Tytuł oryginału: Što na podu spavaš

Opieka redakcyjna: MONIKA SZEWCZYK

Opracowanie redakcyjne: ANNA SULIGOWSKA-PAWEŁEK

Korekta: AGATA NOCUŃ, ELWIRA WYSZYŃSKA

Projekt okładki: KATARZYNA KACZMAREK

Nota na okładce opracowana w ramach programu stażowego Noir sur Blanc i Instytutu Romanistyki Uniwersytetu Warszawskiego: MONIKA GURAK

Copyright © Darko Cvijetić, 2020
For the Polish edition
Copyright © 2025, Noir sur Blanc, Warszawa

Zgodnie z art. 4 Dyrektywy 2019/790/UE oraz odpowiednimi przepisami krajowymi, niniejszym zastrzegamy prawo do wyłączenia z eksploatacji tekstów i danych (TDM) dla celów innych niż badawcze, w odniesieniu do materiałów znajdujących się w tej publikacji. Wykorzystywanie tych materiałów w ramach działań TDM jest niedozwolone.

ISBN 978-83-7392-997-5

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o.
ul. Frascati 18, 00-483 Warszawa

Zamówienia prosimy kierować:
– telefonicznie: 800 42 10 40 (linia bezpłatna)
– e-mailem: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
– księgarnia internetowa: www.noir.pl

Konwersja: eLitera s.c.

dla Danji i Ljiljany, to moje minuty nieba

Salomon powiada:

Nie ma nowej rzeczy na świecie (...)

wszelka nowość jest tylko zapomnieniem.

Francis Bacon, Eseje, LVIII
(przeł. Czesław Znamierowski)

PROLOG 1

W chłodzie jesiennym, kiedy już wszyscy turyści wyjechali znad morza, obserwuję w Splicie, na Bačvicach, smutną procesję dzieci z zespołem Downa, które zmierzają po schodach na piaszczystą plażę, pustą, zranioną wrześniowym bladym słońcem, idą powoli, trzymając się za ręce, w dresach z szachownicą chorwackiej reprezentacji piłki nożnej. Niosą rurki, maski do nurkowania, materace, plastikowe króliczki...

Prowadzi je siostra zakonna, która na nie krzyczy.

PROLOG 2

W moim śnie zjawia się Andzielo G., który z moim bratem był w okopie przez trzy lata. Wysadził się nad Saną pod koniec wojny, wkładając sobie granat do ust.

Pokazuje:

W tym miejscu, na brzegu, dwadzieścia cztery lata później dwaj rybacy czyszczą pozbawione głów ryby i wrzucają, jeszcze drgające, do wiadra.

Do wiadra pełnego skrzydeł.

ROZDZIAŁ PIERWSZY

(Darko, zdjęcie)

Czasem tylko stoję z ołówkiem w ręce nad napisanym tekstem. Widzę go, ale nie mam ochoty wydrukować na papierze. Nad nicością świata czernią się paznokcie Bożych rąk, po siedmiu dniach stworzenia. W kieszeni z orzechami łagodna jesień zaczyna znowu swoją grę. I figi zalśniły, jakby młoda kobieta, która sprzedaje owoce na targu, splunęła w dłonie i figi wypolerowała. Patrzy na mnie, a ja nie umiem jej sobie wyobrazić.

„Ja go wysłałam na tę wojnę”, tak myśli moja matka każdego dnia o moim bracie. Jaśniejąca figa na ladzie targowej.

Na tylnej stronie fotografii blaknie już stara data w głębokiej ciszy komody. Na fotografii jest brat w mundurze Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, JNA, z białą uprzężą żandarmerii wojskowej. Stoi, obejmując się z innym żandarmem wojskowym, sześć miesięcy starszym, który na sarajewskim dworcu kolejowym zobaczył w nim rekruta i zaprowadził do koszar.

Nad datą na drugiej stronie fotografii w połowie przekreślony tekst, napisany ręcznie przez żandarma z braterskich objęć: „Goran P. – przyjacielowi z wojska, zwanemu Boto, wnukom, ku pamięci”.

Ta data to 8 marca 1992, dzień przysięgi kompana, którą składał ojczyźnie, kiedy w koszarach odwiedzili go ojciec i matka.

W Dzień Kobiet został żandarmem JNA.

A zaledwie kilka dni później stanie się jeńcem w tych samych koszarach Viktor Bubanj[1]. Przyjdzie Armia Bośni i Hercegowiny – wtedy jeszcze niezorganizowana, ale uzbrojona sarajewska „banda” – i odetnie koszary od świata.

Zamkną dopływ wody, prądu, żywności... Otoczą koszary i młodzi żołnierze, na ogół dziewiętnastoletni smarkacze, z kilkoma oficerami, pozostaną całkowicie odizolowani.

Nie wiedzieli ani kto jest wrogiem, ani dlaczego, nie potrafili już powiedzieć ani kto ich atakuje, ani do kogo oni strzelają, ani po co. Wtedy wojskowi żandarmi, Goran P. i mój brat Bota, przysięgną sobie, że jeden uratuje drugiego, gdyby któryś został ranny – nawet za cenę własnej śmierci.

Druga przysięga brata w ciągu miesiąca.

Gdzie nocą wejdzie człowiek, tam pęka światło. Jakby miał być pożar. Jakby ktoś miał spłonąć.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Viktor Bubanj (1918−1972) był chorwackim generałem Jugosłowiańskiej Armii Ludowej, dowódcą Sztabu Generalnego aż do śmierci (wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki, chyba że zaznaczono inaczej).