Tytuł oryginału: Un été avec Montaigne

Opieka redakcyjna: MONIKA SZEWCZYK

Opracowanie redakcyjne: BARBARA ŻEBROWSKA

Korekta: BEATA WYRZYKOWSKA, ELWIRA WYSZYŃSKA

Projekt okładki: TOMASZ LEC

Copyright © Editions des Équateurs/Humensis/France Inter, 2013
For the Polish edition
Copyright © 2024, Noir sur Blanc, Warszawa

ISBN 978-83-7392-911-1

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o.
ul. Frascati 18, 00-483 Warszawa

Zamówienia prosimy kierować:
– telefonicznie: 800 42 10 40 (linia bezpłatna)
– e-mailem: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
– księgarnia internetowa: www.noir.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

Wyobraźmy sobie, że ludzie opalają się na plaży lub sączą drinka tuż przed obiadem, słuchając jednocześnie pogadanki o Montaigne’u nadawanej przez radio. Pomysł Philippe’a Vala[1], abym przez całe lato, od poniedziałku do piątku, prowadził na antenie France Inter pięciominutowe pogadanki o Próbach, wydał mi się na tyle dziwaczny, a zarazem kuszący, że nie śmiałem odmówić.

Wyzwanie było ryzykowne po pierwsze dlatego, że ograniczenie się do kilku cytatów miało się nijak do koncepcji, które starano mi się wpoić w czasach, gdy byłem studentem. Krytykowano wówczas praktykę rekonstruowania poglądów etycznych Montaigne’a na podstawie wybranych sentencji z Prób i opowiadano się za powrotem do pierwotnego tekstu, z uwzględnieniem całej jego złożoności i wszystkich sprzeczności. Ten, kto odważyłby się przycinać Montaigne’a i serwować go we fragmentach, stałby się od razu pośmiewiskiem i jako minus habens[2] wylądowałby na śmietniku historii niczym awatar Pierre’a Charrona[3], autora traktatu De la sagesse, zbioru maksym zapożyczonych z Prób. Kusiło mnie zatem, aby wrócić do tego zakazu i spróbować go obejść.

Po drugie, wybranie i krótkie omówienie czterdziestu ustępów, historycznie ważkich i do dzisiaj aktualnych, wydawało się zadaniem niewykonalnym. Czy należało wybierać na chybił trafił jak Święty Augustyn czytający Biblię? Prosić niewinną rękę o pomoc we wskazaniu co celniejszych fragmentów? A może dokonać przeglądu najważniejszych tematów dzieła? Spróbować oddać w paru słowach jego bogactwo i różnorodność? Lub też ograniczyć się po prostu do moich ulubionych cytatów, nie martwiąc się o spójność i o to, czy opowiem o wszystkim? Zrobiłem wszystko na raz, bez planu i ładu.

I wreszcie, nie mogłem odrzucić propozycji, aby usiąść przed mikrofonem o tej samej porze dnia co niegdyś Lucien Jeunesse[4], bez którego w czasach mojej młodości nie wiedziałbym tyle o świecie.

ZAANGAŻOWANIE

Ponieważ Montaigne pisał o sobie często, iż jest człowiekiem poczciwym, spędzającym leniwe godziny na własnych włościach, najchętniej w zaciszu biblioteki, zapominamy, że był on również człowiekiem publicznym, czynnie zaangażowanym w swoje stulecie, sprawującym ważne funkcje polityczne w czasach pełnych burz i niepokojów. Był między innymi negocjatorem pomiędzy katolikami i protestantami, między Henrykiem III a królem Nawarry, przyszłym Henrykiem IV, z czego wyciąga następującą lekcję:

W niewielu sprawach, w których miałem sposobność negocjować między książętami, wśród tych działów i poddziałów, jakie nas dziś rozdzierają, wystrzegałem się troskliwie, aby się nie łudzili co do mnie i nie oszukali się jakim pozorem. Ludzie z rzemiosła parający się tymi sprawami silą się lepiej maskować i udają najbardziej pojednawczych i zgodnych, jak mogą: ja wyrażam swoje przekonanie wręcz i stanowczo i objawiam się w najbardziej własnej postaci. Mam w takowych negocjacjach skrupuły nowicjusza, który woli raczej chybić sprawie niż sobie. Do tej pory wiodło mi się wszelako tak szczęśliwie (z pewnością bowiem szczęście ma w tym główną rolę), iż niewiele spraw doprowadzono do skutku bardziej poufnie, szczęśliwie i lekko niż ja moje. Mam obejście swobodne, łatwo od pierwszego zetknięcia budzące przychylność i zaufanie. Prostota i szczerość, w jakim bądź wieku i czasie, zawsze jeszcze znajdą dla siebie sposobność i miejsce.

