konferencję lekarzy i pielęgniarek w Nowym Orleanie, po której miałem poprowadzić zajęcia dla pracowników socjalnych na Uniwersytecie Tulane. Miało to być ważne doświadczenie zawodowe, ale z pewnością nie przyjemny wyjazd. Kiedy samolot wylądował, pomyślałem, że właśnie w tym mieście widziałem się po raz ostatni z matką. Po wypełnieniu obowiązków zdecydowałem się na wizytę w szpitalu, w którym zmarła.

W naszym miejscowym szpitalu nie mogli się nią zająć, więc przewieziono ją do większego, oddalonego o dwie godziny jazdy od naszego domu. Według panujących tam zasad na oddziały mogły wchodzić jedynie osoby powyżej czternastego roku życiu. Siedziałem więc godzinami przy OIOM-ie, czekając na sposobność, by wśliznąć się do środka i zamienić z nią parę słów czy po prostu się do niej przytulić.

Jakby tego było mało, nagle zarządzono ewakuację hotelu Howarda Johnsona (tuż przy szpitalu), gdzie zatrzymaliśmy się z ojcem. Staliśmy właśnie w holu, szykując się do wyjścia, kiedy nagle z piskiem opon zatrzymało się przed nim kilka wozów policyjnych. Funkcjonariusze wpadli do środka, zaczęli krzyczeć, że musimy wychodzić, i wypychali nas na zewnątrz. Kiedy znaleźliśmy się przed budynkiem, usłyszeliśmy strzały. Na dachu hotelu znajdował się snajper, który strzelał do ludzi. Chcieliśmy z ojcem pójść od razu do mamy, ale władze na to nie pozwoliły i skierowały nas obok. W końcu jednak policja opanowała sytuację i dostaliśmy się do szpitala. Nieco później policjanci zastrzelili snajpera.

Miałem trzynaście lat i chciałem zobaczyć się z mamą, a musiałem kryć się przed snajperem i oglądać piekło, które rozpętało się dookoła. Pragnąłem uściskać ją jak najszybciej i móc się z nią pożegnać.

I teraz, dwadzieścia sześć lat później, krążyłem po trawniku przed hotelem, spoglądając w stronę szpitala. Pamiętałem podniecenie i zmieszanie, jakie towarzyszyło mi przed laty. Stanąłem przed drzwiami OIOM-u, gdzie mama spędziła ostatnie dwa tygodnie życia, i spojrzałem przez tę samą szybę co kiedyś – mały chłopiec pragnący zobaczyć swoją mamę.

Po chwili pojawiła się pielęgniarka i spytała, czy przyszedłem z wizytą.

– Nie, dziękuję – odparłem, myśląc o ironii losu, która kazała tamtym pielęgniarkom zabraniać mi wchodzenia na oddział.

– Naprawdę? Proszę, może pan wejść.

– Nie – powtórzyłem. – Osoby, którą chciałbym zobaczyć, już tutaj nie ma.

Teraz, po wielu latach i lekcjach, jakie odebrałem od życia, wiem, że mama żyje w moim sercu, umyśle, a także na kartach tej książki. Wierzę też, że istnieje gdzieś w jakiś nieznany mi sposób. Nie mogę jej zobaczyć ani dotknąć, ale mogę poczuć. Mimo braku i oddalenia wiem, że byłem przy niej w ostatnich chwilach jej życia, chociaż nie mogłem tego zrobić fizycznie.

* * *

Zdarza się też, że naszym ukochanym może towarzyszyć jakaś inna osoba. Cały personel medyczny, a także życzliwi, przypadkowo napotkani ludzie wykazują olbrzymie uczucie, gdy się nimi zajmują, nawet jeśli nie znają ich imion.

Sprzątaczka, matka, przyjaciel czy policjant obejmujący małą dziewczynkę, której nigdy wcześniej nie widział – różne przypadki pomocy w potrzebie w jakiejś niespodziewanej chwili. To oni udzielają nam ostatecznej lekcji miłości. Nie ma dla nich znaczenia ani to, kim jesteśmy i co robimy, ani kogo znamy. Wszyscy możemy kochać i być kochani. My sami też możemy być z kimś, otworzyć serca i kochać, tak by jak najlepiej wykorzystać wielki dar miłości.

Miłość zawsze jest w naszym życiu – zwykle ujawnia się przez cudowne doświadczenia, choć także przez potworne tragedie. To ona nadaje głębsze znaczenie naszemu życiu i decyduje o tym, kim jesteśmy. Niezależnie od tego, jak na nią mówimy – miłość, Bóg, dusza – miłość żyje i daje się poznać. Miłość to nasze doświadczenie boskości i świętości. Jest też naszym bogactwem. Dlatego powinniśmy czerpać z niej pełnymi garściami.

LEKCJA TRZECIA

ZWIĄZKI

Pewna czterdziestojednoletnia kobieta opowiadała kiedyś o zwykłym wieczorze, jaki spędziła parę miesięcy wcześniej z mężem. Zjedli zwyczajną kolację, którą przygotowała, a potem oglądali telewizję. Koło dziewiątej mąż powiedział, że boli go brzuch, i wziął lekarstwo. Kilka minut później stwierdził, że pójdzie spać wcześniej. Kobieta pocałowała go na dobranoc, wyraziła nadzieję, że ból szybko minie, i powiedziała, że jeszcze chwilę posiedzi. Kiedy kładła się pół godziny później, mąż spał mocno.

Gdy następnego ranka się obudziła, wiedziała, że coś jest nie tak.

– Czułam, że nie ma go przy mnie – powiedziała. – Popatrzyłam i od razu zauważyłam, że Kevin nie żyje. Zmarł we śnie na zawał w wieku czterdziestu czterech lat. Mówi, że to doświadczenie nauczyło ją, by nie uważać niczego – związków, ludzi, czasu – za coś danego raz na zawsze.

– Po śmierci Kevina wspominałam nasze wspólne życie i widziałam wszystko w innym świetle. To był nasz ostatni pocałunek, nasz ostatni posiłek, nasze ostatnie wakacje, nasz ostatni uścisk czy nasz ostatni wspólny śmiech. Zrozumiałam, że nie możemy przewidzieć przyszłości i dopiero z perspektywy czasu widzimy, jak coś było ważne. A tych „ostatnich chwil” jest wiele we wszystkich związkach. Chcę móc wspominać je ze świadomością, że włożyłam całą siebie w to, co razem robiliśmy. Zrozumiałam też, że Kevin był darem, którym mogłam się cieszyć tylko przez jakiś czas. Dotyczy to też innych znanych mi osób. Dzięki temu tym intensywniej i pełniej traktuję te znajomości.

