Tytuł oryginału
FOCUS. THE HIDDEN DRIVER OF EXCELLENCE

Copyright © 2013 Daniel Goleman
All rights reserved
Copyright © 2014 for the Polish edition by Media Rodzina Sp. z o.o.

Projekt graficzny okładki
Jacek Pietrzyński

Ilustracja
Samuel Henry Baker © Fine Art Photographic Library | CORBIS

Wszystkie prawa zastrzeżone. Przedruk lub kopiowanie całości albo fragmentów książki — z wyjątkiem cytatów w artykułach i przeglądach krytycznych — możliwe jest tylko na podstawie pisemnej zgody wydawcy.

ISBN 978-83-7278-993-8

Media Rodzina Sp. z o.o.
ul. Pasieka 24, 61-657 Poznań
tel. 61 827 08 60
mediarodzina@mediarodzina.pl
www.mediarodzina.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Szczęściu przyszłych pokoleń

Rozdział 1

Subtelna umiejętność

John Berger jest sklepowym detektywem. Widok Bergera, jak wodzi wzrokiem za klientami krążącymi po parterze domu towarowego na manhattańskiej Upper East Side, jest żywą ilustracją uwagi w działaniu. Z krótkofalówką w ręku, w nierzucającym się w oczy czarnym garniturze z białą koszulą i czerwonym krawatem, Berger pozostaje w nieustannym ruchu, przy czym jego uwaga jest stale przykuta to do tego, to do innego klienta. Można powiedzieć, że jest oczami sklepu.

Ma niezmiernie trudne zadanie. Na jego piętrze jest zawsze ponad pięćdziesięciu kupujących, którzy przesuwają się między ladami z biżuterią, uważnie przyglądają się szalom Valentina, przekładają kosmetyczki od Prady. Klienci i klientki przyglądają się towarom, Berger przygląda się klientom.

Jego ruchy wśród kupujących przypominają walc, są żywą ilustracją ruchów Browna. Na kilka sekund staje za ladą z torebkami, nie odrywając oczu od któregoś z klientów, za chwilę szybkim krokiem przechodzi do drzwi, żeby zmienić punkt widzenia, potem przesuwa się w róg sali, gdzie może dyskretnie przyjrzeć się trójce potencjalnie podejrzanych osób.

Klienci — nieświadomi jego bacznego wzroku — widzą wyłącznie towary. Berger uważnie przygląda się im wszystkim.

Indyjskie porzekadło mówi: „Kiedy kieszonkowiec spotyka świętego, widzi tylko jego kieszenie”. Berger widzi w tłumie wyłącznie kieszonkowców. Jego wzrok omiata pomieszczenie niczym reflektor. Potrafię sobie wyobrazić jego skupioną twarz z jednym ogromnym okiem, jak u mitycznego cyklopa. Berger jest ucieleśnieniem skupienia uwagi.

Czego tak szuka wzrokiem?

— Przyglądam się ruchom oczu, sposobowi poruszania się ciała — detektyw wyjaśnia mi sygnały, które zdradzają zamiar kradzieży: sytuacje, kiedy kilka osób skupia się w grupkę albo kiedy jedna rzuca ukradkowe spojrzenia. — Siedzę w tym od tak dawna, że po prostu wiem, jakie są oznaki.

Skupiając uwagę na jednej z pięćdziesięciu osób, Berger potrafi zignorować pozostałych czterdzieści dziewięć i wszystko inne — prawdziwy wyczyn koncentracji w morzu rozproszeń.

Panoramiczna świadomość na zmianę z ciągłą czujnością, która pozwala wyłowić sporadyczny, lecz ważny sygnał, wymaga różnych rodzajów uwagi: długotrwałego skupienia, nagłej czujności, orientacji przestrzennej, a także umiejętności zarządzania nimi wszystkimi jednocześnie. Każde z tych niezbędnych narzędzi umysłowych wymaga osobnej i zupełnie wyjątkowej siatki obwodów nerwowych w mózgu¹. Ciągłe poszukiwanie wzrokiem zdarzeń rzadkich było jednym z pierwszych aspektów uwagi, który doczekał się naukowego zbadania. Podczas drugiej wojny światowej zaczęto analizować, co takiego pomaga zachować czujność, bo wojsko potrzebowało operatorów radarów, którzy potrafiliby godzinami zachowywać najwyższą czujność, a zauważono, że operatorzy przegapiają więcej sygnałów pod koniec zmiany, kiedy ich uwaga zaczyna słabnąć.

Pamiętam, jak u szczytu zimnej wojny spotkałem się z badaczem, któremu Pentagon zlecił zbadanie, jak wpłynie na poziom czujności bezsenność trwająca od trzech do pięciu dni i nocy. (Sądzono, że tyle będą musieli wytrzymać bez snu oficerowie i żołnierze głęboko ukryci w bunkrach w razie trzeciej wojny światowej). Na szczęście wyników eksperymentu nigdy nie było trzeba testować w rzeczywistości, jednak ustalenia były zachęcające — nawet po trzech i więcej nieprzespanych nocach ludzie są w stanie zachować skupioną uwagę, o ile mają wystarczającą motywację (jeśli jednak było im wszystko jedno, natychmiast zapadali w drzemkę).

W ostatnich latach ta gałąź nauki silnie się rozwinęła, wyszła poza badanie samej czujności i objęła wiele innych zjawisk. Stąd wiemy, że umiejętności związane z uwagą decydują o jakości wykonania dowolnego zadania. Jeśli są marne, radzimy sobie słabo; jeżeli są rozwinięte, pozwalają osiągać znakomite wyniki. Od tej subtelnej umiejętności zależy, jak zręcznie będziemy się poruszali w życiu. Związek między zdolnością skupienia uwagi a wysokim poziomem wykonania zadania pozostaje na ogół ukryty, jednak daje o sobie znać w każdym z naszych dokonań.

Uwaga to wszechstronne narzędzie obecne w niezliczonych operacjach umysłu. Krótka lista podstawowych operacji obejmuje: rozumienie treści, pamięć, uczenie się, rozpoznawanie własnych uczuć i ich przyczyn, odczytywanie cudzych emocji oraz płynne wchodzenie w interakcje. Wydobycie na powierzchnię tego niewidzialnego czynnika decydującego o skuteczności pomoże nam dostrzec korzyści z doskonalenia uwagi i pozwoli lepiej zrozumieć, jak ulepszać tę umysłową umiejętność.

„Złudzenie optyczne” umysłu sprawia, że zazwyczaj dostrzegamy tylko produkty końcowe uwagi — własne dobre albo złe pomysły, wymowne mrugnięcie okiem czy sugestywny uśmiech, zapach porannej kawy — ale nie zauważamy samego snopa uwagi omiatającego otoczenie.

Uwaga w swoich różnych odmianach ma ogromny wpływ na to, jak idziemy przez życie, jednak ten umysłowy atut jest słabo zauważany i doceniany. Celem tej książki jest podkreślenie roli, jaką ta ulotna, niedoceniana umiejętność odgrywa w operacjach umysłowych i spełnionym życiu.

Nasza podróż zacznie się od spojrzenia na podstawowe elementy uwagi; czujne skupienie Johna Bergera jest tylko jednym z nich. Nauki kognitywne badają wiele tych elementów, m.in. koncentrację, wybiórczą uwagę czy otwartą świadomość. Przyglądają się też temu, jak umysł korzysta z uwagi na własne potrzeby, żeby kontrolować przebieg procesów myślowych.

Te podstawowe mechanizmy życia umysłowego stanowią podstawę niezmiernie ważnych umiejętności. Weźmy samoświadomość, która pozwala zarządzać samym sobą, czy empatię, która jest podstawą budowania dobrych związków — są to fundamenty inteligencji emocjonalnej. Jak się przekonamy, słabości w tym obszarze potrafią sabotować całe życie albo karierę zawodową, a atuty podnoszą poczucie spełnienia i sukcesu.

Nauka o systemach wychodzi jeszcze dalej, przedstawiając szersze zakresy, w jakich skupienie uwagi uczestniczy w postrzeganiu rzeczywistości, pozwalając dostrajać się do złożonych systemów określających i ograniczających naszą rzeczywistość². Takie zewnętrzne ognisko uwagi stawia nas przed pewnym ukrytym wyzwaniem — ludzki mózg nie jest zaprojektowany do takiej pracy i wychodzi mu to nieudolnie. A jednak właśnie taka całościowa świadomość, zwana systemową, pomaga rozumieć mechanizmy działania organizacji lub gospodarki, czy globalne procesy umożliwiające życie na naszej planecie.

Wszystko to można sprowadzić do trzech elementów: skupienie na świecie wewnętrznym (inner focus), skupienie na innych ludziach (other focus) oraz skupienie na rzeczywistości zewnętrznej (outer focus). Dobre życie wymaga zręczności w każdym z tych elementów. Na szczęście z laboratoriów neurobiologicznych i szkolnych klas płyną dobre wieści — wyniki pokazują, że ten kluczowy umysłowy mięsień można wzmacniać. Uwaga zachowuje się jak muskuł: źle używana może wiotczeć, używana dobrze — rośnie. W tej książce zobaczymy, jak inteligentny trening może rozwijać i doskonalić „mięsień”, jakim jest uwaga, a nawet zapewnić rehabilitację umysłowi zagłodzonemu z powodu niedoboru skupienia.

Z punktu widzenia liderów i liderek skuteczne działanie wymaga wszystkich trzech typów skupienia. Skupienie wewnętrzne pozwala zestrajać działania z przeczuciami, przewodnimi wartościami i lepszymi decyzjami. Dzięki skupieniu na innych łatwiej przychodzą nam codzienne kontakty z innymi ludźmi. Skupienie zewnętrzne sprawia, że odnajdujemy drogę w szerokim świecie. Lider, który ignoruje swój świat wewnętrzny, będzie bezwolny; liderka ślepa na świat innych porusza się we mgle; lider nieinteresujący się szerszymi systemami, w których przychodzi mu działać, ciągle będzie zaskakiwany.

Zrównoważenie tych trzech elementów skupienia przydaje się nie tylko liderom. Wszyscy żyjemy w trudnym środowisku napięć, sprzecznych celów i pokus współczesności. Każda z trzech odmian skupienia może nam pomóc odszukać równowagę, która przynosi zadowolenie i produktywność zarazem.

Angielskie słowo uwaga (attention) pochodzi od łacińskiego attendere, czyli „sięgać po coś”. Uwaga łączy nas ze światem, kształtuje i określa to, czego doświadczamy. „Uwaga — jak piszą neurobiolodzy kognitywni, Michael Posner i Mary Rothbart — daje nam mechanizmy, które leżą u podstaw naszej świadomości rzeczywistości oraz takiej regulacji myśli i uczuć, która zależy od woli”³.

Anne Treisman, zasłużona badaczka w tej dziedzinie, zauważa, że to, co widzimy, zależy od tego, na czym skupiamy uwagę⁴. Albo, jak mówi Qui-Gon Jinn w Gwiezdnych wojnach: „To, na czym się skupiasz, jest twoją rzeczywistością”.

Zagrożone momenty ludzkiej bliskości

Mała dziewczynka, sięgająca matce ledwie do pasa, z całej siły przytuliła się do niej na pokładzie promu wiozącego je na turystyczną wyspę. Matka nie zareagowała, może nawet nie zauważyła, jako że cały czas była pochłonięta iPadem.

Podobna scena rozegrała się kilka minut później, kiedy wsiadłem do turystycznego minibusu, do którego weszła grupa dziewięciu studentek na weekendowym wyjeździe. Studentki zajęły miejsca w ciemnym minibusie i nie minęła minuta, kiedy pojawiła się nikła poświata — każda włączyła iPhone’a albo tablet. Dziewczyny wysyłały SMS-y i przewijały powiadomienia na Facebooku, wymieniając się przy tym zdawkowymi uwagami. Jednak głównie panowało milczenie.

Obojętność matki i milczenie koleżanek są przejawami tego, w jaki sposób technologia bierze naszą uwagę we władanie i zakłóca związki między ludźmi. W 2006 roku pojawił się nowy angielski wyraz pizzled — połączenie puzzled („zaskoczony”, „zdziwiony”) i pissed („wkurzony”). Wyraz ten miał oznaczać uczucie, które nas ogarniało, gdy rozmówca nagle wyciągał BlackBerry i zaczynał rozmawiać z kimś innym. Wtedy takie sytuacje budziły urazę i oburzenie. Dzisiaj są normą. Nastolatkowie, awangarda naszej przyszłości, są w epicentrum tego zjawiska. W pierwszych latach bieżącej dekady średnia liczba SMS-ów, które wysyłali w miesiącu, poszybowała do wartości 3417, dwa razy wyższej niż ledwie parę lat wcześniej. W tym samym czasie zmniejszyła się długość ich rozmów przez telefon⁵. Statystyczny amerykański nastolatek wysyła i otrzymuje dziennie ponad sto SMS-ów, około dziesięciu na godzinę, nie licząc godzin snu. Widziałem raz chłopaka, który pisał SMS-a, jadąc na rowerze.

Znajoma opowiedziała o swojej wizycie u krewnych w New Jersey:

— Ich dzieci miały każde elektroniczne urządzenie znane ludzkości. Zobaczyłam tylko czubki ich głów. Bez przerwy albo sprawdzali na iPhonie, od kogo dostali SMS-a, albo patrzyli, co się pojawiło w powiadomieniach na Facebooku, albo byli zatopieni w jakiejś grze. Oni są kompletnie nieświadomi, co się wokół nich dzieje, nie mają pojęcia, jak wejść w dłuższą interakcję.

Dzisiejsze dzieci wzrastają w nowej rzeczywistości — jeszcze nigdy nie było tak, żeby ludzie tak bardzo zwracali uwagę na maszyny, a tak mało na inne osoby. Jest to niepokojące z kilku powodów. Po pierwsze, ośrodki społeczne i emocjonalne w dziecięcym mózgu uczą się dzięki rozmowom i kontaktom z napotkanymi ludźmi. Interakcje kształtują neuronalne połączenia w mózgu; mniej godzin spędzonych z ludźmi — a więcej wpatrywania się w cyfrowy wyświetlacz — zwiastuje deficyty rozwojowe.

Cyfrowe zaangażowanie odbywa się kosztem bezpośrednich kontaktów z prawdziwymi ludźmi, dzięki którym uczymy się „odczytywać” niewerbalne komunikaty. Nowi tubylcy cyfrowego świata, choć zręcznie posługują się klawiaturą, są niewidomi, jeśli chodzi o rozumienie ludzkich zachowań dokonujących się twarzą w twarz w czasie rzeczywistym — zwłaszcza nie potrafią wyczuć konsternacji u rozmówcy, kiedy się odrywają w połowie rozmowy, żeby przeczytać SMS-a⁶.

Pewien student zauważa samotność i izolację towarzyszące życiu w wirtualnym świecie tweetów, aktualizowania statusów i wrzucania fotek z kolacji na Facebooka. Pisze, że znajomi ze studiów tracą umiejętność rozmawiania, nie wspominając już o głębokich, filozoficznych dyskusjach, które wzbogacają studenckie lata. A przy tym — dodaje — „nie ma imprezy, spotkania ze znajomymi, koncertu czy urodzin, żeby każdy na jakiś czas nie oderwał się od tego, co robi”, żeby natychmiast przekazać znajomym z cyfrowego świata, jak świetnie się bawi.

Do tego dochodzą podstawowe cechy uwagi, kognitywnego muskułu, który sprawia, że umiemy nadążyć za treścią opowiadania, doprowadzić do końca zadanie, uczyć się albo tworzyć. Jak się wkrótce przekonamy, niekończące się godziny, które młodzi ludzie spędzają, wpatrując się w elektroniczne urządzenia, być może pozwalają im zdobywać pewne specyficzne kognitywne umiejętności. Jednak zarazem budzą się pytania i wątpliwości na temat tego, czy te godziny nie prowadzą do deficytów w zasadniczych umiejętnościach umysłu.

Pewna nauczycielka z gimnazjum opowiadała mi, że przez wiele lat zadawała uczniom do przeczytania tę samą książkę z historiami z mitologii greckiej, rzymskiej i nordyckiej napisaną przez Edith Hamilton. Uczniowie uwielbiali te opowieści — aż mniej więcej pięć lat temu przyszedł kres.

— Zaczęłam zauważać, że moich uczniów już to nie kręci. Nawet silne grupy nie mogą się w to wciągnąć — wyjaśniła mi. — Mówią, że lektura jest za trudna, zdania za skomplikowane, zbyt długo trzeba czytać jedną stronę.

Znajoma zastanawia się, czy umiejętności czytania u jej uczniów nie zostały w jakiś sposób upośledzone przez krótkie, urywane wiadomości, które dostają w SMS-ach. Jeden z uczniów zdradził jej, że w poprzednim roku szkolnym spędził łącznie dwa tysiące godzin na grach komputerowych.

— Trudno uczyć zasad stawiania przecinków — dodaje znajoma — kiedy musisz konkurować z World of Warcraft.

Skrajne jest to, że niektóre kraje azjatyckie, m.in. Tajwan czy Korea, uważają uzależnienie młodzieży od Internetu (gier, społecznościowych serwisów, wirtualnej rzeczywistości) za zdrowotny kryzys na skalę całego kraju, prowadzący młodych ludzi do izolacji. Jak się wydaje, około 8 procent amerykańskich graczy w przedziale wiekowym 8–18 lat spełnia diagnostyczne kryteria uzależnienia określone przez psychiatrów; obserwacje mózgów w trakcie gry wykazują istnienie zmian w neuronalnym układzie nagrody, przypominających spotykane u alkoholików czy narkomanów⁷. Co pewien czas słyszymy przerażające opowieści o uzależnionych graczach, którzy śpią cały dzień i grają całą noc z rzadkimi przerwami na jedzenie czy toaletę, a kiedy domownicy usiłują ich powstrzymać, uciekają się do przemocy.

Dobry kontakt z drugą osobą wymaga wspólnej uwagi — wzajemnego skupienia się na drugiej osobie. Na co dzień żeglujemy w takim oceanie rozproszeń, że przeżycie chwili ludzkiej bliskości nigdy nie wymagało większego wysiłku.

Zubożenie uwagi

Do tego dochodzą koszty słabnącej uwagi u dorosłych. Akwizytor reklamy pracujący dla dużej rozgłośni radiowej w Meksyku skarży się:

— Jeszcze parę lat temu, jak miałem robić prezentację w agencji reklamowej, można było przygotować pięciominutowy filmik. Dzisiaj trzeba się zmieścić w półtorej minuty. Jeśli ich sobie przez ten czas nie kupisz, każdy zaczyna sprawdzać SMS-y i e-maile.

Wykładowca filmoznawstwa opowiedział mi, że czyta biografię swego idola, legendarnego francuskiego reżysera François Truffauta, i dodał:

— Nie jestem w stanie przeczytać więcej niż dwie strony bez przerwy. Budzi się we mnie potężne pragnienie, żeby wejść do Internetu i sprawdzić pocztę. Wydaje mi się, że tracę umiejętność utrzymania koncentracji na poważnych rzeczach.

Socjolog Erving Goffman, znakomity obserwator interakcji społecznych, stworzył pojęcie „oddalenia” (away), jak nazywa nieodparty impuls sprawdzenia poczty czy Facebooka, zamiast skupiania się na rozmówcy. Jest to gest mówiący drugiej osobie: „Nie interesuje mnie, co się dzieje tu i teraz”.

Podczas trzeciej edycji konferencji „All Things D(igital)” w 2005 roku organizatorzy wyłączyli bezprzewodowy Internet w głównej sali, bo poświata z ekranów laptopów sugerowała, że uczestnicy nie zwracają uwagi na to, co się dzieje na scenie. Jak to określił jeden z uczestników, byli „oddaleni” — pozostawali w stanie „ciągłej częściowej uwagi”, mentalnego zamazania na skutek natłoku informacji płynących z referatów, od uczestników obecnych na sali oraz treści wysyłanych i odbieranych na laptopach⁸. Aby rozprawić się ze zjawiskiem częściowej uwagi, niektóre firmy w Dolinie Krzemowej wprowadzają zakazy używania laptopów, telefonów komórkowych i innych urządzeń cyfrowych podczas spotkań.

Dyrektorka z branży wydawniczej przyznaje, że jeśli przez pewien czas nie otwiera telefonu, zaczyna nią „rzucać. Nowa wiadomość jest jak wzięcie działki, brakuje ci tego kopa. Wiesz, że w towarzystwie nie wypada sprawdzać wiadomości, ale to jest uzależniające”. Dlatego razem z mężem zawarli układ: „Po powrocie z pracy odkładamy telefony do szuflady. Kiedy telefon leży przede mną, cała chodzę; po prostu muszę coś w nim sprawdzić. Ale teraz staramy się być bardziej obecni dla siebie nawzajem. Rozmawiamy”.

Nasze skupienie nieustannie zwalcza rozproszenia, zarówno wewnętrzne, jak i zewnętrzne.

Pytanie brzmi: ile kosztują nas rozproszenia?

— Kiedy zauważam, że myślami oderwałem się od trwającego spotkania, zastanawiam się, jakie możliwości właśnie przegapiłem — powiedział mi pewien dyrektor w firmie finansowej.

Znajomemu lekarzowi pacjenci przyznają się, że aby móc nadążyć z pracą, „leczą się” na własną rękę lekarstwami na ADHD albo narkolepsję. Prawniczka powiedziała mu:

— Gdybym tego nie brała, nie dałabym rady czytać umów.

Kiedyś pacjenci nie dostawali takich recept bez odpowiedniej diagnozy, dzisiaj dla wielu te lekarstwa stały się rutynowymi środkami dopingującymi. Coraz więcej nastolatków udaje objawy ADHD, żeby dostać receptę na stymulanty — chemiczne wspomagacze uwagi i skupienia.

Tony Schwartz, konsultant, który szkoli osoby na kierowniczych stanowiskach, jak zarządzać własnymi siłami, powiedział mi:

— Uświadamiamy ludziom, w jaki sposób korzystają z uwagi, a korzystają z niej z a w s z e źle. Dla naszych klientów uwaga jest w tej chwili problemem numer jeden.

Zalew danych zmusza do działania na skróty, więc uciekamy się do umysłowego niechlujstwa: selekcjonujemy e-maile na podstawie nagłówków, kasujemy bez wysłuchania większość wiadomości głosowych, pobieżnie przelatujemy wzrokiem powiadomienia. Nie tylko wyrobiliśmy w sobie nawyki związane z uwagą, które zmniejszają efektywność, ale jeszcze masa napływających wiadomości po prostu nie daje czasu, żeby się zastanowić, co one właściwie oznaczają.

Wszystko to przewidział już w 1977 roku zdobywca Nagrody Nobla z dziedziny ekonomii Herbert Simon. Pisząc o zbliżającym się świecie bogactwa informacji, ostrzegał, że informacja wchłania „uwagę swoich odbiorców. Dlatego bogactwo informacji wywołuje ubóstwo uwagi”⁹.

. Na przykład pień mózgu znajdujący się tuż nad rdzeniem kręgowym mieści w sobie neuronalny barometr, który wyczuwa nasz związek z otoczeniem i podnosi lub obniża pobudzenie energetyczne oraz uwagę w zależności od tego, ile potrzeba nam czujności. Jednak każdy aspekt uwagi ma własne, odrębne obwody neuronalne. Szczegóły zawiera artykuł Michaela Posnera i Stevena Petersena, The Attention System of the Human Brain w „Annual Review of Neuroscience” 13 (1990): 25–42. [wróć]

. Te systemy to np. system biologiczny i ekologiczny; ekonomiczny i społeczny; oraz społeczny i fizyczny — zarówno Newtonowski, jak i kwantowy. [wróć]

. M.I. Posner i M.K. Rothbart, Research on Attention Networks as a Model for the Integration of Psychological Science, „Annual Review of Psychology” 58 (2007): 1–27, s. 6. [wróć]

. Anne Treisman, How the Deployment of Attention Determines What We See, „Visual Search and Attention” 14 (2006): 4–8. [wróć]

. Patrz: Nielsen Wire, 15 grudnia 2011 r., http://blog.nielsen.com/nielsen wire/online_mobile/new-mobile-obsession-u-s-teens-triple-data-usage. [wróć]

. Mark Bauerlein, Why Gen-Y Johnny Can’t Read Nonverbal Cues, „Wall Street Journal”, 28 sierpnia 2009 r. [wróć]

. Kryteria „uzależnienia” nie podają bezwzględnej liczby godzin gry (tak samo jak liczby pijaństw), ale raczej skupiają się na tym, czy nałóg powoduje problemy w innych obszarach życia, takich jak szkoła, życie towarzyskie czy rodzinne. Poważne uzależnienie od gier może wywołać w życiu osobistym spustoszenie porównywalne z narkotykami czy piciem. Daphne Bavelier i in., Brains on Video Games, „Nature Reviews Neuroscience” 12 (grudzień 2011): 763–768. [wróć]

. Wade Roush, Social Machines, „Technology Review”, sierpień 2005. [wróć]

. Herbert Simon, „Designing Organizations for an Information-Rich World”, w: Donald M. Lamberton (red.), The Economics of Communication and Information (Cheltenham, UK: Edward Elgar, 1997), cytowany w: Thomas H. Davenport i John C. Back, The Attention Economy (Boston: Harvard Business School Press, 2001), s. 11. [wróć]

Część I

Anatomia uwagi

Część I

Anatomia uwagi

Rozdział 2

Podstawy

Jako nastolatek wyrobiłem sobie nawyk słuchania kwartetów smyczkowych Bartóka przy odrabianiu lekcji. Brzmiały nieco kakofonicznie, ale sprawiały mi przyjemność. Umiejętność odgradzania się od ich muzycznych dysonansów jakoś pomagała mi się skupić na takich rzeczach jak wzór chemiczny wody amoniakalnej.

Kiedy po latach musiałem pisać na termin artykuły do „New York Timesa”, przypomniał mi się mój wczesny trening z ignorowania Bartóka. W „Timesie” mozoliłem się z pisaniem w samym środku działu naukowego redakcji, który wtedy był pieczarą wielkości klasy szkolnej, zatłoczoną biurkami kilkunastu dziennikarzy naukowych i kilku redaktorów. W redakcji zawsze panował szum kakofonii przypominającej Bartóka. A to parę osób ucinało sobie obok pogawędkę, a to było słychać końcówkę rozmowy dziennikarza (dobrze jeśli jednego) rozmawiającego przez telefon ze źródłem, a to redaktorzy pokrzykiwali na całą redakcję, pytając, kiedy dostaną gotowy artykuł. Ciszę słyszało się rzadko, może wcale.

A jednak dziennikarze naukowi — w tym ja — dzień w dzień dostarczali na czas gotowe do edycji teksty. Nikt nikogo nie prosił, żeby się uciszył, bo on musi się skupić. Po prostu wszyscy skupialiśmy się jeszcze bardziej, żeby odgrodzić się od hałasu.

Taki focus w zgiełku wskazuje na działanie selektywnej uwagi — umiejętności układu nerwowego do koncentrowania się na jednym celu i ignorowania zawrotnego zalewu napływających bodźców, z których każdy mógłby potencjalnie stać się ogniskiem uwagi. To miał na myśli William James, jeden z założycieli nowoczesnej psychologii, mówiąc, że uwagę definiuje jako „nagłe ogarnięcie przez umysł, w formie wyraźnej i żywej, jednego z kilku równocześnie możliwych przedmiotów albo toków myślenia”¹.

Rozproszenia dzielą się na dwa główne rodzaje: rozproszenia zmysłowe i emocjonalne. Rozproszenia zmysłowe są łatwe — na przykład czytając te słowa, ignorujesz puste marginesy wokół tekstu. Albo zauważ przez chwilę uczucie, jak własny język dotyka ci podniebienia — to tylko jeden bodziec z fali, która bez ustanku naciera, a którą twój mózg odsiewa: odbieranych w tle dźwięków, kształtów i kolorów, smaków, zapachów, odczuć i tak dalej, i tak dalej.

Druga odmiana zwodzących nas pokus jest trudniejsza — to sygnały nacechowane emocjonalnie. Choć nietrudno jest się skupić i odpisywać na e-maile w kawiarnianym gwarze, wystarczy, że do ucha wpadnie ci, jak ktoś wypowiada twoje imię albo nazwisko. Pod względem emocjonalnym jest to tak silna przynęta, że odgrodzenie się od wymawiającego je głosu będzie prawie niemożliwe — twoja uwaga odruchowo zmobilizuje się, żeby usłyszeć, co o tobie mówią. O e-mailach możesz zapomnieć.

Jednak największe wyzwanie, nawet dla najbardziej skupionych osób, wiąże się z emocjonalnym zamętem panującym w naszym życiu, na przykład kiedy przeżywamy niedawną scysję w bliskim związku, która cały czas narzuca się myślom. Te myśli ogarniają tak bezceremonialnie nie bez przyczyny — mają nas zmusić do przemyślenia rzeczy, które nas wprawiły w podenerwowanie. Linia podziału między jałowymi rozmyślaniami i produktywną refleksją będzie zależeć od tego, czy wpadniesz na zarys rozwiązania lub zrozumienia sytuacji i uwolnisz się od niepokojących myśli, czy też będziesz nadal tkwić w pętli obsesyjnego zamartwiania się.

Im silniej zakłócane jest nasze skupienie, tym gorzej sobie radzimy. Na przykład badanie przeprowadzone na sportowcach z klubów uczelnianych wykazało znaczącą korelację pomiędzy wynikami w nadchodzącym sezonie a podatnością na rozproszenie koncentracji wskutek obaw i lęków².

Umiejętność utrzymania uwagi na jednym przedmiocie i ignorowania całej reszty dokonuje się w korze przedczołowej mózgu. Wyspecjalizowane ośrodki w tym obszarze wzmacniają te z napływających sygnałów, na których chcemy się skupić (c z y t a n y   e - m a i l), a wytłumiają to, co chcemy zignorować (l u d z i e   g a d a j ą c y   p r z y   s t o l i k u   o b o k).

Ponieważ focus wymaga odgrodzenia się od emocjonalnych rozproszeń, obwody neuronalne służące selektywnej uwadze zawierają również obwody tłumiące emocje. Oznacza to, że osoby najlepiej potrafiące się skupiać będą stosunkowo odporne na emocjonalne zawirowania, łatwiej pozostaną niewzruszone w kryzysowych sytuacjach i utrzymają równy kurs na emocjonalnych falach życia³.

Nieumiejętność oderwania się od rzeczy, na której się skupiamy, i przeniesienia uwagi na inne może też więzić umysł w powtarzających się pętlach chronicznych lęków. W skrajnych przypadkach klinicznych oznacza to uwięzienie w poczuciu bezradności, beznadziei i użalania się nad sobą (w przypadku depresji), panikę i katastroficzne myśli (u osób z zaburzeniami lękowymi) lub powtarzające się bez końca rytualistyczne myśli albo czynności (w nerwicach natręctw — p r z e d   w y j ś c i e m   z   d o m u   m u s z ę   p i ę ć d z i e s i ą t   r a z y   d o t k n ą ć   d r z w i). Umiejętność oderwania uwagi od jednej rzeczy i przeniesienia jej na inną jest nieodzowna dla psychicznego dobrostanu.

Im silniejsza jest nasza selektywna uwaga, tym bardziej potrafimy się zaabsorbować jakąś czynnością — dać się pochłonąć poruszającej scenie filmowej albo przeżyć uniesienie urywkiem wiersza o szczególnej sile. Silne skupienie pozwala tak bardzo zanurzyć się w filmach na YouTube czy odrabianej pracy domowej, że nie zauważamy panującego wokół gwaru albo rodziców wołających nas na kolację.

Ludzi skupionych łatwo zauważyć na imprezach — to oni potrafią się zanurzyć w rozmowie i zaabsorbowani nie odrywają oczu od rozmówcy, choć z głośnika obok ryczą „Beastie Boys”. Z drugiej strony, osoby nieskupiające się bawią się przez cały czas — ich wzrok przyciągają coraz to nowe rzeczy, a ich uwaga stale dryfuje.

Richard Davidson, neurobiolog pracujący na University of Wisconsin, twierdzi, że skupienie jest jedną z niezbędnych życiowych umiejętności, z których każda funkcjonuje w odrębnym układzie neuronalnym, a które kierują nami w zamęcie życia wewnętrznego, międzyludzkich związków i życiowych wyzwań⁴.

W stanie wyostrzonego skupienia kluczowe połączenia w korze przedczołowej synchronizują się z przedmiotem, na którym skupia się świadomość — stan ten Davidson nazywa „wchodzeniem w fazę” (phase-locking)⁵. Kiedy ktoś skupia się na naciskaniu guzika za każdym razem, kiedy słyszy określony ton, elektryczne sygnały w korze przedczołowej takiej osoby uaktywniają się w sposób ściśle zsynchronizowany z wyczekiwanym dźwiękiem.

Im lepiej się skupisz, tym silniej wchodzisz w fazę z sygnałem. Jeśli jednak zamiast koncentracji w umyśle panuje plątanina myśli, synchronizacja znika⁶. Właśnie taki spadek synchronizacji cechuje osoby z zespołem niedoboru uwagi (ADHD)⁷.

Nauka wychodzi najlepiej w stanie skupienia uwagi. Kiedy się skupiamy na opanowywanym materiale, mózg nakłada nowe informacje na już znane, tworząc nowe połączenia neuronalne. Jeśli razem z małym dzieckiem skupisz uwagę na tym samym przedmiocie i podasz jego nazwę, dziecko ją zapamięta. Jeśli uwaga dziecka ulegnie rozproszeniu — nie zapamięta jej.

Kiedy nasze myśli zaczynają się błąkać, mózg uruchamia mnóstwo połączeń, które tworzą gwar myśli o rzeczach zupełnie niezwiązanych z tym, czego próbujesz się uczyć. Kiedy brakuje skupienia, poznawany materiał nie pozostawia po sobie ostrego wspomnienia.

Wyłączony umysł

Czas na szybki quiz:

1. Jak brzmiała fachowa nazwa synchronizacji fal mózgowych z usłyszanym dźwiękiem?

2. Jakie są dwie główne odmiany rozproszeń?

3. Jaki aspekt uwagi pozwala przewidywać wyniki akademickich sportowców?

Jeśli potrafisz odpowiedzieć na te pytania z głowy, to znaczy, że podczas lektury udało ci się zachować skupioną uwagę — odpowiedzi znajdowały się na paru poprzednich stronach tej książki (dodatkowo znajdziesz je na dole tej strony).⁸

Jeśli nie pamiętasz odpowiedzi, być może twój umysł chwilowo wyłączał się podczas lektury. Nie jesteś wyjątkiem.

Myśli typowego czytelnika błądzą przez 20–40 procent czasu spędzonego na czytaniu tekstu. Z punktu widzenia studentów oczywisty koszt polega na tym, że im więcej błądzenia myślami, tym słabsze zrozumienie czytanego tekstu⁹.

Nawet wtedy, kiedy nasze myśli nie błądzą, gdy tekst zmienia się w brednie — np. „Musimy zarobić trochę cyrku dla pieniędzy”, zamiast „Musimy zarobić trochę pieniędzy dla cyrku” — około 30 procent czytelników przeczyta jeszcze dłuższy kawałek tekstu (średnio około siedemnastu wyrazów), zanim się zorientuje, że wystąpił błąd.

Kiedy czytamy książkę, blog albo dowolną historię, umysł konstruuje mentalny model, który umożliwia zrozumienie czytanego materiału, i włącza go we wszechświat podobnych modeli ze zbliżonej dziedziny, które już przechowujemy w umyśle. Ta rozszerzająca się siatka zrozumienia jest centralnym elementem zjawiska uczenia się. Im bardziej wyłączamy się myślami w trakcie budowania tej siatki — i im szybciej się wyłączymy od chwili rozpoczęcia lektury — tym więcej pojawi się w siatce dziur.

Podczas lektury książki umysł konstruuje sieć ścieżek ucieleśniających zbiór idei i doświadczeń związany z lekturą. A teraz porównajmy to głębokie rozumienie z przeszkodami i rozproszeniami typowymi dla nieustannie kuszącego nas Internetu. Bombardowanie tekstami, filmami, obrazami i wiadomościami, jakiego doświadczamy w Internecie, wydaje się wrogiem pełniejszego zrozumienia wypływającego z czynności, którą Nicholas Carr nazywa „głęboką lekturą” (deep reading), a która wymaga utrzymania koncentracji i pochłonięcia tematem, a nie przeskakiwania z jednego tematu na drugi i wyłapywania trywialnych, niepowiązanych faktów¹⁰.

W miarę jak proces kształcenia przenosi się do formatów internetowych, grozi nam niebezpieczeństwo, że multimedialna masa rozproszeń, którą nazywamy Internetem, zacznie hamować proces uczenia się. Już w latach pięćdziesiątych XX wieku filozof Martin Heidegger ostrzegał przed wznoszącą się na horyzoncie „falą technologicznej rewolucji”, która może „tak pochłonąć, omamić, olśnić i zbałamucić człowieka, że myślenie kalkulacyjne może kiedyś stać się… jedyną formą myślenia”¹¹. Zdaniem Heideggera miałoby to nastąpić kosztem utraty „myślenia medytacyjnego”, a więc formy refleksji, którą filozof uważał za kwintesencję ludzkiej natury.

W przestrodze Heideggera słyszę zapowiedź erozji umiejętności stanowiącej naczelny element refleksji — zdolności utrzymania uwagi na płynącej narracji. Myślenie głębokie wymaga utrzymania umysłowego skupienia. Im większe rozproszenie, tym płytsza refleksja. Zarazem im krótsza refleksja, tym bardziej trywialne zapewne okażą się jej owoce. Gdyby Heidegger żył współcześnie, byłby przerażony, gdybyśmy mu kazali posługiwać się Twitterem.

Czy uwaga uległa skróceniu?

W zatłoczonej auli konferencyjnej w Szwajcarii zespół swingowy z Szanghaju gra muzykę typu lounge. Wszędzie kręcą się setki osób. W środku szalonego ścisku Clay Shirky stoi bez ruchu przy okrągłym stoliku barowym i skupia się wyłącznie na swoim laptopie, wściekle stukając w klawisze.

Clay jest ekspertem od mediów społecznościowych z New York University, którego poznałem kilka lat wcześniej, ale rzadko trafiała mi się okazja porozmawiania z nim twarzą w twarz. Przez kilka minut stoję niecały metr od niego, nieco z jego prawej strony i przyglądam mu się — gdyby w jego umyśle została jakaś rezerwa mocy przeliczeniowej, mieściłbym się na skraju jego widzenia obwodowego. Jednak Clay nie zauważa mnie, dopóki nie wypowiem jego imienia. Wtedy zaskoczony podnosi wzrok i zaczynamy rozmowę.

Uwaga jest ograniczoną zdolnością — zanim Clay zwrócił na mnie uwagę, głęboka koncentracja wykonywanej czynności pochłonęła jego uwagę bez reszty.

Od lat pięćdziesiątych XX wieku uważa się, że górną granicą skupionej uwagi jest „siedem elementów informacji plus minus dwie”. Tę „magiczną liczbę” zaproponował George Miller w jednym z artykułów mających największy wpływ w historii psychologii¹².

Jednak niedawno grupa naukowców zajmujących się procesami kognitywnymi wysunęła twierdzenie, że górną granicą uwagi są cztery elementy na raz¹³. Liczba ta zwróciła powszechną (choć ograniczoną) uwagę, przynajmniej na pewien czas, ponieważ zapoczątkowała nowy mem, jakoby umysłowa zdolność uwagi skurczyła się u ludzi z siedmiu do czterech informacji.

„Znaleziono granice umysłu: cztery informacje” — ogłosił w nagłówku jeden z internetowych serwisów naukowych¹⁴.

Część osób uznała, że to domniemane zmniejszenie się liczby informacji, które potrafimy na raz utrzymywać w umyśle, jest objawem rozproszeń codziennego życia w XXI wieku, i biła na alarm, że rzekomo kurczy się kluczowa zdolność umysłu. Jest to jednak błędna interpretacja danych.

— Pamięć robocza się nie skurczyła — stwierdza Justin Halberda, psycholog kognitywista z Johns Hopkins University. — Nie jest tak, że telewizja nam ją zmniejszyła: jakoby w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku górna granica wynosiła u nas siedem informacji plus minus dwie, a teraz tylko cztery. Umysł stara się jak najpełniej wykorzystywać swoje ograniczone zasoby. Dlatego wykorzystujemy do zapamiętywania skuteczne strategie.

Chodzi o to, że łączymy różne elementy, takie jak cyfry 4, 1 i 5 w jeden, np. telefoniczny numer kierunkowy 415.

— Kiedy wykonujemy czynność związaną z pamięcią, może być tak, że wynik zawiera siedem elementów plus minus dwa. Jednak taka liczba to nadal stała granica czterech informacji plus dodatkowe trzy czy cztery, które możemy dodać dzięki strategiom pamięciowym. Dlatego prawidłowa będzie zarówno wartość czterech elementów, jak i siedmiu, w zależności od tego, jak mierzyć granicę — podsumowuje.

Do tego dochodzi coś, co niektórzy nazywają „dzieleniem” uwagi — jednak zdaniem nauk kognitywnych „podzielna uwaga” wykorzystywana w wielozadaniowości (multitasking) to także fikcja. Nie posiadamy rozciągalnego „balonu” uwagi, który dałoby się wykorzystać w dwóch zadaniach jednocześnie — mamy tylko stały, wąski potok uwagi, który możemy kierować na jedną rzecz na raz. Dlatego uwaga nie jest „dzielona” między dwa potoki, lecz szybko przerzucana z obiektu na obiekt. Ciągłe przerzucanie osłabia siłę uwagi, przez co nie możemy osiągnąć pełnej koncentracji i zaangażowania.

— Najcenniejszym zasobem w systemie komputerowym nie jest już procesor, pamięć, dysk czy sieć, ale ludzka uwaga — zauważa zespół badawczy na Carnegie Mellon University¹⁵. Badacze sugerują, że wąskie gardło ludzkiej uwagi można częściowo rozwiązać, minimalizując rozproszenia. Stworzyli projekt badawczy o nazwie Project Aura — środowisko pracy, które ma usuwać usterki i spowolnienia systemów komputerowych, aby ludzie nie tracili czasu na rozwiązywanie uciążliwych problemów.

Cel ten — system komputerowy wolny od uciążliwych usterek — jest godny pochwały. Jednak możliwe, że to rozwiązanie nie zda się na wiele, gdyż potrzebujemy rozwiązania nie technologicznego, ale kognitywnego. Źródłem rozproszeń są nie tyle technologie, z których korzystamy, ile frontalny atak, jaki rosnąca fala rozproszeń przypuszcza na naszą umiejętność skupienia się.

Tu chciałbym wrócić do badań, które Clay Shirky prowadzi nad mediami społecznościowymi¹⁶. O ile nikt nie może się skupiać na wszystkim na raz, o tyle wszyscy razem jesteśmy w stanie budować zbiorową „przepustowość” uwagi, z której możemy korzystać w potrzebie. Przykładem jest Wikipedia.

Jak pisze Shirky w książce Here Comes Everybody, uwagę — podobnie jak pamięć czy każdą inną zdolność kognitywną — można uważać za zasób, który rozkłada się między wielu ludzi. Bieżące trendy wyszukiwań w Internecie pokazują, jak rozkłada się nasza zbiorowa uwaga. Choć niektórzy twierdzą, że technologiczne ułatwienia, z których korzystamy w nauce i zapamiętywaniu, sprawiają, iż stajemy się głupsi, równie dobrze można powiedzieć, że są umysłową protezą, która zwiększa siłę uwagi poszczególnych osób.

Nasz społeczny kapitał — a także zakres uwagi — rośnie w miarę tego, jak zwiększamy liczbę społecznych więzi, z których czerpiemy kluczowe informacje, np. niepisaną wiedzę o tym, „jakie tu panują obyczaje” — czy to w organizacji, czy w dzielnicy, do której się przeprowadzamy. Nawet niezbyt bliscy znajomi mogą stanowić dodatkową parę oczu i uszu skierowanych na świat — kluczowe źródło wskazówek, jak działać w złożonych ekosystemach społecznych i informacyjnych.

Większość z nas utrzymuje garstkę silnych więzi z bliskimi, zaufanymi przyjaciółmi, jednak możemy też mieć setki tak zwanych więzi słabych (np. ze „znajomymi” na Facebooku). Słabe więzi są wartościowe, bo pomnażają naszą zdolność uwagi i są źródłem wskazówek o możliwościach korzystnego zakupu, zdobycia pracy czy znalezienia partnera¹⁷.

Kiedy koordynujemy między sobą to, co widzimy i co wiemy, wspólny wysiłek działa jak mnożnik naszych kognitywnych zasobów — klucz do kognitywnego bogactwa. Choć na każdego z nas w danym momencie przypada niewielki zasób pamięci roboczej, łączny strumień informacji przepływających przez wąskie zakresy uwagi każdego z osobna staje się ogromny. Zbiorowa inteligencja, a więc suma tego wszystkiego, co może wnieść każdy członek grupy z osobna, przynosi obietnicę maksymalnego skupienia, sumy wszystkiego, co widzą liczne pary oczu.

W ośrodku badań inteligencji zbiorowej w Massachusetts Institute of Technology (MIT) zauważono, że ta wyłaniająca się w grupie zdolność ma ułatwione zadanie dzięki temu, że w Internecie istnieje możliwość wprowadzania podziału uwagi. Klasyczny przykład: istnieją miliony stron, które punktowo skupiają się na wąskich niszach tematycznych, a wyszukiwanie internetowe selekcjonuje i ukierunkowuje przedmiot naszej uwagi, dzięki czemu możemy wydajnie wykorzystać całą tę kognitywną pracę innych¹⁸.

Podstawowe pytanie, jakie sobie stawia grupa badawcza z MIT, brzmi: „Jak połączyć ludzi i komputery tak, żeby zbiorowość mogła działać inteligentniej niż jedna osoba czy grupa ludzi?”.

Albo, jak mówi japońskie porzekadło: „Razem jesteśmy mądrzejsi niż każdy z osobna”.

Czy kochasz swoje zajęcie?

Pytanie numer jeden: kiedy wstajesz rano, czy cieszysz się, że idziesz do pracy (szkoły, innych zajęć)? Trzej badacze: Howard Gardner (Harvard University), William Damon (Stanford University) i Mihaly Csikszentmihalyi (Claremont Graduate University) skupili się w badaniach na „dobrej pracy”, czyli takiej, w której pracownik świetnie się sprawdza, która angażuje jego samego i wiąże się z jego wartościami etycznymi, czyli przekonaniami¹⁹. Takie połączenie daje potężny efekt. Częściej wiąże się z życiowymi powołaniami wymagającymi dużego pochłonięcia wykonywaną pracą — tacy ludzie kochają to, co robią. Pełne pochłonięcie wykonywaną pracą zapewnia przyjemne odczucia, a przyjemność jest emocjonalnym przejawem tzw. przepływu.²⁰

Na co dzień stosunkowo rzadko doznajemy maksymalnego zaabsorbowania²¹. Badania polegające na pytaniu ludzi w losowych momentach o nastrój mówią, że przez większość czasu jesteśmy albo zestresowani, albo znudzeni, a okresy maksymalnego zaabsorbowania pojawiają się tylko okazjonalnie; zaledwie mniej więcej co piąta osoba doświadcza takiego stanu choć raz dziennie. W typowym dniu około 15 procent ludzi nie doświadcza go w ogóle.

Jednym z kluczy pozwalających częściej doznawać maksymalnego zaabsorbowania jest połączenie pracy zawodowej z lubianym zajęciem, jak to bywa u szczęśliwców, którym praca sprawia wielką przyjemność. Takiej kombinacji doświadczają osoby mające największe osiągnięcia w swojej dziedzinie — a przynajmniej te z nich, którym się poszczęściło.

Zmiana kariery to nie jedyna droga do maksymalnego zaabsorbowania. Można go doświadczać, mierząc się z zadaniem, które stawia maksymalne wyzwanie naszym możliwościom i wymaga wzniesienia się na szczyt umiejętności. Inny sposób to zajmowanie się własną pasją; wysoka motywacja wprowadzi nas wtedy czasem w stan przepływu. Jednak wspólnym mianownikiem w obu przypadkach będzie pełne skupienie. Oba podejścia pozwalają podkręcić poziom uwagi. Bez względu na to, które wybierzemy, właśnie skupiona uwaga uruchamia pełne zaabsorbowanie.

Optymalny stan mózgu umożliwiający doskonałe wykonywanie zadań cechuje się zwiększoną harmonią neuronalną — natężoną i zsynchronizowaną łącznością różnych obszarów mózgu²². Najlepiej kiedy w takim stanie obwody potrzebne do wykonania zadania są w stanie podwyższonej aktywności, obwody nieistotne zostają wyciszone, a mózg jest precyzyjnie dostrojony do wymagań chwili. Kiedy nasze mózgi utrzymują się w tej strefie, częściej udaje się nam wykonywać jakąś czynność na najwyższym dostępnym dla nas poziomie.

Jednak badania stanu osób wykonujących pracę mówią nam, że mózgi wielu z nas pozostają wtedy w całkiem innym stanie — ludzie myślą o niebieskich migdałach, marnują godziny w Internecie albo na YouTube i robią tylko absolutnie konieczne minimum. Ich uwaga jest rozproszona. Taka obojętność wobec wykonywanych czynności i myślowe oderwanie są bardzo powszechne, zwłaszcza tam, gdzie praca polega na wykonywaniu powtarzalnych, niezbyt wymagających zadań. Żeby niezaangażowany pracownik mógł się zbliżyć do sfery, w której można mówić o uwadze, trzeba mu zwiększyć motywację i entuzjazm, obudzić poczucie celowości i dorzucić nieco presji.

Z drugiej strony istnieje inna duża grupa pracowników, którzy tkwią w stanie zwanym przez angielskojęzycznych neurobiologów frazzle — zszarganiu nerwów, w którym układ nerwowy wskutek ciągłego stresu jest przeciążony zalewem kortyzolu i adrenaliny. Ich uwaga zamiast na pracy skupia się na zmartwieniach. Takie emocjonalne wyczerpanie może prowadzić do wypalenia zawodowego.

Pełna uwaga otwiera nam drogę do stanu maksymalnego zaangażowania. Kiedy jednak decydujemy się skupiać na jednej rzeczy i ignorować całą resztę, wydobywamy na powierzchnię ciągłe napięcie — zazwyczaj niewidzialne — pomiędzy wielkim neuronalnym konfliktem, w którym wierzchnia część mózgu szamocze się ze spodnią.

. William James, Principles of Psychology, 1890, cytat w: Jonathan Schooler i in., Meta-Awareness, Perceptual Decoupling and the Wandering Mind, „Trends in Cognitive Science” 15 nr 7 (lipiec 2011): 319–326. [wróć]

. Ronald E. Smith i in., Measurement and Correlates of Sport-Specific Cognitive and Somatic Trait Anxiety: The Sport Anxiety Scale, „Anxiety, Stress & Coping: An International Journal” 2 nr 4 (1990): 263–280. [wróć]

. Próba skupienia się na jednej rzeczy i zignorowania wszystkich innych oznacza dla mózgu pewnego rodzaju konflikt. Mediatorem w tym umysłowym konflikcie jest kora przedniej części zakrętu obręczy (ACC), która wychwytuje podobne problemy i angażuje do ich rozwiązania inne części mózgu. Aby znaleźć ognisko uwagi, kora ACC wykorzystuje obszary kory przedczołowej na potrzeby kontroli poznawczej; te wyłączają rozpraszające nas obwody i wzmacniają inne, odpowiadające za całkowite skupienie uwagi. [wróć]

. Każdy z tych zasadniczych elementów odzwierciedla aspekty uwagi, które mają miejsce w naszych obecnych rozważaniach. Richard J. Davidson i Sharon Begley, The Emotional Life of Your Brain (Nowy Jork: Hudson Street Press, 2012). [wróć]

. Helen A. Slagter i in., Theta Phase Synchrony and Conscious Target Perception: Impact of Intensive Mental Training, „Journal of Cognitive Neuroscience” 21 nr 8 (2009): 1536–1549. [wróć]

. Kora przedczołowa utrzymuje naszą uwagę, a pobliski obszar zwany korą ciemieniową kieruje ją na konkretny cel. Kiedy koncentracja się zaciera, oba obszary cichną, a uwaga zaczyna dryfować, przerzucając się na coraz to inny obiekt zwracający naszą uwagę. [wróć]

. W podobnych badaniach mózgi osób z ADHD wykazują znacznie mniejszą aktywność w obszarze przedczołowym i wykazują mniejszą synchronizację fazową: A.M. Kelly i in., Recent Advances in Structural and Functional Brain Imaging Studies of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, „Behavioral and Brain Functions” 4 (2008): 8. [wróć]

. Odpowiedzi: 1. wchodzenie w fazę (phase-locking); 2. zmysłowe i emocjonalne; 3. to, w jakim stopniu potrafią się skoncentrować i ignorować rozproszenia. [wróć]

. Jonathan Smallwood i in., Counting the Cost of an Absent Mind: Mind Wandering as an Underrecognized Influence on Educational Performance, „Psychonomic Bulletin & Review” 14 nr 12 (2007): 230–236. [wróć]

. Nicholas Carr, The Shallows (Nowy Jork: Norton, 2011). [wróć]

. Martin Heidegger, Discourse on Thinking (Nowy Jork: Harper & Row, 1966), s. 56. Heideggera cytuje Carr, The Shallows, w swojej przestrodze przed „tym, co Internet robi z naszymi mózgami” — zdaniem Carra nie robi z nimi nic dobrego. [wróć]

. George A. Miller, The Magical Number Seven, Plus or Minus Two: Some Limits on Our Capacity for Processing Information, „Psychological Review” 63 (1956): 81–97. [wróć]

. Steven J. Luck i Edward K. Vogel, The Capacity for Visual Working Memory for Features and Conjunctions, „Nature” 390 (1997): 279–281. [wróć]

. Clara Moskowitz, Mind’s Limit Found: 4 Things at Once, „LiveScience”, 27 kwietnia 2008 r., http://www.livescience.com/2493-mind-limit-4.html. [wróć]

. David Garlan i in., Toward Distraction-Free Pervasive Computing, „Pervasive Computing” 1 nr 2 (2002): 22-31. [wróć]

. Clay Shirky, Here Comes Everybody (Nowy Jork: Penguin, 2009). [wróć]

. W polityce organizacyjnej takie słabe więzi mogą stanowić ukrytą siłę. W organizacjach o strukturze matrycowej pracownicy nie operują na zasadzie linii dowodzenia, lecz często muszą wpływać na osoby, nad którymi nie mają bezpośredniej kontroli. Słabe więzi to kapitał społeczny: kontakty i związki międzyludzkie, dzięki którym możemy czerpać pomoc i radę. Kiedy nie mamy żadnych naturalnych związków z inną grupą, na którą chcemy wywrzeć wpływ, nasze szanse są znikome. [wróć]

. Patrz wywiad Thomasa Malone’a na Edge.org, http://edge.org/conversation/collective-intelligence. [wróć]

. Howard Gardner, William Damon i Mihalyi Csikszentmihalyi, Good Work: When Excellence and Ethics Meet (Nowy Jork: Basic Books, 2001); Mihaly Csikszentmihalyi, Good Business (Nowy Jork: Viking, 2003). [wróć]

. Przepływ (flow) to stan maksymalnego zaabsorbowania uznawany za jeden z filarów dobrostanu (przyp. tłum.). [wróć]

. Mihaly Csikszentmihalyi i Reed Larson, Being Adolescent: Conflict and Growth in the Teenage Years (Nowy Jork: Basic Books, 1984). [wróć]

. Kiedy pozostajemy w stanie zaabsorbowania, może występować umiarkowany poziom domyślnej aktywności neuronalnej. Michael Esterman i in., In the Zone or Zoning Out? Tracking Behavioral and Neural Fluctuations During Sustained Attention, „Cerebral Cortex”, http://cercor.oxfordjournals.org/content/early/2012/08/31/cercor.bhs261.full, 31 sierpnia 2012 r. [wróć]

Rozdział 3

Góra i dół uwagi

„Swą uwagę zwróciłem ku zbadaniu pewnych kwestii arytmetycznych, z pozoru bezowocnie” — pisał dziewiętnastowieczny francuski matematyk Henri Poincaré. „Zniechęcony niepowodzeniem, na kilka dni wybrałem się nad morze”¹.