(III, 1)[5]

Całe jego dorosłe życie naznaczone było najgorszymi z konfliktów, czyli wojnami domowymi, w których stronami byli przyjaciele i bracia, co chętnie przypomina. Od 1562 roku – Montaigne miał wtedy trzydzieści lat – aż do śmierci w 1592 roku był świadkiem zabójstw, bitew, potyczek i oblężeń przerywanych jedynie okresami krótkich rozejmów.

Jak zdołał to przetrwać? Zastanawia się nad tym w Próbach niejednokrotnie. Jak choćby w przytoczonym powyżej fragmencie rozdziału zatytułowanego O pożytecznym i uczciwym, otwierającego trzecią księgę z 1588 roku, kiedy miał już za sobą trudne doświadczenia związane ze sprawowaniem urzędu mera Bordeaux w czasie wojny i epidemii dżumy.

Pożyteczne i uczciwe – Montaigne rozważa tu kwestie moralności publicznej, celu i środków, racji stanu. Modny jest Machiavelli i realizm polityczny, za którym opowiada się Katarzyna Medycejska, córka Wawrzyńca II; to jemu Machiavelli zadedykował Księcia. Królowa matka, wdowa po Henryku II, matka trzech ostatnich Walezjuszy, miała podjąć jedną z najohydniejszych decyzji tamtej epoki: decyzję o wymordowaniu hugenotów podczas Nocy Świętego Bartłomieja.

Makiawelizm upoważnia do kłamania, do niedotrzymywania danego słowa, do zabijania w imię interesu państwa, którego stabilność jest dobrem najwyższym. Montaigne nigdy się na to nie godzi. Odrzuca oszustwo i obłudę. Opisuje siebie takim, jakim jest, mówi to, co myśli, gardząc obyczajem. Od drogi skrytej, jak ją nazywa, woli drogę jawną, szczerość i lojalność. Jego zdaniem cel nie uświęca środków, wypada mu zatem kierować się własnymi zasadami moralnymi, a nie racją stanu.

Otóż Montaigne twierdzi, że ten szalony sposób postępowania przyniósł mu więcej korzyści niż szkód. Jego postawa jest nie tylko bardziej uczciwa, ale i większy z niej pożytek. Kiedy człowiek publiczny kłamie po raz setny, nikt mu już nie wierzy; wybrał oszustwo zamiast trwania, a zatem się przeliczył.

Zdaniem Montaigne’a szczerość i wierność danemu słowu są bardziej opłacalne. Skoro do uczciwości nie popychają nas przekonania moralne, wystarczającą do niej zachętą winien być praktyczny rozum.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Nakładem Oficyny Literackiej Noir sur Blanc ukazały się w serii „Lato z...” następujące książki:

LATO Z HOMEREM
Sylvain Tesson
2019

LATO Z RIMBAUDEM
Sylvain Tesson
2023

PRZYPISY

[1] W latach 2000–2014 dyrektor radia France Inter. Wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza.

[2] Osoba niespełna rozumu (łac.).

[3] Pierre Charron (1541–1603), francuski teolog, uczeń i przyjaciel Montaigne’a, autor traktatów Les Trois Vérités (1593; Trzy prawdy) i wspomnianego De la sagesse (1601; O mądrości).

[4] Lucien Jennes, znany jako Lucien Jeunesse (1918–2008). Prezenter radiowy i aktor; przez trzydzieści lat prowadził na antenie radia France Inter turniej pt. Le Jeu des mille francs.

[5] Wszystkie cytaty z Prób w przekładzie Tadeusza Boya-Żeleńskiego. (Liczba rzymska oznacza księgę, liczba arabska – rozdział). Korzystałem z wydania PIW z 1985 roku, które opracował, wstępem i komentarzem opatrzył Zbigniew Gierczyński.