W naszym życiu wchodzimy w wiele związków. Niektórych – małżonków, ważnych znajomych, przyjaciół – możemy sobie wybrać, podczas gdy innych – rodziców, braci i siostry – nie.

Te związki dają nam wiele możliwości odrobienia lekcji życia. Dzięki nim możemy się dowiedzieć, kim jesteśmy i czego się obawiamy, skąd bierze się nasza siła oraz co oznacza dla nas prawdziwa miłość. To, że związki są wielką szansą, by się czegoś nauczyć, może nam się początkowo wydać dziwne, gdyż wiemy, że często stanowią one prawdziwe wyzwanie i mogą być frustrujące albo złamać nam serce. Ale mogą być i często są naszą największą okazją do nauki, rozwoju, miłości i bycia kochanym.

Wydaje nam się, że wchodzimy w związki z dość małą liczbą osób, głównie współmałżonkami i ważnymi znajomymi. Ale tak naprawdę dotyczy to wszystkich osób, które spotykamy, niezależnie od tego, czy są to nasi przyjaciele, krewni, współpracownicy, nauczyciele czy na przykład urzędnicy. Wchodzimy w związki z lekarzami, których widzimy raz w roku, i z denerwującymi sąsiadami, których staramy się unikać. Wszystkie te relacje są na swój sposób wyjątkowe, ale mają jednocześnie sporo wspólnych cech, gdyż odnoszą się do nas samych. To my jesteśmy wspólnym mianownikiem wszystkich naszych związków, poczynając od najbliższych i najbardziej intensywnych, aż po te rzadkie i odległe. Często też przenosimy postawy z jednej znajomości na pozostałe, niezależnie od tego, czy są one pozytywne czy negatywne, pełne nadziei czy raczej niechęci. Możemy też decydować, ile włożymy miłości w każdy ze związków.

EKR

Hillary, którą właśnie po raz czwarty przyjęto do szpitala, od paru lat musiała sobie radzić z nawrotami raka. Jej najbliższa przyjaciółka Vanessa wraz z mężem Jackiem powiedzieli mi, że mogą się pogodzić z jej śmiercią, ale Jack zauważył, że to takie smutne, iż Hillary nie znalazła odpowiedniego mężczyzny i musi umierać sama.

– Przecież nie umrze sama – powiedziałam. – Będziecie z nią razem.

W czasie następnej wizyty miałam okazję porozmawiać tylko z Vanessą.

– Jack uważał, że to smutne, iż Hillary nikogo sobie nie znalazła, że w jej życiu zabrakło miłości – zaczęła. – Ale ja jej zazdroszczę tego, ile osób ją odwiedza. Nie wiedziałam, że aż tylu ludzi ją kocha. W tym pokoju po prostu wyczuwa się, że Hillary jest otoczona miłością. Mam wrażenie, że ona sama jest tym zaskoczona.

Nieco później tego wieczoru Hillary rozejrzała się po pokoju, popatrzyła na odwiedzających i powiedziała:

– Nie mogę uwierzyć, że wszyscy przyszliście do mnie. Nie wiedziałam, że tak bardzo mnie kochacie.

To były jej ostatnie słowa.

* * *

Niektórzy z nas nigdy nie znajdą odpowiedniego mężczyzny czy kobiety, co nie znaczy, że nie odnajdziemy w życiu prawdziwej miłości. Lekcja życia, którą powinniśmy dobrze pojąć, polega na tym, że często nie potrafimy rozpoznać miłości, bo wydaje się nam, że tylko romantyczna miłość do tej wybranej osoby jest „prawdziwa”. A przecież mamy tyle związków i tyle miłości wokół. Wszyscy powinniśmy być szczęśliwi, mogąc żyć i umierać otoczeni taką miłością, jakiej doświadczyła Hillary.

Nie ma czegoś takiego jak przypadkowy czy nieważny związek. Wszystkie spotkania, kontakty czy rozmowy, poczynając od małżonka, a na anonimowym urzędniku kończąc, mają znaczenie. I to niezależnie od tego, czy są krótkie czy długie, głębokie czy powierzchowne, miłe, neutralne czy bolesne. Patrząc na nie z najszerszej możliwej perspektywy, musimy stwierdzić, że wszystkie są potencjalnie ważne, gdyż nawet krótkie spotkanie z kimś nieznajomym może nam naprawdę dużo powiedzieć o nas samych. Każda osoba, którą spotykamy, może dać nam szczęście i pozwolić poczuć miłość albo też sprowadzić na nas nieszczęście. Wszystkie te związki mogą się okazać bardzo owocne również wtedy, kiedy zupełnie się tego nie spodziewamy.

Wymagamy wiele od osób, z którymi jesteśmy w romantycznych związkach: pomocy, szczęścia, miłości, bezpieczeństwa, przyjaźni, gratyfikacji i towarzystwa. Chcemy też, by „naprawiały” nasze życie, pomagały nam wyjść z depresji i dawały niesamowitą radość. Właśnie w tych związkach jesteśmy bardzo wymagający i chcemy, by dały nam szczęście. Niektórzy nawet wierzą, że jeśli znajdą tę wyjątkową osobę, poprawi to wszystkie możliwe aspekty ich życia. Często nie myślimy tak otwarcie czy nawet świadomie, ale kiedy zaczynamy się nad tym głębiej zastanawiać, okazuje się, że to przekonanie gdzieś tam się czai. Przecież zdarza nam się myśleć: „Wszystko by się zmieniło, gdybym tylko znalazł męża/żonę”.

Możemy uważać, że romantyczne związki są wspaniałe i potrzebne, choć czasami stanowią prawdziwe wyzwanie. Dzięki nim pamiętamy o naszej niepowtarzalnej doskonałości, o tym, że niczego nam nie brakuje. Problemy pojawiają się, kiedy zaczynamy jakże błędnie sądzić, że dzięki nim uda nam się „naprawić” nasze życie. Związki nie mogą naprawić nam życia – nie powinniśmy wierzyć w takie bajki. A jednak trudno się dziwić, że wielu z nas chce powrócić do świata bajek. W końcu to one towarzyszyły naszemu rozwojowi i dlatego szukamy księcia czy Kopciuszka, by włożyć mu na nóżkę pantofelek. Wydaje nam się, że tylko z księciem lub z Kopciuszkiem nasze życie stanie się pełne. Żyjemy w przeświadczeniu, że każda żaba chce zostać księżniczką. Wmawia nam się subtelnie, że jeśli nie znajdziemy kogoś takiego, to będziemy tylko połówką, wybrakowaną częścią większej układanki.