Tam Poincaré przechadzał się pewnego ranka po nadmorskim urwisku, gdy nagle doznał olśnienia: „Przekształcenia arytmetyczne nieoznaczonych form kwadratowych o trzech zmiennych były tożsame z przekształceniami występującymi w geometrii nieeuklidesowej”.

Szczegóły dowodu Poincarégo są tu bez znaczenia (i całe szczęście — nie mam pojęcia, o co może chodzić w tym problemie matematycznym). Jednak ciekawe jest, w j a k i   s p o s ó b to olśnienie nasunęło się matematykowi — przyszło mu do głowy „w sposób zwięzły, nagły, natychmiastowo pewny”. Poincaré przeżył zaskoczenie.

Często się słyszy podobne historie w związku z twórczym myśleniem. Carl Gauss, matematyk żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku, poświęcił pewnemu twierdzeniu cztery lata pracy — bez skutku. Pewnego dnia nasunęła mu się odpowiedź „niczym nagły błysk światła”. Mimo to nie potrafił powiedzieć, jaka nić rozumowania połączyła lata ciężkiej pracy z błyskiem olśnienia.

Skąd ta zagadka? Mózg mieści w sobie dwa układy umysłu — na poły niezależne i w dużej mierze odrębne. Jeden z nich ma ogromną moc przeliczeniową i po cichu nieprzerwanie działa, rozwiązując nasze problemy i zaskakując nas nagłymi rozwiązaniami złożonych rozmyślań. A ponieważ działa poza horyzontem świadomości, pozostajemy ślepi na jego funkcjonowanie. Pozornie znikąd układ ten obdarowuje nas różnorakimi owocami olbrzymiego wysiłku — czy to będzie podpowiedzenie właściwej składni trudnego zdania, czy skonstruowanie pełnego, złożonego dowodu matematycznego.

Zazwyczaj nie zwracamy uwagi na ten zachodzący na zapleczu umysłu proces, dopóki nie stanie się coś nieoczekiwanego. Podczas jazdy samochodem rozmawiasz przez telefon (prowadzenie pojazdu obsługuje wtedy właśnie uwaga działająca „na zapleczu”) i nagle trąbienie klaksonu uświadamia ci, że światło zmieniło się na zielone.

Duża część neuronalnych obwodów tego układu znajduje się w dolnej, spodniej części mózgu, w połączeniach obszaru podkorowego, jednak owoce jego pracy przedostają się do świadomości dzięki powiadomieniu, które dociera od spodu do tzw. kory nowej mózgu, najbardziej zewnętrznej (wierzchniej) warstwy mózgu. Rozmyślania sprawiły, że Poincaré i Gauss byli w stanie dokonać przełomu właśnie dzięki niższym, głębszym warstwom.

To działanie neuronalnej maszynerii głębszych części mózgu kognitywiści określają mianem „oddolnego” (bottom-up)². Na tej samej zasadzie nazywane są „odgórne” (top-down) czynności umysłowe, dokonujące się głównie w korze nowej, które potrafią monitorować cele i narzucać je maszynerii podkorowej. Wygląda to tak, jakby jednocześnie działały dwa umysły.

Umysł oddolny:

jest szybszy pod względem czynności mózgu (jego czas działania jest rzędu milisekund),

jest mimowolny i automatyczny — zawsze pozostaje czynny,

jest intuicyjny, działa poprzez sieci skojarzeń,

jest impulsywny, kierują nim emocje,

wykonuje rutynowe czynności i kieruje naszymi działaniami,

zarządza naszymi mentalnymi modelami rzeczywistości.

Tymczasem umysł odgórny:

jest wolniejszy,

wybiera przedmiot myślenia w sposób dowolny,

wymaga wysiłku,

stanowi ośrodek samokontroli, który (czasami) jest w stanie przezwyciężyć automatyczne czynności rutynowe i zagłuszyć impulsy wywoływane emocjami,

potrafi uczyć się nowych modeli, układać nowe plany i przejmować kontrolę nad naszym automatycznym repertuarem (w pewnym stopniu).

Uwaga dowolna (zależąca od naszej woli), siła woli i celowe wybory to czynności odgórne; uwaga odruchowa, impulsy i nawyki opanowane na pamięć to czynności oddolne (w tym mieści się również uwaga, którą zwracamy na elegancki strój albo pomysłową reklamę). Kiedy postanawiamy kontemplować piękno zachodu słońca, skupić się na czytanym tekście albo przeprowadzić głęboką rozmowę, pracuje umysł odgórny. Wzrok naszego umysłu jest w nieustannym tańcu między uwagą mimowolną, którą rządzą bodźce, a skupieniem, którym nasza wola kieruje w sposób swobodny.

Układ oddolny jest wieloczynnościowy, dzieli uwagę między mnóstwo równolegle docierających sygnałów, w tym sygnały płynące z elementów otoczenia, na których jeszcze się nie skupiliśmy; analizuje wszystko, co jest w polu postrzegania, a następnie zawiadamia nas o rzeczach, które uznał za istotne. Umysł odgórny potrzebuje więcej czasu, żeby się zastanowić nad przedstawionymi mu rzeczami — kolejno przygląda się każdej z osobna i stosuje bardziej przemyślaną analizę.

W pewnym sensie mamy tu do czynienia jakby z umysłowym złudzeniem optycznym — uznajemy, że to wszystko, co się dzieje w świadomości, stanowi już całość umysłowych czynności. Jednak w rzeczywistości olbrzymia większość operacji umysłowych odbywa się na zapleczu umysłu poprzez nieustanne działanie oddolnych układów mimowolnych.

W dużej części to, co odgórny umysł uznaje za świadomie i dowolnie wybrany przedmiot uwagi, jest w rzeczywistości planem, który w sposób mimowolny dyktuje nam umysł oddolny — niektórzy twierdzą wręcz, że dotyczy to wszystkiego. Gdyby to był film — kpiąco zauważa psycholog Daniel Kahneman — umysł odgórny byłby „postacią drugoplanową, która się uważa za główną bohaterkę”³.

Szybko i odruchowo działające obwody ukształtowane przez miliony lat ewolucji faworyzują myślenie krótkoterminowe: impulsy i błyskawiczne decyzje. Obwody odgórne, znajdujące się w przedniej i górnej części mózgu, są późniejszym dodatkiem, który pełną dojrzałość osiągnął zaledwie paręset tysięcy lat temu.

Obwody odgórne uzupełniają nasz umysłowy repertuar o takie umiejętności, jak samoświadomość, refleksja czy planowanie. Intencjonalna (dowolna) uwaga odgórna jest umysłową dźwignią, która pozwala zarządzać umysłem.

Gdy przerzucamy uwagę z jednego zadania, planu czy odczucia na drugie, aktywują się związane z nim połączenia nerwowe w mózgu. Przywiedź sobie na myśl wspomnienie przyjemnego tańca, a obudzą się neurony odpowiedzialne za ruch i radość. Przypomnij sobie pogrzeb bliskiej osoby, a uruchomią się połączenia związane ze smutkiem. Poćwicz w myśli uderzenie kijem golfowym, a pomiędzy aksonami i dendrytami odpowiedzialnymi za wykonanie tego ruchu utworzą się jeszcze ściślejsze połączenia.

Ludzki mózg jest jednym z tych wytworów ewolucji, które są zadowalające, ale nie doskonałe⁴. Przez większość prehistorii naszego gatunku starsze układy na spodzie mózgu dobrze się sprawdzały w kwestiach związanych z prostym przeżyciem, jednak dzisiaj ich budowa przysparza nam pewnych problemów. Przez większość życia decydującą rolę odgrywają układy starsze, zwykle z korzyścią dla nas, a czasem ze szkodą: szastanie pieniędzmi, nałogi, szaleńcy za kierownicą — wszystko to jest przejawem rozregulowanego układu oddolnego.

Za sprawą wymogów związanych z przeżyciem na dawniejszym etapie ewolucji w mózgu mamy z góry „wgranych” mnóstwo oddolnych programów służących do prokreacji i wychowywania dzieci, reagowania na rzeczy przyjemne i odrażające, uciekania przed zagrożeniami lub zbliżania się do pożywienia itp. A teraz przenieśmy się w zupełnie inną rzeczywistość świata współczesnego — w życiu bardzo często musimy zachowywać się tak, jak nami kieruje układ odgórny, mimo że zachcianki i popędy nieustannie pchają nas w innych kierunkach.

Istnieje pewien zaskakujący czynnik, który sprawia, że to układ oddolny ma przez cały czas przewagę. Otóż mózg oszczędza energię. Czynności kognitywne — na przykład uczenie się obsługi nowego urządzenia — wymagają aktywnej uwagi i wiążą się z pewnym kosztem energetycznym. Jednak im częściej wykonujemy czynność, która kiedyś była dla nas nowością, tym bardziej przekształca się ona w nawyk wykonywany na pamięć i kontrolę nad nim przejmują neuronalne układy oddolne, zwłaszcza sieci neuronów znajdujące się w tzw. jądrach podstawnych mózgu, strukturze wielkości piłki golfowej znajdującej się na spodzie mózgu, tuż ponad rdzeniem kręgowym. Im częściej ćwiczymy rutynową czynność, tym bardziej jądra podstawne zaczynają wyręczać pozostałe części mózgu w jej wykonywaniu.

Te układy wierzchnie i spodnie (odgórne i oddolne) tak dzielą się umysłowymi zadaniami, żeby osiągać optymalne wyniki przy minimalnym wysiłku. Kiedy znajoma czynność staje się rutynowa, zostaje przekazana z górnej części mózgu do dolnej. Dokonujące się w neuronach przeniesienie kontroli pomiędzy ośrodkami odczuwamy w ten sposób, że w miarę, jak czynność staje się automatyczna, potrzebujemy coraz mniej uwagi podczas jej wykonywania — aż w końcu nie potrzebujemy jej wcale.

Szczyt zautomatyzowania możemy zaobserwować tam, gdzie ktoś dzięki doświadczeniu potrafi bez wysiłku skupić uwagę na skrajnie wymagającej czynności — rozgrywaniu partii szachów na mistrzowskim poziomie, wyścigu samochodowym albo malowaniu farbami olejnymi. Jeśli brak nam praktyki, każda taka czynność będzie wymagała celowego skupienia. Ale jeśli mamy opanowane niezbędne umiejętności na wystarczającym poziomie, czynność nie będzie przysparzała dodatkowego wysiłku kognitywnego, dzięki czemu uwaga może się skupić na dodatkowych elementach, które stają się dostrzegalne dopiero dla osób znajdujących się na najwyższym poziomie.

Światowej klasy mistrzowie szachowi potwierdzają, że na najwyższym poziomie — kiedy konkurent czy konkurentka tak samo jak ty spędzili na ćwiczeniach tysiące godzin — każda rozgrywka przeradza się w pojedynek umysłów. Właśnie stan umysłu decyduje, jak bardzo uda ci się skupić, a zatem jak sobie poradzisz. Im lepiej potrafisz się odprężyć i zaufać ruchom szachowym, które podpowiada ci układ oddolny, tym więcej swobody i elastyczności dostanie umysł.

Weźmy najlepszych zawodników futbolu amerykańskiego grających na pozycji quarterbacka, czyli rozgrywającego, mających cechę, którą analitycy sportowi nazywają „świetnym oglądem pola gry”. Umieją oni odczytać ustawienie defensywne przeciwnej drużyny i wyczuć, jakie ruchy zamierza wykonać. Z chwilą rozpoczęcia gry błyskawicznie dostosowują działanie do ruchów przeciwnika, żeby zdobyć bezcenną sekundę albo dwie, dzięki którym można znaleźć kolegę na wolnej pozycji i podać mu piłkę. Taki „ogląd” wymaga ogromnej praktyki, aby działania, które z początku wymagają mnóstwa uwagi — „wybiega na mnie obrońca, trzeba zrobić unik” — potem odbywały się automatycznie.

Z punktu widzenia umysłowych wyliczeń to niemały wyczyn, żeby zauważyć wolnego zawodnika czekającego na podanie, pomimo umysłowej presji wywołanej widokiem studwudziestokilogramowych osiłków pędzących z różnych stron w twoim kierunku. Rozgrywający musi nie tylko równocześnie utrzymywać w głowie linie podań do kilku potencjalnych kolegów czekających na piłkę, ale także ruchy wszystkich jedenastu przeciwników. Jest to wyzwanie, z którym najlepiej radzą sobie wyćwiczone oddolne połączenia neuronalne w spodniej części mózgu (gdybyśmy musieli świadomie przemyśleć każdy ruch, takie zadanie okazałoby się przytłaczające).

Przepis na katastrofę

Lolo Jones właśnie wygrywała sprint na sto metrów przez płotki kobiet — biegła po złoto na igrzyskach olimpijskich w Pekinie w 2008 roku. Przeskakiwała płotki w równym rytmie — aż nagle coś się zepsuło.

Z początku różnica była bardzo subtelna — Jones poczuła, że płotki zbliżają się za szybko. Przemknęła jej myśl: „Tylko teraz nie zepsuj techniki… Pamiętaj, wychodź nogą mocno do przodu”.

Ta myśl sprawiła, że Jones przedobrzyła — spięła się odrobinę za mocno i uderzyła w dziewiąty z dziesięciu płotków. Zamiast na pierwszym, skończyła bieg na siódmym miejscu i zalana łzami padła na bieżnię⁵.

Przygotowując się do kolejnych igrzysk olimpijskich w Londynie (gdzie skończyła bieg na 100 metrów na czwartym miejscu), Jones pamiętała tamtą chwilę porażki w sposób kryształowo wyrazisty. Neurobiolog potrafiłby zdiagnozować jej błąd z taką samą pewnością — w chwili, w której Jones zaczęła myśleć o szczegółach techniki, zamiast je pozostawić pętli ruchowej, która wyćwiczyła tę czynność do perfekcji, przestała polegać na działaniu umysłu oddolnego i naraziła go na zakłócenia ze strony myślenia odgórnego.

Badania mózgu wykazują, że na mistrzowskim poziomie zastanawianie się nad techniką w trakcie występu to przepis na katastrofę.

Kiedy grupa świetnych piłkarzy miała wykonać drybling pomiędzy szeregiem pachołków i jednocześnie zwracać uwagę, którą nogą prowadzą piłkę, piłkarze popełniali więcej błędów⁶. To samo działo się, kiedy bejsbolistom kazano prześledzić, czy kij, którym uderzali piłkę, idzie podczas uderzenia w górę czy w dół.

Obwód motoryczny, który u wytrawnego sportowca ma takie ruchy dokładnie zakarbowane dzięki tysiącom godzin ćwiczeń, najlepiej działa pozostawiony samemu sobie. Kiedy uaktywnia się kora przedczołowa i zaczynamy się zastanawiać, co robimy i jak to robić — albo co gorsza, jak tego n i e   r o b i ć — mózg oddaje część kontroli obwodom, które służą do myślenia i martwienia się, ale nie do kierowania ruchami. Czy to będzie sprint przez płotki na sto metrów, piłka czy bejsbol, myślenie będzie uniwersalnym przepisem na potknięcie.

— Właśnie dlatego — wyjaśnia mi Rick Aberman, psycholog dbający o wyniki w zespole bejsbolowym Minnesota Twins — jeśli trener omawia z zawodnikami zagrania z meczu i skupia się tylko na tym, czego następnym razem mają n i e   r o b i ć, zawodnicy na pewno się ugotują psychicznie.

Dotyczy to nie tylko sportu. Można wskazać inne czynności, którym nie służy nadmiar analitycznego podejścia i samokrytycyzmu — np. uprawianie seksu czy próby odprężenia się w stresującej sytuacji⁷.

Czynności takie, jak odprężanie się czy uprawianie seksu wychodzą najlepiej, kiedy po prostu dzieją się naturalnie, a nic nie robimy na siłę. Układ przywspółczulny, który włącza się w ich trakcie, zwykle działa niezależnie od ośrodków wykonawczych w mózgu, które się nad nimi zastanawiają.

Mamy niefortunną skłonność do poruszania w rozmowie tematu, o którym postanowiliśmy nie wspominać. Amerykański poeta Edgar Allan Poe nazywał to „chochlikiem przewrotności”. W artykule zatytułowanym trafnie „Jak pomyśleć, powiedzieć lub zrobić dokładnie to, co w danej sytuacji okaże się najgorsze” harwardzki psycholog Daniel Wegner wyjaśnia kognitywny mechanizm, który uruchamia naszego chochlika⁸.

Jak stwierdził Wegner, tego rodzaju gafy czy „wtopy” są tym bardziej prawdopodobne, im bardziej czujemy się rozproszeni, zestresowani czy mentalnie obciążeni. Wtedy system umysłowej kontroli, który normalnie monitoruje zagrażające nam błędy (np. n i e   p o r u s z a j   t e g o   t e m a t u), mimowolnie toruje nam w umyśle właśnie te błędy, potęgując prawdopodobieństwo ich wystąpienia (np. p o r u s z   t e n   t e m a t).

Kiedy Wegner poprosił ochotników biorących udział w eksperymencie, żeby spróbowali n i e   m y ś l e ć o konkretnym wyrazie, często wypowiadali właśnie ten wyraz, kiedy trzeba było szybko udzielić odpowiedzi w zadaniu ze słownymi skojarzeniami.

Przeładowanie uwagi sprawia, że maleje kontrola nad umysłem. Gdy czujemy się najbardziej zestresowani, zapominamy imion znajomych osób, nie wspominając już o datach cudzych i własnych urodzin albo innych danych istotnych ze społecznego punktu widzenia⁹.

Inny przykład — otyłość. Badacze stwierdzili, że częstotliwość występowania otyłości w Stanach Zjednoczonych w ostatnich trzydziestu latach idzie krok w krok za lawinowo narastającą obecnością komputerów i innych technologicznych gadżetów w naszym życiu. Podejrzewają, że ten związek jest nieprzypadkowy. Życie zanurzone w cyfrowych rozproszeniach wywołuje stan niemal nieprzerwanego przeciążenia umysłowego, a takie przeciążenie zużywa samokontrolę.

Zapomnij o postanowieniu, że przechodzisz na dietę. Zagubieni w cyfrowym świecie nawet nie zauważamy, jak nasza ręka sięga po chipsy.

Skrzywienie oddolne

Wśród psychologów przeprowadzono pewną ankietę z pytaniem, czy jest jakaś „dręcząca rzecz”, której nie rozumieją w samych sobie¹⁰.

Jeden z respondentów powiedział, że od dwudziestu lat bada zjawisko polegające na tym, że podczas ponurej pogody życie wydaje się przygnębiające, chyba że uświadomimy sobie, że w danym momencie to niepogoda pogarsza nam nastrój — a i tak ponura aura wprawia go w złe samopoczucie.

Inny nie potrafił zrozumieć, co takiego każe mu pisać naukowe artykuły o błędach popełnianych w niektórych badaniach naukowych i robić to dalej, mimo że ani jeden z krytykowanych badaczy nie zwraca uwagi na jego artykuły.

Trzeci stwierdził, że chociaż bada tzw. błąd nadinterpretacji seksualnej (sexual over-perception bias) u mężczyzn — czyli błąd poznawczy, który każe mężczyźnie odbierać życzliwość u kobiety jako oznakę romantycznego zainteresowania — to i tak sam mu ulega.

„Oddolne” obwody myślenia mimowolnego uczą się przez cały dzień — w sposób gorliwy, nieprzerwany i ukryty. To milczące uczenie się nie musi w ogóle zaistnieć w naszej świadomości, chociaż działa — na dobre i na złe — niczym życiowy ster.

Na ogół nasz automatyczny system działa dobrze. Wiemy, co się dzieje i co mamy robić, potrafimy dość sprawnie kluczyć między wyzwaniami, które stawia przed nami każdy dzień, i umiemy przy tym myśleć o innych rzeczach. Jednak system ten ma również słabości — emocje i motywacje zaburzają naszą uwagę poprzez skrzywienia poznawcze i błędy, których zazwyczaj nie zauważamy, a nawet nie zauważamy, że ich nie zauważamy.

Weźmy fobie społeczne. Ogólnie rzecz biorąc, osoby cierpiące na stany lękowe silnie skupiają uwagę na każdej rzeczy, która może stanowić jakiekolwiek zagrożenie; osoby z fobią społeczną kompulsywnie wychwytują najdrobniejszą oznakę odrzucenia — np. przelotny wyraz niesmaku na twarzy rozmówcy — która w ich oczach potwierdza stałe przeświadczenie, że kontakty towarzyskie skończą się klapą. Ta emocjonalna transakcja w większości odbywa się poza świadomością, przez co takie osoby unikają sytuacji, w których mogłyby doznać lęku.

Istnieje pomysłowa metoda pomagająca naprawiać to „oddolne”, mimowolne skrzywienie w myśleniu. Metoda jest tak subtelna, że osoba leczona nawet nie zdaje sobie sprawy, że modyfikowane są wzorce zachowań kształtujących jej uwagę (tak samo jak wcześniej nie zdawała sobie sprawy, kiedy te same wzorce dopiero się kształtowały). Ta metoda, zwana modyfikacją skłonności poznawczej (cognitive bias modification, CBM), jest niewidzialną terapią, podczas której osoby z silną fobią społeczną przyglądają się zdjęciom widowni, a przy tym mają za zadanie obserwować pojawiające się migające układy świateł i jak najszybciej reagować naciskaniem guzika¹¹.

Błyski nigdy nie pojawiają się w obszarach fotografii zawierających groźne obrazy, takie jak zmarszczone miny. Mimo że interwencja odbywa się poniżej progu świadomości, „odgórne” obwody mózgu kierujące uwagą dowolną w ciągu paru sesji uczą się skupiać na wskazówkach niesugerujących zagrożeń. Mimo że osoby leczone nie mają pojęcia, że ich wzorce myślenia i uwagi ulegają subtelnemu zmodyfikowaniu, poziom lęku w sytuacjach społecznych maleje¹².

Ten sposób wykorzystania obwodów jest łagodny i nieszkodliwy — jednak istnieje również reklama. Stara szkoła reklamy — gdzie na zatłoczonym rynku walczy się o uwagę takimi technikami, jak zaskoczenie, nowości czy ulepszenia produktów — nadal działa w najlepsze. Powstał jednak cały przemysł polegający na wykorzystywaniu badań mózgu w służbie marketingu, który przyniósł taktyki oparte na manipulowaniu umysłem nieświadomym. Jedno z badań wykazało, że jeśli na przykład pokażemy ludziom produkty luksusowe albo tylko każemy im o nich pomyśleć, to takie osoby podejmując decyzje, zaczną się bardziej koncentrować na sobie¹³.

Jeden z najbardziej aktywnych obszarów badań na temat wyborów nieświadomych dotyczy tego, co podczas zakupów skłania nas do sięgnięcia po określony produkt. Specjaliści od marketingu chcą wiedzieć, jak uruchomić nasz oddolny umysł.

Badania marketingowe wykazują na przykład, że kiedy ludziom pokazuje się napój wraz ze zdjęciami uśmiechniętych twarzy (które migają zbyt szybko, żeby je zarejestrowała świadomość, ale zostają zarejestrowane przez uwagę mimowolną), wypiją oni więcej napoju niż wtedy, kiedy twarze migające na zdjęciach mają wściekłą minę.

W artykule podsumowującym wyniki podobnych badań pojawia się konkluzja, że ludzie pozostają „w ogromnym stopniu nieświadomi” takich subtelnych marketingowych działań, choć kształtują one nasze zakupowe nawyki¹⁴. Za sprawą mimowolnej uwagi — naszej świadomości „oddolnej” — ulegamy jak dzieci nieuświadomionym bodźcom torującym wzorce naszych zachowań.

Wydaje się, że we współczesnym życiu niepokojącą władzę sprawuje impuls; działający oddolnie zalew reklam każe nam pragnąć morza towarów i wydawać pieniądze tu i teraz, bez zastanowienia, jak je spłacić jutro. U wielu osób władza impulsów nie ogranicza się do szastania pieniędzmi i zadłużania się — to także jedzenie ponad miarę i inne nałogi, od zajadania się słodyczami po wpatrywanie się godzinami w cyfrowe ekrany.

Porywacze mózgów

Co zauważysz najpierw, wchodząc do cudzego gabinetu? Odpowiedź wskaże, na czym w danej chwili skupia się twoja uwaga mimowolna („oddolna”). Jeśli jesteś nastawiony na cel finansowy, pewnie od razu zauważysz wykres zarobków na ekranie monitora. Jeśli cierpisz na arachnofobię, skupisz uwagę na zakurzonej pajęczynie w rogu okiennej wnęki.

Wszystko to są podświadome wybory dokonujące się w uwadze. Pochwycenie uwagi następuje, kiedy neurony w ciele migdałowatym — które działają niczym wartownik w mózgu wypatrujący treści emocjonalnych — zauważą coś, co uznają za istotne; nietypowo duży owad, gniewne spojrzenie czy uroczy berbeć pokazują nam ustawienia mózgu związane z tego rodzaju instynktownym zainteresowaniem¹⁵. Ten umieszczony w środkowym rejonie mózgu aparat mimowolnego systemu oddolnego reaguje znacznie szybciej na poziomie neuronalnym niż dowolny odgórny system kory przedczołowej; przekazuje w górę sygnały, które aktywują wyższe szlaki w korze mózgowej, każąc jej stosunkowo powolnym ośrodkom przebudzić się i skupić na czymś uwagę.

Mechanizmy w naszym mózgu kierujące uwagą ewoluowały na przestrzeni setek tysięcy lat, aby umożliwić nam przeżycie w bezlitosnej dżungli najeżonej kłami i pazurami, gdzie nasi przodkowie stykali się z zagrożeniami, które zbliżały się do nich w konkretnym zakresie wizualnym i z określoną prędkością minimalną i maksymalną — gdzieś pomiędzy atakiem węża a prędkością skaczącego tygrysa. Praprzodkowie, którzy uniknęli węży i tygrysów dzięki posiadaniu odpowiednio szybko reagujących ciał migdałowatych, przekazali budowę własnych układów neuronalnych nam.

Węże i pająki to zwierzęta, na które nasz mózg ma wpisaną reakcję lękową. Ich widok zwraca uwagę nawet wtedy, kiedy obrazy migają zbyt szybko, żeby je świadomie zarejestrować wzrokowo.

Ośrodek mimowolnej uwagi oddolnej zauważa węże i pająki szybciej niż obiekty obojętne i reaguje na nie podniesieniem alarmu (jeżeli te same obrazy będą migać przed oczami ekspertowi od węży czy pająków, ekspert również zareaguje uwagą mimowolną, ale nie sygnałem alarmowym)¹⁶.

Mózg nie może ignorować emocjonalnych wyrazów twarzy, szczególnie jeśli będą to wściekłe miny¹⁷. Dla mózgu rozgniewane miny są superistotne — kiedy przesuwamy wzrokiem po tłumie, zawsze rzuci nam się w oczy osoba z gniewną miną. „Oddolna” część mózgu szybciej zauważa nawet postaci narysowane, jeśli ich brwi układają się w kształt litery V (np. u dzieciaków w kreskówce South Park), niż kiedy mają zadowoloną minę.

W nasz mózg wpisane jest odruchowe reagowanie na „bodźce ponadnormalne”, bez względu na to, czy będą dotyczyły bezpieczeństwa, żywienia czy seksu — tak jak kot, który nie umie zignorować sztucznej myszki na sznurku. We współczesnym świecie takie wrodzone skłonności mózgu są wykorzystywane w reklamach, które działają „oddolnie”, żeby zdobyć naszą mimowolną uwagę. Wystarczy połączyć reklamowany produkt z seksem lub prestiżem, żeby uruchomić te same obwody, które torują w nas pragnienie zakupu z powodów, których nawet nie zauważamy.

Jeszcze bardziej narażeni stajemy się na skutek osobistych skłonności. To dlatego uwagę alkoholików przykuwają reklamy wódek, a ludzi rozbudzonych seksualnie pociągają seksowne osoby w reklamach turystycznych.

Jest to uwaga oddolna, gotowa do działania i mimowolna; jej pochwycenie odbywa się automatycznie i nie mamy na to wpływu. Na emocjonalne sterowanie uwagą jesteśmy najbardziej podatni w sytuacjach, kiedy nasze myśli błądzą, gdy coś nas rozprasza lub gdy mamy do czynienia z natłokiem informacji — czasami działają wszystkie te czynniki jednocześnie.

Są też sytuacje, w których emocje całkowicie wymykają się spod kontroli. Wczoraj pisałem na komputerze akurat ten fragment książki, gdy nieoczekiwanie poczułem paraliżujący ból w krzyżu. Zapewne ból nie był zupełnie nieoczekiwany, po cichu narastał sobie od rana. Jednak kiedy siedziałem przy biurku, nagle od dolnej części kręgosłupa przeszyła mnie fala bólu sięgająca ośrodków bólu w mózgu.

Kiedy spróbowałem się podnieść, wstrząsnął mną ból tak silny, że opadłem bezsilnie na fotel. Co gorsza, w moim umyśle zaczęły gonić najczarniejsze myśli: „Będę sparaliżowany do końca życia, będę musiał regularnie brać zastrzyki sterydowe…”. Ten tok myślenia przypomniał mojemu spanikowanemu umysłowi, że niedawno w zaniedbanej fabryce leków pojawił się grzyb, który spowodował zapalenie opon mózgowych i śmierć dwudziestu siedmiu pacjentów przyjmujących takie właśnie zastrzyki.

W tej samej chwili wyciąłem w innym miejscu duży blok tekstu poświęconego zbliżonemu tematowi, który miałem zamiar wkleić tutaj. Jednak kiedy moją uwagę opanowały ból i niepokój, kompletnie o tym zapomniałem — i cały tekst bezpowrotnie zapadł się w czarną dziurę.

Takie porwania uwagi przez emocje są wyzwalane przez ciało migdałowate, które działa w mózgu niczym radar wykrywający zagrożenia, nieustannie oceniając otoczenie pod kątem niebezpieczeństw.

Kiedy te obwody neuronalne wykryją jakieś zagrożenie (albo coś, co uznają za zagrożenie — bo często się mylą), uruchamiają superdrożny szlak neuronów biegnący w górę, do obszarów kory przedczołowej, żeby zbombardować ją sygnałami, dzięki którym mózg dolny kontroluje górny: uwaga zawęża się i skupia na przedmiocie, który budzi w nas niepokój; pamięć ulega przetasowaniu, żeby było łatwiej przypomnieć sobie wszystko, co może się przydać w związku z obserwowanym zagrożeniem; ciało wchodzi na wysokie obroty, bo zalewają nas hormony stresu, przygotowując kończyny do walki lub ucieczki. Nasza uwaga całkowicie skupia się na niepokojącym obiekcie i zapominamy o wszystkim innym.

Im silniejsze emocje, tym silniejsze skupienie uwagi w jednym punkcie. Takie emocjonalne porwania czy uprowadzenia działają na naszą uwagę jak klej Super Glue. Jak długo uwaga utrzymuje się w tym stanie? Okazuje się, że to zależy od tego, w jakim stopniu lewy obszar kory przedczołowej potrafi uspokoić pobudzone ciało migdałowate (w mózgu znajdują się dwa ciała migdałowate, po jednym w każdej półkuli).

Superdrożny szlak łączący ciało migdałowate z korą przedczołową posiada odgałęzienia biegnące do prawej i lewej strony kory przedczołowej. Kiedy doznajemy emocjonalnego uprowadzenia, neurony w ciele migdałowatym „porywają” prawą stronę mózgu i przejmują nad nią kontrolę. Jednak lewa strona może przesyłać w dół sygnały, które uspokajają ciało migdałowate i wyprowadzają nas z sytuacji emocjonalnego uprowadzenia.

Odporność emocjonalna sprowadza się do tego, jak szybko potrafimy się otrząsnąć, kiedy coś nas zdenerwuje. U osób o wysokiej odporności emocjonalnej — takich, które umieją się otrząsnąć natychmiast — aktywność neuronalna w lewym obszarze kory przedczołowej bywa do trzydziestu razy silniejsza niż u osób bardziej podatnych na emocje¹⁸. Dobra wiadomość — jak zobaczymy w części piątej książki, można zwiększać siłę neuronów w lewej korze przedczołowej, które uspokajają ciało migdałowate.

Życie na autopilocie

Jesteśmy z kolegą pogrążeni w rozmowie w gwarnej restauracji, gdzie kończymy jeść lunch. Kolega przejęty opowiada o niedawnym, wyjątkowo dramatycznym doświadczeniu.

Jest tak zaabsorbowany własną opowieścią, że nie skończył jeść. Mój talerz został zabrany już dawno. W pewnej chwili podchodzi kelnerka i pyta: „Czy smakuje?”.

Kolega prawie jej nie zauważa. Rzuca tylko: „Jeszcze nie”, po czym ciągnie opowieść dalej.

Odpowiedź oczywiście nie dotyczyła prawdziwego pytania kelnerki. Była to odpowiedź na pytanie, które z a z w y c z a j pada w tym momencie posiłku: „Czy mogę już zabrać talerz?”.

Ten drobny błąd ilustruje niedogodności, jakie się wiążą z życiem na „oddolnym”, mimowolnym autopilocie — przegapiamy wtedy chwile, które się przydarzają naprawdę, a zamiast tego reagujemy na sztywny wzorzec własnych założeń na temat tego, co się dzieje. Możemy przy tym przegapić humorystyczny aspekt chwili:

Kelnerka: „Smakuje panu?”.

Klient: „Jeszcze nie”.

Kiedyś, kiedy w biurach często się robiły kolejki do kserokopiarek, psycholożka z Harvard University, Ellen Langer, prosiła podstawionych uczestników badania, żeby podeszli do osoby na początku kolejki i po prostu stwierdzili: „Mam coś do skserowania”.

Oczywiście każda z osób w kolejce miała coś do skserowania.

Jednak w ponad połowie przypadków osoba stojąca na początku kolejki ustępowała miejsca przy kopiarce uczestnikowi badania. To zachowanie, zdaniem Langer, jest przykładem bezmyślenia (mindlessness), czyli stanu, w którym uwaga jest na autopilocie, gdy tymczasem uwaga aktywna mogłaby skłonić osobę na początku kolejki do zastanowienia się, czy rzeczywiście ktoś ma pilną i uprzywilejowaną potrzebę skorzystania z ksero.

Aktywne zaangażowanie uwagi to aktywność odgórna mózgu, antidotum na przeżywanie dnia w automatycznym stanie przypominającym zombie. Wtedy potrafimy się odgryzać reklamom, zachować czujność względem otoczenia, kwestionować lub doskonalić automatyczne czynności rutynowe. Taka skupiona uwaga, często zorientowana na konkretny cel, jest w stanie hamować bezmyślne nawyki umysłu¹⁹.

Choć bywa tak, że naszą uwagą kierują emocje, to jednak dzięki aktywnemu wysiłkowi możemy również zarządzać „odgórnie” emocjami. Wtedy obszary przedczołowe przejmują kontrolę nad ciałem migdałowatym, ograniczając siłę jego działania. Może być tak, że wściekła mina, a nawet uroczy bobas nie zwrócą naszej uwagi, jeśli aktywne są neurony odpowiedzialne za odgórną kontrolę uwagi dowolnej i to one dokonują wyboru, jakie rzeczy nasz mózg ma zignorować.

. Henri Poincaré, cytowany przez Arthura Koestlera, The Act of Creation (Londyn: Hutchinson, 1964), s. 115–116. Tłumaczenie polskie cytatu: Paweł Bechler. [wróć]

. Niektórzy kognitywiści nazywają te systemy odrębnymi „umysłami” jaźni. W mojej własnej książce Social Intelligence (Nowy Jork: Bantam, 2006) nazywam system odgórny (uwagę dowolną) „górną drogą”, a mimowolny system oddolny „niską drogą”. Daniel Kahneman w swojej książce Thinking Fast and Slow (Nowy Jork: Farrar, Straus & Giroux, 2012, wydanie polskie: Pułapki myślenia, tłum. Piotr Szymczak, Poznań: Media Rodzina, 2013) używa pojęć „system 1” i „system 2”, co nazywa „fikcjami na użytek wyjaśnienia”. Osobiście te nazwy trochę mi się mieszają, jak Rzecz 1 i Rzecz 2 w wierszu Kot Prot (wydanie polskie: Theodor Seuss Geisel, Kot Prot, tłum. Stanisław Barańczak, Poznań: Media Rodzina, 2003). Trzeba jednak zauważyć, że im bardziej zagłębiamy się w naturę naszych obwodów neuronalnych, tym mniej zadowalające stają się pojęcia w rodzaju „góra” czy „dół”, jednak do naszych niniejszych celów muszą wystarczyć. [wróć]

. Kahneman, Pułapki myślenia. [wróć]

. Innym przykładem ewolucyjnego projektu, który jest wystarczający, choć niedoskonały, jest ludzki kręgosłup. Kręgosłup wywodzi się ze starszych systemów i jego pojedyncza kolumna kręgów nawet w miarę się sprawdza, ale elastyczny trójnóg z trzech kolumn byłby o wiele silniejszy. To, że nasz kręgosłup jest niedoskonały, potwierdzi każdy, komu wypadł kiedyś dysk albo dokuczał artretyzm szyi. [wróć]

. Lolo Jones w: Sean Gregory, Lolo’s No Choke, „Time”, 30 lipca 2012, s. 32–38. [wróć]

. Sian Beilock i in., When Paying Attention Becomes Counter-Productive, „Journal of Experimental Psychology” 18 nr 1 (2002): 6–16. [wróć]

. Kiedy wkładamy wysiłek w odprężenie się, zapewne nam nie wyjdzie, zwłaszcza w chwilach, kiedy przygotowujemy się do uzyskania maksymalnych wyników. Patrz: Daniel Wegner, Ironic Effects of Trying to Relax Under Stress, „Behaviour Research and Therapy” 35 nr 1 (1997): 11–21. [wróć]

. Daniel Wegner, How to Think, Say, or Do Precisely the Worst Thing for Any Occasion, „Science”, 3 lipca 2009, s. 48–50. [wróć]

. Christian Merz i in., Stress Impairs Retrieval of Socially Relevant Information, „Behavioral Neuroscience” 124 nr 2 (2010): 288–293. [wróć]

. Unshrinkable, „Harper’s Magazine”, grudzień 2009, s. 26–27. [wróć]

. Yuko Hakamata i in., Attention Bias Modification Treatment, „Biological Psychiatry” 68 nr 11 (2010): 982–990. [wróć]

. Kiedy psycholodzy odbywali sesje z osobami borykającymi się z lękami w sytuacjach towarzyskich i uczestników badania zachęcono, żeby w tłumie patrzyli na twarze mające neutralny albo przyjazny wyraz (zamiast się skupiać na twarzach sugerujących odrzucenie), dwie trzecie uczestników pozbyło się towarzyskiej niezręczności. Norman B. Schmidt i in., Attention Training for Generalized Social Anxiety Disorder, „Journal of Abnormal Psychology” 118 nr 1 (2009): 5–14. [wróć]

. Roy Y.J. Chua and Xi Zou (Canny), The Devil Wears Prada? Effects of Exposure to Luxury Goods on Cognition and Decision Making, Harvard Business School Organizational Behavior Unit Working Paper No. 10–034, 2 listopada 2009 r., http://ssrn.com/abstract=1498525 lub http://dx.doi.org/10.2139/ssrn. 1498525. [wróć]

. Gavan J. Fitzsimmons i in., Non-Conscious Influences on Consumer Choice, „Marketing Letters” 13 nr 3 (2002): 269–279. [wróć]

. Patrik Vuilleumier i Yang-Ming Huang, Emotional Attention: Un-covering the Mechanisms of Affective Biases in Perception, „Current Directions in Psychological Science” 18 nr 3 (2009): 148–152. [wróć]

. Arne Ohman i in., Emotion Drives Attention: Detecting the Snake in the Grass, „Journal of Experimental Psychology: General” 130 nr 3 (2001): 466–478. [wróć]

. Elizabeth Blagrove i Derrick Watson, Visual Marking and Facial Affect: Can an Emotional Face Be Ignored? „Emotion” 10 nr 2 (2010): 147–168. [wróć]

. A.J. Schackman i in., Reduced Capacity to Sustain Positive Emotion in Major Depression Reflects Diminished Maintenance of Fronto-Striatal Brain Activation, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 106 (2009): 22445–22450. [wróć]

. Ellen Langer, Mindfulness (Reading, MA: Addison-Wesley, 1989). [wróć]

Rozdział 4

Wartość dryfującego umysłu

Cofnijmy się na chwilę i pomyślmy o myśleniu.

W to, co napisałem do tej pory, wpisane jest pewne uprzedzenie — mianowicie przekonanie, że uwaga skupiona, nakierowana na konkretny cel, jest bardziej wartościowa niż otwarta, spontaniczna świadomość. Jednak przyjmując to łatwe założenie, że uwaga powinna służyć do rozwiązywania problemów lub realizacji celów, nie doceniamy tego, jak owocna jest skłonność naszego umysłu do dryfowania w chwilach bezczynności.

Każdy rodzaj uwagi do czegoś się przydaje. Połowa naszych myśli to marzenia na jawie — już sam ten fakt sugeruje, że zdolność umysłu do snucia fantazji może przynosić pewne korzyści¹. Może inaczej spojrzymy na „błądzenie myślami”, jeśli zauważymy, że błąkające się myśli niekoniecznie muszą się o d d a l a ć od rzeczy istotnych — być może w y r u s z a j ą ku czemuś wartościowemu².

Badania mózgu poświęcone zjawisku błądzenia myślami stykają się z wyjątkowym paradoksem: „odgórny” zamiar nie przynosi owocnego działania „oddolnego”. Nie da się kazać komuś wpaść na spontaniczne myśli, to jest sprawić, żeby błądził myślami³. Jeśli chcemy pochwycić błądzące myśli w ich środowisku naturalnym, należy je łapać w chwili, w której się nadarzą. Jedna z preferowanych strategii badawczych polega na tym, że w trakcie badania aktywności mózgowej w losowych momentach uczestnicy są pytani, co się dzieje w ich głowach. Tak otrzymujemy skłębioną mieszaninę myślowych treści, w tym dużo błądzących myśli.

Skłonność myśli do błądzenia i odchodzenia od stanu wymagającego wysiłku skupienia jest tak silna, że naukowcy uznają błądzenie myślami za stan „domyślny” mózgu, który cechuje mózg w chwilach, w których nie jest akurat zajęty konkretnym umysłowym zadaniem. Szereg badań aktywności mózgu pozwolił zlokalizować obwody odpowiedzialne za taki domyślny stan — są one skupione w środkowej korze przedczołowej.

Nowsze obrazowania mózgu przyniosły niespodziankę: podczas błądzenia myślami aktywne wydają się d w a duże obszary mózgu, a nie tylko środkowy odcinek kory przedczołowej, który łączono z tym stanem od dawna⁴. Drugi ośrodek — system wykonawczy kory przedczołowej — wcześniej uważano za kluczowy dla u t r z y m a n i a uwagi na wykonywanym zadaniu. A jednak badania obrazujące aktywność mózgu zdają się wskazywać, że podczas błądzenia myślami uaktywniają się obydwa ośrodki.

Jest to dość zagadkowe. Przecież błąkające się myśli z natury rzeczy odwracają uwagę od wykonywanego zadania i obniżają naszą skuteczność, zwłaszcza w kwestiach wymagających wysiłku myślowego. Wstępnym zdaniem badaczy ta zagadka może wypływać stąd, że błądzenie myślami właśnie dlatego utrudnia pracę, że sobie „pożycza” zasoby systemu wykonawczego do własnych celów.

I tak wracamy do tych rzeczy, ku którym wyruszają błądzące myśli: często są nimi nasze aktualne zmartwienia, niezałatwione sprawy — to wszystko, co musimy jakoś sobie poukładać w głowie (piszę o tym więcej w kolejnym rozdziale).

Błądzące myśli mogą utrudniać skupienie się na właśnie wykonywanym zadaniu, ale przez część czasu pracują nad rozwiązywaniem ważnych życiowych problemów.

Do tego dryfujący umysł wyzwala twórcze myślenie. Kiedy błądzimy myślami, lepiej radzimy sobie z tym wszystkim, co wymaga błysku olśnienia — czy to będzie pomysłowa gra słów, wynalazek czy jakaś oryginalna myśl. Osoby, które mają wyjątkową wprawę w wykonywaniu zadań umysłowych wymagających kontroli poznawczej oraz niesamowitej pamięci roboczej — np. takich jak rozwiązywanie złożonych działań matematycznych — mogą mieć problemy z dochodzeniem do twórczych olśnień, jeśli z trudem przychodzi im wyrwanie się z pełnej koncentracji⁵.

Inne pozytywne funkcje pełnione przez błądzący umysł to m.in. układanie scenariuszy przyszłych wydarzeń, autorefleksja, poruszanie się po złożonym świecie kontaktów społecznych, rozwijanie twórczych pomysłów, elastyczność uwagi, refleksja nad rzeczami, których się uczymy, organizowanie wspomnień i po prostu zaduma nad życiem — a także odpoczynek dla mózgowych obwodów, które odpowiadają za intensywne skupienie⁶.

Chwila zastanowienia nasunęła mi na myśl jeszcze dwie inne funkcje: błądzące myśli przypominają mi o rzeczach, które muszę załatwić, żeby się nie zagubiły w umysłowych przetasowaniach, a także zapewniają mi rozrywkę. Ty na pewno też znajdziesz inne przydatne role, jeśli pozwolisz myślom nieco pobłądzić.

Architektura przypadkowych odkryć

Perska baśń opowiada o trzech książętach z Serendipu, którzy „stale odkrywali — czy to przypadkiem, czy to dzięki mądrości — rzeczy, których wcale nie szukali”⁷. Tak właśnie działa twórcze myślenie w naturalnym stanie.

— Nowe pomysły nie pojawią się bez wewnętrznego przyzwolenia — wyjaśnia mi Marc Benioff, dyrektor zarządzający firmy Salesforce. — Kiedy byłem wiceprezesem w Oracle, pojechałem na miesiąc pełnego relaksu na Hawaje i to otworzyło moją karierę na nowe idee, perspektywy i kierunki.

W przestrzeni, która się przed nim otworzyła, Benioff uświadomił sobie, jak można zastosować chmury obliczeniowe. Rzucił pracę w Oracle, w wynajętym mieszkaniu założył Salesforce i zaczął głosić ideę, która na owe czasy była pomysłem radykalnym. Firma Salesforce stała się pionierem w przemyśle wartym dzisiaj miliardy dolarów.

Dla kontrastu naukowiec, który za bardzo dąży do potwierdzenia hipotezy, jest narażony na to, że zignoruje wyniki nie pasujące mu do oczekiwań — odrzuci je, bo uzna to za szum informacyjny albo błędy, a nie drzwi do nowych odkryć — i przez to przegapi nowe, być może owocniejsze teorie. Z kolei dyżurny pesymista, który podczas burzy mózgów skrytykuje i odrzuci każdy nowy pomysł, zdusi nowatorskie pomysły w zarodku.

Otwarta świadomość zapewnia przestrzeń mentalną dla twórczych przełomów i nieoczekiwanych olśnień. W stanie otwartej świadomości odcinamy się od adwokata diabła, cynizmu czy osądzania — zostaje wyłącznie całkowita akceptacja dla każdej myśli napływającej do umysłu.

Jednak kiedy już doznamy wielkiego twórczego olśnienia, trzeba je pochwycić, przerzucając się na skupioną uwagę, która podpowie, jak je wykorzystać.

Przypadkowe odkrycie (serendipity) wymaga otwartości na różne możliwości, a następnie skupienia się na ich zastosowaniu.

Życiowe wyzwania twórcze rzadko nasuwają się jako jasno sformułowane zagadki. Często trzeba najpierw sobie uświadomić, że w ogóle potrzebujemy jakiegoś twórczego rozwiązania.

— Przypadek — jak zauważył Ludwik Pasteur — sprzyja umysłom przygotowanym. Marzenia na jawie są inkubatorem twórczych odkryć.

Klasyczny model etapów kreatywności przekłada się z grubsza na trzy tryby skupienia. Są nimi: orientacja — kiedy wyszukujemy różne dane i zanurzamy się w nich; wybiórcza uwaga — kiedy skupiamy się na konkretnym twórczym wyzwaniu; oraz otwarta świadomość — polegająca na tym, że pozwalamy się pojawić rozwiązaniu dzięki wolnym skojarzeniom, zanim skupimy się na znalezionym rozwiązaniu.

Stwierdzono, że układy w mózgu, które uczestniczą w zjawisku błądzenia myślami, wykazują najwyższą aktywność tuż przed doznaniem twórczego olśnienia, a także — co intrygujące — że są szczególnie pobudzone u osób z zespołem zaburzeń uwagi (ADD). Dorośli z ADD cechują się wyższym poziomem oryginalnego, twórczego myślenia i mają więcej realnych osiągnięć twórczych od innych⁸. Przedsiębiorca Richard Branson, założyciel korporacyjnego imperium opartego na liniach lotniczych Virgin Air i innych spółkach, często przedstawia siebie jako sztandarowy przykład sukcesu osoby z ADD.

Jak twierdzi amerykańska agencja rządowa Centrum Zwalczania i Zapobiegania Chorobom (CDCP), zespół zaburzeń uwagi w połączeniu z nadpobudliwością psychoruchową ma niemal 10 procent dzieci. U dorosłych nadpobudliwość słabnie, pozostawiając sam zespół ADD; jak się wydaje, ma go około czterech procent dorosłych⁹. Kiedy osobie z ADD przedstawimy jakieś twórcze zadanie, np. każemy jej znaleźć nowe zastosowanie dla cegły, osoba ta poradzi sobie lepiej, mimo że — a może właśnie dlatego że — będzie się jednocześnie wyłączała myślami.

Jest w tym nauka dla nas wszystkich. W eksperymencie, w którym ochotnicy mieli znajdować dla przedmiotów nowe zastosowania, te osoby, które przy tym błądziły myślami, znajdowały o 40 procent więcej oryginalnych odpowiedzi niż te, które były całkowicie skupione. Kiedy w innym badaniu sprawdzano umiejętność odcinania się od nieistotnych informacji i skupiania się na zadaniu, okazało się, że ludzie mający na koncie twórcze osiągnięcia (np. powieści, patenty czy wystawy), częściej od innych błądzili myślami — co jest objawem otwartej świadomości, która mogła im się przydawać w twórczej pracy¹⁰.

W mniej zabieganych, twórczych chwilach mózg tuż przed doznaniem olśnienia zazwyczaj odpoczywa w stanie otwartego, odprężonego skupienia generującego mózgowe fale alfa, które sygnalizują marzycielski stan myślenia o niebieskich migdałach. Ponieważ mózg przechowuje w swoich rozległych obwodach różne rodzaje informacji, taka swobodnie wędrująca świadomość zwiększa prawdopodobieństwo, że wpadniemy na przypadkowe skojarzenia i nowe połączenia.

U raperów, którzy uprawiają freestyle, czyli na bieżąco improwizują tekst piosenki, obserwuje się m.in. podwyższoną aktywność w częściach mózgu odpowiadających za błądzenie myślami — pozwala im to nawiązywać nowe połączenia pomiędzy odległymi sieciami neuronów¹¹. Przebywając w tym rozległym mentalnym ekosystemie, zwiększamy sobie szansę, żeby doświadczyć nowych skojarzeń, przeżyć twórcze olśnienie, zawołać: „aha!”, albo znaleźć dobry rym.

W złożonym świecie, w którym prawie każdy ma dostęp do tych samych informacji, nową wartość stanowi oryginalna synteza, umiejętność połączenia różnych idei na nowe sposoby i zadawania inteligentnych pytań, które otworzą drogę do niewykorzystanego potencjału. Twórcze olśnienia wiążą się z łączeniem elementów w nowe, przydatne sposoby.

Wyobraź sobie przez chwilę, że gryziesz soczyste jabłko. Wyobraź sobie patynę kolorów na skórce, chrupiący dźwięk gryzionego miąższu, falę smaków, zapachów i konsystencji. Spróbuj bez pośpiechu chłonąć to doświadczenie wyobrażonego jabłka.

Kiedy wyobrażasz sobie taką chwilę, w twoim mózgu prawie na pewno następuje nagły wzrost fal gamma. Neurobiolodzy badający procesy poznawcze dobrze znają takie zjawisko. Dochodzi do niego rutynowo właśnie w trakcie takich umysłowych operacji, jak gryzienie jabłka w wyobraźni — albo na moment przed doznaniem twórczego olśnienia.

Byłoby nadinterpretacją uznać nagły wzrost fal gamma za sekret kreatywności. Jednak m i e j s c e, w którym generowany jest taki wzrost tuż przed chwilą olśnienia, jest wymowne — to obszar kojarzony z marzeniami, metaforami, logiką sztuki, mitu i poezji. Wszystkie te rzeczy działają w języku nieświadomości, krainie, w której wszystko jest możliwe. Metoda swobodnych skojarzeń Freuda, w której bez cenzury wypowiadamy wszystko, co przyjdzie nam do głowy, otwiera jedne z drzwi do tego trybu otwartej świadomości.

W naszych umysłach mieszczą się niekończące idee, wspomnienia i potencjalne skojarzenia, które czekają, żeby je ze sobą powiązać. Jednak prawdopodobieństwo, że właściwa idea połączy się z właściwym wspomnieniem we właściwym kontekście — i w dodatku wychwyci to reflektor uwagi — szalenie się kurczy, kiedy jesteśmy albo potężnie skoncentrowani, albo zbyt przeładowani rozproszeniami, aby zauważyć pojawiające się olśnienie.

Do tego dochodzą jeszcze treści przechowywane w cudzych mózgach. Przez mniej więcej rok astronomowie Arno Penzias i Robert Wilson przeszukiwali wszechświat nowym, silnym sprzętem obserwacyjnym, znacznie silniejszym od wszystkiego, czym wcześniej przyglądano się ogromowi nieba. Zalewani morzem nowych danych starali się uprościć sobie zadanie, ignorując bezsensowny szum, który ich zdaniem z pewnością wynikał z usterki sprzętu.

Pewnego dnia dzięki przypadkowemu spotkaniu z fizykiem jądrowym dowiedzieli się czegoś, co ich olśniło (z czasem odebrali za to również Nagrodę Nobla). Dzięki temu olśnieniu uświadomili sobie, że to, co wcześniej interpretowali jako „szum”, jest w rzeczywistości nikłym sygnałem, który stanowi echo Wielkiego Wybuchu.

Twórczy kokon

„Intuicyjny umysł jest świętym darem, a racjonalny umysł wiernym sługą” — stwierdził kiedyś Albert Einstein. „Stworzyliśmy społeczeństwo, w którym czci się sługę, a zapomina o darze”¹².

Dla wielu z nas luksusem na co dzień są spokojne chwile na osobności, kiedy nikt nam nie przeszkadza i możemy spokojnie pomyśleć. A przecież takie właśnie chwile są najcenniejszymi momentami dnia, zwłaszcza gdy chodzi o twórcze myślenie. Jeśli jednak skojarzenia mają przynieść owoc w postaci realnego wynalazku, trzeba czegoś więcej — właściwej atmosfery. Potrzebujemy wolnego czasu, w którym moglibyśmy pozostawać w stanie otwartej świadomości.

Ciągły zalew e-maili, SMS-ów, rachunków i faktur — coś, co psycholog Jon Kabat-Zinn nazywa „całkowitą katastrofą” życia — wprawia mózg w stan będący dokładnym przeciwieństwem otwartej uwagi sprzyjającej przypadkowym odkryciom. W tumulcie codziennych rozproszeń i list rzeczy do odhaczenia innowacja brnie w ślepy zaułek; w okresach otwartości rozkwita. Dlatego kroniki odkryć obfitują w opowieści o olśnieniach, które przynoszą błyskotliwe pomysły na spacerze albo podczas kąpieli, podczas długiej podróży albo na wakacjach. Otwarty czas pozwala rozkwitać twórczemu duchowi; przeładowany kalendarz go zabija.

Weźmy nieżyjącego już Petera Schweitzera, twórcę kryptografii oceniającej, czyli zaszyfrowanych kodów, które nieświadomym oczom wydają się ciągiem bezsensownych znaków, jednak chronią tajność najróżniejszych danych, od rządowych archiwów aż po twoją kartę kredytową¹³. Specjalnością Schweitzera było łamanie kodów w tzw. przyjaznych testach szyfrów, które pozwalają stwierdzić, czy prawdziwy przeciwnik — na przykład niepoprawny haker — będzie w stanie złamać system i wykraść tajemnice.

Jest to zniechęcające wyzwanie wymagające stworzenia dużego zbioru nowych potencjalnych rozwiązań dla niezwykle skomplikowanych problemów, a następnie przetestowania wszystkich w szeregu metodycznych kroków.

Laboratorium, w którym Schweitzer wykonywał to wymagające intensywnego skupienia zadanie, nie było dźwiękoszczelnym gabinetem bez okien. Zazwyczaj rozmyślał nad zaszyfrowanym kodem w trakcie długich spacerów albo po prostu wygrzewając się na słońcu z zamkniętymi oczami. „Wyglądało to, jakby drzemał, ale wykonywał wtedy w głowie operacje wyższej matematyki” — opowiada jeden z jego współpracowników. „Leżał sobie, opalał się, a umysł zasuwał mu przy tym świdrylion kilometrów na godzinę”.

Znaczenie takich kokonów w czasie i przestrzeni stało się jasne, kiedy Harvard Business School opublikowała badanie poświęcone życiu wewnętrznemu w pracy 238 członków kreatywnych zespołów szukających rozwiązań dla innowacyjnych wyzwań — od rozwiązywania złożonych problemów informatycznych po wynajdywanie nowych gadżetów kuchennych¹⁴. Postęp w takiej pracy wymaga ciągłego napływu drobnych twórczych olśnień.

Jak pokazało badanie, pod względem olśnień i pomysłów dobre dni nie miały nic wspólnego z jakimiś oszałamiającymi przełomami albo wielkimi triumfami. Kluczowe okazywało się notowanie małych zwycięstw — drobnych innowacji, rozwiązań dla kłopotliwych problemów — które stanowiły konkretne kroki na drodze do większego celu. Twórcze olśnienia pojawiały się najczęściej wtedy, kiedy ludzie mieli jasne cele, a zarazem swobodę w ich realizacji. A także — co najważniejsze — kiedy mieli chroniony czas, czyli dość czasu, żeby móc pomyśleć naprawdę swobodnie. Twórczy kokon.

. Eric Klinger, „Daydreaming and Fantasizing: Thought Flow and Motivation”, w: K.D. Markman i in. (red)., Handbook of Imagination and Mental Stimulation (Nowy Jork: Psychology Press, 2009), s. 225–240. [wróć]

. Kalina Christoff, Undirected Thought: Neural Determinants and Correlates, „Brain Research” 1428 (styczeń 2012): 51–59. [wróć]

. Tamże, s. 57. [wróć]

. Kalina Christoff i in., Experience Sampling During fMRI Reveals Default Network and Executive System Contributions to Mind Wandering, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 106 nr 21 (26 maja 2009 r.): 8719–8724. Kluczowe obszary wykonawcze to przednia część kory mózgowej obręczy i grzbietowo-boczna część kory przedczołowej. Obszary aktywne domyślnie to środkowa kora przedczołowa i związane z nią obwody. [wróć]

. J. Wiley i A.F. Jarosz, Working Memory Capacity, Attentional Focus, and Problem Solving, „Current Directions in Psychological Science” 21 (sierpień 2012): 258–262. [wróć]

. Jonathan Schooler i in., Meta-Awareness, Perceptual Decoupling, and the Wandering Mind, „Trends in Cognitive Science” 15 nr 7 (lipiec 2011): 319–326. [wróć]

. Cytowane w: Steven Johnson, Where Good Ideas Come From (Nowy Jork: Riverhead, 2010). [wróć]

. Holly White i Priti Singh, Creative Style and Achievement in Adults with ADHD, „Personality and Individual Differences” 50 nr 5 (2011): 673–677. [wróć]

. Kirsten Weir, Pay Attention to Me, „Monitor on Psychology”, marzec 2012, s. 70–72. [wróć]

. Shelley Carson i in., Decreased Latent Inhibition Is Associated with Increased Creative Achievement in High-Functioning Individuals, „Journal of Personality and Social Psychology” 85 nr 3 (wrzesień 2003): 499–506. [wróć]

. Siyuan Liu i in., Neural Correlates of Lyrical Improvisation: An fMRI Study of Freestyle Rap, „Scientific Reports” 2 nr 834 (listopad 2012). [wróć]

. Cytat z Einsteina przytacza Robert L. Oldershaw w komentarzu wysłanym do „Nature” 21 maja 2012 r. [wróć]

. Jaime Lutz, Peter Schweitzer, Code Breaker, Photographer; Loved Music; at 80, „Boston Globe”, 17 listopada 2011 r., s. B14. [wróć]

. Wykorzystano ponad 12 000 wpisów z dzienników 238 pracowników. Patrz: Teresa Amabile i Steven Kramer, The Power of Small Wins, „Harvard Business Review”, maj 2011, s. 72–80. [wróć]

Rozdział 5

Szukanie równowagi

„Zdolność do przywoływania — raz za razem, siłą własnego życzenia — błądzącej uwagi jest głównym filarem roztropności, charakteru i woli” — zauważył ojciec amerykańskiej psychologii, William James.

Jak się jednak przekonaliśmy, kiedy zadajemy ludziom pytanie: „Czy myślisz o czymś innym niż twoje aktualne zajęcie?”, ich myśli w połowie przypadków błądzą gdzie indziej¹.

Prawdopodobieństwo błądzenia myślami bardzo się zmienia w zależności od wykonywanej czynności. Losowe badanie przeprowadzone wśród tysięcy uczestników wykazało, że skupienie na tu i teraz jest rzecz jasna najwyższe podczas uprawiania seksu (chyba nawet u osób, które odpowiedziały na to pytanie, zadane nie w porę przez specjalną aplikację w telefonie). Na drugim miejscu, jednak sporo dalej, były ćwiczenia fizyczne, następnie rozmowa, potem zabawa. Błądzenie myślami było najczęstsze podczas: pracy (uwaga, pracodawcy!), korzystania z komputera w domu albo dojazdów do pracy.

Statystycznie rzecz biorąc, nastrój osób, u których myśli błądziły, był przesunięty w stronę negatywnego końca skali; negatywnego zabarwienia emocjonalnego nabierały nawet myśli o pozornie obojętnej treści. W części przypadków — może nawet w większości — wydaje się, że źródłem niezadowolenia było błądzenie myślami samo w sobie.

Dokąd kierują się nasze myśli, kiedy nie myślimy o niczym konkretnym? Najczęściej myślimy o sobie. William James wysunął hipotezę, że „jaźń” na bieżąco tka poczucie tożsamości w taki sposób, że opowiada naszą historię, wplatając losowe okruchy życia w spójną narrację. Ta opowieść — „we wszystkim chodzi o mnie” — wytwarza poczucie trwałości wśród co chwila zmieniających się doświadczeń.

„Ja” odzwierciedla aktywność domyślnej strefy spoczynkowej mózgu, wytwarzającej umysł błądzący, zagubiony w meandrach strumienia myśli, które mają niewiele albo zgoła nic wspólnego z aktualną sytuacją, za to wszystko (no cóż…) ze „mną”. Ten umysłowy nawyk dochodzi do głosu za każdym razem, gdy dajemy mózgowi odpocząć od aktywności wymagającej skupienia.

Nie licząc twórczych skojarzeń, błądzenie myślami na ogół skupia się na jaźni i codziennych sprawach: na wszystkim, co mam dzisiaj do zrobienia; na niewłaściwej uwadze, którą palnąłem w rozmowie z inną osobą; na tym, co trzeba było powiedzieć. Choć czasem umysł wędruje ku przyjemnym myślom i fantazjom, częściej ciąży w stronę ponurych rozmyślań i zamartwiania się.

Kiedy myślenie o sobie i snucie ponurych rozmyślań generują w tle niewielkie poczucie niepokoju, uaktywnia się środkowa kora przedczołowa. Jednak w chwilach całkowitej koncentracji pobliski obszar mózgu — boczna kora przedczołowa — hamuje aktywność obszaru środkowego. Wybiórcza uwaga to w rzeczywistości w y łąc z e n i e neuronów zajmujących się zmartwieniami emocjonalnymi, będących najsilniejszym rodzajem rozproszenia. Reagowanie na zdarzenia — lub każdy inny rodzaj aktywnego skupienia — odcina „ja”; skupienie pasywne prowadzi z powrotem do nurzania się w wygodnym błotku ponurych rozmyślań².

Najsilniej rozprasza nas bynajmniej nie gwar rozmów wokół nas, lecz gwar własnych myśli. Krańcowa koncentracja wymaga uciszenia tych głosów. Zacznij siódemkami odejmować w myślach od stu — jeśli utrzymasz skupienie na tym zadaniu, twoja strefa wewnętrznego gwaru umilknie.

Adwokat i rodzynka

Pewien adwokat specjalizujący się w sporach sądowych czerpał energię do kariery z kipiącej złości na niesprawiedliwość, której doświadczyli jego klienci. Pchany oburzeniem prowadził sprawy w sposób konsekwentny i nieustępliwy, z ogniem występował przed sądem i ślęczał po nocach, doczytując przepisy i czyniąc przygotowania. Często bywało tak, że długo nie mógł zasnąć, wściekając się na myśl o trudnym położeniu klientów i układając prawne strategie.

Pewnego razu poznał na wakacjach kobietę, która była instruktorką medytacji, i poprosił, żeby go uczyła. Ku jego zaskoczeniu dała mu na początek kilka rodzynek. Potem po kolei kazała mu powoli, w pełnym skupieniu zjeść jedną rodzynkę, smakując bogactwo każdej chwili — zauważać odczucia, które towarzyszą podnoszeniu rodzynki do ust i jej żuciu, wybuch smaków w chwili jej rozgryzienia, dźwięki jedzenia. Adwokat zanurzył się w pełni własnych zmysłów.

Następnie — jak nakazała instruktorka — to całkowite skupienie na chwili obecnej przeniósł na naturalny rytm własnego oddechu, ignorując wszystkie myśli przepływające przez umysł. Zgodnie z jej wskazówkami przez kolejne piętnaście minut medytował nad własnym oddechem.

W trakcie ćwiczenia głosy w jego umyśle umilkły.

— To było tak, jakbym nacisnął przełącznik i przeniósł się w stan zen — stwierdził. Tak bardzo mu się to spodobało, że zaczął medytować codziennie. — Kiedy kończę medytację, czuję się naprawdę spokojny. Bardzo mi się to podoba.

Gdy kierujemy pełną uwagę na własne zmysły, mózg ucisza domyślny gwar. Skany mózgu wykonane w stanie uważności, zwanej też praktyką uważnej obecności (mindfulness) — formy medytacji, której spróbował adwokat — pokazują, że wycisza ona obwody w mózgu odpowiedzialne za gwar myśli skupionych na „ja”³.

Już samo to może przynosić ogromną ulgę.

— Na tyle, na ile pochłonięcie oznacza porzucenie błądzenia myślami i całkowite skupienie się na jakiejś czynności, zapewne jest tak, że dezaktywujemy domyślne, spoczynkowe obwody mózgu — wyjaśnia neurobiolog Richard Davidson. — Nie da się rozmyślać o sobie, kiedy pochłania cię wymagające zadanie.

— Między innymi dlatego ludzie uwielbiają niebezpieczne sporty, np. wspinaczkę, czyli sytuacje wymagające całkowitego skupienia — dodaje Davidson. Silne skupienie przynosi poczucie pokoju, a z nim radości. — Ale kiedy schodzisz z góry, twoja siatka autoreferencyjna zaraz ci przypomni o wszystkich troskach i zmartwieniach.

W utopijnej powieści Aldousa Huxleya Wyspa wytresowane papugi podlatują do przypadkowych ludzi, skrzecząc: „Tu i teraz, chłopcy, tu i teraz!”. Ich napomnienie pomaga mieszkańcom idyllicznej wyspy wyrywać się z marzeń na jawie i od nowa skupiać na tym, co się dzieje w danej chwili i danym miejscu.

Papuga wydaje się tu trafnym wyborem — zwierzęta żyją wyłącznie w tu-i-teraz⁴. Kot, który wskakuje ci na kolana do głaskania, pies niecierpliwie wyczekujący cię pod drzwiami, koń przechylający głowę, żeby odczytać twoje zamiary, kiedy się do niego zbliżasz — wszystkie te zwierzęta tak samo skupiają się na chwili obecnej.

Umiejętność myślenia niezależnego od bezpośrednich bodźców — myślenia o tym, co m o g ł o b y się zdarzyć, z całym bogactwem możliwości — odróżnia umysł ludzki od umysłu niemal wszystkich innych zwierząt. O ile wiele szkół duchowości, niczym papugi Huxleya, widzi w błądzącym umyśle źródło niedoli, o tyle psycholodzy ewolucyjni widzą wielki skok kognitywny. W obu poglądach jest nieco prawdy.

Wizja Huxleya mówi, że „wieczne teraz” ma w sobie wszystko, czego nam potrzeba do spełnienia. Jednak ludzka zdolność do myślenia o rzeczach, które nie dzieją się akurat w „wiecznym teraz”, stanowiła niezbędny warunek tych wszystkich osiągnięć naszego gatunku, które wymagały planowania, wyobraźni czy umiejętności logistycznych. A przecież niemal wszystko to są osiągnięcia, którymi mogą się poszczycić wyłącznie ludzie.

Rozmyślanie o rzeczach, które n i e   d z i e j ą się tu i teraz („myślenie niezdeterminowane sytuacyjnie”, jak nazwaliby to kognitywiści), wymaga od nas odłączenia umysłowej treści od tego, co w danej chwili postrzegamy przez zmysły. Z tego, co wiemy, żaden inny gatunek nie potrafi dokonać tego radykalnego przesunięcia uwagi ze świata zewnętrznego na wewnętrzny z mocą albo częstotliwością, która byłaby choćby zbliżona do ludzkiej.

Im bardziej błąka się nasz umysł, tym mniej rejestruje rzeczy dziejących się tu i teraz. Weźmy czytanie ze zrozumieniem. Kiedy monitorowano wzrok ochotników czytających w całości Dumę i uprzedzenie Jane Austen, bezładny ruch oczu sygnalizował, że ich umysł w dużej mierze odrywał się od lektury w jej trakcie⁵. Błądzący wzrok wskazuje, że w miarę, jak umysł błądzi w inne miejsca, zrywa się związek pomiędzy zrozumieniem a wizualnym kontaktem z tekstem (może umysł nie błądziłby tak, gdyby ochotnikom pozwolono wybrać lekturę — np. Błysk Malcolma Gladwella czy Pięćdziesiąt twarzy Greya E L James, co kto lubi).

Korzystając z takich narzędzi, jak zawahania w ruchu gałek ocznych czy „losowe próbkowanie doświadczenia” (czyli po prostu pytanie ludzi, co się z nimi w danej chwili dzieje) podczas badania aktywności mózgu, neurobiolodzy obserwują znaczącą zależność w aktywności neuronalnej — gdy umysł błądzi, wyłącza się układ odpowiadający za zmysły, i na odwrót, kiedy skupiamy się na tu i teraz, ciemnieją w mózgu obwody odpowiedzialne za błądzenie myślami.

Na poziomie neuronalnym błądzenie myślami i świadomość percepcyjna zwykle działają na siebie nawzajem hamująco — wewnętrzne skupienie uwagi na własnym rozumowaniu wyłącza zmysły, a napawanie się pięknem zachodu słońca ucisza umysł⁶. Bywa tak, że następuje całkowite wyłączenie myślenia, na przykład kiedy jesteśmy czymś bez reszty pochłonięci.

Normalne ustawienie aktywności neuronalnej dopuszcza nieco błądzenia myślami w chwilach zaangażowania w rzeczywistość, i na odwrót, pozwala na minimum zaangażowania, kiedy myśli dryfują, na przykład kiedy myślimy o niebieskich migdałach podczas jazdy samochodem. Oczywiście takie częściowe wyłączenie się związane jest z ryzykiem. Jak wykazało badanie na tysiącu kierowców, którzy odnieśli obrażenia w wypadkach samochodowych, mniej więcej połowa tuż przed wypadkiem błądziła myślami; im bardziej intensywne były rozpraszające ich myśli, tym wyższe prawdopodobieństwo, że to kierowca był sprawcą wypadku⁷.

Sytuacje niewymagające stałego skupienia na zadaniu — zwłaszcza nudne albo rutynowe — uwalniają umysł i pozwalają mu błądzić. Kiedy umysł odpływa i silniej aktywuje się jego domyślna, spoczynkowa aktywność, obwody odpowiedzialne za skupienie na zadaniu uciszają się, co jest jeszcze jednym rodzajem neuronalnego odłączenia, podobnym do tego, jakie zachodzi między zmysłami a marzeniami na jawie. Ponieważ marzenia muszą konkurować o te same zasoby neuronalne z percepcją zmysłową oraz skupieniem uwagi na zadaniu, nic dziwnego, że myśląc o niebieskich migdałach, popełniamy poważniejsze błędy przy dowolnej czynności wymagającej skupienia.

Błądzący umysł

„Za każdym razem, kiedy zauważysz, że umysł zaczyna błądzić — mówi fundamentalne wskazanie w medytacji — przyprowadź go z powrotem do rzeczy, na której miał się skupiać”. Kluczowym zwrotem są tu słowa z a   k a ż d y m   r a z e m ,   k i e d y   z a u w a ż y s z. Gdy umysł odpływa, prawie nigdy nie zauważamy momentu, w którym wystrzeliwuje się na własną orbitę. Zanim się zorientujemy, że myślowy meander odwiódł nas od punktu skupienia w medytacji, mogą upłynąć sekundy, minuty, cała sesja — albo nie zauważymy tego wcale.

Trudność tego prostego wyzwania polega na tym, że te same obwody mózgu, które mają przyłapywać umysł na błądzeniu, zostają włączone do neuronalnej sieci, która wprawia umysł w dryf⁸. Czym się zajmują? Jak się wydaje, z przypadkowych strzępków myśli wypełniających błądzący umysł układają konkretne rozumowanie, np. J a k   m a m   z a p ł a c i ć   r a c h u n k i ? Takie myśli wymagają współpracy między obwodami odpowiadającymi za błądzenie umysłu a talentami organizacyjnymi obwodów wykonawczych⁹.

Błądzący umysł nie pozwala się przyłapać na gorącym uczynku — kiedy pogrążamy się w myślach, nie zdajemy sobie sprawy, że umysł zaczął dryfować. Uświadomienie sobie, że błądzimy myślami, uruchamia zmianę w aktywności mózgu; im silniejsza jest taka metaświadomość, tym mniej błądzenia myślami¹⁰. Skany aktywności mózgu pokazują, że z chwilą przyłapania własnych myśli na błądzeniu nasz akt metaświadomości obniża aktywność ośrodków wykonawczych oraz środkowych rejonów kory przedczołowej, jednak nie wyłącza ich całkowicie¹¹.

Życie współczesne docenia siedzenie w szkole albo w biurze i skupianie się na jednej rzeczy na raz — a taka postawa w stosunku do uwagi nie zawsze się sprawdzała na wczesnym etapie ludzkiej historii. Przeżycie w środowisku naturalnym — twierdzi część neurobiologów — mogło w kluczowych momentach zależeć od gwałtownego przerzucania uwagi i błyskawicznego, pozbawionego wątpliwości działania. To, co dzisiaj diagnozujemy jako zaburzenia uwagi, kiedyś mogło być odzwierciedleniem naturalnej różnorodności stylów skupiania uwagi, która mogła przynosić ewolucyjne korzyści i po dziś dzień pozostaje obecna w genetycznej puli ludzkości.

Jak już się przekonaliśmy, gdy stykamy się z umysłowym zadaniem wymagającym uwagi, np. trudnymi działaniami matematycznymi, osoby z zespołem zaburzeń uwagi (ADD) cechują się silniejszym błądzeniem umysłu i zwiększoną aktywnością w ośrodkach środkowej kory przedczołowej¹². Jednak w odpowiednich warunkach osoby z ADD potrafią być bardzo skupione i całkowicie pochłonięte wykonywaną czynnością. Takie warunki może częściej pojawiają się w pracowni artysty, na boisku do koszykówki czy giełdzie papierów wartościowych — tyle że nie w szkole.

Równy kurs

W dniu 12 grudnia 2012 roku (12.12.12), a więc w dniu, w którym pewna osobliwość kalendarza Majów miała według pogłosek zapowiadać koniec świata, zabraliśmy z żoną naszą wnuczkę do MoMA, nowojorskiego Muzeum Sztuki Nowoczesnej. Wnuczka ma talent artystyczny i bardzo się nastawiała na oglądanie zbiorów sławnego muzeum.

Wśród eksponatów, które nas przywitały od razu w pierwszej galerii, były dwa przemysłowych rozmiarów odkurzacze z trzema kółkami: nieskazitelnie czyste cylindry w równe prążki. Stały jeden nad drugim w prostopadłościennej gablocie z pleksiglasu, lśniąc w umieszczonym pod spodem świetle. Na wnuczce nie zrobiły wrażenia — chciała obejrzeć Gwiaździstą noc Van Gogha w galerii kilka pięter wyżej.

Dosłownie dzień wcześniej główny kustosz MoMa zorganizował spotkanie na temat „uwagi i rozproszenia”. W muzealnych ekspozycjach kluczem jest skupianie uwagi — ramy wokół dzieła sztuki oznajmiają, na co patrzeć. Pleksiglasowe kostki i neonowe świetlówki kierują uwagę t u t a j, na połyskujące odkurzacze, a odwracają ją od t a m, czyli innych rzeczy znajdujących się w galerii.

Dotarło to do mnie, kiedy wyszliśmy. Gdzieś pod boczną ścianą w ogromnym holu wejściowym zauważyłem nierówne stosy krzeseł czekających na ustawienie na muzealną imprezę. Obok z trudem dostrzegłem w ciemnym kącie jakiś sprzęt, pewnie odkurzacz. Nikt nie zwracał na niego najmniejszej uwagi.

Jednak nasza uwaga nie musi być zdana na łaskę i niełaskę ram nadanych otaczającej rzeczywistości; możemy wybrać, że przyjrzymy się odkurzaczowi stojącemu w ciemnym kącie, podobnie jak jasno oświetlonemu. Utrzymywanie równego kursu uwagi oznacza tryb funkcjonowania umysłu, w którym po prostu zauważamy wszystko, co się pojawia w świadomości, nie pozwalając niczemu nas rozproszyć ani ponieść. Wszystko przepływa przez nas.

Taką otwartość można zaobserwować w chwilach codzienności, np. stojąc w kolejce za kimś, kto bez końca przypomina sobie kolejne rzeczy do kupienia — gdy zamiast skupić się na irytacji i zastanawianiu, ile się przez to spóźnimy, po prostu pozwolimy sobie cieszyć się puszczaną w sklepie muzyką.

Emocjonalna reaktywność przełącza nas na inny tryb uwagi, w którym nasza rzeczywistość skupia się i kurczy do rozmiarów irytującej nas rzeczy.

Osoby mające trudność z utrzymaniem otwartej świadomości zazwyczaj zawieszają się na irytujących szczegółach, jak na przykład człowiek stojący przed nimi w kolejce do kontroli bezpieczeństwa na lotnisku, który się guzdrze z przygotowaniem bagażu do prześwietlenia — ktoś taki będzie to jeszcze przeżywać, czekając na otwarcie bramki do samolotu. Jednak otwarta świadomość jest odporna na takie uprowadzenie emocji — istnieje wyłącznie bogactwo chwili.

Jedną z miar mózgu, które pozwalają ocenić zdolność utrzymania otwartej świadomości, jest to, w jakim stopniu ktoś potrafi zauważać pojedyncze cyfry w strumieniu liter: S, K, O, E, 4, R, T, 2, H, P…

Jak się okazuje, wiele osób skupia uwagę na pierwszej liczbie (4) i przeocza drugą (2). W ich uwadze następuje tak jakby mrugnięcie. Za to osoby o silnej uwadze otwartej rejestrują również drugą cyfrę.

Ludzie, którzy potrafią utrzymać uwagę w takim otwartym trybie, zauważają więcej szczegółów z otoczenia. Nawet wśród lotniskowej krzątaniny zachowują świadomość, co się wokół nich dzieje, i nie zagłębiają się w pojedynczych szczegółach. W testach aktywności mózgu osoby o najwyższych wskaźnikach otwartej świadomości rejestrują większą niż inni liczbę szczegółów błyskających im przez chwilę przed oczami. Ich uwaga nie mruga¹³.

To wzbogacenie uwagi dotyczy również życia wewnętrznego — w otwartym trybie zauważamy znacznie więcej własnych uczuć, odczuć, myśli i wspomnień, niż kiedy jesteśmy skupieni choćby na odhaczaniu kolejnych pozycji z listy rzeczy do zrobienia lub bieganiu ze spotkania na spotkanie.

„Umiejętność zachowania otwartości uwagi przy stanie panoramicznej świadomości — pisze Davidson — łączy uwagę z opanowaniem, nie dając się wciągnąć oddolnemu myśleniu mimowolnemu, które łapie umysł w potrzask osądzania i reaktywności czy to negatywnej, czy pozytywnej”.

Zarazem umiejętność ta sprawia, że mniej błądzimy myślami. Chodzi o to — dodaje Davidson — żeby umieć skuteczniej błądzić myślami wtedy, kiedy chcemy, a nie na odwrót.

Przywracanie uwagi

William Falk, dziennikarz i redaktor tygodnika, przyznaje ze skruchą, że podczas rodzinnych wakacji w tropikach uświadomił sobie, że siedzi nad pracą, podczas gdy córka czeka, żeby z nim iść na plażę.

— Jeszcze całkiem niedawno — stwierdza Falk — byłoby to dla mnie nie do pomyślenia, żeby pracować na wakacjach. Pamiętam te cudowne dwutygodniowe wyjazdy, kiedy nie miałem kontaktu z szefami, pracownikami, a nawet znajomymi. Ale to było, zanim zacząłem podróżować ze smartfonem, iPadem i laptopem, zanim polubiłem życie w nieustającym strumieniu łączności i informacji¹⁴.

Pomyślmy o kognitywnym wysiłku, którego wymaga natłok informacji stanowiący nową normalność — o eksplozji e-maili, telefonów, tweetów, czatów i komentarzy o opiniach na temat innych opinii, z którym codziennie każemy się mierzyć naszym kognitywnym procesorom.

Ta wzmożona aktywność neuronalna dokłada napięć do wyzwań związanych z realizowaniem zadań. Decyzja, żeby się ostro skupić na jednej rzeczy, wymaga zmniejszenia skupienia na wielu innych. Umysł musi stoczyć walkę, żeby się oprzeć rzeczom ciągnącym go w różnych kierunkach i odróżnić ważne od nieistotnych. To wymaga kognitywnego wysiłku.

Ściśle skupiona uwaga — zupełnie jak przetrenowany mięsień — ulega zmęczeniu, kiedy ją wytężymy do granic kognitywnego wyczerpania. Przejawy umysłowego wyczerpania — spadek skuteczności, wzrost rozproszeń i nerwowości — oznaczają, że umysłowy wysiłek konieczny do utrzymania uwagi zużył glukozę dostarczającej neuronom energii.

Antidotum na wyczerpanie uwagi jest takie samo, jak na wyczerpanie fizyczne — odpoczynek. Ale jak dać odpocząć muskułowi umysłu?

Spróbuj przejść od wysiłku związanego z odgórną kontrolą uwagi mimowolnej do bardziej pasywnych, oddolnych czynności, np. robiąc sobie odprężającą przerwę w otoczeniu sprzyjającym odpoczynkowi. Najlepszym otoczeniem jest przyroda, twierdzi Stephen Kaplan z University of Michigan, który zaproponował własną „teorię odbudowy uwagi” (attention restoration theory)¹⁵.

Odbudowa uwagi następuje, kiedy odrywamy się z uwagi wymagającej wysiłku, w której umysł musi tłumić rozproszenia — odpuszczamy sobie i pozwalamy, żeby uwagę swobodnie przyciągały pojawiające się rzeczy. Jednak tylko niektóre rodzaje skupienia oddolnego (mimowolnego) pozwalają odbudować energię potrzebną do skupionej uwagi. Nie zapewni tego przeglądanie stron internetowych, gra w gry komputerowe czy odpisywanie na e-maile.

Dobrze jest regularnie oderwać się od wszystkich elektronicznych urządzeń; spokojny czas przywraca zdolność do uwagi i opanowania. Jednak takie oderwanie to tylko pierwszy krok. Ważne jest też to, co robimy potem. Spacer ulicami miasta — zauważa Kaplan — nadal wymaga zaangażowania uwagi: musimy znaleźć drogę w tłumie, unikać samochodów, ignorować trąbiące klaksony i szum odgłosów ulicy.

Za to spacer w parku czy lesie wymaga znacznie mniej uwagi. Możemy więc odbudowywać uwagę, spędzając czas na łonie natury — nawet kilka minut spaceru w parku czy innym miejscu pełnym fascynujących widoków, takich jak stłumione odcienie czerwieni w chmurach o zachodzie słońca czy trzepot skrzydeł motyla. Jak to ujmuje zespół Kaplana, angażują one oddolną, mimowolną uwagę „w skromnym stopniu”, pozwalając odgórnym obwodom uwagi dowolnej odbudować energię, przywrócić uważność i poprawić czynności kognitywne¹⁶.

Spacer po arboretum przyniesie lepsze skupienie po powrocie do zadań wymagających koncentracji niż spacer po centrum miasta¹⁷. Nawet siedzenie przy muralu przedstawiającym naturalną scenerię — zwłaszcza zawierającą wodę — jest lepsze niż kawiarnia na rogu ulicy¹⁸.

Jednak coś mnie zastanawia. Takie momenty pomagają wyłączyć intensywne skupienie, ale zarazem otwierają drogę dla stanu, w którym aktywne są neurony odpowiedzialne za domyślną aktywność spoczynkową, a więc dalsze zaprzątnięcie błądzącego umysłu. Żeby wyłączyć zaprzątnięty umysł, możemy zrobić kolejny krok i skupić się na czymś relaksującym.

Kluczem jest tu wciągające doświadczenie, któremu poświęcamy uwagę całkowitą, ale głównie bierną. Dzieje się tak, kiedy łagodnie pobudzamy systemy czuciowe, a te z kolei uspokajają ośrodki odpowiedzialne za wymagające wysiłku skupienie. Wystarczy do tego dowolne przyjemne doświadczenie, w którym możemy się zanurzyć bez reszty. Jak pamiętamy z badania nastrojów, aktywnością najsilniej skupiającą uwagę (i najprzyjemniejszą) jest uprawianie seksu.

Całkowite, pozytywne pochłonięcie wyłącza nasz wewnętrzny głos, nieprzerwany dialog z samym sobą, który nie ustaje nawet w chwilach spokoju. Na tym polega główny efekt niemal każdej praktyki kontemplacyjnej, w której skupiamy umysł na neutralnym przedmiocie, np. mantrze albo własnym oddechu.

Tradycyjny obraz idealnego miejsca na rekolekcje mieści w sobie wszystkie składniki niezbędne do odbudowania sił umysłu. Klasztory budowane z myślą o medytacji znajdują się zwykle w umożliwiającym relaks, cichym, naturalnym otoczeniu.

Nie trzeba zresztą posuwać się do skrajności. William Falk znalazł proste lekarstwo — oderwał się od pracy i poszedł pobawić się z córką w falującym morzu.

— Kiedy przewracałem się i pokrzykiwałem razem z córką w falach bijących o piasek, byłem całkowicie obecny w teraźniejszości. W pełni życia.

. Pytanie to zadano tysiącom ludzi przez aplikację na iPhone’a, która wysyła zapytanie w losowych momentach w ciągu dnia. Niemal przez połowę czasu umysły ludzi błąkały się z dala od czynności, którą się zajmowali. Autorami aplikacji byli dwaj psycholodzy z Uniwersytetu Harvarda, Matthew Killingsworth i Daniel Gilbert. Przestudiowali oni zgłoszenia od ponad 2250 Amerykanek i Amerykanów, żeby zbadać, jak często uczestnicy badania błądzą myślami i w jakim są nastroju. Patrz Matthew Killingsworth i Daniel Gilbert, A Wandering Mind Is an Unhappy Mind, „Science”, 12 listopada 2010 r., s. 932. [wróć]

. Stwierdzenie, że środkowa kora przedczołowa jest „siedliskiem jaźni” to pewne uproszczenie, ale wielu neurobiologów badających procesy kognitywne uznaje je za użyteczne. Bardziej złożona wersja „mnie”, czyli jaźń, potrzegana jest jako zjawisko wyłaniające się w wyniku aktywności wielu ośrodków neuronalnych, w tym środkowej kory przedczołowej. Patrz np. J. Smallwood i J.W. Schooler, The Restless Mind, „Psychological Bulletin” 132 (2006): 946–958. [wróć]

. Norman A.S. Farb i in., Attending to the Present: Mindfulness Meditation Reveals Distinct Neural Modes of Self-Reference, „Social Cognitive and Affective Neuroscience” 2 (2007): 313–322. [wróć]

. A przynajmniej tak to sobie wyobrażamy my, ludzie. [wróć]

. E.D. Reichle i in., Eye Movements During Mindless Reading, „Psychological Science” 21 (lipiec 2010): 1300–1310. [wróć]

. J. Smallwood i in., Going AWOL in the Brain — Mind Wandering Reduces Cortical Analysis of the Task Environment, „Journal of Cognitive Neuroscience” 20 nr 3 (marzec 2008): 458–469; J.W.Y. Kam i in., Slow Fluctuations in Attentional Control of Sensory Cortex, „Journal of Cognitive Neuroscience” 23 (2011): 460–470. [wróć]

. Cedric Galera, Mind Wandering and Driving: Responsibility Case-Control Study, „British Medical Journal”, publikacja internetowa 13 grudnia 2012 r., doi: 10.1136/bmj.e8105. [wróć]

. Oznacza to, że te obwody w mózgu nie zawsze działają w sposób opozycyjny. [wróć]

. K.D. Gerlach i in., Solving Future Problems: Default Network and Executive Activity Associated with Goal-Directed Mental Simulations, „Neuroimage” 55 (2011): 1816–1824. [wróć]

. I na odwrót, im mniej zauważamy, że nasze myśli zaczęły błądzić, tym silniejsza jest aktywność tych obszarów neuronalnych i tym silniej zakłócają one wykonywane zadanie. Co najmniej dwa obszary kory przedczołowej uczestniczące w tym myślowym meandrze odpowiadają właśnie za zauważanie odbiegających myśli: są to grzbietowo-boczna część kory przedczołowej oraz przednia część kory mózgowej obręczy. [wróć]

. Christoff i in., Experience Sampling During fMRI Reveals Default Network and Executive System Contributions to Mind Wandering. Uwaga techniczna: w tym eksperymencie do badania błądzących myśli zastosowano dziesięciosekundowy odcinek czasu; z punktu widzenia aktywności umysłu dziesięć sekund to dużo czasu. Dlatego wniosek, że zaangażowane zostają zarówno ośrodki wykonawcze, jak i ośrodki kory środkowej, może być zakwestionowany. Co więcej, autorzy zaznaczają, że ich wnioski opierają się na odwrotnym wnioskowaniu, czyli założeniu, że jeśli jakiś obszar mózgu uaktywnia się w trakcie mentalnego zadania, to musi stanowić neuronalną podstawę tego samego zadania. Przy wyższych operacjach kognitywnych może to nie być prawdą, ponieważ ten sam ośrodek może być aktywowany przez wiele bardzo różnych procesów umysłowych. Jeśli to ustalenie jest prawdziwe, jest ono wyzwaniem dla założenia, że neuronalne sieci aktywności domyślnej oraz funkcji wykonawczej zawsze działają w opozycji do siebie — czyli że kiedy jedna jest aktywna, druga pozostaje uśpiona. Może tak być w bardzo konkretnych operacjach umysłowych, np. intensywnym koncentrowaniu się na wykonywanym zadaniu. Jednak w wielu aspektach życia umysłowego pomocne może być łączenie podwyższonego skupienia z marzycielską otwartością — z pewnością pomaga ono zabić czas podczas długich podróży samochodem. Patrz też: M.D. Fox i in., The Human Brain Is Intrinsically Organized into Dynamic, Anticorrelated Functional Networks, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 102 (5 lipca 2005 r.): 9673–9678. [wróć]

. Catherine Fassbender, A Lack of Default Network Suppression Is Linked to Increased Distractibility in ADHD, „Brain Research” 1273 (2009): 114–128. [wróć]

. Ten test otwartej świadomości nazywa się testem attentional blink („mrugnięcia uwagi”). Patrz H.A. Slagter i in., Mental Training Affects Distribution of Limited Brain Resources, „PLoS Biology” 5 (2007): e138. [wróć]

. William Falk w: „The Week”, 10 sierpnia 2012 r., s. 3. [wróć]

. Stephen Kaplan, Meditation, Restoration, and the Management of Mental Fatigue, „Environment and Behavior” 33 nr 4 (lipiec 2001): 480–505, http://eab.sagepub.com/content/33/4/480. [wróć]

. Marc Berman, Jon Jonides i Stephen Kaplan, The Cognitive Benefits of Interacting with Nature, „Psychological Science” 19 nr 12 (2008): 1207–1212. [wróć]

. Tamże. [wróć]

. Gary Felsten, Where to Take a Study Break on the College Campus: An Attention Restoration Theory Perspective, „Journal of Environmental Psychology” 29 nr 1 (marzec 2009): 160–167. [wróć]

Część II

Samoświadomość

Część II

Samoświadomość

Rozdział 6

Wewnętrzny ster

Największym rywalem mojego położonego w Dolinie Kalifornijskiej liceum — w futbolu amerykańskim, koszykówce, debatach czy pod każdym innym względem — była szkoła w sąsiednim mieście przy autostradzie 99. Z czasem zaprzyjaźniłem się z jednym z tamtejszych uczniów.

W liceum kolega nie interesował się za bardzo nauką i mało brakowało, żeby nie zdał do następnej klasy. Okres dorastania upłynął mu na ranczu na obrzeżach miasta, gdzie wiele czasu spędzał w samotności, czytając książki science fiction i dłubiąc w hot rodach — sportowych przeróbkach starych fordów T i A, które były jego pasją. W tygodniu przed zakończeniem ostatniej klasy jadący z wielką prędkością samochód próbował go wyprzedzić, kiedy skręcał w lewo na podjazd przed własnym domem. Sportowy samochód kolegi został doszczętnie rozbity, a on sam omal nie zginął.

Kiedy wrócił do zdrowia, zapisał się na studium podyplomowe w miejscowym college’u i odkrył powołanie, które całkowicie przykuło jego uwagę i zmobilizowało jego twórcze talenty — reżyserię. Przeniósł się do szkoły filmowej. Jego studencki film zainteresował reżysera z Hollywood, który zaprosił go jako asystenta do udziału w swoim ulubionym projekcie, niskobudżetowym filmie.

To z kolei pomogło koledze znaleźć wytwórnię gotową wyłożyć pieniądze na film w jego reżyserii oraz dodatkowo na niskobudżetowy film do jego własnego scenariusza. Wytwórnia o mało nie skreśliła tego pierwszego filmu, zanim się w ogóle ukazał w kinach, jednak ostatecznie, ku powszechnemu zaskoczeniu, film zarobił więcej, niż się spodziewano.

Arbitralne cięcia i zmiany wprowadzone na etapie produkcji przez szefów wytwórni były gorzką lekcją dla kolegi, który niczego nie cenił sobie tak, jak twórczej kontroli nad filmem. Kiedy przyszła kolej na film do jego własnego scenariusza, dostał standardową ofertę z dużej hollywoodzkiej wytwórni — wytwórnia wyłoży pieniądze na sfinansowanie filmu i zastrzega sobie prawo do wprowadzenia zmian przed premierą. Odrzucił jednak ofertę — artystyczna integralność dzieła była dla niego najważniejsza.

Kolega „kupił” sobie kreatywną kontrolę w ten sposób, że pracował na własną rękę i włożył w swój drugi film każdy grosz zarobiony na pierwszym. Gdy film był na ukończeniu, pieniądze się skończyły. Starał się o kredyt, ale jeden bank za drugim mu odmawiał. Projekt ocaliła dopiero udzielona w ostatniej chwili pożyczka, którą wybłagał w dziesiątym banku.

Film nosił tytuł Gwiezdne wojny.

Upór George’a Lucasa, żeby zachować twórczą kontrolę pomimo związanej z tym finansowej szarpaniny, był oznaką jego wielkiej twórczej uczciwości — a przy tym, jak wie cały świat, okazał się bardzo lukratywną decyzją biznesową. Jednak za decyzją nie stała pogoń za pieniędzmi; prawa pokrewne w tamtych czasach oznaczały sprzedaż plakatów i T-shirtów, co zapewniało znikomy przychód. Wówczas każdy, kto znał branżę filmową, ostrzegał George’a przed działaniem na własną rękę.

Taka decyzja wymaga ogromnego zaufania do własnych przewodnich wartości. Co daje ludziom tak silny wewnętrzny kompas, co jest dla nich Gwiazdą Polarną, która prowadzi ich przez życie zgodnie z tym, co dyktują ich najgłębsze cele i wartości?

Kluczem jest samoświadomość, a szczególnie trafność odczytywania wewnętrznych wskazówek, których dyskretnie udziela nam ciało. Subtelne reakcje fizjologiczne są odzwierciedleniem sumy doświadczeń, którymi dysponujemy.

Zasady podejmowania decyzji oparte na doświadczeniu życiowym mieszczą się w podkorowych sieciach neuronów, które zbierają, przechowują i stosują algorytmy z każdego zdarzenia w naszym życiu — tworzą nasz wewnętrzny ster¹. Mózg przechowuje nasze najgłębsze poczucie sensu i celu właśnie w obszarach podkorowych, które są słabo połączone z obszarami kory odpowiedzialnymi za mowę, za to mają silne połączenia z trzewiami. Dlatego wartości — dobro i zło — wyczuwamy intuicyjnie w głębi ciała (po angielsku mówimy gut feeling — „przeczucie z głębi brzucha”), a następnie na własny użytek ubieramy te uczucia w słowa.

Dlatego też samoświadomość stanowi niezbędne ognisko uwagi, które pozwala nam się dostroić do nikłych wewnętrznych szeptów mogących nas prowadzić przez życie. Jak się przekonamy, ten wewnętrzny radar jest kluczem do zarządzania wszystkim, co robimy — oraz, co równie istotne, czego n i e   r o b i m y. Ten wewnętrzny mechanizm kontrolny decyduje o różnicy pomiędzy życiem przeżytym dobrze a zmarnowanym.

Czy wiesz, kiedy czujesz szczęście?

Naukowy test sprawdzający, czy zwierzę posiada samoświadomość, jest w teorii prosty — wystarczy namalować zwierzęciu znak na pysku, przystawić mu lustro i patrzeć, czy jego działania wskazują na świadomość, że pysk z namalowanym znakiem stanowi odbicie jego własnego pyska.

W rzeczywistości taki test samoświadomości u słoni nie jest wcale prosty — chociażby dlatego, że trzeba zbudować słonioodporne lustro. Można spróbować wykonać kwadratowe lustro z akrylowej płyty o wysokości dwóch i pół metra, przyklejonej do sklejki umieszczonej na stalowej ramie i przykręconej do betonowej ściany wybiegu dla słoni.

Tak właśnie zrobili badacze w ogrodzie zoologicznym w Bronksie, gdzie Happy, trzydziestoczteroletnia słonica azjatycka, mieszka z dwiema równie zwalistymi towarzyszkami, Maxine i Patty. Badacze przez kilka dni pozwalali słoniom oswajać się z lustrem. Następnie malowali jednemu ze słoni duży biały krzyżyk na głowie, żeby się przekonać, czy zwierzę uświadomi sobie, że znak znajduje się na jego własnej głowie, co byłoby oznaką samoświadomości.

A jednak to nie koniec komplikacji związanych z badaniem słoni. Słonie dbają o higienę za pomocą błotnych kąpieli i posypywania się piachem podrzucanym trąbą. Dlatego mają na skórze wiele różnych obcych ciał, przez co rzeczy, które ludzie uznaliby za wyraźny znak, dla słonia mogą być nieistotnym szczegółem, jednym z wielu przyczepionych do skóry. I rzeczywiście — Maxine i Patty nie zwróciły na krzyżyk żadnej uwagi.

Jednak kiedy duży biały krzyżyk namalowano na głowie Happy, słonica podeszła do lustra, przez dziesięć sekund przyglądała się sobie, po czym odeszła — podobnie jak człowiek, który chwilę przegląda się w lustrze, zanim zabierze się do codziennych obowiązków. Następnie Happy wielokrotnie dotykała się po krzyżyku wrażliwą końcówką trąby, co sugeruje samoświadomość.

Test ten zdała tylko bardzo wąska grupa zwierząt: niektóre gatunki małp człekokształtnych, w tym szympansy, oraz delfiny (dla których przygotowano podwodną wersję testu). Podobnie jak słonie, gatunki te zaliczają się do nielicznych zwierząt posiadających w mózgu klasę neuronów, będących zdaniem niektórych neurobiologów wymogiem dla samoświadomości. Te wrzecionowate komórki, nazywane neuronami von Economo, od nazwiska ich odkrywcy (w skrócie neuronami VEN), bywają nawet dwa razy większe od zwykłych neuronów i mają mniej odgałęzień łączących je z innymi komórkami (za to odgałęzienia są znacznie dłuższe)².

Wrzecionowaty kształt daje im wyjątkową przewagę nad innymi rodzajami neuronów — wysyłane przez nie sygnały podróżują szybciej i docierają dalej. Znajdują się głównie w obszarach łączących ośrodek wykonawczy mózgu z ośrodkami emocjonalnymi, co czyni z nich osobisty radar. Obszary te rozświetlają się, kiedy patrzymy na własne odbicie w lustrze. Neurobiolodzy uważają je za element obwodów neuronalnych, które na każdym szczeblu odpowiadają za nasze poczucie jaźni — od „to jestem ja” aż po „tak się teraz czuję” i osobistą tożsamość.

Mózgowa mapa ciała

Po otrzymaniu diagnozy raka trzustki, który za kilka lat odebrał mu życie, Steve Jobs wygłosił bardzo osobistą przemowę do absolwentów Stanford University. Jego rada: „Nie pozwól, żeby głosy innych zagłuszyły twój głos wewnętrzny. I co najważniejsze, miej odwagę iść za własnym sercem i intuicją. One w jakiś sposób wiedzą z góry, kim chcesz zostać naprawdę”³.

Ale jak usłyszeć ten „głos wewnętrzny” i poznać to, co już wiedzą twoje serce i intuicja? Musisz się zdać na sygnały własnego ciała.

Może wpadł ci kiedyś w oko dziwny rysunek ludzkiego ciała, który ukazuje połączenia kory somatosensorycznej, śledzącej wrażenia rejestrowane w różnych obszarach skóry: ludzik ten ma małą główkę, za to wielkich rozmiarów wargi i język, maleńkie ramiona i olbrzymie palce — rysunek ten ma oddawać proporcje w unerwieniu poszczególnych części ciała.

Organy wewnętrzne są w podobny sposób monitorowane przez wyspę, strukturę skrytą za płatem czołowym mózgu. Wyspa odwzorowuje nasze wnętrzności dzięki neuronom, które ją łączą z jelitami, sercem, wątrobą, płucami, genitaliami — każdy narząd ma w niej własne konkretne miejsce. Dzięki temu wyspa może działać jako ośrodek kontroli funkcjonowania narządów, wysyłając sygnały sercu, żeby biło wolniej, czy płucom, żeby zaczerpnęły głębiej oddech.

Uwaga zwrócona do wewnątrz ku dowolnej części ciała podnosi wrażliwość wyspy na konkretny obszar, na którym się skupiamy.

Skup się na biciu serca, a wyspa zwiększy aktywność neuronów w odpowiednim obwodzie. To, na ile ktoś umie wyczuć własne bicie serca, jest wręcz standardową metodą pomiaru samoświadomości. Im lepiej ktoś sobie z tym radzi, tym większą ma wyspę⁴.

Wyspa dostraja nas nie tylko do wewnętrznych narządów; od niej zależy też nasze samopoczucie⁵. Osoby nieświadome własnych emocji (a także — co, jak się przekonamy, dość istotne — uczuć innych) wykazują ospałą aktywność wyspy w porównaniu ze znaczną aktywacją u ludzi wsłuchanych w wewnętrzne życie emocjonalne. W skrajnym punkcie znajdują się osoby z aleksytymią, które zwyczajnie nie wiedzą, co czują, ani nie potrafią sobie wyobrazić, co może czuć ktoś inny⁶.

Nasze „wewnętrzne przeczucia” (gut feelings) to komunikaty biegnące z wyspy i innych układów oddolnych, które upraszczają nam życiowe decyzje, kierując uwagę ku lepszym opcjom. Im lepiej odczytujemy te wiadomości, tym lepszą mamy intuicję.

Przypomnijmy sobie ukłucie niepokoju, które czasem czujemy, kiedy podejrzewamy, że zapomnieliśmy spakować coś ważnego przed długim wyjazdem. Pewna maratonka opowiedziała mi kiedyś, jak jechała na bieg do oddalonego o ponad sześćset kilometrów miasta. Poczuła to ukłucie — i zignorowała je. Kiedy jednak jechała autostradą, ukłucie cały czas wracało. Wreszcie uświadomiła sobie, co ją tak męczy — zapomniała butów!

Sytuację uratowały szybkie zakupy tuż przed zamknięciem centrum handlowego. Jednak nowe buty były innej marki.

— W życiu nie byłam tak obolała! — powiedziała mi.

Takie cielesne odczucia, które wskazują, czy dany wybór będzie dobry, czy zły, neurobiolog Antonio Damasio nazywa m a r k e r a m i   s o m a t y c z n y m i⁷. Oddolne obwody mózgu sygnalizują swoje wnioski za pomocą „wewnętrznej intuicji” (gut feeling), często na długo zanim odgórne obwody dojdą do swoich przemyślanych decyzji.

Kluczową rolę w tych obwodach odgrywa brzusznośrodkowa kora przedczołowa, która kieruje naszym procesem decyzyjnym w chwilach, kiedy stajemy przed najbardziej złożonymi decyzjami życiowymi, takimi jak wybór małżonka czy zakup domu. Takich wyborów nie da się podjąć w drodze chłodnej, racjonalnej analizy. Znacznie lepiej dokonać symulacji tego, co poczujemy, wybierając A zamiast B. Ten obszar mózgu działa jako nasz wewnętrzny ster.

Samoświadomość zawiera dwa silne strumienie: samoświadomość ogólną, która tworzy narracje dotyczące naszej przeszłości i przyszłości, oraz teraźniejszą, która wprowadza nas bezpośrednio w chwilę obecną. Jak widzieliśmy, samoświadomość ogólna łączy doświadczenia doznawane w różnym czasie, tymczasem teraźniejsza istnieje wyłącznie w surowej, nieprzetworzonej aktualności.

Samoświadomość teraźniejsza — najbardziej intymne poczucie własnej jaźni — jest odzwierciedleniem pojedynczych wrażeń zmysłowych, szczególnie stanów cielesnych. Buduje ona wrażenia na podstawie mózgowej mapy ciała odwzorowanej w wyspie⁸.

Takie wewnętrzne sygnały są wewnętrznymi przewodnikami, które pomagają nam na wielu poziomach — od prowadzenia życia zgodnego z przewodnimi wartościami aż po pamiętanie, żeby zabrać buty do biegania.

Jak opowiedziała mi artystka, która przez długie lata występowała w słynnym Cirque du Soleil, artyści z Cirque przygotowujący swoje trudne i wyczerpujące numery dążą do czegoś, co nazwała „perfekcyjnym treningiem”, w którym fizyczne prawa ruchu i zasady biomechaniki łączą się z wyczuciem czasu, kąta i prędkości, aby „częściej udawał się ruch perfekcyjny — bo nie da się osiągnąć perfekcji za każdym razem”.

Skąd artyści wiedzą, że zbliżyli się do perfekcji? „Bo masz to poczucie. Wiesz w stawach, zanim się dowiesz w głowie”.

. Technika zwana „fokusowaniem” (focusing) pokazuje, jak czerpać z tej ogromnej, istniejącej poza świadomością mądrości całego życia dzięki wyczuwaniu subtelnych zmian w naszych uczuciach. Patrz Eugene Gendlin, Focusing (Nowy Jork: Bantam, 1981). [wróć]

. John Allman, The von Economo Neurons in the Frontoinsular and Anterior Cingulate Cortex, „Annals of the New York Academy of Sciences” 1225 (2011): 59–71. [wróć]

. Lev Grossman i Harry McCracken, The Inventor of the Future, „Time”, 17 października 2011 r., s. 44. [wróć]

. A.D. Craig, How Do You Feel? Interoception: The Sense of the Physiological Condition of the Body, „Nature Reviews Neuroscience” 3 (2002): 655–666. [wróć]

. Arthur D. Craig, How Do You Feel — Now? The Anterior Insula and Human Awareness, „Nature Reviews Neuroscience” 10 nr 1 (styczeń 2009): 59–70. [wróć]

. G. Bird i in., Empathic Brain Responses in Insula Are Modulated by Levels of Alexithymia but Not Autism, „Brain” 133 (2010): 1515–1525. [wróć]

. Markery somatyczne: obwody mieszczące się m.in. w prawej części somatosensorycznej kory wyspowej i ciele migdałowatym. Antonio Damasio, The Feeling of What Happens (Nowy Jork: Harcourt, 1999). [wróć]

. Farb i in., „Attending to the Present”. [wróć]

Rozdział 7

Widzieć siebie tak, jak nas widzą inni

— Mamy zasadę, że „Chamom wstęp wzbroniony”, ale nasz dyrektor do spraw technologii to cham — wyznała mi dyrektorka pracująca w kalifornijskim inkubatorze firm z sektora nowoczesnych technologii. — W zarządzaniu jest świetny, ale jest tyranem, celowo ignoruje osoby, których nie lubi, i faworyzuje innych. Ma zerową samoświadomość — dodaje. — Po prostu nie uświadamia sobie, kiedy się zachowuje jak tyran. Gdy zwracasz mu uwagę, że znowu tak postąpił, zrzuca winę na innych, złości się albo uznaje, że to ty jesteś problemem.

Dyrektor zarządzający tej samej firmy powiedział mi jakiś czas później:

— Pracował u nas jeszcze przez jakieś trzy miesiące i w końcu musieliśmy go zwolnić. Nie umiał się zmienić, to był tyran, i nawet nie zdawał sobie z tego sprawy.

Niestety aż za często jest tak, że kiedy tracimy panowanie nad sobą i odruchowo przechodzimy na gorszy model postępowania, nawet sobie tego nie uświadamiamy. Jeśli nikt nie zwróci nam uwagi, tak już zostaje.

Jednym z niezawodnych testów samoświadomości jest ocena „360 stopni”, w której każdy musi dokonać samooceny pod kątem różnych konkretnych cech albo zachowań. Te wyniki porównuje się z ocenami kilkunastu osób, które oceniają cię w tej samej skali. Wybiera się do tego osoby, które cię dobrze znają i których osąd szanujesz — ich oceny są anonimowe, żeby zapewnić szczerość. Rozziew pomiędzy tym, jak postrzegasz siebie, a jak oceniają cię inni, to jedno z najlepszych możliwych oszacowań twojej własnej samoświadomości.

Istnieje intrygujący związek pomiędzy samoświadomością a władzą — rozbieżności między samooceną a oceną przez innych są stosunkowo rzadkie u pracowników niższego szczebla, jednak im wyższe stanowisko, tym rozbieżności są większe¹. Samoświadomość zdaje się maleć w miarę wspinania się po szczeblach organizacyjnej hierarchii.

Jedna teoria — rozbieżność rośnie, bo im ktoś jest wyżej w strukturach organizacji, tym mniejszy staje się krąg osób mających chęć (albo odwagę), żeby uczciwie rozmawiać o dziwactwach tej osoby. Do tego niektórzy idą w zaparte, nie chcąc przyjąć swoich braków do wiadomości, albo w ogóle ich nie widzą.

Niezależnie od przyczyn, liderzy pozbawieni samoświadomości postrzegają siebie samych jako osoby o wiele bardziej skuteczne od podwładnych. Brak samoświadomości zaślepia i ogłupia. Wystarczy pomyśleć o serialu Biuro.

Ocena 360 stopni wykorzystuje siłę widzenia siebie cudzymi oczami, która jest jedną ze ścieżek do samoświadomości. Szkocki poeta Robert Burns chwalił ją w wierszu:

Oh that the gods - O, gdyby tak bogowie

The gift would gi’e us - Dar nam dali cenny

To see ourselves - Byśmy tak siebie widzeli

As others see us. - Niczym oczami innych.

Bardziej sardoniczny pogląd wygłosił inny poeta, W.H. Auden, który zauważył, że „żeby móc kochać siebie samego”, tworzymy w umyśle własny pozytywny obraz, wybiórczo zapominając o tym wszystkim, co źle o nas świadczy, i pamiętając o tym, co nam schlebia. A także — dodał — to samo robimy z obrazem, który próbujemy tworzyć „w umysłach innych, żeby nas kochali”.

Filozof George Santayana odwraca tę obserwację, zauważając, że to, co myślą o nas inni, nie miałoby znaczenia — gdyby nie to, że kiedy się tego dowiemy, „dogłębnie zabarwia to nasze myślenie o sobie”. Filozofowie społeczni nazywają ten lustrzany efekt „jaźnią odzwierciedloną”, czyli wyobrażeniem o tym, jak odbierają nas inni.

Według tego poglądu poczucie własnego „ja” bierze początek w interakcjach społecznych; inni są dla nas lustrami, które nam ukazują własny obraz. Pogląd ten streszczono w haśle „Jestem tym, czym ty myślisz, że jestem”.

W cudzych oczach — i uszach

Życie nie daje nam wielu szans, żeby zobaczyć siebie takimi, jakimi naprawdę widzą nas inni. Może dlatego jednymi z najpopularniejszych zajęć w Harvard Business School są zajęcia o nazwie „Rozwój autentycznego przywództwa” (Authentic Leadership Development), prowadzone przez Billa George’a. Za każdym razem zapisuje się na nie nadkomplet studentów (tak samo jest z podobnymi zajęciami na studiach biznesowych Stanford University).

— Nie wiemy, kim jesteśmy, dopóki nie posłuchamy, jak sami opowiadamy historię własnego życia zaufanej osobie — wyjaśnił mi George.

Żeby ułatwić studentom podniesienie samoświadomości, George stworzył grupy, które nazywa „True North Groups”, czyli „grupami kierunku północnego” — kierunku geograficznego symbolizującego odnalezienie wewnętrznego kompasu i kluczowych wartości. Na jego zajęciach studenci mogą uczestniczyć w takiej właśnie grupie.

Zasada jego grup mówi, że samowiedza zaczyna się od odsłonięcia samego siebie.

Grupę może stworzyć każdy. Grupy są tak samo otwarte i intymne jak w terapii uzależnień — może nawet bardziej. Jak mówi George, ich spotkania to „bezpieczne miejsce, gdzie członkowie mogą rozmawiać o osobistych problemach, których nie mogą poruszyć gdzie indziej — często nawet z najbliższymi członkami rodziny”².

Nie chodzi tylko o widzenie siebie tak, jak nas widzą nas inni. Można także usłyszeć siebie tak, jak nas słyszą inni — a tego nie umiemy.

W czasopiśmie naukowym „Surgery” ukazał się artykuł o badaniu, w którym poddawano ocenie ton głosu chirurgów na podstawie dziesięciosekundowych urywków nagrań ich rozmów z pacjentami³. Połowa chirurgów, których głosy poddano ocenie, zetknęła się z oskarżeniami o błędy lekarskie, pozostali nie. Tych, których w przeszłości pozywano za błędy, znacznie częściej uznano po tonie głosu za osoby władcze i nieczułe.

Chirurdzy więcej niż inni lekarze rozmawiają z pacjentami, wyjaśniając im techniczne szczegóły oraz największe zagrożenia związane z operacją. Są to trudne rozmowy, które mogą wprawić pacjenta w stan dużego lęku i podwyższonej czujności na sygnały emocjonalne.

Kiedy pacjent słucha chirurga, który wyjaśnia szczegóły techniczne i budzące lęk potencjalne zagrożenia, radar w mózgu wyczuwający groźby przełącza się w stan podwyższonej czujności, szukając sygnałów i wskazówek, by ocenić prawdopodobieństwo, że wszystko się skończy bezpiecznie. Ta podwyższona wrażliwość może wyjaśniać, dlaczego empatia i troska — a właściwie ich brak — w tonie głosu chirurga pozwala często przewidzieć, czy zostanie pozwany za błąd w sztuce, kiedy coś pójdzie nie tak.

Akustyczne właściwości czaszki sprawiają, że brzmienie głosu we własnych uszach bardzo się różni od tego, co słyszą inni. Jednak ton głosu ma ogromne znaczenie dla wpływu, jaki wywierają nasze słowa. Badania wykazały, że osoba, która otrzymuje negatywny komentarz na swój temat przekazany ciepłym i wspierającym tonem głosu, mimo to wychodzi ze spotkania z pozytywnymi uczuciami. Za to kiedy pozytywne uwagi przekazuje się jej zimnym, zdystansowanym tonem, czuje się źle pomimo dobrych wiadomości⁴.

Artykuł w „Surgery” proponuje jako rozwiązanie, żeby chirurgom puszczać nagrania ich rozmów z pacjentami, żeby mogli posłuchać brzmienia własnego głosu, oraz uczyć ich tonu komunikującego empatię i troskę — żeby usłyszeli samych siebie tak, jak ich słyszą inni.

Myślenie stadne — ten sam martwy punkt u wszystkich

Po katastrofalnej zapaści narzędzi inwestycyjnych zawierających instrumenty pochodne oparte na kredytach subprime ukazał się wywiad z finansistą, którego praca polegała właśnie na tworzeniu takich instrumentów pochodnych. Mówił o tym, że jego rutynowa praca polegała na dzieleniu ogromnych portfeli kredytów subprime między trzy transze: najlepsze z najgorszych, niezbyt dobre oraz najgorsze z najgorszych. Następnie każdą z transz dzielił jeszcze na trzy i z każdej tworzył inwestycyjne instrumenty pochodne.

— Ale kto chciałby je kupić? — zapytano go.

— Idioci — odpowiedział.

Oczywiście w instrumenty pochodne inwestowali ludzie z pozoru bardzo inteligentni, którzy ignorowali sygnały, że ich inwestycje nie są warte ryzyka, a podkreślali to wszystko, co mogło potwierdzać ich decyzję. Kiedy taka skłonność do ignorowania niewygodnych danych rozszerza się na całą grupę pozostającą pod wpływem tego samego złudzenia, przeradza się w myślenie stadne (groupthink). Niepisana potrzeba chronienia cenionej opinii (poprzez lekceważenie istotnych danych, które mogłyby ją podważać) powoduje martwe punkty w polu widzenia wszystkich członków grupy, co prowadzi do złych decyzji.

Klasycznym przykładem jest grono najściślejszych współpracowników prezydenta George’a W. Busha i ich decyzja o inwazji na Irak z powodu wyimaginowanej „broni masowego rażenia”. Innym są kręgi finansistów, którzy doprowadzili do rynkowego kataklizmu przez instrumenty pochodne oparte na kredytach hipotecznych. Oba przypadki katastrofalnego w skutkach myślenia stadnego wiązały się z odizolowanymi grupami decydentów, którzy wpadli w śmiertelny korkociąg samopotwierdzenia, bo nie zadawali sobie właściwych pytań lub ignorowali sprzeczne dane.

Czynności poznawcze rozkładają się pomiędzy członków sieci i grup — niektórzy są specjalistami w jednej dziedzinie, inni ich uzupełniają atutami z innego obszaru. Najlepsze decyzje podejmuje się wtedy, kiedy informacja swobodnie dopływa do grupy i krąży pomiędzy jej członkami. Tymczasem myślenie stadne zaczyna się od niewypowiedzianego założenia: W i e m y   w s z y s t k o ,   c o   t r z e b a.

Pewna firma zarządzająca inwestycjami bogatych klientów prywatnych przekazała Danielowi Kahnemanowi prawdziwy skarb — wyniki inwestycyjne dwudziestu pięciu doradców finansowych z okresu ośmiu lat. Analizując dane, Kahneman stwierdził, że pomiędzy wynikami doradców w poszczególnych latach nie ma żadnego związku — innymi słowy, żaden z doradców zarządzających pieniędzmi klientów nie osiągał regularnie lepszych wyników niż pozostali. Ich wyniki nie różniły się od losowych.

Mimo to każdy zachowywał się tak, jakby z jego pracą łączyły się szczególne umiejętności, a osoby, które osiągały najlepsze wyniki, co roku dostawały wysokie premie. Kahneman wziął wyniki i poszedł na kolację z kierownictwem firmy, aby poinformować, że „ich firma nagradza szczęście tak, jakby było kwestią umiejętności”.

Powinna to być wiadomość szokująca. Jednak dyrektorzy spokojnie jedli dalej kolację i — jak mówi Kahneman — „nie mam wątpliwości, że nasze ustalenia i płynące z nich wnioski szybko zostały zamiecione pod dywan, a życie w firmie dalej popłynęło starym tokiem”⁵.

Wyniki podważyły złudzenie umiejętności, które pozostaje głęboko zakorzenione w kulturze branży finansowej. Jednak „fakty podważające tak podstawowe założenia — a więc będące zagrożeniem dla zarobków i własnego wizerunku osób pracujących w branży — po prostu nie zostają przyswojone” — dodaje Kahneman.

Jeszcze w latach sześćdziesiątych, kiedy na południu Stanów Zjednoczonych wrzał ruch na rzecz praw obywatelskich, dołączyłem w swoim rodzinnym mieście w Kalifornii do pikiety przed miejscowym sklepem spożywczym, w którym nie zatrudniano wtedy Afroamerykanów. Jednak dopiero po latach, kiedy usłyszałem o pracy Johna Ogbu, nigeryjskiego antropologa pracującego wtedy na University of California w Berkeley, który przyjechał do mojego miasta, aby badać coś, co nazywał jego „systemem kastowym” — uświadomiłem sobie, że owszem, i s t n i e j e u nas system kastowy, pewnego rodzaju rzeczywista segregacja⁶. Niemal wszyscy uczniowie w moim liceum byli biali, z niewielką domieszką Azjatów i Latynosów; inne miało głównie czarnoskórych uczniów i trochę Latynosów; trzecie było mieszane. Nigdy wcześniej się nad tym nie zastanawiałem.

W przypadku pikiety przed sklepem widziałem bez trudu j e g o udział w dyskryminacji — jednak pozostawałem ślepy na szerszy system, w który sam byłem wplątany, czyli ogólną drabinę społeczną wpisaną (wówczas) w to, gdzie kto mieszka, a zatem gdzie chodzi do szkoły. Nierówności społeczne wtapiają się w tło i przyzwyczajamy się do nich, zamiast zwracać na nie uwagę. Trzeba wysiłku, żeby z powrotem przerzucić na nie zbiorową uwagę.

Wydaje się, że takie samooszukiwanie jest uniwersalną cechą uwagi. Kiedy na przykład poproszono kierowców o ocenę własnych umiejętności za kółkiem, około trzech czwartych uznało, że są ponadprzeciętne. O dziwo osoby, które wcześniej uczestniczyły w kolizji drogowej, c z ę ś c i e j uważały się za lepszych kierowców niż osoby z czystą kartoteką wypadków.

Co jeszcze dziwniejsze, ludzie na ogół sądzą, że mniej od innych przeceniają własne możliwości. Taka przesadna samoocena jest jednym z przykładów „efektu ponadprzeciętności”, który dotyczy właściwie każdej pozytywnej cechy — od kompetencji i kreatywności aż po uczciwość i życzliwość.

Te fakty z fascynującej książki Kahnemana Pułapki myślenia przeczytałem w samolocie lecącym z Bostonu do Londynu. Kiedy samolot lądował, rozmawiałem z pasażerem po drugiej stronie korytarza, który zezował na okładkę. Powiedział, że zamierza przeczytać tę książkę, i wspomniał, że zajmuje się inwestowaniem pieniędzy zamożnych osób.

Kiedy samolot kołował po długim pasie i płycie lotniska Heathrow, streściłem mu najważniejsze punkty, w tym historię firmy finansowej, z której wynika, że w jego branży nagradza się szczęście tak, jakby było kwestią umiejętności.

— No to — odpowiedział, wzruszając ramionami — chyba już nie muszę jej czytać.

Kiedy Kahneman przedstawił wyniki analizy maklerom inwestycyjnym, których wyniki badał, zareagowali taką samą obojętnością. „Umysł nie jest w stanie ich strawić” — pisze Kahneman o tego rodzaju niepokojących danych.

W tym przypadku potrzeba autorefleksji poznawczej — świadomości własnego braku świadomości — żeby wydobyć na światło dzienne to, co grupa badana przez Kahnemana pogrzebała w grobie obojętności lub wyparcia. Jasność zaczyna się od uświadomienia sobie, czego nie zauważamy — a nawet nie zauważamy, że ich nie zauważamy.

Inteligentne podejście do ryzyka opiera się na szerokim, zachłannym gromadzeniu danych, które następnie badamy intuicyjną reakcją; decyzje idiotyczne opierają się na zbyt wąskiej liczbie danych. Szczere komentarze osób, które darzymy zaufaniem i szacunkiem, są źródłem samoświadomości pomagającym ustrzec się przed tendencyjnym odbiorem informacji albo wątpliwymi założeniami. Inne antidotum na stadne myślenie — rozszerzyć strefę kontaktów poza własną strefę komfortu i chronić się przed grupową izolacją dzięki licznym doradcom, którzy pomogą ci zachować uczciwość, waląc prawdę prosto w oczy.

Inteligentne podejście do dywersyfikacji wychodzi poza równowagę płci czy grup etnicznych — wymaga utrzymania wielu klientów, konsumentów, grup wiekowych oraz wszelkich innych osób, które mogą przedstawić nową perspektywę.

— Kiedy dopiero zaczynaliśmy, padły nam serwery — opowiada dyrektor firmy zajmującej się przetwarzaniem danych w chmurze. — Konkurencja nas monitorowała, więc momentalnie posypały się telefony od dziennikarzy chcących się dowiedzieć, co się dzieje. Nie odbieraliśmy telefonów, bo nie wiedzieliśmy, co powiedzieć. Wtedy jeden z pracowników, który kiedyś pracował jako dziennikarz, wpadł na kreatywne rozwiązanie, żeby stworzyć stronę „Trust Cloud”, na której zupełnie otwarcie pisalibyśmy, co się dzieje z serwerem: na czym polega problem, jak próbujemy go naprawić, wszystko.

Takie myślenie było obce większości dyrektorów firmy; pochodzili z firm z sektora technologicznego, gdzie chlebem powszednim była zaostrzona tajność. Niekwestionowane założenie, że problemy trzeba zachować dla siebie, było potencjalnie ziarnem stadnego myślenia.

— Ale kiedy przeszliśmy na przejrzystość — mówi dyrektor — problem zniknął. Klienci mieli pewność, że wiedzą, co się dzieje, a dziennikarze przestali dzwonić.

— Słońce — zauważył Felix Frankfurter, sędzia Sądu Najwyższego USA — jest najlepszym środkiem dezynfekującym.

. Patrz: Fabio Sala, Executive Blindspots: Discrepancies Between Self-Other Ratings, „Journal of Consulting Psychology: Research and Practice” 54 nr 4 (2003): 222–229. [wróć]

. Bill George i Doug Baker, True North Groups (San Francisco: Berrett-Koehler, 2011), s. 28. [wróć]

. Nalini Ambady i in., Surgeon’s Tone of Voice: A Clue to Malpractice History, „Surgery” 132 nr 1 (2002): 5–9. [wróć]

. Michael J. Newcombe i Neal M. Ashkanasy, The Role of Affective Congruence in Perceptions of Leaders: An Experimental Study, „Leadership Quarterly” 13 nr 5 (2002): 601–604. [wróć]

. Kahneman, Pułapki myślenia. [wróć]

. John U. Ogbu, Minority Education and Caste: The American System in Cross-Cultural Perspective (Nowy Jork: Academic, 1978). [wróć]

Rozdział 8

Przepis na samokontrolę

Kiedy synowie mieli po dwa lata i wpadali w złość, czasami używałem rozproszeń, żeby ich uspokoić: „Zobacz, ptaszek leci”, albo w dowolnej sytuacji pytałem z entuzjazmem: „A co to?”, wskazując palcem albo spojrzeniem, żeby zwrócić ich uwagę w kierunku tej czy innej rzeczy.

Uwaga jest regulatorem emocji. Ta sztuczka wykorzystuje wybiórczą uwagę, żeby uspokoić ciało migdałowate znajdujące się w stanie poruszenia. Dopóki malec skupia wzrok na interesującym go przedmiocie, złość słabnie; gdy przedmiot przestanie go ciekawić, a sieci neuronalne w ciele migdałowatym nadal trwają w stanie podenerwowania, złość wraca z całą mocą¹. Sztuka oczywiście polega na tym, żeby dziecko zaintrygować na tak długo, aż uspokoi się ciało migdałowate.

Kiedy niemowlę uczy się samo wykonywać manewr z odwróceniem uwagi, nabywa jednej z pierwszych w życiu umiejętności dotyczących samoregulacji emocjonalnej — umiejętności, która będzie miała niezmiernie ważne znaczenie dla losów dziecka, czyli zarządzania niesfornym ciałem migdałowatym. Sztuczka wymaga uwagi wykonawczej, zdolności, która zaczyna rozkwitać w trzecim roku życia, gdy malec wykazuje już „kontrolę wymagającą wysiłku umysłowego” — potrafi skupić uwagę na dowolnym przedmiocie, ignorować rozproszenia i hamować impulsy.

Rodzice czasami zauważają ten milowy kamień w rozwoju dziecka, kiedy świadomie podejmie decyzję, że przezwycięży pokusę, np. zaczeka ze zjedzeniem deseru, dopóki nie zje jeszcze kilku kęsów z talerza. To także zależy od uwagi wykonawczej, która z czasem przekształca się w siłę woli i samodyscyplinę — zarządzanie przeszkadzającymi uczuciami i ignorowanie chwilowych kaprysów na drodze do celu.

W wieku ośmiu lat większość dzieci opanowuje uwagę wykonawczą w dość wysokim stopniu. To umysłowe narzędzie zarządza działaniem innych sieci neuronalnych w mózgu, które odpowiadają za umiejętności kognitywne, takie jak nauka czytania, liczenia czy ogólnie przedmioty szkolne (przyjrzymy się temu bliżej w części V).

Umysł wykorzystuje samoświadomość, żeby kontrolować wszystko, co robimy: metapoznanie — myślenie o myśleniu — informuje nas o skuteczności umysłowych operacji i w miarę potrzeby poddaje je korekcie; tak samo metaemocjonalność reguluje przepływy uczuć i impulsów. Samoświadomość jest nierozerwalnie złączona w strukturze umysłu z regulowaniem emocji i wyczuwaniem cudzych uczuć. Neurobiolodzy widzą samokontrolę przez pryzmat obszarów mózgu odpowiedzialnych za funkcję wykonawczą, która zarządza takimi zdolnościami umysłowymi, jak samoświadomość i samoregulacja, mającymi kluczowe znaczenie w życiu².

Kluczem do samozarządzania jest uwaga wykonawcza, która pozwala kierować uwagę na jedną rzecz, a inne ignorować — to dzięki niej umiemy zadbać o linię, kiedy w zamrażarce zauważymy opakowanie lodów o smaku czekoladowo-sernikowym. W tej chwili drobnego wyboru kryje się rdzeń w postaci siły woli, będącej istotą samoregulacji.

Pod względem anatomicznym mózg dojrzewa jako ostatni z narządów — rośnie i kształtuje się przez pierwsze dwadzieścia parę lat życia — natomiast sieci odpowiadające za uwagę są niczym osobny narząd rozwijający się równolegle do mózgu.

Każdy rodzic mający więcej niż jedno dziecko wie, że niemowlęta różnią się od siebie od pierwszego dnia życia — jedno jest bardziej czujne, inne spokojniejsze albo bardziej aktywne. Te różnice temperamentu odzwierciedlają różnice w dojrzewaniu i genach różnych sieci neuronalnych w mózgu³.

W jakim stopniu talent do skupiania uwagi bierze się z genów? To zależy. Jak się okazuje, różne systemy uwagi nie są dziedziczone w takim samym stopniu⁴. Najsilniej dziedziczona jest kontrola wykonawcza.

Jednak mimo to budowanie owej kluczowej umiejętności w dużej mierze zależy od tego, czego się uczymy w życiu. Epigenetyka — nauka badająca wpływ środowiska na geny — mówi, że odziedziczenie zestawu genów jeszcze wcale nie oznacza, że geny będą miały znaczenie. Geny mają coś w rodzaju biochemicznego przełącznika; jeśli gen nie zostanie włączony, to tak jakby go nie było. Ten „przełącznik” przybiera różne formy, takie jak odżywianie, taniec reakcji chemicznych zachodzących w ciele oraz rzeczy, których się uczymy.

O losie decyduje siła woli

Dziesiątki lat badań pokazują, jak niezwykłe znaczenie ma siła woli w naszych kolejach losu. Jednym z pierwszych takich badań był mały projekt w latach sześćdziesiątych, w którym dzieci z ubogich rodzin otoczono dodatkową opieką w przedszkolnym programie pomagającym im rozwijać samokontrolę i inne życiowe umiejętności⁵. Liczono, że projekt podniesie iloraz inteligencji u dzieci, co skończyło się niepowodzeniem. Jednak kiedy po latach porównywano badane dzieci z innymi, które nie wzięły udziału w programie, stwierdzono, że u członków badanej grupy występuje mniej nastoletnich ciąż oraz rzadziej nie kończą szkoły, rzadziej wchodzą w konflikt z prawem, a nawet rzadziej opuszczają miejsce pracy⁶. Wyniki dostarczyły silnego argumentu za stworzeniem programów przedszkolnych, które dzisiaj w Stanach Zjednoczonych spotyka się powszechnie pod nazwą Head Start.

Potem był słynny „test piankowy” — legendarne badanie, które psycholog Walter Mischel przeprowadził na Stanford University w latach siedemdziesiątych. Mischel pojedynczo zapraszał czterolatki do „sali gier” uniwersyteckiego przedszkola. Tam każdemu dziecku pokazywano tacę ze słodkimi piankami lub innymi smakołykami i mówiono mu, żeby sobie wybrało, co zechce.

Potem zaczynała się trudna część. Badacz mówił dzieciom:

— Teraz wychodzę coś zrobić. Jeśli chcesz, możesz zjeść smakołyk od razu. Ale jeśli zaczekasz i go nie zjesz aż do mojego powrotu, dostaniesz dwa.

Z pokoju usunięto rozproszenia: nie było w nim zabawek, książek, ani nawet obrazków. W tak strasznych warunkach samokontrola jest dla czterolatka wielkim osiągnięciem. Mniej więcej co trzecie dziecko zjadało piankę od razu, a co trzecie dawało radę przeczekać niekończący się kwadrans i dostać w nagrodę kolejną (pozostałe dzieci wypadały gdzieś pomiędzy tymi skrajnościami). Co najważniejsze — dzieci, które się oparły pokusie słodyczy, miały najwyższe wyniki w teście kontroli wykonawczej, zwłaszcza kierunkowania uwagi.

Kluczem do siły woli — twierdzi Mischel — jest skupienie. Setki godzin spędzone na obserwacji dzieci walczących z pokusą wskazują, że najważniejsza umiejętność stanowi „strategiczne ukierunkowanie uwagi”. Dzieci, które przeczekały całe piętnaście minut, osiągnęły to dzięki rozpraszaniu się za pomocą rozmaitych taktyk: bawiąc się na niby, śpiewając piosenki albo zasłaniając oczy. Kiedy dziecko tylko gapiło się na piankę, było po nim (a ściślej rzecz biorąc — po piance).

Kiedy wstrzemięźliwość walczy z natychmiastowym spełnieniem zachcianki, w walce biorą udział co najmniej trzy rodzaje uwagi (będące różnymi aspektami uwagi wykonawczej). Pierwsza to umiejętność swobodnego oderwania uwagi od domagającego się jej przedmiotu pożądania. Druga to opieranie się rozproszeniom, co pozwala skupić uwagę na czymś innym — np. zabawie na niby — zamiast pozwolić jej ciążyć z powrotem w stronę smakowitego łakocia. Trzecia pozwala utrzymać uwagę na przyszłym celu, np. na dwóch piankach później. Razem dają one siłę woli.

Pięknie, że dzieci wykazują samokontrolę w sytuacji sztucznej, takiej jak test piankowy. A co z opieraniem się pokusom w prawdziwym życiu? Tu na scenie pojawiają się dzieci z nowozelandzkiego miasta Dunedin.

Dunedin liczy nieco ponad sto tysięcy mieszkańców i mieści się w nim jeden z największych uniwersytetów kraju. To połączenie umożliwiło przeprowadzenie jednego z bodaj najważniejszych badań w annałach naukowego poszukiwania składników życiowego sukcesu.

W Dunedin podjęto niezwykle ambitny projekt: intensywną obserwację 1037 dzieci — wszystkich, które się urodziły w mieście w ciągu dwunastu miesięcy. Międzynarodowy zespół badaczy obserwował dzieci przez całe dzieciństwo, a następnie ponownie nawiązywał z nimi kontakt w kolejnych dekadach. W zespole pracowali specjaliści z wielu dziedzin, z których każda na swój sposób postrzega kluczowy wyznacznik samoświadomości — samokontrolę⁷.

W latach nauki szkolnej dzieci poddano imponującej liczbie testów, aby ocenić z jednej strony takie cechy jak niespokojność czy umiejętność znoszenia frustracji, a z drugiej, wytrwałość i zdolność koncentracji⁸.

Po dwudziestu latach udało się nawiązać kontakt z 96 procentami dzieci (w stabilnym kraju, jakim jest Nowa Zelandia, jest to znacznie łatwiejsze niż w hipermobilnych Stanach Zjednoczonych). Uczestników badania — teraz już jako młodych dorosłych — poddano ocenie w następujących aspektach:

Z d r o w i e. Przeprowadzono badania lekarskie i testy laboratoryjne oceniające układ oddechowy, układ krążenia, przemianę materii, zdrowie psychiczne, a nawet stan zębów oraz przebyte zapalenia.

Z a m o ż n o ś ć. Oceniano, czy uczestnicy mają oszczędności, własną nieruchomość, problemy ze spłatą kredytów, inwestycje, środki na funduszach emerytalnych oraz czy są samotnymi rodzicami.

P r z e s t ę p c z o ś ć. Zbadano wszystkie rejestry sądowe w Australii i Nowej Zelandii, aby sprawdzić, czy uczestnicy badania mają na koncie wyroki za przestępstwa.

Im lepszą miały samokontrolę w dzieciństwie, tym lepiej wiodło się potem dzieciom z Dunedin w trzeciej dekadzie życia. Jako dorośli byli zdrowsi, zamożniejsi, częściej przestrzegali prawa. Im gorzej dzieci kontrolowały impulsy w dzieciństwie, tym mniej później zarabiały, tym częściej zawodziło je zdrowie i tym częściej były notowane za kłopoty z prawem.

Największy szok — analiza statystyczna wykazała, że poziom samokontroli u dziecka pozwala przewidywać późniejszy sukces finansowy, stan zdrowia czy kłopoty z prawem równie dobrze jak klasa społeczna, zamożność rodziny czy iloraz inteligencji. Okazało się, że siła woli to całkowicie niezależna składowa sukcesu życiowego — jeśli chodzi o powodzenie finansowe, samokontrola w dzieciństwie pozwala go przewidywać nawet l e p i e j niż iloraz inteligencji, klasa społeczna czy rodzina.

To samo dotyczy sukcesów szkolnych. W pewnym eksperymencie amerykańskim ósmoklasistom zaproponowano dolara teraz albo dwa dolary za tydzień. Okazało się, że ta klasyczna miara samokontroli koreluje z ich średnią ocen lepiej niż iloraz inteligencji. Wysoka samokontrola pozwala przewidywać nie tylko wyższe oceny, ale również lepsze dostosowanie emocjonalne, zdolności interpersonalne, poczucie bezpieczeństwa oraz elastyczność (umiejętność adaptacji)⁹.

Wniosek: dzieci mogą się cieszyć w dzieciństwie największymi przywilejami ekonomicznymi, jeśli jednak nie nauczą się opóźniać spełnienia pragnień przy realizowaniu celów, ta początkowa przewaga może się z upływem lat wykruszać. Na przykład w Stanach Zjednoczonych tylko dwoje na pięcioro dzieci rodziców należących do górnych 20 procent populacji pod względem zamożności osiągnie samemu równie uprzywilejowany status; około 6 procent z nich spadnie do przedziału dolnych 20 procent populacji pod względem dochodów¹⁰. Na dłuższą metę sumienność zapewnia równie potężną pomoc jak świetna szkoła, prywatne lekcje albo drogie obozy edukacyjne w wakacje. Nie lekceważ wartości dotrzymania obietnicy, że dziecko będzie ćwiczyć na gitarze albo karmić świnkę morską i sprzątać jej klatkę.

Inny wniosek: wszystko, co podnosi poziom kontroli poznawczej u dziecka, będzie mu się przydawać przez całe życie. Lepszej samokontroli może się nauczyć nawet Ciasteczkowy Potwór.

Ciasteczkowy Potwór uczy się jeść powoli

W dniu, w którym odwiedziłem Sesame Workshop (wytwórnię serialu Ulica Sezamkowa wraz z jego bohaterami — Bertem i Erniem, Wielkim Ptakiem, Ciasteczkowym Potworem i resztą postaci uwielbianych w ponad 120 krajach, w których pokazywana jest Ulica Sezamkowa), najważniejsi członkowie zespołu właśnie spotykali się z naukowcami badającymi mózg i procesy poznawcze.

W genach Ulicy Sezamkowej rozrywka splata się z wiedzą naukową o procesie uczenia się.

— W każdym filmiku kryje się jakiś cel dydaktyczny — mówi Michael Levine, dyrektor ośrodka edukacyjnego Joan Ganz Cooney Center, w którym serial powstał. — Każda rzecz, którą pokazujemy, jest sprawdzana pod kątem wartości edukacyjnej.

Treść serialu ocenia sieć ekspertów akademickich, prawdziwi eksperci zaś — czyli przedszkolaki — dbają o to, żeby docelowa widownia rozumiała przekazywane komunikaty. Programy mające konkretny cel dydaktyczny, np. wprowadzenie jakiegoś matematycznego pojęcia, są testowane jeszcze raz, żeby sprawdzić, ile rzeczywiście nauczyły się z nich przedszkolaki.

Tego dnia spotkanie z naukowcami poświęcone było głównym funkcjom poznawczym.

— Kiedy powstaje serial, potrzeba współpracy najlepszych badaczy z najlepszymi scenarzystami — wyjaśnia Levine. — Ale trzeba to zrobić jak należy: musimy słuchać naukowców, ale potem włączyć zabawę. Musi być fajnie.

Weźmy lekcję panowania nad impulsami, która stanowi tajnik odcinka o Klubie Koneserów Ciasteczek. Alan, właściciel Sklepu Pana Hoopera przy ulicy Sezamkowej, upiekł ciasteczka, które mają degustować członkowie klubu — ale nikt się nie spodziewał, że do klubu zapisze się Ciasteczkowy Potwór. Kiedy Potwór niespodziewanie pojawia się na scenie, oczywiście chce pożreć wszystkie ciasteczka.

Alan wyjaśnia mu, że każdy, kto chce należeć do klubu, musi opanować impuls, który każe pożreć wszystkie ciasteczka. Zamiast tego trzeba się nauczyć je smakować — najpierw wybierasz ciasteczko, szukasz niedoskonałości, potem je wąchasz, a na koniec odgryzasz kawałeczek. Jednak Potwór, który jest wcieloną impulsywnością, potrafi ciasteczka wyłącznie pożerać.

— Żeby odcinek mógł prawidłowo ukazać strategie samoregulacji — wyjaśnia Rosemarie Truglio, wiceprezeska działu badań i edukacji — twórcy serialu skonsultowali się z samym Walterem Mischelem, człowiekiem, który wymyślił test piankowy.

Mischel zaproponował, żeby Potwór uczył się strategii, które umożliwiają kontrolę poznawczą, np. „Wyobraź sobie, że ciasteczko jest czymś innym”, a następnie przypominanie sobie o takiej „zamienionej” rzeczy. Potwór widzi, że ciasteczko jest okrągłe i przypomina jo-jo, więc sumiennie cały czas sobie powtarza, że ciasteczko to jo-jo. Niestety, i tak je pożera.

Żeby pomóc Potworowi zjeść tylko mały kęs — co jest wielkim triumfem siły woli — Mischel zaproponował jeszcze inną strategię opóźniania impulsu.

Alan mówi Potworowi: „Wiem, że to dla ciebie trudne, ale co jest ważniejsze: mieć ciasteczko teraz, czy należeć do klubu, w którym dostaniesz najróżniejsze ciasteczka?”. Ten sposób skutkuje.

Jeśli umysł zbyt łatwo rozprasza sama myśl o ciasteczku, zabraknie mu wytrwałości, żeby zrozumieć ułamki, nie mówiąc o rachunku różniczkowym. Poszczególne części programu dydaktycznego w Ulicy Sezamkowej podkreślają właśnie takie elementy kontroli wykonawczej, żeby zbudować mentalną płaszczyznę dla opanowania przedmiotów z zakresu nauk ścisłych, technologii, inżynierii i matematyki.

— Nauczyciele nauczania początkowego mówią nam: „Chcę, żeby dzieci, które do mnie przychodzą, potrafiły usiąść spokojnie, skupić się, kontrolować emocje, słuchać poleceń, współpracować i przyjaźnić się z innymi” — wyjaśnia Truglio. — „Wtedy mogę ich uczyć liter i cyfr”.

— Kultywowanie zmysłu matematycznego oraz umiejętności czytania i pisania — wyjaśnił mi Levine — wymaga samokontroli, a samokontrola opiera się na zmianach, które dokonują się w funkcji wykonawczej w okresie przedszkolnym. Zdolność hamowania impulsów związana z funkcją wykonawczą jest ściśle skorelowana z umiejętnościami czytania i liczenia na wczesnym etapie. Uczenie tych umiejętności samoregulacyjnych może zmieniać strukturę części mózgu u dzieci, u których były one niedostatecznie rozwinięte.

Siła wyboru

Podoba ci się ten obraz? Ludzie na całym świecie twierdzą, że właśnie obrazy z taką scenerią należą do najbardziej przez nich lubianych — sielankowy widok oglądany z wysokiego punktu widzenia, z wodą, łąką, może jakimiś zwierzętami. Być może ta uniwersalna preferencja sięga odległej epoki ludzkiej prehistorii, kiedy członkowie naszego gatunku wędrowali po sawannach lub chronili się przed chłodem i niebezpieczeństwami w jaskiniach na zboczach wzgórz.

Jeśli czytając od tego miejsca, zdołasz utrzymać wzrok na tekście, zamiast spojrzeć znowu na spokojną scenę, mimo że umysłowy impuls każe na nią zerknąć, wytwarzasz we własnym mózgu konflikt między skupieniem uwagi a rozproszeniem. Takie napięcie budzi się za każdym razem, kiedy próbujemy utrzymać koncentrację na jednej rzeczy, a zignorować atrakcyjność innej. To oznacza, że dochodzi do konfliktu neuronalnego — przeciągania liny pomiędzy dwoma rodzajami uwagi, które aktywowane są w dolnej i górnej części mózgu.

Przy okazji, pamiętaj, żeby nie powracać wzrokiem do obrazka — masz pozostać tu, gdzie opowiadam, co się dzieje z twoim mózgiem. Taki sam wewnętrzny konflikt musi zwalczać dziecko, na przykład dziewczynka, której umysł próbuje się oderwać od pracy domowej z matematyki i sprawdzić, co jej napisała najlepsza przyjaciółka w SMS-ie¹¹.

Jeśli zrobimy licealistom test predyspozycji matematycznych, zauważymy rozbieżność wyników: część będzie słaba, wielu takich sobie, a jakieś 10 procent osób będzie miało wielkie możliwości. Jeśli teraz weźmiemy osoby z górnych 10 procent i sprawdzimy, jak sobie poradzą przez rok na trudnych zajęciach z matematyki, większość z nich dostanie najwyższe oceny. Jednak wbrew oczekiwaniom część uczniów z największymi możliwościami dostanie oceny słabe.

A teraz dajmy uczniom urządzenie, które w losowych momentach dnia brzęczy i prosi o ocenę nastroju w danej chwili. Jeśli uczniowie w takiej chwili siedzą nad matematyką, osoby z dobrymi ocenami znacznie częściej zgłaszają nastrój pozytywny niż uczucie lęku. Jednak u osób z kiepskimi ocenami wynik będzie odwrotny — tu będzie jakieś pięć razy więcej osób czujących lęk niż mających dobry nastrój¹².

Ten stosunek jest kluczem do zagadki, dlaczego niektórzy kończą marnie pomimo posiadanych możliwości intelektualnych. Jak wyjaśniają nauki kognitywne, uwaga ma ograniczoną pojemność — pamięć robocza jest wąskim gardłem, które nie pozwala utrzymać w umyśle zbyt wielu rzeczy na raz (co widzieliśmy w rozdziale 1). Kiedy zmartwienia i obawy wdzierają się w uwagę (która ma ograniczoną pojemność), nieistotne myśli zapychają przepustowość niezbędną do nauki na przykład matematyki.

Umiejętność zauważenia, że ogarnęły nas obawy, i zrobienia czegoś, żeby skupić uwagę na nowo, opiera się na samoświadomości. Takie czynności metakognitywne pozwalają utrzymać umysł w stanie właściwym dla wykonywanego zadania, czy to będzie równanie algebraiczne, gotowanie według przepisu, czy projektowanie haute couture. Niezależnie od tego, co jest twoim najlepszym talentem, to samoświadomość pozwala osiągać w nim najlepsze wyniki.

Uwaga ma wiele odmian i niuansów, z których zwłaszcza dwa są istotne dla samoświadomości. Uwaga selektywna (wybiórcza) pozwala się skupić na jednym celu, a wszystko inne ignorować. Uwaga otwarta umożliwia przyjmowanie informacji szeroko płynących z otoczenia i z własnego wnętrza, wyłapuje przy tym subtelne wskazówki, które bez niej łatwo przeoczyć.

W skrajnej wersji oba rodzaje uwagi — zbytnie skupienie albo zbytnia otwartość na to, co się dzieje w otoczeniu — mogą sprawić, że „samoświadomość staje się niemożliwością” — wyjaśnia Richard Davidson¹³. Funkcja wykonawcza umysłu to również uwaga skierowana na uwagę, czy też mówiąc bardziej ogólnie, świadomość własnych stanów umysłowych; dzięki niej możemy monitorować, na czym skupia się nasza uwaga, i dbać, żeby się nie rozpraszała.

Funkcji wykonawczej (zwanej też kontrolą poznawczą) można się nauczyć (jak to widzieliśmy przed chwilą i jak jeszcze zobaczymy w części V). Uczenie tej umiejętności przedszkolaków daje im lepsze przygotowanie do nauki szkolnej niż wysoki iloraz inteligencji czy umiejętność czytania¹⁴. Jak wiedzą członkowie zespołu Ulicy Sezamkowej, nauczyciele chcą mieć uczniów o dobrze rozwiniętej funkcji wykonawczej, która przejawia się w samodyscyplinie, kontroli uwagi i umiejętności opierania się pokusom. Umiejętności wykonawcze pozwalają przewidywać dobre oceny z matematyki i czytania w całym okresie nauki szkolnej, niezależnie od ilorazu inteligencji — przewidują je nawet trafniej niż IQ¹⁵.

Oczywiście dotyczy to nie tylko dzieci. Umiejętność skupiania uwagi na jednej rzeczy i ignorowania innych to fundament siły woli.

Worek kości

W V wieku naszej ery mnichów w Indiach zachęcano do kontemplacji „trzydziestu dwóch części ciała”, czyli listy mniej przyjemnych zakątków ludzkiej biologii: łajna, żółci, flegmy, ropy, krwi, tłuszczu, smarków i tak dalej. Skupiając się na odrażających aspektach, bezżenni mnisi mieli nabrać dystansu wobec własnego ciała i wyrzec się żądzy — innymi słowy, zwiększyć siłę woli.

Po tysiącu sześciuset latach porównajmy ich ascetyczny wysiłek z jego skrajnym przeciwieństwem. Pewien działacz społeczny, który pomaga nastoletnim prostytutkom w Los Angeles powiedział mi tak:

— To niewiarygodne, jak impulsywne są niektóre dzieciaki. Mieszkają na ulicy, ale gdyby dostały tysiąc dolarów, wydałyby całą sumę na najdroższego iPhone’a, zamiast znaleźć sobie dach nad głową i bezpieczeństwo, którego potrzebują.

Jego program pomaga młodym ludziom zakażonym wirusem HIV uzyskać wsparcie od państwa — pomaga znaleźć mieszkanie, zapewnia bezpłatną opiekę medyczną, stypendium na mieszkanie i jedzenie, a nawet karnet na siłownię.

— Widziałem, jak ich znajomi — wyjaśnia — próbowali złapać HIV, żeby dostać te świadczenia.

Taki sam kontrast między silną kontrolą poznawczą a jej zupełnym brakiem odkryto przed laty w mniej przejmujących okolicznościach dzięki testowi opóźnienia gratyfikacji przeprowadzonemu na Stanford University, w którym czterolatki miały się oprzeć pokusie słodkiej pianki. Gdy po czterdziestu latach nawiązano kontakt z pięćdziesięcioma siedmioma osobami, które wzięły w nim udział, te osoby, które umiały się oprzeć piance w wieku czterech lat, w wieku dorosłym nadal potrafiły odkładać zaspokojenie impulsów; tym, które łatwo uległy, tłumienie impulsów nadal przychodziło z trudem.

Następnie uczestnikom wykonano skany aktywności mózgowej w chwili, kiedy musieli się oprzeć pokusie. U osób odpornych uaktywniały się obwody w korze przedczołowej, które odgrywają kluczową rolę w kontrolowaniu myśli i działań, w tym prawa część zakrętu czołowego dolnego, która mówi „nie” impulsom. U mniej odpornych uaktywniało się prążkowie brzuszne — obwód w mózgowym systemie nagród, który się budzi, gdy ulegamy pokusom i przyjemnościom wiążącym się z poczuciem winy, takim jak narkotyk czy obfity deser¹⁶.

W badaniu z Dunedin szczególnie istotny dla kontroli kognitywnej był okres nastoletniości. Podczas dorastania młodzi ludzie o niższej samokontroli najczęściej zaczynali palić, mieli dzieci jako nastolatki albo nie kończyli szkół — wpadali w pułapki, które zamykały im drzwi do różnych szans w późniejszym wieku, skazując ich na styl życia przyśpieszający drogę do niskopłatnych prac, gorszego stanu zdrowia oraz — w niektórych przypadkach — działalności przestępczej.

Czy to znaczy, że dzieci nadpobudliwe albo z niedoborem uwagi są skazane na problemy? Bynajmniej — tak jak u wszystkich, wyniki dzieci z ADHD układały się w spektrum od złych po dobre. Ale nawet w tej grupie stosunkowo wyższa samokontrola pozwalała przewidywać lepsze życiowe efekty pomimo problemów ze skupieniem uwagi w latach nauki szkolnej.

Dotyczy to nie tylko czterolatków czy nastolatków. Chroniczne przeciążenie kognitywne, które cechuje życie wielu z nas, wydaje się obniżać próg samokontroli. Wygląda na to, że im większym wymaganiom musi sprostać uwaga, tym słabiej opieramy się pokusom. Badania sugerują, że epidemia otyłości w krajach rozwiniętych może częściowo wynikać stąd, że będąc rozproszeni, stajemy się bardziej podatni na działanie automatyczne, które każe nam sięgać po słodkie i tłuste pokarmy. Jak wykazały badania aktywności mózgu, te osoby, które najskuteczniej odchudzają się i utrzymują niższą masę ciała, wykazują najwyższy poziom kontroli poznawczej w kontakcie z wysokokalorycznym kąskiem¹⁷.

Słynna maksyma Freuda: „Gdzie było id, tam znajdzie się ego”, odwołuje się bezpośrednio do tego wewnętrznego napięcia. Id — kłębek impulsów, który każe nam sięgnąć po batonik, kupić za drogi luksusowy artykuł albo kliknąć na link do świetnej, ale będącej zupełną stratą czasu strony internetowej — nieustannie zmaga się z naszym ego, czyli funkcją wykonawczą umysłu.

. M.K. Rothbart i in., „Self-Regulation and Emotion in Infancy”, w: Nancy Eisenberg i R.A. Fabes (red.), Emotion and Its Regulation in Early Development: New Directions for Child Development No. 55 (San Francisco: Jossey-Bass, 1992), s. 7–23. [wróć]

. Wiele dziedzin nauki widzi w samokontroli kluczowy warunek osiągnięcia dobrostanu. Genetycy behawioralni badają, w jakim stopniu te umiejętności zawdzięczamy genom, a w jakim rodzinnemu środowisku, w którym wzrastamy. W psychologii rozwojowej monitoruje się proces, w którym dzieci zdobywają samokontrolę w miarę dojrzewania, nabierając coraz większej umiejętności odraczania gratyfikacji, zarządzania impulsami, emocjonalnej samoregulacji, planowania oraz sumienności. Specjaliści medyczni dostrzegają związek pomiędzy samokontrolą a długością życia, a socjolodzy widzą w niskiej samokontroli czynnik pozwalający przewidywać bezrobotność i przestępczość. Psychiatrzy dostrzegają tu związek z diagnozowaniem takich stanów, jak niedobory uwagi czy nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci, czy później zaburzeń psychiatrycznych, palenia, ryzykownego seksu i jazdy po pijanemu u dorosłych. Ekonomiści spekulują, że samokontrola może być kluczem do finansowej stabilności i ograniczania przestępczości. [wróć]

. Posner i Rothbart, „Research on Attention Networks as a Model for the Integration of Psychological Science”. System alarmujący splata siecią połączeń wzgórze mózgu i prawym obszarem kory przedczołowej i korą ciemieniową, jego modulatorem synaptycznym jest acetylocholina. Orientowanie łączy struktury w skrzyżowaniu ciemieniowym górnym i skroniowo-ciemieniowym, czołowe pola oka (frontal eye fields) oraz wzgórek górny blaszki czworaczej (superior colliculus). Jego modulatorem jest norepinefryna. Uwaga wykonawcza (executive attention) obejmuje obszary w przedniej części kory mózgowej obręczy, brzuszno-bocznej części kory przedczołowej i jądrach podstawnych. Modulatorem jest dopamina. [wróć]

. Uwaga selektywna (wybiórcza) wydaje się w pewnej mierze dziedziczna. Dziedziczenie czujności, czyli umiejętności utrzymania stałej gotowości na nadchodzące zdarzenia, wydaje się znikome albo żadne. Patrz J. Fan i in., Assessing the Heritability of Attentional Networks”, „BMC Neuroscience” 2 (2001): 14. [wróć]

. Lawrence J. Schweinhart i in., Lifetime Effects: The High/Scope Perry Preschool Study Through Age 40 (Ypsilanti, MI: High/Scope Press, 2005). [wróć]

. J.J. Heckman, Skill Formation and the Economics of Investing in Disadvantaged Children, „Science” 312 (2006): 1900–1902. [wróć]

. Terrie E. Moffitt i in., A Gradient of Childhood Self-Control Predicts Health, Wealth and Public Safety, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 108 nr 7 (15 lutego 2011 r.): 2693–2698, http://www .pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.1010076108. [wróć]

. Oceny dokonywały różne osoby: nauczyciele, rodzice, wyszkoleni obserwatorzy i same dzieci w wieku 3, 5, 7, 9 i 11 lat. [wróć]

. June Tangney i in., High Self-Control Predicts Good Adjustment, Less Pathology, Better Grades, and Interpersonal Success, „Journal of Personality” 72 nr 2 (2004): 271–323. [wróć]

. Tom Hertz, „Understanding Mobility in America”, Center for American Progress, 2006. [wróć]

. Dziękuję Samowi Andersonowi, którego artykuł In Defense of Distraction nasunął mi ten pomysł. „New York Magazine”, 17 maja 2009 r., http:/nymag.com/news/features/56793/index7.html. [wróć]

. Jeanne Nakamura, „Optimal Experience and the Uses of Talent”, w: Mihaly i Isabella Csikszentmihalyi (red.), Optimal Experience (Nowy Jork: Cambridge University Press, 1988). [wróć]

. Davidson i Begley, The Emotional Life of Your Brain. [wróć]

. Adele Diamond i in., Preschool Program Improves Cognitive Control, „Science” 318 (2007): 1387–1388. [wróć]

. Angela Duckworth i Martin E.P. Seligman, Self-Discipline Outdoes IQ in Predicting Academic Performance of Adolescents, „Psychological Science” 16 nr 12 (2005): 939–944. [wróć]

. B.J. Casey i in., Behavioral and Neural Correlates of Delay of Gratification 40 Years Later, „Proceedings of the National Academy of Sciences” 108 nr 36 (6 września 2011 r.): 14998–15003, http://www.pnas.org/cgi/doi/10.1073/pnas.1108561108. [wróć]

. Jeanne McCaffery i in., Less Activation in the Left Dorsolateral Prefrontal Cortex in the Reanalysis of the Response to a Meal in Obese Than in Lean Women and Its Association with Successful Weight Loss, „American Journal of Clinical Nutrition” 90 nr 4 (październik 2009): 928–934. [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki