Wiesława Bancarzewska

Noc nad Samborzewem
Fragment

NASZA KSIĘGARNIA

Zajrzyj na strony:

www.nk.com.pl

Znajdź nas na Facebooku

www.facebook.com/WydawnictwoNaszaKsiegarnia

Sięgnij po inne nasze powieści dla kobiet
http://nk.com.pl/literatura-dla-kobiet/9/kategoria.html

Książki Wiesławy Bancarzewskiej

Powrót do Nałęczowa

Zapiski z Annopola

Noc nad Samborzewem

Część 1

Toruń, 4 listopada 2011, piątek

Kilka minut po szóstej rano napisałam w notatniku dziecinnie prosty tekst:

Na świecie są trzy rodzaje wojen: wojny minione,

wojny toczące się aktualnie oraz wojny, które kiedyś

gdzieś wybuchną.

W moim kraju od sześćdziesięciu sześciu lat trwa pokój.

Potem weszłam do łazienki i przeniosłam się w przeszłość.

1 września 1939, piątek

W Annopolu padał deszcz.

O wpół do siódmej usiadłam przy radiu. Najpierw spiker podał wiadomość, że o godzinie piątej minut czterdzieści oddziały niemieckie przekroczyły granice Polski i że zbombardowano wiele miast. Następnie głos zabrał prezydent Warszawy, Stefan Starzyński. Mówił krótko i mądrze. Cały komunikat zajął minutę.

Wyłączyłam radio, lecz w głowie wciąż tłukły mi się usłyszane przed chwilą słowa Starzyńskiego: „[...] Weszliśmy w okres wojny. Wysiłek całego narodu musi iść w jednym kierunku: wszyscy jesteśmy żołnierzami. [...]”[1].

Tak jak większość ludzi boję się przemocy, nigdy nie dotknęłam granatu, pistoletu czy karabinu, a jednak Starzyński miał rację – od dziś jestem żołnierzem.

Przestraszona tą myślą, raptownym ruchem oderwałam guzik od swetra i jednocześnie usłyszałam tupot nóg. Do biblioteki wpadł inny żołnierz – kucharka Celińska w narzuconym na koszulę szlafroku.

– Wojna! – zawołała od progu. – W radiu powiedzieli, że wojna.

– Wiem, pani Felicjo. Słyszałam komunikat.

Spojrzałyśmy sobie w oczy jak w lustro, w którym odbijał się własny strach. Celińska pierwsza przymknęła powieki i z cichym jękiem wpadła mi w ramiona.

Tak zastała nas Wandzia.

– Co się stało?

– Niemcy weszli – powiedziałam. – Weszli i wlecieli, bo już bombardują.

Wandzia klapnęła na kanapę, nabrała głęboko powietrza w płuca, ale nie zamierzała płakać.

– Jak wlecieli, to i wylecą. Mówię wam!

Reszta tego historycznego dnia upłynęła mi na... niczym. Jak duch snułam się po pokojach, bezwiednie przestawiając porcelanowe figurki albo wygładzając frędzle przy serwecie. Wszystko robiłam lewą ręką, ponieważ w prawej ciągle zaciskałam guzik, który oderwałam od swetra. Ściskałam mały zielony guzik z głupią determinacją, jakby to mogło coś pomóc.

Wieczorem okazało się, że w domu nie ma Bajki. Czułam, że znów uciekła do Samborzewa, tam, gdzie ostatni raz widziała swojego pana.

Poprzedniego dnia Olek został zmobilizowany i szykował się do wyjazdu na wojnę, to znaczy do punktu zbornego w Toruniu.

Pożegnał się z ludźmi z folwarku, dłuższą chwilę spędził w stajni z Ciotką, później w domu ucałował Wandzię i Felicję (która rozpłakała się w głos, po czym, zakrywając twarz fartuchem, uciekła do kuchni).

Kocica, Ton i Muszka spokojnie zniosły moment rozstania, ale Bajka nie chciała puścić Olka. Zębami chwytała nogawki jego spodni, skomląc błagalnie, żeby nie wyjeżdżał. Nigdy dotąd tak się nie zachowywała. Skąd wiedziała, że to nie jest zwykłe wyjście do pracy czy wyjazd na wakacje? Może unoszące się w powietrzu niebezpieczeństwo ma jakiś zapach? Kto wie.

Kiedy wsiadaliśmy do bryczki, dom żegnał Olka płaczem zamkniętej w środku Bajki.

Na dworcu w Samborzewie panował tłok. Męska część narodu wyjeżdżała na wojnę, a żeńska nie wstydziła się łez. Idąc przez peron, obok męża, który niósł na ręku Walentynkę, kilka razy słyszałam ten sam krótki dialog, wypowiadany przez różnych ludzi:

– Obiecaj, że wrócisz.

– Wrócę, obiecuję.

Gdy pociąg wjeżdżał na peron, Olek z całej siły przytulił Walentynkę, potem uniósł rondo mojego kapelusza, zdjął mi okulary słoneczne i zobaczył spokojnie uśmiechnięte oczy swojej żony.

– Aniu, jesteś całym moim życiem.

– Kocham cię, Ol... Olku.

Nie zaczęłam się nagle jąkać, po prostu w dokończeniu słowa przeszkodziło mi głośne: hau, hau, hau! To Bajka zakosami biegła przez peron, starając się omijać wyrastających jej na drodze ludzi. Pobiła chyba światowy rekord w psim biegu na cztery kilometry, była bowiem umęczona do granic możliwości. Miała jednak jeszcze tyle siły, by skoczyć Olkowi na piersi.

Do odjazdu pociągu pozostało pełnych pięć minut. Pięć minut szczęścia dla rodziny Obryckich, do której Bajka też należała.

Na stacji w Samborzewie powoli zapadał zmrok.

Zegar dworcowy wskazywał kwadrans po ósmej, najbliższy pociąg osobowy odchodził za godzinę, lecz na obu peronach było już gęsto od podróżnych. Jedni spokojnie siedzieli na ławkach lub walizkach, inni kręcili się, zagadując każdą napotkaną grupkę, bez względu na to, czy ją znali, czy nie. Dało się słyszeć dwa tematy rozmów: kiedy skończy się wojna i czy pociąg przyjedzie.

Większość podróżnych co rusz spoglądała w górę, na niebezpieczne niebo, jednak o tym nie rozmawiano. Słowo „nalot” budziło zbyt wielką grozę, lepiej nie wywoływać wilka z lasu.

Naczelnik stacji, Dominik Polanisz, minąwszy magazyn przesyłek bagażowych, wszedł do biura dyżurnego ruchu.

Na jego widok dyżurny Glapiński oraz telegrafista Żak wstali od biurka.

– Wszystko dobrze? – spytał Polanisz.

– Tak jest, panie naczelniku – zameldował Glapiński, prężąc się służbiście. – Stacja Mogilno pytała już o wolną drogę dla towarowego.

W tym momencie telegraf wystukał następne zapytanie, więc Żak zajął się odczytywaniem paska taśmy, a Polanisz sięgnął po dzienniki ruchu, które leżały obok karbidowej latarki z zielonym szkiełkiem. Pobieżnie przejrzał ostatnie zapisy w dziennikach, potem skinął głową obu mężczyznom i wyszedł na zewnątrz, by zapalić papierosa.

Od czternastu godzin był na nogach, podobnie jak cały personel dworca, poczynając od robotników torowych, a na dyżurnych ruchu kończąc. Wszyscy ci ludzie rozumieli, że teraz stacja w Samborzewie stała się odcinkiem frontu. Pociągi muszą jechać po torach, tak jak krew musi płynąć w żyłach.

Przechadzając się wolnym krokiem po peronie, Dominik widział mnóstwo kierowanych na siebie spojrzeń, bo jego kolejarski mundur dawał podróżnym to, czego potrzebowali najbardziej – poczucie bezpieczeństwa.

– Panie naczelniku! – zawołał jakiś starszy mężczyzna. – Panie naczelniku, przepraszam uprzejmie, chciałem tylko zapytać, czy nasz pociąg przyjedzie planowo?

Dominik był poznaniakiem, dopiero dwa miesiące temu objął stację w Samborzewie, niewielu więc mieszkańców miasteczka znał z nazwiska, lecz tego mężczyznę poznał bez trudu. To Garlicki, ślusarz, który niedawno dorabiał mu zapasowe klucze.

– Dzień dobry, panie Garlicki. – Uśmiechnął się, przykładając żartobliwie dwa palce do daszka swojej czapki. – Niech pan będzie spokojny, pociąg przyjedzie planowo.

– A pomieścimy się wszyscy? Bo zatłoczony może być.

Polanisz spojrzał na obwiązaną sznurkiem walizkę Garlickiego i na dużego psa, który warował przy walizce.

– Z takim towarzyszem na pewno pan do pociągu wsiądzie – ocenił wesoło. – Wystarczy, że raz warknie, a ludzie zaraz się przesuną.

– Panie, to nie jest mój pies! Nie poznaje pan? To suka Obryckich z Annopola. Już godzinę włóczy się po dworcu, a teraz siadła koło mojej walizki.

Dominik nigdy nie słyszał o Obryckich z Annopola, ale uzmysłowił sobie, że chyba tę samą sukę – wilczura w czerwonej obroży – widział wczoraj na dworcu. Pies biegł przez peron z takim impetem, że zwrócił powszechną uwagę. A potem, gdy znalazł swojego pana i szalał z radości, wokół zebrał się tłumek widzów.

To wspomnienie z poprzedniego dnia wydało się Dominikowi nieskończenie odległe; nagle spochmurniał i poczuł, jak bardzo jest zmęczony. Zmęczony i głodny. Pożegnał się ze ślusarzem, ale na psa w czerwonej obroży już nie spojrzał.

Bocznym wejściem wszedł do budynku dworca, bo tam na piętrze było jego mieszkanie.

Na szafce w przedpokoju położył czapkę i idąc do kuchni, zastanawiał się, czy usmażyć jajecznicę na boczku, czy po prostu zjeść kilka wczorajszych bułek z masłem. Kładł już rękę na klamce, kiedy zza drzwi jadalni dobiegł go cichy głos Joanny:

– Misiu, tu jestem.

Siedziała przy stole, w zupełnie ciemnym pokoju, ponieważ szyby w oknach były zakryte czarnym papierem.

– Nie zapalaj lampy – poprosiła. – Wystarczy to światło, które wpada z korytarza.

– Nie zapalę – szepnął i przywitał się, wtulając twarz we włosy Joanny. – Dobrze, że przyszłaś.

Dotknął ręką jej skroni i powoli, pieszczotliwie, zsuwał okulary w drucianych oprawkach, które zawsze nosiła. Ale Joanna nie pozwoliła ich zdjąć.

– Misiu, wpadłam tylko na chwilę. Pożegnać się. Jutro wyjeżdżamy. Alfred ma rodzinę za Radomiem, zdecydował, że u nich przeczekamy wojnę. On mówi, że za miesiąc wrócimy.

– Skąd twój mąż wie, kiedy się skończy wojna? Z gwiazd wywróżył? Wojna może potrwać nawet do świąt.

– Och, daj spokój, nie będziemy się teraz kłócili – powiedziała pojednawczym tonem. – Przyniosłam ci kapuśniak. Stoi w kuchni, jeszcze ciepły.

– Dziękuję.

– A na biurku położyłam klucze od naszego mieszkania.

– Naszego? To znaczy czyjego?

– No... Alfreda i mojego.

W pokoju było zbyt ciemno, by dostrzec barwę skóry, ale Dominik wiedział, że Joanna się zarumieniła. Pomilczała kilka sekund, później wstała od stołu.

– Muszę już iść...

– Tak... musisz... – Znów wtulił twarz w jej włosy i zamruczał: – Będę tęsknił.

Ciasno objęci poszli do korytarza, który w porównaniu z ciemnym pokojem wydał się Dominikowi przeraźliwie jasny. Joanna stanęła przy lustrze, poprawiła fryzurę i nagle zawołała:

– Ojej, zapomniałabym! Przyniosłam ci Sierotkę. Alfred powiedział, że nie możemy jej zabrać ze sobą, kazał wypuścić na ulicę, ale przecież tak nie można. Przygarniesz ją? – zakończyła, wskazując wzrokiem stojącą obok szafkę.

Dopiero wtedy Dominik zauważył Sierotkę – zwinięta w kłębek, leżała na jego czapce kolejarskiej. Popatrzył obojętnie na kota i kiwnął głową.

Joanna uznała to za wystarczającą odpowiedź, uśmiechnęła się, po czym wróciła spojrzeniem do lustra. Dominik obserwował, jak przygładza kołnierzyk bluzki, wsuwa torebkę pod pachę, a na ostatek sprawdza szwy w pończochach. Szew na prawej łydce był trochę przekrzywiony, więc nachyliła się, aby go poprawić.

Wtedy doszedł do wniosku, że takie krótkie pożegnanie jest bez sensu. Wyciągnął ręce i przyciągnął plecy Joanny do siebie. Mocno. A potem tak długo całował jej szyję, aż usłyszał to, na co czekał:

– Misiu... możesz zdjąć mi okulary.

2 września 1939

Zaraz po śniadaniu pojechałam po Bajkę.

Dworzec w Samborzewie przeżywał istne oblężenie, część podróżnych kręciła się po peronach, a część znalazła sobie miejsca siedzące na obrośniętym trawą nasypie kolejowym.

Gdy wysiadłam z bryczki, podeszła do mnie kasjerka z dworcowej kasy, Tekla.

– Pani Obrycka, jak przyjechała pani po swojego wilczura, to siedzi w kantorku. Zamknęłam go, bo na dworcu narodu a narodu.

– Dziękuję, pani Teklo, już zabieram psa – powiedziałam, zawiązując lejce na specjalnej, służącej do tego celu barierce. – Tu rzeczywiście pełno ludzi. Chyba wszyscy się nie pomieszczą w pociągach?

– Jest nadzieja, że się pomieszczą. Poznań planuje puścić dzisiaj specjalne pociągi ewakuacyjne dla ludności. Czekamy. A ci, co nie chcieli czekać, poszli pieszo. Podobno droga do Inowrocławia cała zatłoczona.

Tak opowiadając, kasjerka zaprowadziła mnie do kantorka, który na kilka godzin zamienił się w areszt dla psa. Kiedy stanęłam w drzwiach, Bajka doskoczyła do mnie z radosnym szczeknięciem, ale zaraz potem cofnęła się w kąt, jakby zapraszała mnie do środka. Widocznie uznała, że przyjechałam tu po to, by zamieszkać razem z nią w kantorku i razem z nią czekać na powrót Olka.

Przy użyciu siły perswazji oraz siły fizycznej, to znaczy ciągnięcia za smycz, udało mi się wyprowadzić sukę z budynku dworca. Prosto na Bibi Wysocką!

– Ani!

– Bibi! Dokąd ty idziesz z tymi wiadrami?

Moja przyjaciółka postawiła wiadra na ziemi i roześmiała się ni to wesoło, ni niewesoło:

– Idę napoić spragnionych. Widzisz, co tu się dzieje! Jak masz ochotę, to możesz mi pomóc.

Okazało się, że w wiadrach jest herbata, którą Bibi przyniosła dla koczujących na dworcu ludzi.

– Ignaś ma jakieś sprawy z kolegami, a ja w pustym domu wariuję – tłumaczyła. – Nagotowałam więc herbaty, do torebki włożyłam dwa kubki i jestem. To co, Ani? Łapiesz się za wiadro?

– Łapię się, tylko najpierw zaprowadzę psa do kantorka.

– Jakiego kantorka?

Gdy opowiedziałam o ucieczkach Bajki na dworzec, Wysocka przycichła, a później stwierdziła z przekonaniem:

– Skoro ona czeka, to znaczy, że Olek wróci z wojny. – I drżącym głosem spytała: – Jak myślisz? Mój Stefan też wróci?

Na tak postawione pytanie jest tylko jedna odpowiedź.

– Wróci, Bibi. Jestem pewna, że wróci.

Oprócz starego Niteckiego i kilku wyrostków w folwarku pozostały same kobiety. W sobotę jak zwykle przyszły do pracy, obrządziły inwentarz, a następnie zadbały o własny interes. Przez okno niebieskiej sypialni widziałam, jak wynoszą worki ze zbożem i konwie ze świeżo udojonym mlekiem. Nie oburzała mnie ta kradzież, na ich miejscu robiłabym to samo. Chwilowo w folwarku oraz w całym majątku ziemskim rotmistrza panowało bezkrólewie. Gibowscy nie zdążyli wrócić z Monte Carlo i w ogóle nie wiadomo było, co się z nimi dzieje. Zresztą nikt się tym nie przejmował.

Teraz rozmawiano tylko o tym, gdzie walczy polskie wojsko i czy Niemiec się zbliża.

Niemiec oczywiście zbliżał się, lecz tylko ja wiedziałam, że w przeogromnej masie prawie dwóch milionów żołnierzy. Okolice Samborzewa miały przed sobą zaledwie kilka dni wolności, a cała Polska – niewiele więcej.

Pomyślałam o Nałęczowie...

Z dawnych opowieści mamy wiedziałam, że pod koniec sierpnia w domu Babci Zofii zrobiło się ludnie, bo nadciągająca wojna zagoniła wszystkie Leśniaczki pod rodzinny dach. Tosia, Sabina i Władzia, jakby zwołane dęciem w róg, wróciły do Nałęczowa, do mamusi, Stasi i Jasi. Drużyna znów znalazła się razem.

Jednak sen z powiek spędzał im niepokój o Kajetana i Janka. Zięciowie Babci pojechali na wojnę, nikt nie wiedział, jakie są ich losy. Trzeba było czekać.

Wujek Kajetan – mąż Tosi – wrócił do domu na górce już trzeciego września, ponieważ w wojskowym punkcie zbornym, do którego się zgłosił, zabrakło dla niego munduru i broni (nie tylko dla niego jednego, tak bywało).

Na Janka – męża Sabiny – musiały czekać dłużej, ale też wszystko dobrze się skończyło.

Wujek Janek brał udział w obronie Warszawy, walczył na Okęciu i tam Niemcy wzięli go do niewoli. Razem z grupą innych jeńców zapakowali go do ciężarówki i gdzieś powieźli. Uzbrojony konwojent siedział w szoferce, była więc szansa na ucieczkę. Zdecydował się na nią Janek oraz jeszcze jeden mężczyzna. Zdjęli buty, po czym boso, prawie bezgłośnie, wyskoczyli z ciężarówki.

Mogli połamać sobie nogi albo zostać zastrzeleni przez konwojenta, na szczęście nic takiego się nie stało. Ciężarówka pojechała dalej, był czas, aby doskoczyć do lasu.

Później przez tydzień przedzierali się do Nałęczowa, aż w końcu dotarli do domu – brudni, wygłodniali, bosi, lecz cali i zdrowi.

Na górce zapanowała radość. Babcia, popłakując ze szczęścia, gotowała rosół, Sabina maścią własnego wyrobu smarowała poranione stopy Janka i jego wojennego kolegi, natomiast reszta Leśniaczek kręciła się po gospodarstwie, znosząc a to poduszki pod plecy, a to dzbanek herbaty lub świeżo narwane jabłka. Odkopały nawet spod bzu butelkę dobrej wódki ze sklepu Rejmaka (pod tym bzem zakopano spory zapas alkoholu, później radio, które po roku zżarła rdza, a jeszcze później chowano tam pistolety i karabiny, ale to już zupełnie inna historia).

Kolega Janka odpoczął u Babci kilka dni, a gdy nabrał sił, ruszył w dalszą drogę na wschód, do swojego domu. Przed odejściem zrobił jednak coś, co wspominano potem latami.

Otóż przy południowej ścianie domu rosła biała, pnąca róża, która pięła się chętnie, lecz kwiatów dawała niewiele. Kolega Janka – okazało się, że ogrodnik z zawodu – poświęcił róży kilka kwadransów, po czym żartobliwym tonem zapewnił, że w przyszłym roku róża zadziwi rodzinę.

Następnego dnia podziękował za gościnę, pożegnał się i odszedł.

O róży nikt nie myślał aż do wiosny, kiedy to obsypała się kwiatami; o dziwo – kremowymi, pachnącymi cynamonem! Później z roku na rok kwitła coraz piękniej i przeszła do rodzinnej legendy. Tak samo jak człowiek, który jej pomógł. Nikt nie zapamiętał jego imienia ani nazwiska, mówiło się po prostu: „ten ogrodnik, który uciekł z Jankiem z niewoli”.

Nie wiem, czy „ten ogrodnik” przeżył wojnę. Mam nadzieję, że tak.

Nałęczowskie wspomnienia spotęgowały moją tęsknotę za bliskimi. Na razie nie mogłam wysłać listu do Babci Zofii, ale mogłam zadzwonić do Babci Heleny, która została w Toruniu zupełnie sama, ponieważ Rawiczowie utknęli we Francji, dokąd w sierpniu pojechali na wakacje, zaś Józek, podobnie jak Olek, walczył na wojnie.

Niestety centrala telefoniczna w Samborzewie milczała. Niemile tym zdziwiona, odłożyłam słuchawkę w dość nerwowy sposób. Prawdę powiedziawszy, to po chamsku, z całej siły trzasnęłam słuchawką w widełki, nie zdając sobie sprawy, że Walentynka uważnie mnie obserwuje.

– Mama... zepsujesz telefon.

– Przepraszam. Jestem zdenerwowana.

– Czym?

– Wojną.

Pierwszy raz to słowo padło w rozmowie z Walentynką. Czekała na dalsze wyjaśnienia, patrząc na mnie niebieskimi oczami, które do tej pory oglądały świat tylko z dobrej strony.

– Widzisz, kochanie, teraz będzie inaczej. Obce wojsko napadło na Polskę, zaczęła się wojna, czyli bitwy – zaczęłam nieporadnie i nagle się poddałam. – To za trudne, nie umiem ci tego wytłumaczyć.

– Nie tłumacz, mama. Ja sama rozumiem: wojna to duża kłótnia.

– Tak, Walentynko – powiedziałam, sadzając ją sobie na kolanach. – Masz rację, ta wojna to duża kłótnia światowa.

Następne dni września 1939

W trzecim dniu wojny annopolska kuchnia zamieniła się w wytwórnię sucharków. Co pół godziny z pieca wychodziła następna partia niedużych chlebków, które kroiłyśmy na kromki i rozkładałyśmy na ciepłej płycie kuchennej. Całą pracą dyrygowała oczywiście pani Felicja.

– Musimy nasuszyć przynajmniej dwa worki – oznajmiła, idąc do spiżarni po słój mąki. – I to jeszcze dziś!

– Jutro też jest dzień – prychnęła Wandzia.

– Jutro będziemy suszyły śliwki.

– Kucharka to by teraz tylko suszyła, suszyła i wory napychała!

– Nie marudź, Wandzia. Od przybytku głowa nie boli. – Celińska zdążyła już wrócić ze spiżarni i właśnie kolanem domykała drzwi.

Wyrabiając ciasto na chleb, słuchałam tych utarczek jak melodii świata, który przemijał, i jednocześnie nadsłuchiwałam, co dzieje się w świecie, który nadchodził.

– Wandziu, możesz głośniej nastawić radio?

Gdy pokojówka pokręciła gałką, usłyszałyśmy wiwatujący tłum oraz rozentuzjazmowany głos sprawozdawcy radiowego: „Dziesiątki tysięcy ludzi, cała ulica jest wypełniona zbitym tłumem, zwartym tłumem [...]. Niech żyje nasz sojusznik! [...] Niech żyją Anglicy! Niech żyje Wielka Brytania! Połączeni, zwyciężymy wroga!”[2].

Już przy pierwszych słowach wszystkie trzy dopadłyśmy do radia, Celińskiej zaszkliły się oczy, zaś Wandzia chwyciła moje oblepione ciastem ręce i podskakiwała jak dziecko.

Z dalszej relacji wynikało, że transmisja nadawana jest sprzed ambasady brytyjskiej w Warszawie. Na balkonie tej ambasady minister spraw zagranicznych, pułkownik Józef Beck, ściskał prawicę brytyjskiemu ambasadorowi, ponieważ Anglia wypowiedziała wojnę Niemcom.

– Brawo Anglia! Brawo Anglia! – wykrzykiwała Wandzia, nie zdając sobie sprawy, że aż do bólu zgniata mi palce. – Anglia! Anglia!

Pani Celińska wyraziła swoje uczucia w inny sposób, mianowicie zlustrowała suszące się na piecu kromki chleba i oświadczyła, że „na dzisiaj koniec z sucharkami, bo mamy święto!”.

Dwadzieścia minut później dowiedziałyśmy się, że mamy podwójne święto – Francja też przystąpiła do wojny.

Radio na żywo transmitowało następną spontaniczną manifestację, tym razem sprzed ambasady francuskiej. Zgromadziły się tam tysiące ludzi, którzy wznosili okrzyki: Vive La France!, a potem jednym głosem śpiewali:

My, Pierwsza Brygada,

Strzelecka gromada,

Na stos rzuciliśmy – swój życia los,

Na stos, na stos[3].

Wandzia i Celińska śpiewały razem z warszawskim tłumem, ja też cichutko śpiewałam. Fałszując.

Po południu przyjechał do nas konno Waluś, chłopak stajenny z Wierzbińca.

– Jaśnie pani przysłała mnie z listem i paczką. I kazała czekać na odpowiedź.

Waluś miał czternaście lat, obdarte portki oraz krzywo obciętą grzywkę, lecz zachowywał się z powagą godną królewskiego posłańca. Wręczywszy mi przesyłkę od Hektorowej, cofnął się o trzy kroki i zastygł w oczekiwaniu.

– Nie będziesz tak tu stał przed gankiem, Waluś. Chodź do kuchni – zaprosiłam go serdecznie. – Napijesz się kompotu, a ja przeczytam list.

Pani Krajewska donosiła, co następuje:

Wierzbiniec, 3 września 1939 roku

Aniu nasza droga,

Bóg czuwa nad Polską! Anglia i Francja to potęgi. Razem z nimi écrasons l’infâme[4]. Od dzisiaj jesteśmy z Lulą dobrej myśli. Ufamy, że zawierucha rychło się skończy.

Co do domowych spraw, to wszystko u nas dobrze. Dzieciątko zdrowe i, Bóg da, niedługo ojca swego zobaczy. Liczę, że za miesiąc Jerzy, jak i Oleś wrócą z wojny.

Napisz mi słówko o sobie i czy Walentynka zdrowa.

Tulę Was do serca

Antonina Krajewska

Dzieciątko, o którym Hektorowa wspomniała, to Krzyś, synek Zadwornych. Krzyś przyszedł na świat dwudziestego piątego sierpnia, pięć dni przed powszechną mobilizacją. Jerzy zdążył więc wziąć w ramiona swoje dziecko, a nawet zorganizować przeprowadzkę, bo – gdy pokój wisiał na włosku – Krajewska zażądała, aby Lula wraz z synkiem przeniosła się do Wierzbińca.

W dołączonej do listu paczce znalazłam puszkę angielskiej herbaty oraz francuski koniak. Ha!

Wypadało odwdzięczyć się podobnym podarunkiem. Ale czym?

Nie miałam pod ręką chorągiewek z Union Jackiem ani z trójkolorową kokardą, zresztą to byłaby przesada. Rozglądając się po kuchni, zatrzymałam wzrok na sucharkach. W dzisiejszej sytuacji politycznej idealnie nadawały się na symboliczny prezent, ale tylko ja o tym wiedziałam. Gdybym wysłała do Wierzbińca sucharki, moje przyjaciółki doszłyby do wniosku, że ze strachu przed wojną zgłupiałam lub, co gorsza, stałam się chorobliwie skąpa.

W rezultacie Waluś zawiózł Hektorowej mój list oraz pudełko wedlowskich czekoladek, bezsprzecznie polskich.

W łóżku było teraz dużo wolnego miejsca, mimo że spałam razem z córką, kocicą oraz Muszką. Muszka układała się wieczorem w nogach, a potem, niezauważalnie, centymetr po centymetrze, przesuwała się w stronę Walentynki. O drugiej w nocy docierała w pobliże poduszki, po czym, uszczęśliwiona, zasypiała na dobre. Obserwowałam tę psią wędrówkę, kręcąc się z boku na bok, wzdychając i czekając na sen, który nie nadchodził.

Ostatnio małżeńskie łóżko stało się dla mnie czymś zupełnie innym, niż było przedtem, a mianowicie miejscem rozmyślań o Olku.

Gdzie on w tej chwili jest? W bagnistych lasach pod Mławą? W jakichś okopach? A może w szpitalu polowym, ranny?

Gdy nocą nachodzą człowieka takie myśli, to puchowa kołdra drażni, jakby była wypchana igliwiem, zaś prześcieradło wydaje się lodowate. Aby uspokoić nerwy, spoglądałam w stronę obrazu z modrzewiem. Ciągle wisiał w tym samym miejscu, zaszła tylko jedna zmiana – znów zastawiłam go parawanem. Nie mogłam dopuścić, by Walentynka zobaczyła, jak jej mama w niewytłumaczalny sposób znika przy obrazie lub w równie dziwny sposób pojawia się przy nim.

A na początku wojny mama korzystała z modrzewia wyjątkowo często.

Dwa dni po wyjeździe Olka zaczęłam ogołacać Annopol z najcenniejszych przedmiotów. Na początek zajęłam się literaturą. Z szafy bibliotecznej wyjęłam kilkanaście książek, które były pamiątkami z rodzinnego domu mojego męża. Między innymi: Ojczyznę w pieśniach poetów polskich z podpisem matki Olka, Wyspę tajemniczą Juliusza Verne’a w ozdobionej bizantyjskim ornamentem oprawie oraz Bajki, nauczki, opisy, powiastki i różne wierszyki z 40 obrazkami Stanisława Jachowicza.

Moja córka znała na pamięć wiele wierszyków z tej ostatniej książki i recytowała je z upodobaniem każdemu, kto chciał słuchać: pani Felicji, mnie, Muszce. Stałym punktem repertuaru Walentynki była rymowanka o szewczyku:

Jestem szewczyk na dorobku

mam sto butów na warsztacie;

Hej, panowie! słudzy, chłopku!

Próżno grosza nie wydacie [...][5].

Z czystym sumieniem przeniosłam wybrane książki za modrzew, do roku 2011, aby tam przeleżały wojnę. Później wrócą do Obryckich, jakoś „cudem się odnajdą”.

Wyniosłam z Annopola też inne rzeczy: albumy ze zdjęciami, dwanaście starych podstawek do szklanek, srebrną solniczkę na czterech łapkach, szkatułkę z Nałęczowa oraz niektóre z namalowanych przez mojego męża akwareli.

Obraz przedstawiający pasącą się krowę został na miejscu, ponieważ zakrywał wmurowany w ścianę sejf, w którym przechowywaliśmy trzydzieści pięć tysięcy złotych (nasze, wypłacone z banku, oszczędności) i brylant od cioci Marysi.

W warunkach wojennych ten sejf nie wydawał mi się dobrą skrytką, toteż cały majątek Obryckich trafił do współczesnego mieszkania Anki Duszkowskiej. Brylant schowałam w nodze jesionowej szafy, plik banknotów zaś wrzuciłam do szuflady.

W tej samej szufladzie trzymałam coś, co obecnie miało dla mnie najwyższą wartość – mój list żelazny. List gwarantujący mi przejazd przez obce terytorium, czyli... przez wojnę.

Były to po prostu dwie kartki, na których wydrukowałam znalezione w internecie informacje o losach rodziny Obryckich. Na pierwszej kartce znajdowały się fragmenty wspomnień profesora Bronisława Sokolnickiego.

W październiku 1939 roku majątek ziemski Annopol znalazł się w rękach rodziny von Bruggen.

Jesienią 1943 roku w oficynie, w której mieszkali Felicja Celińska oraz administrator Obrycki z żoną i córką, wybuchł pożar. Spłonęło pół dachu, jednakże ludziom nie stała się krzywda.

Na drugiej kartce był opatrzony zdjęciem artykuł ze szwajcarskiej gazety „Courrier de Vaud”, która ukazała się 18 grudnia 1961 roku. Artykuł opisywał historię uratowanego przez Walentynę Obrycką psa Barniego, a fotografia przedstawiała oprócz psa dorosłą Walentynkę oraz jej starych rodziców – Olka i mnie.

Ten list żelazny dawał mi pewność, że wraz z rodziną przeżyję wojnę. Pozostawała kwestia: jak?

Jak będzie wyglądało nasze życie w ciągu najbliższych dwóch tysięcy siedemdziesięciu dwóch dni i dwóch tysięcy siedemdziesięciu dwóch nocy?

Samborzewo jakby obumarło. Okna i drzwi sklepów pozabijano deskami, zaś ludzie pozamykali się w domach i z lękiem czekali na chwilę, kiedy niemiecka armia wejdzie do miasta, które zostało pozostawione własnemu losowi.

Ostatniego dnia sierpnia z powodu powszechnej mobilizacji wyjechała stąd większość mężczyzn. Kilka dni potem opustoszał budynek ratusza, ponieważ burmistrz spakował ważne dokumenty państwowe do wielkiej skrzyni i wraz z żoną, urzędnikami, policją oraz z tą skrzynią ewakuował się na wschód.

Niemieckie wojsko miało więc do wykonania łatwe zadanie – zdobyć miasteczko zamieszkane głównie przez kobiety, dzieci, chorych i starców. Sprawę ułatwiało to, że w Samborzewie na Wehrmacht czekało kilkunastu miejscowych, żyjących tu od pokoleń, Niemców. Niemcy nie pozamykali się w domach. Przeciwnie, wykupili z kwiaciarni wszystkie kwiaty, aby radośnie i kolorowo powitać swoją armię, a pewnie i przy okazji przekazać różne cenne informacje, na przykład kogo z samborzewian należałoby rozstrzelać w pierwszej kolejności.

Jednak w mieście znalazła się grupa ludzi, którzy postanowili dać odpór i bronić swojego kawałka Polski.

Już w pierwszych dniach września stworzono stuosobową Straż Obywatelską składającą się z kolejarzy, harcerzy, strażaków ochotniczej straży pożarnej oraz mężczyzn niezdolnych do służby wojskowej. Oni mieli stawić czoło niemieckiej nawale. Bronić kobiet, dzieci i starców.

We wtorek stacji strzegło dwudziestu czterech kolejarzy z biało-czerwonymi opaskami na rękawach mundurów.

Dominik stał oparty plecami o ścianę budynku dworca i myślał o tym, że najgorsze jest czekanie.

– Panie naczelniku! A może oni dziś nie wejdą? – spytał nastawniczy Różański, nerwowo przekładając swoją dubeltówkę z jednej ręki do drugiej.

– Zobaczymy.

Na tym rozmowa się urwała. Znów zaległa cisza, która od rana panowała w całym Samborzewie. Wszyscy czekali na głos dzwonu. Tak było umówione. Dwóch harcerzy czuwało na dzwonnicy, trzeci, uzbrojony w lornetkę, wypatrywał wroga z wieży kościelnej.

Dzwon odezwał się w porze obiadu. Najpierw uderzył raz, jakoś bezdźwięcznie, a potem rozkołysał się i bił z całą mocą.

Gdy zamilkł, kolejarze usłyszeli strzelaninę. Odgłosy walki dochodziły od strony ratusza, tam gdzie na Niemców czekał pierwszy posterunek Straży Obywatelskiej.

Dwadzieścia minut późnej ulicą Kolejową zbliżał się do dworca odkryty samochód; na jego stopniach stało po dwóch żołnierzy Wehrmachtu z bronią gotową do strzału.

Dominik wiedział, że zaraz przyjadą następne auta, ale nie chciał o tym myśleć. Odbezpieczył pistolet, po czym skrył się za rosnącym przed stacją dębem.

Pierwsza kula, jaką wystrzelił, strąciła ze stopnia stojącego tam Niemca. Rozpoczęło się starcie między Wehrmachtem a kolejarzami. Przez jakiś czas na stacji słychać tylko było świst kul, pojedyncze krzyki, tupot nóg, lecz potem nadjechał inny wóz i Niemcy odpowiedzieli ogniem z broni maszynowej.

Przez moment seria siepała pień dębu, za którym stał Polanisz, później pociski poleciały w bok, w kierunku głównego wejścia do budynku dworca, skąd odzywała się dubeltówka Różańskiego. Dominik widział, jak nastawniczy osuwa się na ziemię, a następna seria niepotrzebnie dziurawi jego martwe już ciało.

Nierówna walka trwała do chwili, gdy kolejarzom skończyła się amunicja. Kiedy ucichły strzały ze strony dworca, Niemcy zeskoczyli z samochodów na ziemię, którą właśnie zdobyli.

Dominik dopadł do sterty worków z piaskiem, przeczołgał się kawałek i uciekł za budynek magazynu i dalej, w stronę nastawni. Zorientowawszy się, że nikt go nie goni, przebiegł przez ulicę do stojącej vis-à-vis nastawni kamienicy. Kamienica nie miała bramy, lecz dwuskrzydłowe frontowe drzwi. Szarpnął za klamkę, jednak drzwi nie ustąpiły, pobiegł więc na tyły domu. Wejście od podwórka było otwarte – parter, drewniane schody, piętro, znowuż schody, poddasze. Koniec drogi. Na podeście znajdowało się dwoje drzwi – jedne zamknięte na kłódkę, drugie na zwykły skobel. Otworzył te drugie i znalazł się w obszernej suszarni z małymi okienkami. Na linkach wisiało mokre pranie: prześcieradła, fartuchy, dziecięce ubranka.

Dominik stanął przy ścianie, obok koszyka z klamerkami i zacisnął rękę na pistolecie, w którym tkwił ostatni nabój.

Od strony schodów nie dochodziły żadne dźwięki, więc po pięciu minutach czujnego nadsłuchiwania odważył się podejść do okienka. Ze strychu widać było dworzec oraz panoszących się na nim Niemców. W wojskowym gaziku siedziało trzech oficerów, jeden śmiał się z czegoś, pokazując ręką pień dębu. Dominik spojrzał na dąb, ale oprócz śladów po świeżo odłupanych kawałkach kory niczego godnego uwagi nie dostrzegł.

Po tym rekonesansie przeniósł się w najciemniejszy kąt strychu, bo nic innego nie mógł zrobić.

Przez następne godziny sytuacja zmieniała się o tyle, że rozwieszone na linkach pranie schło i w zapadających ciemnościach stawało się coraz mniej widoczne.

Wtem około jedenastej wieczorem Dominik wyłowił uchem jakieś szuranie na schodach. Błyskawicznie schował się za największym prześcieradłem i czekał w napięciu na odgłos otwierających się drzwi. Ale drzwi od strychu pozostały zamknięte. Usłyszał tylko jakieś stuknięcie o podłogę, a potem oddalające się kroki.

Po chwili ostrożnie otworzył drzwi – na podłodze stały naczynia. Ktoś nieznajomy przyniósł mu kubek herbaty oraz dwie pajdy chleba z dżemem.

Zelektryzował nas warkot silnika.

– Przyjechali! – krzyknęła Wandzia, podbiegając do okna. – Na motorach!

Poprawiłam włosy, jakby to miało jakiekolwiek znaczenie, dotknęłam palcem obrączki i dopiero wtedy wstałam z leniwca.

– Wyjdę przed dom, ty pilnuj dziecka.

Nogi mi drżały, ale nie było tego widać, bo moja czarna spódnica w luźnych fałdach spływała prawie do kostek.

Gdy stanęłam w otwartych drzwiach, u szczytu schodów, cały lęk nagle odpłynął. Wszak setki razy widziałam taką scenę – wielkie, ciężkie motory z przyczepami, prowadzone przez żołnierzy w hełmach i gumowych płaszczach. Jeden z Niemców rysami twarzy przypominał Christopha Waltza, który w roku 2010 dostał Oscara za rolę pułkownika Landy w Bękartach wojny.

Przemknęło mi przez głowę, że w Annopolu kręcone są zdjęcia plenerowe do jakiegoś wojennego filmu produkcji amerykańsko-niemieckiej. Ci przystojni mężczyźni zaraz zeskoczą z motorów, odłożą atrapy karabinów i odpinając pod brodami paski hełmów, rozejrzą się po parku znudzonym wzrokiem gwiazd filmowych.

Poczucie hollywoodzkiego odrealnienia trwało krótko, do momentu gdy żołnierz trzymający kierownicę jednego z dwóch stojących przed gankiem motorów wrzasnął do mnie:

– Niemiecki rozumie?

– Rozumie.

– Mężczyźni są w domu?

– Nie ma – odpowiedziałam, odsuwając się od futryny ze strachu, że za chwilę zostanę stratowana.

Żołnierz popatrzył na mnie groźnie, ale nie miał zamiaru zsiadać ze swojej maszyny, ograniczył się jedynie do wydania rozkazu:

– Zostać na miejscu, nie ruszać się!

Zawarczały silniki motorów, Niemcy okrążyli klomb przed gankiem i zniknęli za bramą. Koniec wizyty. Kiedy wracałam do biblioteki, nogi już mi nie drżały, jednak przed oczami ciągle miałam twarze wrogów.

To ostatnie słowo nasunęło mi się automatycznie, a przecież w dwudziestym pierwszym wieku znałam wielu Niemców i nigdy o żadnym z nich nie pomyślałam: wróg.

Noc na poddaszu mijała niespokojnie.

Nad ranem Dominik musiał wyjść za potrzebą, zdjął więc buty i w samych skarpetkach wymknął się na podwórko. Potem nie mógł już zasnąć, bo wciąż na nowo rozpamiętywał wczorajszą walkę i śmierć Różańskiego.

Gdy zrobiło się jasno, wrócił strach o własną skórę. Obserwując przejeżdżające ulicą Kolejową samochody, błogosławił kryjówkę na strychu i dobrą duszę, która przyniosła mu jedzenie. Jeśli raz przyniosła, to może znów przyniesie...

Jednak przez wiele godzin nikt nie pojawił się na poddaszu. Dopiero późnym popołudniem usłyszał kroki. Ktoś podszedł do drzwi i zduszonym głosem zapytał:

– Jest tam pan?

– Jestem.

– Wczoraj na rynku rozstrzelali dwudziestu mężczyzn.

Potem stuk stawianych na podłodze naczyń i oddalające się stąpanie.

Dominik nie potrafił opanować zwierzęcego głodu. Łapczywie zjadł znaleziony za drzwiami chleb z serem, popił kawą zbożową, po czym zapadł w dziwne odrętwienie.

Była już noc, kiedy na strychu rozległo się skrzypienie otwieranych drzwi. W ciemnościach zamajaczyła jakaś postać.

– Pan pójdzie ze mną.

Rozpoznał ten głos, więc o nic nie zapytał. Po prostu wstał i jak pies poszedł za kobietą, która przynosiła mu jedzenie.

Zeszli na dół do znajdującego się na parterze mieszkania. Kobieta po omacku zamknęła drzwi na klucz, zasunęła zasuwę i w końcu zapaliła światło.

– Jestem Alicja Tarnowska. – Podała mu rękę szybkim ruchem, jakby chciała tę prezentację oraz wszelkie konwenanse mieć już za sobą. – Wdowa po kolejarzu.

– Dominik Polanisz, kolejarz.

– Ja pana znam, przecież stacja po drugiej stronie ulicy. – Uśmiechnęła się leciutko i zaraz spoważniała. – Wczoraj wszystko widziałam... Musimy się naradzić, ale najpierw dam panu zupy. Chodźmy do kuchni.

– Nie chcę sprawiać kłopotu – Dominik wypowiedział grzecznościową formułkę, zdając sobie sprawę, że w obecnych okolicznościach te słowa brzmią niedorzecznie.

Tarnowska zrobiła zniecierpliwioną minę.

– Nic głupszego nie mógł pan powiedzieć – burknęła bezceremonialnie. – Kłopot to my teraz mamy wszyscy wspólny. I niech pan wreszcie siada! – dodała, wskazując gościowi krzesło przy kuchennym stole.

Takie postawienie sprawy spodobało się Dominikowi, toteż bez gadania usiadł przy stole nakrytym kretonowym obrusem w pomarańczowe kwiatki. Pani Alicja musiała lubić pomarańczowy kolor, bo zasłony w oknie też miała pomarańczowe. Tylko zaciemniający szybę koc był przepisowo czarny.

Gdy Dominik odwrócił wzrok od okna, na stole czekał już talerz gorącej kartoflanki z pływającymi po wierzchu grzankami.

– Niech pan je na zdrowie.

– Dziękuję, pani Alicjo.

– Wszyscy mówią do mnie: Lusia.

– Dobrze, pani Lusiu. – Uśmiechnął się, biorąc do ręki łyżkę.

Zupa była bardzo smaczna, on zaś – bardzo głodny, więc prędko ukazało się dno talerza. A potem ten talerz zniknął Dominikowi sprzed nosa.

– Nie pytam, czy pan chce dolewkę, bo wiadomo, że taki wielki chłop to potrzebuje zjeść – oświadczyła Tarnowska, nalewając do talerza następną solidną porcję kartoflanki.

Polanisz nie protestował. Szybko zjadł dolewkę i wyczekująco spojrzał na panią Lusię, która siedziała naprzeciw niego, opierając łokieć o stół i podtrzymując brodę na zwiniętej w kułak dłoni.

Tarnowska powoli przesunęła pusty talerz w prawo, a potem opowiedziała, co się dzieje w Samborzewie.

Już pierwszego dnia Niemcy wywlekli z domów dwudziestu mężczyzn, zapędzili ich przed ratusz i tam rozstrzelali.

Wśród zabitych byli ludzie, których Dominik znał: kierownik szkoły – Majchrzak, właściciel księgarni na rynku – Posadzy oraz stary Danielewicz, powstaniec wielkopolski. Ten ostatni co niedzielę spacerował po miasteczku w odświętnym garniturze, z Krzyżem Walecznych wpiętym w klapę marynarki i uprzejmie, uchylając kapelusza, odpowiadał na ukłony przechodniów. Czasem zachodził na stację, by popatrzeć na lokomotywy i porozmawiać ze swoją córką Teklą, która pracowała w dworcowej kasie.

– Dziś się uspokoiło, nikogo z domu nie wyciągnęli, ale za to na ratuszu powiesili hakenkreuz – pani Lusia zakończyła opowieść, dodając smętnym głosem: – A naszego orła zwalili.

– To dopiero pierwsze dni wojny – odezwał się po chwili. – Wojsko walczy, a ja...

W słowach, które nie padły, Tarnowska bezbłędnie odczytała tę jego cholerną bezsilność.

– Pan już swoje zrobił! – powiedziała. – Teraz trzeba myśleć, jak przeżyć. Zamelinować się gdzieś i cicho siedzieć. Wiadomo, że do swojego mieszkania nie może pan wrócić, bo tam Niemcy. – Tarnowska zrobiła pauzę i spojrzała Dominikowi prosto w oczy. – Zapytam bez ogródek: czy ma pan dokąd pójść?

– Nie, ale coś znajdę.

– Pan nowy w Samborzewie, lepiej ja się tym zajmę. Już po południu obmyśliłam, że porozmawiam z Janikowską, dobrze ją znam. Ona mieszka przy Szkolnej i zawsze bierze kogoś na pokój, a teraz akurat nie ma lokatora. Jutro z samego rana pójdę i zapytam Janikowską, czy pana weźmie. Zgoda?

Dominik nie miał nic przeciwko temu, aby jakaś pani Janikowska „wzięła go”, jednak nie zdążył tego powiedzieć, bo nagle otworzyły się drzwi i do kuchni wpadła młoda kobieta. Ładna.

– Do Janikowskiej nie! – krzyknęła.

– Podsłuchiwałaś? – spytała Tarnowska, wstając z krzesła.

– Podsłuchiwałam.

Tarnowska westchnęła, ale bez złości, po czym przedstawiła Dominikowi nowo przybyłą w oryginalny sposób:

– To Madzia Długie Ucho, moja synowa.

Madzia zbyła ten przytyk prychnięciem, ciaśniej zawiązała pasek swojego szlafroka i od razu przeszła do rzeczy.

– U Janikowskiej niedobre miejsce, bo na tym samym piętrze mieszka Grossmeier.

– No i co z tego? – Tarnowska się zdziwiła. – To porządny człowiek.

– Porządny – przyznała Madzia. – Ale Niemiec! Pewnie teraz ze swoimi trzyma.

W kuchni zrobiło się cicho, więc Dominik zrozumiał, że pomysł z wynajęciem pokoju u Janikowskiej upadł.

– Może bliżej coś się znajdzie? – zapytał. – Na Kolejowej.

– Nie, tu wszystko zajęte – odparła Tarnowska w zamyśleniu, a potem zwróciła się do synowej: – A gdyby tak pan Polanisz na wieś się przedostał? Na wsi jest bezpieczniej.

– Jak się przedostanie, mamo? Pofrunie w tym mundurze? I właściwie do kogo? – Madzia wykpiła pomysł teściowej i przedstawiła własny. – U nas w kamienicy wszystkie mieszkania zajęte, ale w oficynie jest wolny pokoik.

– To akurat coś dla mnie – ucieszył się Dominik, bo jakoś czuł, że powinien zostać blisko dworca.

– Czy ja wiem...? – mruknęła Tarnowska z powątpiewaniem. – Ten pokoik to zatęchła nora.

– Każdą norę można przewietrzyć, pani Lusiu.

Następnego dnia życie przyspieszyło jak lukstorpeda.

Już rano Tarnowska odwiedziła mieszkających na pierwszym piętrze właścicieli kamienicy. Wizyta trwała dziesięć minut i zakończyła się wręczeniem klucza do pokoju w oficynie. Potem Dominik w asyście pani Lusi poszedł obejrzeć swoje nowe lokum.

Była to izdebka, do której wchodziło się prosto z podwórza. W środku stało kilka gratów: metalowe łóżko ze śmierdzącym siennikiem, kulawy stół, krzesło oraz rozlatująca się szafa. Wyposażenie uzupełniały zardzewiały zlew i piec do gotowania.

– No i jak się panu tu podoba? – spytała Tarnowska, otwierając okno, które miało parapet na wysokości jej kolan.

– Piękny salon, pani Lusiu. Tylko kandelabrów brakuje.

Odwróciła się od okna z uśmiechem.

– O kandelabrach pomyślimy kiedy indziej, a teraz chodźmy do mnie, dam panu pościel i naczynia – powiedziała serdecznie. – I stary piernat na sprężyny, bo ten siennik trzeba spalić.

Dwie godziny później pokoik był już wysprzątany i uładzony; na łóżku leżała świeża pościel, pod płytą kuchenną buzował ogień, na stole stał dzbanek z gorącą herbatą.

Wszystkie potrzebne do zagospodarowania rzeczy Dominik dostał od Tarnowskich. Pani Lusia dała mu nawet trochę męskich ubrań, które należały do jej syna Seweryna.

Za takie dary powinien się odwdzięczyć. Tylko jak? Wszystko, co miał, zostało w mieszkaniu na dworcu...

Nagle zerwał się z krzesła i otworzył szafę.

Jest!

Z kieszeni kolejarskiego munduru wyjął portfel, w którym miał tysiąc dwieście złotych, bo w dniu wybuchu wojny wszystkim kolejarzom wypłacono z góry trzymiesięczne pobory.

Pani Tarnowska nie chciała przyjąć pieniędzy, lecz w końcu po długich namowach wzięła sto pięćdziesiąt złotych z zastrzeżeniem, że Dominik będzie przychodził do niej na obiady.

Gdy zadowolony z takiego obrotu sprawy wracał do siebie, kątem oka dostrzegł jakieś czarne mignięcie koło śmietnika.

– Kici, kici! – zawołał z nadzieją.

Mówi się, że nadzieja jest matką głupich, ale Dominik nie zgadzał się z tym powiedzeniem. Według niego nadzieja była matką wszystkich ludzi, i głupich, i mądrych. On zawsze miał nadzieję, a za głupiego się nie uważał.

– Kici, kici...

Zza śmietnika wynurzyła się czarna główka. Złote oczy Sierotki spojrzały na Dominika z wyrzutem.

– Kici, kici! – zawołał dziwnie wzruszony.

Sierotka podbiegła i otarła się o jego przykrótkie, trochę śmieszne nogawki.

– Chodź do domu – powiedział, biorąc kota na ręce.

Ostatnio czułam się w Annopolu jak księżniczka, która siedzi w oddalonej od świata wieży i czeka na smoka. Smok raz się pokazał, ryknął i odjechał, lecz wiedziałam, że wróci.

Do mojej wieży nie docierały żadne wieści z okolicy, bo przesyłanie listów przez gołębie pocztowe wyszło z mody, a innych sposobów na kontaktowanie się teraz nie było. Pozostawało więc czekać i rozmyślać.

Wieczorem siedemnastego września poprosiłam Celińską, aby zabrała do siebie na noc Walentynkę.

– A co się stało? Chyba z wizytą towarzyską nigdzie się pani nie wybiera? – spytała ironicznie.

– Nie wybieram się, pani Felicjo, tyle że dziś w nocy chcę być sama. Muszę zrobić porządek w papierach.

– Noc jest od spania – mruknęła, a potem się uśmiechnęła. – A Walentynkę niech pani przyprowadzi. Lubię ją mieć przy sobie.

2011

Tę noc spędziłam w jesionowej szafie, która w trudnych chwilach służyła mi za schronienie. A chwila była wyjątkowo trudna, ponieważ dziś – mam na myśli dziś w 1939 roku – do polskiej trumny został wbity ostatni gwóźdź.

Ze wschodu zaatakował nas Związek Sowiecki, następny agresor.

Kodeks podwórkowy mówi, że we dwóch na jednego się nie napada, ale politycy kierują się zupełnie innym kodeksem.

Siedząc w landarze, wyobraziłam sobie mapę Polski z dwiema płonącymi granicami i to, co się teraz dzieje nad Bzurą, w twierdzy Modlin, w Grodnie, pod Sarnami oraz w wielu innych miejscach.

Wszędzie trwały walki, jednak na tej samej mapie znajdowały się także Kuty, przygraniczne miasteczko, w którym był most prowadzący prosto do Rumunii. Tamtędy dzisiejszej nocy ucieknie wielki szczur.

Przymknęłam powieki i uruchomiłam wyobraźnię.

Najpierw pojawił się obraz drewnianego mostu nad rzeką Czeremosz.

W ciemności idą ludzie, całe tłumy. Wojsko i cywile. Wszyscy mają umęczone, smutne twarze. Jakiś mężczyzna z tobołem na plecach zaciska pięść. Nie! On ściska w garści grudkę ziemi. Pewnie schylił się po nią przed chwilą i wziął na pamiątkę...

Nagle zadudniły drewniane przęsła – na most wjechała kolumna aut: ciężarówki, zwykłe samochody, limuzyny. To ewakuuje się polski rząd. Jadą skrzynie ze złotem i dostojnicy państwowi.

W jednej z limuzyn dostrzegłam prezydenta Ignacego Mościckiego. Siedzi zgarbiony, prawą ręką dotyka skroni.

O czym myśli?

Może o swoim orędziu do narodu, które wydał pierwszego września, zaledwie siedemnaście dni temu: „[...] Cały Naród Polski, pobłogosławiony przez Boga, w walce o swoją świętą i słuszną sprawę, zjednoczony z Armią, pójdzie ramię przy ramieniu do boju i pełnego zwycięstwa”[6].

Żal mi było Mościckiego, jakoś po ludzku rozumiałam go, ale szacunku nie czułam.

Kolumna rządowa przejeżdżała długo, prawie godzinę trwało, zanim ostatni samochód znalazł się po rumuńskiej stronie. Potem most znów zaludnił się pieszymi, cichym, znużonym tłumem, który przepływał przed moimi oczami.

Raptem wśród grupy cywilów dostrzegłam dwie znajome sylwetki. Przyjrzałam się im bliżej i ku swemu zdumieniu rozpoznałam w nich państwa Nowakowskich! Oboje dźwigali po dwie walizy i widać było, że ciągną resztkami sił.

Skąd oni się tu wzięli? Gdzie Samborzewo, a gdzie Kuty?

Hieronim Nowakowski do niedawna był burmistrzem Samborzewa. Wiedziałam, że czwartego września ewakuował się razem ze swoimi urzędnikami i policją, ale przed wyjazdem zdążył zorganizować Straż Obywatelską do obrony miasteczka.

Hmm... Dziwne to wszystko.

Zaczynało już świtać, kiedy nastąpiła najważniejsza chwila – do mostu zbliżyły się dwie ciężarówki oraz kilka limuzyn. W jednej z nich jechał wódz naczelny Wojska Polskiego, marszałek Edward Śmigły-Rydz, człowiek, który trzy lata wcześniej otrzymał z rąk prezydenta buławę marszałkowską. Wręczenie buławy odbyło się bardzo uroczyście, w obecności przedstawicieli rządu, delegacji pułków, duchowieństwa i wojskowych pocztów sztandarowych.

Ale wtedy był pokój, a teraz jest wojna i ostatni most, przez który trzeba przejechać.

Zobaczyłam, jak od grupki stojących przy budce strażniczej żołnierzy oderwał się czterdziestokilkuletni oficer. Cały roztrzęsiony wbiegł na środek mostu, zatrzymując w ten sposób nadjeżdżającą kolumnę. To był pułkownik Ludwik Bociański.

Podszedł do limuzyny, otworzył drzwi i powiedział:

– Wodzu! Żołnierze walczą, a pan ucieka z pola bitwy? Tu chodzi o honor Wojska Polskiego!

Wódz Naczelny coś odpowiedział z głębi samochodu, jednak tak cicho, że nie usłyszałam, ale po minie widać było, że nie ma teraz ochoty rozmawiać o jakimś honorze. Z limuzyny wysunęła się ręka nakazująca Bociańskiemu zejść z drogi.

Wtenczas zdesperowany Bociański wyjął z kabury pistolet i strzelił sobie w serce.

Była czwarta rano – w Kutach i na moim zegarku.

Wyszłam z szafy i aby podnieść się na duchu, zrobiłam sobie mocną kawę, a potem – niestety – zapaliłam papierosa. Pierwszego od wiosny 1933 roku.

Śledząc smużki wydmuchiwanego dymu, myślałam o hetmanach. Kiedyś mówiło się, że hetman nigdy nie opuszcza swoich wojsk, ale tyle w tym prawdy, ile słonej wody płynie w Czeremoszu.

Październik, listopad, grudzień 1939

Drogi Misiu!

Mieszkamy teraz w Parczewie i oboje z Alfredem pracujemy w krochmalni. Wszystko się zmieniło. Wczoraj powiedziałam Alfredowi prawdę o mnie i o Tobie. Alfred mi wybaczył i kazał napisać ten list, abyś również Ty wiedział, że kocham męża, co zrozumiałam dopiero, gdy...

Swoim pięknym kaligraficznym pismem Joanna zapisała jeszcze dwie stronice jakimiś skomplikowanymi wynurzeniami, z których nic nie wynikało. Jedynie końcówka listu była klarowna:

Prosiłabym Cię bardzo, żebyś w krótkich przynajmniej słowach napisał, czy mnie rozumiesz.

Przesyłam Ci moc najserdeczniejszych pozdrowień.

Joanna Wilska

Dominik odłożył list i pogłaskał łebek Sierotki, która spała na jego kolanach.

– Rozumiem ją – powiedział do kota.

Stefan Wysocki i Józek Duszkowski wrócili z wojny.

Jeden walczył pod Sieradzem, drugi nad Bzurą. Gdy wojsko poszło w rozsypkę, udało im się przemknąć do domu. Nocami, polami, opłotkami.

Stefan wędrował w cywilnych łachmanach zdjętych ze stracha na wróble, natomiast Józkowi pomogła jakaś gospodyni, która podarowała mu stare ubranie po dziadku oraz bochenek chleba na drogę.

Hmm... Z punktu widzenia Anny Duszkowskiej ten bochenek został podarowany kilkadziesiąt lat temu...

Są takie bochenki, które dostaje się w potrzebie, bez pieniędzy, tylko za Bóg zapłać. I na zawsze pozostają we wdzięcznej pamięci.

Stefan i Józek wrócili, lecz Jerzy Zadworny jeszcze nie wrócił i Olek też nie!

W październiku każdy dzień zaczynałam myślą: „Może to dziś?!”. Może dzisiaj Bajka rzuci się jak szalona do drzwi, a ja pobiegnę za nią. Zobaczę zapadnięte policzki, dziesięciodniowy zarost, zszarzałą od brudu skórę i oczy – mądre, trochę smutne, kochające.

Niestety, jedynym mężczyzną, który pojawiał się w naszych drzwiach, był stary Nitecki, chuderlawy, mamroczący pod nosem i w ogóle do Olka niepodobny.

W Annopolu pozornie nic się nie zmieniło, Nitecki przynosił węgiel do kuchennego pieca, Celińska piekła naleśniki, Wandzia zamiatała podłogi, ale to wszystko działo się w innym kraju! Już nie mieszkaliśmy w Polsce, mieszkaliśmy na terenie „wcielonych ziem wschodnich” – oczywiście wcielonych do Rzeszy. Adolf Hitler osobiście nas wcielił i teraz cała władza była hitlerowska, a wiadomo, że to słowo oznacza wszystko, co najgorsze.

W samym Samborzewie hitlerowcy zabili dwadzieścia osób, następnych zaś dwadzieścia – w tym proboszcza Grzybowskiego i aptekarza Majewskiego – wywieźli do inowrocławskiego więzienia.

– Jak tak dalej pójdzie, to Hitler zeżre nas do ostatniej kosteczki – zawyrokowała Wandzia. – Do najostatniejszej!

Pani Felicja nie odezwała się ani słowem, ja też milczałam, lecz nagle do rozmowy wtrąciła się Walentynka, która akurat weszła do kuchni i usłyszała ostatnie zdanie.

– A co to Hitler? – spytała.

– Co? Samo zło! – warknęła Wandzia.

– A gdzie to zło?

– Wszędzie!

Mała rozejrzała się z lękiem po kuchni, powiedziałam więc pogodnie:

– Walentynko, my żartujemy. Hitler to taki wilk z baśni.

– Jak ten wilk z bajki o Czerwonym Kapturku?

– Tak, kochanie – potwierdziłam, przepraszając w myśli wszystkie wilki.

W nocy z soboty na niedzielę obudził go krzyk:

– Polizei! Aufmachen![7]

Dominik wiedział, że to już koniec.

Zapalił światło i otworzył drzwi.

Do mieszkania wpadło trzech umundurowanych Niemców. Jeden z nich, dość spokojnym głosem, spytał:

– Dominik Polanisz?

– Tak.

– Sich anziehen[8].

To wszystko. Nie było obraźliwych wrzasków, nie było też żadnych wyjaśnień. Poczekali, aż Dominik włoży spodnie, sweter, buty, a potem zaprowadzili go prosto do stojącej na ulicy ciężarówki.

Świtało, kiedy ciężarówka wioząca aresztowanych mężczyzn gdzieś się zatrzymała. Dominik usłyszał hałas otwieranej bramy, ciężarówka przejechała jeszcze kilka metrów, po czym ktoś otworzył tylną burtę, wrzeszcząc po niemiecku:

– Wysiadać! Szybko!

Popędzani krzykiem wyskoczyli na ziemię i zobaczyli to, czego się spodziewali – mur z drutem kolczastym.

– Więzienie w Inowrocławiu – szepnął jeden z przywiezionych ciężarówką Polaków.

– Skąd pan wie, że w Inowrocławiu? – też szeptem spytał Dominik.

– Przez dziurę w plandece widziałem kościół garnizonowy Świętej Barbary. On stoi w pobliżu.

– Aha.

Dominik był w Inowrocławiu tylko trzy razy, na randkach z Joanną. Zapamiętał z tych wypraw słoneczne ulice, łódkę, którą pływali po parkowym stawie, smak kawy pitej w ogródku wiedeńskim i radość Joanny.

W Inowrocławiu mogli bowiem pokazywać się razem bez wywoływania sensacji, bez udawania, że nie widzą karcących spojrzeń przechodniów. Joanna mówiła, że idąc Królówką z Dominikiem pod rękę, czuje się wolna jak wiatr.

Wtedy w ogóle nie wiedział, że w Inowrocławiu jest więzienie.

Z otoczonego murem dziedzińca zaprowadzono go do kancelarii, gdzie jakiś Polak wpisywał do księgi personalia nowych więźniów i odbierał od nich depozyty – zegarki, portfele, okulary.

Dominik miał przy sobie jedynie chusteczkę do nosa, toteż związane z jego osobą formalności trwały krótko.

– Idziemy, Polanisz, do celi. – Dozorca klepnął go w ramię jak przyjaciel i zarechotał jak wróg. – Zaczynasz ostatni rozdział swojego życia.

Zatęsknił nagle do ciemnej ciężarówki. Tam było lepiej, cieplej. Nie musiał patrzeć na metalowe schody, rząd metalowych drzwi i bezczelną twarz dozorcy.

W celi, do której trafił, spało czterech mężczyzn. Trzej z nich przebudzili się na chwilę, pozdrowili nowego towarzysza i znów zapadli w sen. Natomiast czwarty – młody człowiek z sąsiedniej pryczy – okazał się rozmowny.

– Ja jestem Teodor Szweda. A ty?

– Dominik Polanisz.

– Chcesz posłuchać, jak tu wygląda życie?

– Tak.

Od Teodora dowiedział się, że w więzieniu panował ruch. Niektórych więźniów gdzieś zabierano, innych, nowych – dowożono. Byli to najczęściej inteligenci, działacze społeczni i właściciele okolicznych majątków. W jednej z cel znajdował się przedwojenny prezydent Inowrocławia Apolinary Jankowski.

Prawie każdego dnia, o szóstej rano przed więzienie podjeżdżał autobus, którym gestapowcy zabierali następną grupę ludzi. Nie wiadomo dokąd i nie wiadomo po co.

Teodor zwierzył się jeszcze, że do wojny był kierownikiem szkoły w Rusinowie pod Kruszwicą, że w domu czeka na niego żona z dwójką malutkich dzieci i że ma złe przeczucie.

Dominik też miał złe przeczucie, jednak nie powiedział tego na głos.

– A na ciebie ktoś czeka? – spytał Teodor.

– Nie.

– To lepiej.

– Może i lepiej.

Na tym rozmowa się skończyła. Zamknął oczy i zaczął rozmyślać o sobie i o wilczych dołach, dawnej metodzie polowania.

To podłe – wykopać dół, zakryć go darnią, a potem, gdy zwierzę wpadnie w pułapkę, pastwić się nad nim. Dominik nie musiał zastanawiać się, co czuje uwięziony w dole wilk. Zdrowy, z kłami, z pazurami, a mimo to zupełnie bezradny, pozbawiony godności.

Pierwszy dzień w więzieniu przeraził Polanisza swoją długością. Ta niedziela składała się wyłącznie z nieznośnego czekania. Dopiero noc przyniosła ulgę. Gdy wokół zapadła ciemność, naciągnął na głowę koc, by nic mu nie przeszkadzało w snuciu wspomnień.

Dominik był pogrobowcem. Jego ojciec zmarł na gruźlicę, zanim on się urodził. Matka mawiała, że jak ojcu nie było dane, to synowi musi być dane.

– Co dane, mamo? – spytał kiedyś, gdy miał osiem albo dziesięć lat.

– Szczęście. Zapamiętaj, synku, przed tobą długie i szczęśliwe życie.

Uwierzył w te słowa, bo matka nigdy nie kłamała.

Kiedy umarła, Dominik został sam. Od pięciu lat był sam, ale czuł jej obecność. Czasem nawet słyszał w głowie głos matki, wymawiający jego imię.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1939

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1939

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1939

Dostępne w wersji pełnej

Luty, 1940

Dostępne w wersji pełnej

[1] Radiowe przemówienie S. Starzyńskiego,

http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/922187,Wojna-na-antenie-radia-Musimy-myslec-o-jednym-walka-az-do-zwyciestwa.

[2] Transmisja radiowa z 3 września 1939 roku.

[3] Pieśń Pierwszej Brygady Legionów Polskich, słowa – Andrzej Hałaciński i Tadeusz Biernacki, muzyka – prawdopodobnie Andrzej Brzuchal-Sikorski.

[4] Écrasons... (fr.) – zmiażdżymy, co nikczemne.

[5] S. Jachowicz Pieśń szewczyka, w: Upominek z prac Stanisława Jachowicza: bajki, nauczki, opisy, powiastki i różne wierszyki z 40 obrazkami, wyd. 3, druk i nakład Jarosława Leitgebra, Poznań 1902, s. 127.

[6] Orędzie prezydenta Ignacego Mościckiego z 1 września 1939 roku.

[7] Polizei... (niem.) – Policja! Otwierać!

[8] Sich... (niem.) – Ubierać się.

Część 2

Rok 1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

2011

Dostępne w wersji pełnej

2011/1942

Dostępne w wersji pełnej

1942

Dostępne w wersji pełnej

Epilog

Toruń, 27 lipca 2014

Dostępne w wersji pełnej

© Copyright by Wydawnictwo „Nasza Księgarnia”, Warszawa 2015

Text © copyright by Wiesława Bancarzewska, 2015

Projekt okładki Katarzyna Borkowska

Zdjęcie na okładce © iStockphoto.com/Peter Zelei

Książka jest fikcją literacką. Wszelka zbieżność nazwisk i zdarzeń jest przypadkowa. Samborzewo, Annopol i Wierzbiniec to fikcyjne miejscowości umieszczone przez Autorkę w okolicy Inowrocławia.

Redaktor prowadzący Katarzyna Piętka

Opieka redakcyjna Joanna Kończak

Redakcja Bogumiła Widła

Korekta Joanna Morawska BAHARAT

Korekta pliku po konwersji Irmina Garlej

ISBN 978-83-10-12953-6

Plik wyprodukowany na podstawie Noc nad Samborzewem, Warszawa 2015

www.naszaksiegarnia.pl

Wydawnictwo NASZA KSIĘGARNIA Sp. z o.o.

02-868 Warszawa, ul. Sarabandy 24c

tel. 22 643 93 89, 22 331 91 49,

faks 22 643 70 28

e-mail: wnk@wnk.com.pl

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl