Układ graficzny i projekt okładki

Tomasz Majewski

Redaktor prowadzący

Urszula Lewandowska

Redaktor merytoryczny

Mariola Hajnus

Redaktor techniczny

Andrzej Sobkowski

Skład wersji elektronicznej

Robert Fritzkowski

Korekta

Renata Kuk

Katarzyna Szajowska (Kaliope)

Zdjęcia

Zbiory: Muzeum Plakatu w Wilanowie, Muzeum Karykatury im. Eryka Lipińskiego w Warszawie, Muzeum Powstania Warszawskiego, Archiwum „Przekroju”, Archiwum SiT, Wydawnictwa Prószyński Media Warszawa, Narodowego Archiwum Cyfrowego, Fundacji Skarbnica Sztuki, Biblioteki Narodowej, Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi, Biblioteki Cyfrowej Regionalia Ziemi Łódzkiej oraz Wikimedia Commons

Zbiory prywatne: Tadeusza Baranowskiego, Jana Bokiewicza, Wojciecha Jamy, Piotra Kamlera, Piotra Młodożeńca, Rafała Olbińskiego, Andrzeja Pągowskiego, Katarzyny Stanny i Teresy Wilbik-Stanny

Kadry z filmów animowanych pochodzą z zasobów Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego

Zdjęcia plakatów otrzymaliśmy dzięki uprzejmości: Jana Bokiewicza, Laury Czarnockiej, Ludwika Erhardta, Andrzeja Krajewskiego, Zuzanny Lipińskiej i Tomasza Lipińskiego, Piotra Młodożeńca, Marcina Mroszczaka, Rafała Olbińskiego, Andrzeja Pągowskiego, Filipa Pągowskiego, Magdaleny Świerzy, Joanny Trepkowskiej-Makomaskiej, Mieczysława Wasilewskiego, Fundacji Promocji Twórczości Wojciecha Fangora

Redakcja składa serdeczne podziękowania wszystkim osobom, które udostępniły zdjęcia do publikacji oraz pomogły w zgromadzeniu wszelkich ilustracji

© for the text by Ewa Jałochowska

© for this edition by MUZA SA, Warszawa 2021

ISBN 978-83-287-1468-7

Sport i Turystyka – MUZA SA

Wydanie I

Warszawa 2021

fragment

Ukochanym Rodzicom,

dzięki którym moje dzieciństwo w Peerelu było kolorowe

Spis treści

Maki na betonie

Maki na betonie

Obraz na początek – czyli o korzeniach plakatu, filmu animowanego i komiksu

1944–1949

Coś z niczego – czyli plakat polski rośnie w siłę

Instrukcja obsługi – czyli film animowany a sprawa polska

Filutek wiedział, nie powiedział – czyli komiks nośnikiem imperialistycznych treści

1949–1955

Paczka z niespodzianką – czyli jak plakat wymknął się z socrealu

Stalin w krainie Disneya – czyli o raczkujących polskich kreskówkach

Samokrytyka Fucinki – czyli komiksowy bohater piewcą socjalistycznego ładu

1956–1968

Nowa metafora – czyli narodziny polskiej szkoły plakatu

Był sobie eksperyment – czyli animacja na skrzydłach

Pies w kosmosie – czyli małpa w komiksie

1968–1980

Chcesz cukierka? – czyli plakat odlatuje

Prowadź, słoniogo! – czyli twórcy animacji wydeptują nowe ścieżki

Siad pies! – czyli złota era komiksu

1980–1989

Jedyny świadek – czyli plakat w tonacji „S”

Po tamtej stronie marzeń – czyli komiks chodzi własnymi ścieżkami

Koniec świata – czyli film animowany kontestujący

Epilog

Podziękowania

Wybrana bibliografia

Lalka z filmu Cudowne źródło, reżyseria, animacja i projekty lalek Edward Sturlis, rok 1967. Film inspirowany obrazem Pietera Bruegla Ślepcy. Fot. ze zbiorów Wojciecha Jamy

Gapiszon na okładce „Misia”, rys. Bohdan Butenko, 1969 rok. Fot. ze zbiorów Wojciecha Jamy

Maki na betonie

Maki na betonie

Nie ma wilka bez zająca, kółka bez kwadratu, lampy bez mroku. I kolorów oczywiście bez szarości także być nie może. Dlatego o sztuce masowej Peerelu nie można napisać bez tego, co w Polsce Ludowej było biedne, smutne i szare. Gdyby nie strach, a nawet w pewnych okresach terror, gdyby nie odcięcie od Zachodu, polska sztuka przybrałaby inną formę. Artyści szukaliby inspiracji gdzie indziej, z inną potrzebą ekspresji. Używaliby odmiennych narzędzi i sposobów na uporanie się z brakiem możliwości. Tymczasem właśnie to, że musieli radzić sobie z niesprzyjającymi warunkami, spowodowało, że sięgali do najciekawszych rozwiązań, a te przyniosły im światową sławę i popularność.

Polskie dzieła pokazywane były i zdobywały nagrody na wielu zagranicznych konkursach. Jednak nikt spoza ojczyzny nie potrafiłby zrozumieć, czym dla mieszkańców komunistycznego kraju położonego nad Wisłą były wiszące na ulicach plakaty, sprzedawane spod lady kolorowe komiksy, pełne filozofii i pragnienia wolności filmy animowane wyświetlane przed seansem w każdym polskim kinie. Nikt prócz obywateli bloku wschodniego nie mógłby sobie wyobrazić, jakim wytchnieniem była sztuka w czasach dyktatury, gdy zniewolone umysły przepełniał strach i niepewność jutra. Dlatego opowiedzieć o niej trzeba, pokazując jej tło: historię, ustrój, sylwetki przywódców niosących nadzieję na swobodę – zwykle zresztą niespełnioną. Bez kartek na mięso, bez kolejki po papier toaletowy, bez czołgów na ulicach, zrozumieć, czym była sztuka w czasach Polski Ludowej, się nie da. A że najbliższa ludziom była wtedy sztuka masowa, komiks, plakat i film animowany, wyrastająca w socjalistycznej rzeczywistości jak maki na betonie, dlatego w Kolorach Peerelu opowiemy właśnie o niej.

„Szpilki” ukazywały się już od 1936 roku, pismo reaktywowane zostało tuż po wojnie, nr 14 z 5 czerwca 1945 roku.
Fot. Biblioteka Uniwersytecka w Łodzi

* * *

koniec darmowego fragmentu
zapraszamy do zakupu pełnej wersji

Sport i Turystyka – MUZA SA

ul. Sienna 73

00-833 Warszawa

tel. +4822 6211775

e-mail: info@muza.com.pl

Księgarnia internetowa: www.muza.com.pl

Wersja elektroniczna: MAGRAF s.c., Bydgoszcz