Oczywiście tego rodzaju bajkowe myślenie jest miłe, magiczne i powinniśmy znaleźć na nie miejsce w życiu. Jednocześnie jednak sprawia, że przestajemy się starać i nie potrafimy sami zadbać o swoje szczęśliwsze i lepsze życie, wciąż czekając na to, by pojawiła się ta wybrana osoba i zajęła się nie tylko naszym życiem osobistym, ale relacjami z rodziną, domem, pracą i w ogóle wszystkimi problemami. Z tego powodu uważamy, że pełnia życia i rozwiązywanie problemów to domena tej właśnie ukochanej osoby.

Pewien szczupły murarz o imieniu Jackson starał się żyć najlepiej jak to było możliwe po tym, jak zdiagnozowano u niego białaczkę. Wkrótce potem poznał Anne i się w niej zakochał. Pobrali się dość szybko i po dwóch latach Anne opiekowała się nim, a lekarze uważali, że to ostatni rok jego życia.

Anne była bardzo dumna z tych dwóch spędzonych wspólnie lat.

– Nigdy nie sądziłam, że potrafię kogoś tak głęboko kochać – powiedziała. – Bałam się ostatecznie zaangażować w jakiś związek, aż w końcu się to stało. Moje związki nigdy nie trwały dłużej niż rok, ale z Jacksonem jest inaczej. Z powodu jego choroby zdołałam się wyzwolić z zahamowań. Kochając Jacksona, nareszcie czuję się spełniona.

W końcu zdarzyło się najlepsze i zarazem najgorsze. Jackson, któremu nie pomogło żadne leczenie, został zakwalifikowany do przeszczepu szpiku kostnego. To go uratowało i po jakimś czasie doszedł do siebie. Po sześciu miesiącach ustąpiły wszelkie ślady strasznej choroby. Ale teraz „zachorował” jego związek. Anne mówiła, że się w nim dusi i że zniknęła z niego namiętność. Jej reakcja jest dość typowa dla osób, które decydują się na związki ze śmiertelnie chorymi partnerami.

Jackson wyczuł tę zmianę i sam zaczął o tym rozmawiać z żoną:

– Byłaś gotowa kochać mnie do końca życia, dopóki śmierć nas nie rozłączy, ale pod warunkiem, że to nie będzie trwało zbyt długo. Ja jednak nie umarłem i najwyższy czas, żebyś zrozumiała, że nasze małżeństwo jest prawdziwe i że może trwać bardzo długo. Teraz, kiedy wiadomo, że będę żyć, musimy zająć się codziennymi sprawami, tym wszystkim, co niesie ze sobą codzienność. Cieszę się z tego, że dostałem dar życia, ale ty zachowujesz się tak, jakby skazano cię na śmierć.

Mam teraz rozwiązanie jak z bajki – cudowne uzdrowienie. Nie dotyczy to jednak naszego małżeństwa. Sami musimy zająć się naszymi problemami. Naprawdę trudniej borykać się z codziennymi sprawami wtedy, gdy być może nie wyrosło jeszcze drzewo, z którego zrobią nam trumnę.

Anne próbowała dojść do ładu ze swoimi uczuciami, aż w końcu zdecydowała się na psychoterapię. Dopiero wtedy zrozumiała, że było jej dużo łatwiej zaangażować się w związek, który miał się szybko skończyć.

– Jackson ma rację – stwierdziła. – Znowu starałam się oszukać samą siebie i pragnęłam związku, który szybko się skończy. Zrozumiałam, że co innego być bohaterką, kobietą, która decyduje się z nim być pomimo choroby, a co innego być po prostu żoną. I że starałam się tak wykorzystać ten związek, by naprawić swoje życie, przekonać samą siebie, że jestem zdolna do małżeństwa. Na szczęście Jackson miał odwagę być sobą i powiedział mi prawdę, a wtedy pojęłam, że prawdziwa magia to zwykłe, codzienne doświadczenia długiego wspólnego życia. Jego choroba pozwoliła mi wzmocnić nasz związek. Po tym, co razem przeszliśmy, zrozumiałam, że naprawdę go kocham. Znowu odnalazłam namiętność, bez tego napięcia, które wiązało się z chorobą.

Związek z inną osobą zmusił Anne do zajrzenia w głąb własnej duszy. Była to niezwykła lekcja na temat spraw, które w życiu wymagały naprawy, i doskonała ilustracja tego, na czym polega prawdziwe życie. Anne zamieniła swoje fantazje na rzeczywistość i prawdziwą miłość, wyszła ze świata bajek i bajkowych bohaterów.

Poczucie pełni musi pochodzić z wnętrza nas samych. Musimy zrozumieć, że ukochana osoba nie załatwi za nas wszystkiego. Jej bliskość nie pomoże nam w pracy, nie zapewni podwyżki i nie sprawi, że nagle zaczniemy dostawać lepsze stopnie, a sąsiedzi i urzędnicy staną się dla nas milsi. Jeśli wcześniej byłeś nieszczęśliwy, taki też będziesz w małżeństwie. Jeśli nie szło ci w pracy, znalezienie tej wyjątkowej osoby nie poprawi twojej sytuacji zawodowej. Jeśli byliśmy kiepskimi rodzicami, tacy też będziemy w kolejnym związku. A jeśli czułeś się zerem w pojedynkę, to uczucie może powrócić nawet w wymarzonym związku. Pełnia, której szukasz, jest w tobie. Musisz tylko ją odkryć.

Szukanie pełni u ukochanej osoby jest zakorzenione w przekonaniu, że sami nie jesteśmy kompletni, że czegoś nam brakuje, że nie możemy sami siebie kochać, stworzyć w pojedynkę własnego szczęścia i radzić sobie w życiu osobistym i zawodowym. Jednak tak naprawdę powinniśmy najpierw zająć się tym, by poczuć pełnię. Zamiast szukać kogoś, kto nas pokocha, zróbmy tak, byśmy w większym stopniu byli warci miłości. Zamiast skłaniać otaczających nas ludzi, żeby nas bardziej pokochali, pokażmy im, że jesteśmy godni ich miłości. I pytajmy siebie, czy dajemy tyle miłości, ile chcielibyśmy otrzymywać? I czy nie chcemy, by inni kochali nas, mimo że sami nie jesteśmy zbyt mili i nie chcemy im nic dać? Bo jeśli nasza łódź nie chce pływać, to kto wybierze się z nami w podróż?

Jeżeli szukamy miłości, pamiętajmy, że nauczyciel pojawi się wtedy, gdy będziemy gotowi przyjąć to, co ma nam do powiedzenia. Kiedy nadejdzie czas, byś wszedł w określony związek, pojawi się też właściwa osoba. W tym, że pragniemy mieć towarzysza życia, nie ma nic złego, ale nie wolno zapominać o różnicy między pragnieniem właśnie a miłością; pełnym radości związkiem a potrzebą tego, by ktoś nas dopełniał. Możemy przecież odnaleźć pełnię zupełnie sami. Któregoś dnia poznamy być może tę odpowiednią osobę, ale na razie jesteśmy pełni i godni miłości tacy, jacy jesteśmy. Już teraz zasługujemy na szczęście, przyjaźń, dobrą pracę i inne miłe rzeczy.

Musimy zawsze pamiętać, że sami w sobie pozostajemy wyjątkowi. Jesteśmy cennym darem dla świata, niezależnie od tego, czy dobrze idzie nam w pracy i czy pozostajemy w satysfakcjonującym związku. Nie musimy czekać na to, co się zdarzy – już w tej chwili jesteśmy kompletni. Romantyczny związek nie rozwiąże naszych problemów. Zatem niezależnie od wszystkiego musimy przede wszystkim zakochać się w tym życiu, które mamy.

Ludzie w romantycznych związkach zwykle mają podobne problemy a rebours. Jeśli zmagasz się z miłością, przyciągasz kogoś, kto przeżywa to samo. Jeśli jeden z partnerów próbuje dominować, drugi może być zbyt pasywny. Jeśli jeden jest nałogowcem, drugi może stać się tym, który go ratuje. Jeśli oboje się czegoś boimy, jeden z partnerów może zdecydować się na skok ze spadochronem czy wspinaczkę, a drugi będzie wolał się nie wychylać i na przykład unikać wind. Podobieństwa się przyciągają, ale często w przeciwstawny sposób.

Słyszeliśmy takie wyjaśnienie tego zjawiska: „W każdym związku jedna osoba robi naleśniki, a druga je zjada”. Zatem kiedy pojawia się jakiś problem, jeden z partnerów jest bardziej aktywny i stara się coś z nim zrobić, drugi natomiast woli się wycofać i dobrze to sobie przemyśleć. Wszyscy uważamy, że to ta druga osoba ma problem, ale nikomu z nas nie podoba się to, jak sobie z nim radzi. Ale tak naprawdę doskonale się do siebie dopasowujemy – jej bardziej bezpośrednie podejście do sprawy bardzo go denerwuje i zmusza do myślenia, a jego refleksyjna natura każe jej, mimo irytacji, spróbować zrozumieć jego stanowisko.

Cały czas trwa też proces gojenia tego, co w nas zranione. Ale nie zawsze jest to łatwe, czasami też nie widać tego na pierwszy rzut oka. Miłość da nam wszystko, co wcale na nią nie wygląda, byle tylko mógł się rozpocząć ten proces. Jeśli poprosimy świat o więcej miłości, być może nie ześle nam tych, którzy nas pokochają. Wręcz przeciwnie, może nam dać takich ludzi, których trudno jest kochać. A kiedy zaczniemy sobie z nimi jakoś radzić, w naszym życiu pojawi się więcej miłości. Bardzo często osoby, z którymi jesteśmy w związkach, denerwują nas jak nikt inny. I choć jest to czasami frustrujące, to może właśnie tego potrzebujemy – „niewłaściwi” partnerzy często potrafią być świetnymi nauczycielami.

Jane, silna, bezkompromisowa kobieta, opowiedziała nam pod koniec swego życia o tym, jak czuła się gnębiona przez grubiańskiego ojca alkoholika.

– A potem znalazłam sobie męża, który też źle mnie traktował i był alkoholikiem. W końcu go zostawiłam. I chociaż było to bolesne doświadczenie, to z perspektywy czasu muszę powiedzieć, że to małżeństwo bardzo dobrze mi zrobiło. Musiałam powrócić do dzieciństwa i do tego, co się wtedy ze mną działo. Stare rany jeszcze się nie zagoiły, a to małżeństwo pozwoliło mi się nimi zająć. Teraz jestem za nie wdzięczna.

To samo dotyczy tych, których nie wybieraliśmy, najczęściej członków naszych rodzin. Nasi rodzice, siostry i bracia, a zwłaszcza nastoletnie dzieci potrafią zdenerwować nas jak nikt inny. I chociaż te związki są często bardzo trudne, jednocześnie najwięcej nas uczą, ponieważ nie możemy ich ot, tak sobie zakończyć. Zwykle musimy szukać jakiegoś wyjścia z sytuacji. Możemy też zauważyć, że nie mamy innego wyjścia, tylko po prostu kochać ich takimi, jakimi są.

Sytuacje wynikające ze związków nauczą nas tego wszystkiego, czego potrzebujemy. Przypominamy w nich diamenty, które obracają się w bębnie i szlifują nawzajem swoje ostre krawędzie.

Czasami mówimy sobie, że będziemy szczęśliwi, gdy zmienią się pewne szczegóły dotyczące naszych związków. Pragniemy tego, bo chcemy, żeby związki dawały nam szczęście. Wydaje nam się, że gdy tego dopniemy, nasze małżeństwo stanie się idealne i będziemy szczęśliwi. Oczywiście jest to bzdura.

To, czy jesteśmy szczęśliwi, nie zależy od tego, czy nasz związek zmieni się „na lepsze”. Tak naprawdę nie możemy i nie powinniśmy zmieniać innych. A jeśli oni nigdy się nie zmienią? Jeśli nie powinni się zmienić? I jeśli sami chcemy decydować o sobie, czy nie powinniśmy pozwolić na to innym?

Nasze związki wcale nie są „popsute” tylko dlatego, że inni nie zachowują się tak, jak my byśmy chcieli. Wszystkie opierają się na zasadzie wzajemności, co znaczy, że sami naśladujemy naszych partnerów. Ponieważ podobieństwa się przyciągają, przyciąga nas do nich to, co jest w nas samych.

Charles i Kathy byli małżeństwem już od pięciu lat. Charles rozumiał złą stronę zasady wzajemności.

– Jeśli mój związek jest nudny, to być może dlatego, że jestem znudzony. Albo, co gorsza, sam jestem nudny.

Tak, Charles ma rację. Ale dobrą stroną jest to, że dzięki temu łatwiej można uporać się z tym problemem. Jeśli powiemy, że związek jest nudny, będzie to miało mało konkretny charakter i problem związku pozostanie. Jeśli jednak uznamy, że problem jest w nas samych, to wówczas łatwiej można będzie nad tym pracować. Pamiętajmy, że nigdy nie możemy po prostu mówić innym, że nie mają racji i muszą się zmienić. Nie możemy też zmieniać na lepsze postaw czy zachowań innych, tylko własne. Sami tworzymy swoje przeznaczenie. To my musimy zrozumieć, czego możemy się nauczyć z tych problemów, z którymi się stykamy. Zbyt często pozbywamy się partnerów zamiast problemów. A przecież to dzięki partnerom możemy inaczej spojrzeć na siebie i swoje sprawy. Nie znaczy to, że musimy tkwić w takich związkach, w których dzieje się nam krzywda. Ale zanim zdecydujemy się coś zakończyć, zapytajmy siebie, czy problem jest w tej osobie, związku czy może w nas samych.

Jeśli patrzymy na partnera, to wówczas nie zwracamy uwagi na nas samych – a to powinno być naszym głównym zadaniem w związku. Im więcej jest go w nas, tym mniej w nas siebie. A przecież tylko siebie możemy kontrolować. Jeśli więc zajmiemy się sobą, zaczniemy inaczej postrzegać nasz związek. Możemy dostrzec, że jest on dobry albo że musimy go jednak zakończyć. Ale zawsze musimy zaczynać od siebie.

Kiedy pytaliśmy różne osoby, czy chciałyby być zakochane, kilka razy zaskakiwała nas gwałtowność i szybkość ich odpowiedzi: „Tak, na zawsze!” albo „Nie, nigdy! Bo miłość oznacza rezygnację z kariery, poświęcanie się i ciągłe dbanie o drugą osobę”.

Pierwsza odpowiedź jest bardzo miła, choć nie do końca realistyczna, ale druga jest bardzo niepokojąca. Czy „poświęcanie się” rzeczywiście definiuje miłość? A może ci ludzie nauczyli się tego w dzieciństwie, bo to właśnie wtedy tworzymy sobie obraz związków między ludźmi? Jeśli nasi rodzice i przyjaciele są nieszczęśliwi w związkach, może to rzutować na naszą postawę na resztę życia.

Musimy więc przyjrzeć się naszym związkom i zapytać: „Czy ta miłość, którą otrzymuję i daję, opiera się na tym, czego nauczyłem się w dzieciństwie? Czy właśnie takiej miłości pragnę? Czy na czymś takim ma się opierać mój związek?”. Jeśli miłość wydaje nam się czymś skomplikowanym i bolesnym, musimy zapytać sami siebie, dlaczego tak się dzieje.

Jeśli miłość jest dla nas czymś zagmatwanym, to dlatego, że zapewne jako dzieci stykaliśmy się z zagmatwanymi związkami.

Jeśli myślimy, że miłość wiąże się z brutalnością, prawdopodobnie widzieliśmy takie związki, w których ktoś był brutalny.

Jeżeli myślimy, że miłość to dla nas radość i dzielenie się wszystkim, to właśnie z takimi związkami się zapewne stykaliśmy.

Jeśli myślimy, że miłość to troska, prawdopodobnie widzieliśmy troskliwych partnerów.

Niestety niektórzy (zbyt wielu) postrzegają miłość wyłącznie jako rodzaj panowania nad inną osobą, manipulacji, a czasami nawet nienawiści. Nie musimy jednak wciąż tkwić w tym szaleństwie. Możemy przedefiniować miłość na własny użytek i stworzyć takie związki, na jakich nam zależy. Szkoda tylko, że nie robimy tego zbyt często. Trwamy raczej w złych związkach, licząc na czary, które wszystko zmienią. Niektórzy decydują się pozbyć partnera zamiast problemu, inni nic nie zmieniają.

W złych związkach pozostajemy z dwóch powodów. Po pierwsze, liczymy na zmianę, i po drugie, ze względu na ogólne przekonanie, że związek powinien trwać. Ileż to razy słyszeliśmy o ludziach, którzy wracali do partnerów, z którymi im nie wyszło? Ile razy dowiadywaliśmy się, że jakaś kobieta wracała do mężczyzny, który nie chciał się angażować w związek? Jeśli potrzebujemy zaangażowania, to po co iść do kogoś, kto ma z tym problemy? Po co szukać wody w wyschniętej studni?

Ludzie sfrustrowani poszukiwaniem tego samego w kolejnych związkach przypominają klientów, którzy idą do żelaźniaka, żeby kupić mleko. Niezależnie od tego, jak długo będą szukać na półkach, i tak nie znajdą na nich mleka. Jeśli pragniemy miłości, czułości i zrozumienia, a wybraliśmy kogoś, kto nie potrafi nam tego dać, czas pomyśleć o zmianie partnera. Nie wolno pozwolić, by inni wykorzystywali naszą miłość, czułość i zrozumienie. Nie możemy też dopuścić, by to, co widzieliśmy w przeszłości, definiowało dla nas miłość. Możemy przecież zmienić dawne zasady i wprowadzić w nasze życie więcej szacunku dla siebie i innych. Możemy znaleźć dla siebie nową definicję miłości. Taką, która pozwoli nam potraktować partnera jako kogoś cennego i wartego naszej miłości. I możemy oczekiwać tego samego w stosunku do siebie. Bo przecież w naszym życiu my sami definiujemy siebie i wszelkie nasze potrzeby.

Poza tym zdefiniowaniem miłości musimy nauczyć się kochać bez iluzji. Jeśli nasze związki są czyste i działają w nich odwieczne prawa świata, a w dodatku wciąż się uczymy, w końcu oprzemy je na dobrej woli i wspólnocie. Jak tylko przestaniemy chcieć je zmieniać, poczujemy potęgę miłości bez iluzji. Nie będziemy musieli planować, kłócić się, walczyć, manipulować i kontrolować. Nie będziemy musieli mówić: „Jeśli go nie sprawdzę, to tego nie zrobi” lub „Nie będzie taka, jak chcę, jeśli nie zmienię tego w naszym związku”. Musimy nauczyć się dzielić naszymi prawdami. Nie ma nic złego, gdy mówimy drugiej osobie o tym, co martwi nas w naszym związku. Ale jeśli mówimy to z wyraźnymi oczekiwaniami, staje się to manipulacją. Musimy dzielić się swoimi spostrzeżeniami, mówić to, co uważamy za prawdę, ale nie po to, by uzyskać oczekiwaną reakcję.

Dopóki mamy własne plany i iluzje dotyczące drugiej osoby, nie kochamy jej naprawdę. Powinniśmy pozwolić jej być sobą. Jeśli odejdzie, to może tak właśnie miało być.

Kiedy żyjemy codziennie tak, jakbyśmy znajdowali się na krawędzi, przypomina nam to, że mamy w głowie „obrazy tego, jak być powinno”. Ileż to razy ludzie są szczęśliwi w związku w danej chwili, a kłócą się o to, czy partner będzie z nimi za dwadzieścia lat! Może tak, może nie – ale my nie możemy przewidzieć przyszłości.

Czasami trudno zobaczyć ludzi w danej chwili i nie koncentrować się na przeszłości lub przyszłości. Jakże często wypominaliśmy im coś, co zrobili dawno temu? Jak często te złe wspomnienia wpływały na nasze obecne opinie na ich temat, mimo że oni sami przeprosili za to, co się stało, i się zmienili? My jednak mamy swoje plany, chcemy ich ukarać za to, co było, i zmusić do uznania swojej winy. Trzymamy się swoich uczuć, pielęgnujemy niechęci i zbieramy dowody przeciwko tym, których kochamy. Ale jeśli tak się dzieje, znaczy to, że wcale nie chcemy ich kochać. Zamiast więc pielęgnować urazy, musimy nauczyć się mówić wyraźnie, kiedy nas coś boli, osobie, która nas zraniła. A potem żyć dalej.

Kiedy zaś pozbędziemy się wizji przyszłości i obrazów tego, jak powinno wyglądać nasze życie, naszych strategii i planów, miłość zaczyna żyć własnym życiem. Miłość podąża własną drogą, a nie tą, którą chcielibyśmy jej wyznaczyć. Zresztą wyznaczanie tej drogi nigdy tak naprawdę nam nie szło. Jeśli więc damy jej spokój, sama miłość zabierze nas w najpiękniejsze rejony, takie, które trudno nam nawet sobie wyobrazić.

Nie wszystkie związki przetrwają całe życie. Niektóre po prostu się kończą – jedne po pięćdziesięciu latach, a inne po paru miesiącach. Niektóre są kompletne tylko wtedy, gdy ktoś umiera, inne dopełniają się w czasie naszego życia. Długość związku i jego zakończenie zawsze są takie, jak być powinny. Stanowią po prostu część życia. Ostatecznie musimy patrzeć na związki pod kątem tego, czy się dopełniły, czy nie, i jak najlepiej je dopełnić.

Podobnie jak oceniamy śmierć jako porażkę, tak porażką są dla nas te związki, które się kończą. Jeśli mówimy, że prawdziwie spełnione życie to takie, które trwa dziewięćdziesiąt pięć lat, to uważamy, że szczęśliwy związek powinien trwać wiecznie. Jednak tak naprawdę nawet te związki, które trwają tylko pół roku, są szczęśliwe i potrafią nam pomóc. Działają tak jak powinny i osiągają pełnię, a potem nie są już potrzebne.

Niestety, często nie dociera do nas to, że jakiś związek się wypełnił. James, który miał nadzieję, że potrafi stworzyć pełny związek, tak opowiadał o swoich niepokojach związanych z tą kwestią.

– Byliśmy w związku z Beth, ale skończył się dwa lata temu. Nigdy nie wydawało mi się, że będziemy razem, ale gdy to się stało, poczułem, że zawiedliśmy. Byłem zbolały, zły i smutny, zresztą podobnie jak ona. Miesiąc temu prawie przez cały tydzień wpadałem na ludzi, którzy mówili, że niedawno widzieli Beth. Byli to jej współpracownicy i najlepsza przyjaciółka. Natychmiast poczułem, że to musi coś znaczyć. Może powinienem zadzwonić do Beth? Może to się jeszcze nie skończyło? Zadzwoniłem więc i poszliśmy razem na kolację. W jej trakcie nie rozmawialiśmy jednak o ponownym byciu razem. Mówiliśmy o tym, ile się od siebie nauczyliśmy i jak bardzo pomoże nam to w następnych związkach. O dziwo, właśnie dzięki temu przestałem traktować nasz związek jak porażkę.

Te same osoby pojawiają się wielokrotnie w naszym życiu. Czasami dzieje się tak, bo nie skończyliśmy jakiegoś związku i dawne rany muszą się jeszcze zagoić. Ale czasami dzieje się tak, ponieważ nie zamknęliśmy związku w naszych umysłach, choć jest on zakończony. Musimy jeszcze opracować jego finał. Zdarza się, że polega to wyłącznie na spojrzeniu na to, co się stało, innymi oczami.

W związkach nie ma błędów, wszystko toczy się w nich tak jak powinno. Nasze związki trwają od pierwszego spotkania aż do ostatecznego pożegnania. Dzięki nim uczymy się widzieć bogactwo naszych dusz i goić stare rany. Kiedy pozbywamy się naszych przyjętych z góry planów, odsuwamy od siebie pytania na temat tego, kogo mamy kochać i jak długo. Wykraczamy poza własne ograniczenia i odnajdujemy tę magiczną miłość, stworzoną przez siły potężniejsze od nas samych, specjalnie dla nas.

LEKCJA CZWARTA

UTRATA BLISKICH

EKR

Pewien student psychologii, który pracował nad ukończeniem doktoratu, zmagał się z problemami związanymi ze śmiertelną chorobą dziadka, który pomagał go wychowywać. Chodziło między innymi o to, czy ma wziąć urlop na ostatnim roku, by towarzyszyć dziadkowi w jego ostatnich chwilach. Czuł jednocześnie, że powinien kontynuować edukację, gdyż właśnie na tym roku studiów uczył się najwięcej o życiu.

– To wszystko bardzo mi pomaga w moim wewnętrznym rozwoju – tłumaczył. – Uczę się teraz tyle o życiu.

– Jeśli chce pan naprawdę nauczyć się czegoś o życiu, powinien pan zrozumieć, że los dał panu szansę uczestnictwa w programie na temat utraty najbliższej osoby – przekonywałam.

* * *

Na koniec tracimy wszystko, co mamy, ale ta strata nie może mieć ostatecznego znaczenia. Nasze domy, samochody, prace, pieniądze, nasza młodość i nawet ukochane osoby stanowią jedynie pożyczkę od losu. Nie możemy zatrzymać niczego, a dotyczy to także naszych bliskich. Ta prawda jednak nie powinna nas smucić. Wręcz przeciwnie, może spowodować, że bardziej docenimy to, co nam zostało dane.

Jeśli uznamy, że życie jest szkołą, to utrata bliskich nam osób stanowi ważną część jej programu. Kiedy doświadczamy straty, czujemy lepiej również tych, których kochamy (mogą to być nawet obcy) wówczas, gdy ich potrzebujemy. Utrata bliskiej osoby to jakby dziura w sercu. Ale można ją wypełnić miłością, pochodzącą od nas samych i od innych.

Rodzimy się, tracąc tak cudowny świat, jakim jest łono naszej matki. Zostajemy wrzuceni w obce środowisko i nie wiemy, czy będziemy mieli dość jedzenia i czy mama przyjdzie do naszego łóżeczka. Lubimy, jak nas bierze na ręce, ale potem nagle nas odkłada. Dorastamy i tracimy przyjaciół, kiedy ci gdzieś wyjeżdżają, tracimy zabawki, które się niszczą lub gubią, i tracimy gole, grając w piłkę. Zakochujemy się tylko po to, by zaraz utracić pierwsze miłości. A ta seria strat dopiero się zaczyna. W następnych latach utracimy nauczycieli, przyjaciół i nasze dziecięce marzenia.

Wszelkie abstrakcje – takie jak marzenia, młodość i niezależność – wreszcie zblakną lub się skończą. To, co mamy, stanowi jedynie pożyczkę od losu. Czy kiedykolwiek były nasze? Nawet nasz świat nie jest stabilny, nie mówiąc już o tym, co w nim posiadamy. Wszystko jest czasowe. Nie można znaleźć stałości i w końcu okazuje się, że kolejne próby zatrzymania czegoś nie dadzą nam poczucia bezpieczeństwa. To samo zresztą dotyczy prób przeciwdziałania stratom.

Nie lubimy patrzeć w ten sposób na życie. Wolimy udawać, że jesteśmy nieśmiertelni i zawsze będziemy mieli to, co mamy. Nie lubimy też myśleć o ostatecznej utracie wszystkiego, jaką jest śmierć. Trudno zrozumieć pozory, jakie zachowują członkowie rodzin osób śmiertelnie chorych. Nie chcą oni rozmawiać o utracie bliskich, a już z całą pewnością nie chcą, by myśleli o tym ci, którzy mają umrzeć. Lekarze też nie chcą informować pacjentów o bliskim końcu. Jednak wykazujemy dużą krótkowzroczność, jeśli wydaje się nam, że umierający nie zdają sobie sprawy z powagi swojej sytuacji. I głupotę, gdy sądzimy, że nasze milczenie może im pomóc. Wielu terminalnie chorych mówiło twardo rodzinie: „Nie próbujcie ukryć przede mną tego, że umieram. Jak możecie w ogóle nie mówić o śmierci? Czy nie rozumiecie, że to wszystko, co żyje, przypomina mi o śmierci?”.

Umierający wiedzą, co tracą, i znają wartość życia. To ci, którzy żyją niczym nie zagrożeni, potrafią tak bardzo siebie oszukiwać.

DK

Moją lekcję na temat straty odebrałem, kiedy obudziłem się w środku nocy, wijąc się z bólu. Od początku wiedziałem, że sprawa jest poważna i że nie jest to zwykły ból brzucha. Pojechałem do doktora, który przepisał mi lekarstwo i zalecił śledzenie tego, co się będzie dalej działo. Trzy dni później, we czwartek, ból jeszcze się nasilił, więc lekarz postanowił przyjrzeć się temu uważnie. Przyjął mnie na jeden dzień do szpitala, gdzie przeprowadził badania, między innymi dolną i górną gastroskopię, która pozwoliła mu sprawdzić, czy w moim przewodzie pokarmowym nie zaszły jakieś zmiany.

Po badaniach wyjaśnił, że mam guz blokujący górną część przewodu pokarmowego.

– Czy to znaczy, że trzeba go będzie usunąć operacyjnie? – spytałem poważnie zaniepokojony.

– Na razie pobrałem próbkę i wysłałem ją do laboratorium – odparł. – Zobaczymy w poniedziałek.

Chociaż wiedziałem, że guz może być równie dobrze niezłośliwy, przestraszony zacząłem myśleć o ojcu, który zmarł z powodu raka jelita grubego. Czekając przez cztery straszne dni na wyniki, opłakałem moją młodzieńczą beztroskę, zdrowie, a nawet życie. Okazało się, że guz był łagodny, ale poczucie straty, które mi towarzyszyło, było jak najbardziej prawdziwe.

* * *

Większość z nas opiera się stratom przez całe życie, nie rozumiejąc tego, że życie to straty, a straty to życie. Bez strat nie może się ono zmieniać, a my nie możemy się rozwijać. Stare żydowskie przysłowie mówi, że jeśli będziemy tańczyć na wielu weselach, to zapłaczemy też na wielu pogrzebach. Znaczy to, że jeżeli jesteśmy świadkami wielu początków, to zobaczymy również wiele końców. Jeśli mamy wielu przyjaciół, to nasze straty również będą wielokrotne.

Skoro więc wiele tracimy, to tylko dlatego, że opływaliśmy w bogactwa życia. Nasze straty mogą być bardzo różne – wielkie i małe, od utraty rodzica do zagubienia gdzieś numeru telefonu poznanej osoby. Życiowe straty mogą też być stałe (śmierć rodzica) albo chwilowe, kiedy wyjeżdżamy i brakuje nam naszych dzieci. Reakcje na wszystkie straty opisuje pięć kolejnych etapów. Nie chodzi tu tylko o śmierć, ale również o coś mniejszego i chwilowego. Przypuśćmy, że urodzi nam się niewidome dziecko. Możemy to uznać za stratę i zareagować w następujący sposób:

Zaprzeczenie. Lekarze mówią, że dziecko nie wodzi oczami za przedmiotem. Trzeba dać mu czas, później się tego nauczy.

Gniew. Lekarze powinni byli to zauważyć, powinni powiedzieć nam wcześniej! Dlaczego Bóg tak nas pokarał?!

Targowanie się. Poradzę z tym sobie, jeśli moje dziecko będzie się uczyć i będzie mogło zająć się sobą w przyszłości.

Depresja. To straszne, życie dziecka stanie się tak ograniczone.

Akceptacja. Poradzimy sobie z problemami, kiedy się pojawią, a nasze dziecko może żyć dobrze, otoczone miłością.

Jeszcze tylko zupełna drobnostka. Powiedzmy, że zgubimy szkło kontaktowe i na tę stratę będziemy mogli zareagować w następujący sposób:

Zaprzeczenie. Nie mogę uwierzyć, że je zgubiłem!

Gniew. Do licha, powinienem był bardziej uważać!

Targowanie się. Obiecuję, że jeśli teraz je znajdę, to w przyszłości będę bardziej uważał.

Depresja. Taka szkoda, że je zgubiłem. Teraz muszę kupić nowe.

Akceptacja. W porządku, przecież wszystko można zgubić. Zamówię następne najszybciej, jak to tylko będzie możliwe.

Nie wszyscy przechodzą przez te pięć etapów przy każdej stracie, ich porządek też może być inny i czasami możemy wracać do któregoś etapu parę razy. Jednak doświadczamy straty wiele razy w różny sposób i oczywiście na nie reagujemy. To one dają nam doświadczenie, które pomaga nam lepiej radzić sobie w życiu.

Powinniśmy czuć właśnie to, co czujemy, kiedy tracimy kogoś lub coś. Nie możemy też powiedzieć komuś: „Zbyt długo jesteś na etapie zaprzeczenia, teraz czas poczuć gniew”, gdyż nie wiemy, czego potrzeba tej osobie, by zagoiły się jej rany. Straty są dla nas tym, czym są. Powodują, że czujemy się puści, bezradni, sparaliżowani, bezwartościowi, źli, smutni czy przestraszeni. Nie możemy spać albo też bez przerwy śpimy. Nie mamy apetytu lub pochłaniamy wszystko, co nam wpadnie w ręce. Możemy przechodzić od ekstremum do ekstremum, ale też mieścić się w średniej. To, że doświadczamy tego wszystkiego lub czegoś innego, stanowi część gojenia ran i dochodzenia do siebie.

Być może jedynym pewnikiem dotyczącym utraty jest to, że czas leczy wszystkie rany. Niestety, to leczenie nie zawsze ma bezpośredni charakter i nie przypomina linii wznoszącej na wykresie, która w końcu zatrzyma się w najwyższym punkcie, oznaczającym pełnię. Przypomina raczej jazdę kolejką górską – powoli dążymy do pełni, a potem nagle popadamy w rozpacz, wydaje nam się, że się cofamy, lecz nagle robimy duże postępy, a na koniec mamy wrażenie, że zaczynamy wszystko od początku. Na tym polega gojenie ran. Kiedy te się zagoją, powrócimy do pełni. Możemy nie odzyskać tego, co utraciliśmy, ale możemy dojść do siebie. A w którymś momencie naszej drogi przez życie dotrze do nas, że nigdy tak naprawdę nie posiadaliśmy tej osoby czy rzeczy, którą utraciliśmy. Nasze posiadanie miało inny charakter – i tak będzie zawsze.

Pragniemy pełni. Mamy nadzieję, że zachowamy ludzi i rzeczy takimi, jakie są, choć wiemy, że jest to niemożliwe. Utrata jest jedną z najtrudniejszych lekcji w życiu. Robimy wszystko, by łatwiej ją znosić, nawet dodajemy jej romantycznych cech, ale ból oddzielenia od kogoś lub czegoś, co było dla nas ważne, jest jedną z najtrudniejszych rzeczy, jakich doświadczamy. Rozłąka nie zawsze działa pozytywnie na uczucia. Czasami z jej powodu czujemy się opuszczeni i smutni.

Tak jak nie ma dobra bez zła i światła bez ciemności, tak nie istnieje rozwój bez utraty. I choć może to zabrzmieć dziwnie, każda utrata wiąże się z rozwojem. Trudno to pojąć i zapewne dlatego ta idea tak często nas porusza.

Najlepiej potrafią to pokazać rodzice, którzy stracili dzieci chore na raka. Zwykle mówią oni, że jest to dla nich koniec świata, co łatwo zrozumieć. Jednak po latach wielu z nich uważa, że ta tragedia pomogła im się rozwinąć wewnętrznie. Oczywiście woleliby nie stracić dzieci, ale widzą też, że ta strata pomogła im w zupełnie nieoczekiwany sposób. Nauczyli się, „że lepiej kochać i stracić, niż nigdy w życiu nie kochać”. Prawda jest taka, że nigdy nie zamienilibyśmy doświadczenia, które wiąże się z utratą ukochanych, na takie, w którym w ogóle nie byłoby ich w naszym życiu.

Na pierwszy rzut oka trudno nam określić, na czym polega ten związany z utratą rozwój. Jednak on naprawdę następuje. Ci, którzy cierpią z powodu straty, ostatecznie stają się silniejsi, a ich życie – bardziej pełne.

W wieku średnim możemy stracić włosy, ale jednocześnie rozumiemy, że to, co jest w nas, jest ważniejsze niż to, co na zewnątrz.

Przechodząc na emeryturę, tracimy pensję, ale zyskujemy więcej wolności.

Na starość możemy stracić część naszej niezależności, ale odzyskujemy trochę tej miłości, którą przekazaliśmy innym.

Często tracąc jakieś rzeczy, zauważamy po okresie żalu po nich, że mamy więcej wolności i być może nie trzeba nam w życiu aż tylu przedmiotów.

Czasami po utracie partnerów dociera do nas, kim jesteśmy – bez odniesień do innych ludzi, po prostu my sami.

Możemy też stracić niektóre części ciała lub umiejętności, tylko po to, by zrozumieć, jak bardzo potrzebne są nam te, które zostały.

EKR

Gdy myślimy o stratach, zwykle przychodzą nam do głowy te wielkie, takie jak utrata ukochanej osoby, życia, domu czy pieniędzy. Jednak lekcje na temat utraty pokazują, że czasami w życiu ważne stają się drobiazgi. Teraz, kiedy moje życie ogranicza się do łóżka szpitalnego w moim salonie i stojącego obok krzesła, cieszę się, że straciłam parę rzeczy, które większość z nas traktuje jako oczywiste. Dzięki balkonikowi mogę przynajmniej sama siusiać. Niemożność samodzielnego pójścia do łazienki i wykąpania się byłaby dla mnie ogromną stratą. Teraz wyrażam wdzięczność losowi za to, że wciąż jestem w stanie sama to robić.

* * *

Utrata bliskich z powodu śmierci jest z pewnością jednym z najbardziej rozdzierających doświadczeń. To ciekawe – bez obrażania kogokolwiek – że osoby, które tracą innych z powodu rozwodu lub separacji, często mówią, że w ich mniemaniu śmierć nie stanowi ostatecznej utraty. Najtrudniejsze jest właśnie rozdzielenie z ukochanymi. Jeśli wiemy, że ktoś żyje, ale nie możemy dzielić z nim tego życia, może to być znacznie bardziej bolesne niż ostateczne rozdzielenie przez śmierć. A przecież zmarli wciąż żyją z nami w naszych sercach i pamięci – to nowa forma ich egzystencji.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki